অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া aswiki https://as.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%9F%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A4 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter মাধ্যম বিশেষ বাৰ্তা সদস্য সদস্য বাৰ্তা ৱিকিপিডিয়া ৱিকিপিডিয়া বাৰ্তা চিত্ৰ চিত্ৰ বাৰ্তা মিডিয়াৱিকি মিডিয়াৱিকি আলোচনা সাঁচ সাঁচ বাৰ্তা সহায় সহায় বাৰ্তা শ্ৰেণী শ্ৰেণী বাৰ্তা ৱিকিচ'ৰা ৱিকিচ'ৰা আলোচনা MOS MOS talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2191 623343 622962 2026-08-05T03:31:07Z KhiLanTzi 23530 /* লিপি */ লিপি সমূহৰ নাম লিখা হৈছে 623343 wikitext text/x-wiki {{নিৰ্বাচিত প্ৰবন্ধ}} {{about|অসমত প্ৰচলিত মূল ভাষাটো‎|আন ব্যৱহাৰ|অসমীয়া (দ্ব্যৰ্থতা দূৰীকৰণ পৃষ্ঠা)}} {{Infobox language | name = অসমীয়া | image = Oxomia.svg | pronunciation = ɔxɔmija | states = [[ভাৰত]], [[ভূটান]] ইত্যাদি। | region = [[অসম]], [[অৰুণাচল প্ৰদেশ]], [[নগালেণ্ড]], [[উত্তৰ-পূব ভাৰত]]ৰ আন কোনো কোনো ঠাই, [[দিল্লী]], [[বাংগালুৰু]], [[উত্তৰ প্ৰদেশ]], [[পুণে]]-[[মহাৰাষ্ট্ৰ]], [[কলিকতা]] আদিৰ ঠাইবিশেষে<ref>[http://www.lisindia.net/Assamese/Assa_demo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621210647/http://www.lisindia.net/Assamese/Assa_demo.html |date=2017-06-21 }}Language information service, India; Assamese-Demography; আহৰণ:১৯ ফ্ৰেব্ৰুৱাৰী ২০১২</ref> | latd = | latm = | latNS = <!-- latitude degrees/minutes/direction --> | longd = | longm = | longEW = <!-- longitude degrees/minutes/direction --> | ethnicity = [[অসমীয়া জাতি]] | speakers = ১৩ নিযুত (মুঠ ২০ নিযুত) | iso1 = as | iso2 = asm | iso3 = asm | glotto = assa1263 | glottorefname = Assamese | lingua = 59-AAF-w | familycolor = [[ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়াল|ভাৰত-ইউৰোপীয়]] | fam2 = [[ইণ্ডো-ইৰানীয় ভাষা|ইণ্ডো-ইৰানীয়]] | fam3 = [[ভাৰত-আৰ্য ভাষা পৰিয়াল|ভাৰতীয়-আৰ্য]] | fam4 = [[প্ৰাচ্য ভাৰতীয়-আৰ্য ভাষা|প্ৰাচ্য]] | fam5 = [[কামৰূপী প্ৰাকৃত]] | fam6 = [[কামৰূপী প্ৰাকৃত|কামৰূপী]] | dia1 = উজনি অসমৰ উপভাষা | dia2 = মধ্য অসমৰ উপভাষা | dia3 = [[কামৰূপী উপভাষা]] | dia4 = [[গোৱালপাৰীয়া উপভাষা]] | dia5 = [[দেৱান উপভাষা]] | script = প্ৰাচীন যুগ:[[পুৰণি অসমীয়া লিপি]]<br>মধ্য যুগ — বৰ্তমান:[[টাই-আহোম লিপি]], [[অসমীয়া-বঙালী লিপি]] | nation = {{flag|ভাৰত}} ([[অসম]]) | agency = [[অসম সাহিত্য সভা]] | ancestor = মগধী প্ৰাকৃত | ancestor2 = মগধান অপভ্ৰংশ | ancestor3 = কামৰূপী প্ৰাকৃত | imagecaption = ওপৰত [[পুৰণি অসমীয়া লিপি|পুৰণি অসমীয়া লিপিত]] আৰু তলত [[অসমীয়া-বঙালী লিপি|অসমীয়া-বঙালী লিপিত]] লিখিত ''অসমীয়া'' }} '''<span lang="assamed" dir="ltr">অসমীয়া</span>''' ভাষা ({{Lang-en|Assamese language}}) হৈছে সকলোতকৈ পূৰ্বীয় [[ভাৰত-আৰ্য ভাষা পৰিয়াল|ভাৰতীয়-আৰ্য ভাষা]] তথা [[অসম]]ৰ ৰাজ্যিক ভাষা। এই ভাষা অসমৰ মূল সংযোগী ভাষা (lingua franca)।<ref>{{cite book|last=Jain|first=Dhanesh|last2=Cardona|first2=George|title=The Indo-Aryan Languages|publisher=RoutledgeCurzon|publication-place=London|date=2003|isbn=978-0-7007-1130-7|page=}}</ref> ইয়াক ঘাইকৈ [[উত্তৰ-পূব ভাৰত]]ৰ [[অসম]]ত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। [[অৰুণাচল প্ৰদেশ]], [[পশ্চিম বংগ]]ৰ কোনো কোনো ঠাইত আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ আন আন ৰাজ্যতো অসমীয়াভাষী লোক আছে। অসমীয়া-ভিত্তিক [[নাগামিজ]] নামৰ এটা সংযোগী ভাষা [[নাগালেণ্ড]]ত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ হয়। অৰুণাচলত ব্যৱহাৰ হোৱা সংযোগী ভাষাটোক [[নেফামিজ|অৰুণামিজ]] নামেৰে জনা যায়৷ [[ভূটান]]তো কিছুসংখ্যক অসমীয়াভাষী লোক আছে। অসমত বৰ্তমান অসমীয়া ভাষা কোৱা মানুহৰ সংখ্যা ১.৩০ কোটিৰো বেছি<ref name="assamese-figures">[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm]ভাৰতীয় লোকপিয়ল তথ্য ২০০১, আহৰণ:১৯ ফ্ৰেব্ৰুৱাৰী ২০১২</ref> আৰু বিশ্বজুৰি এই সংখ্যা প্ৰায় ২ কোটি।<ref name="iit">[http://www.iitg.ernet.in/rcilts/assamese.html]RCILTS (Phase 2); আহৰণ:১৯ ফেব্ৰুৱাৰী ২০১২</ref> অসমীয়াৰ পূৰ্বে এই অঞ্চলত প্ৰাচীন বড়ো-গাৰো ভাষা প্ৰথম মূল সংযোগী ভাষা আছিল।<ref>"...Proto-Bodo-Garo first emerged as a lingua franca used for communication..."{{cite book|last=DeLancey|first=Scott|title=North East Indian Linguistics|chapter=On the Origins of Bodo-Garo|publisher=Foundation Books|date=January 1, 2012|doi=10.1017/upo9789382264521.003|page=3–20|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/north-east-indian-linguistics/on-the-origins-of-bodogaro/2D8C935E731EC6C4CF491569FAF9C4FF}}</ref> অসমীয়া ভাষাৰ গঢ় আৰু ধ্বনি বৈশিষ্ট্যসমূহ [[সংস্কৃত]]ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। পুৰণি কালত প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি, আহোম শাসন কালত [[পুৰণি অসমীয়া লিপি]] তথা [[টাই-আহোম লিপি]] আৰু আধুনিক যুগত [[অসমীয়া-বঙালী লিপি]]ৰে এই ভাষা লিখা হয়। লিখাৰ ধৰণ বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ আৰু ওপৰৰ পৰা তললৈ। ২০২৪ চনৰ ৩ অক্টোবৰ তাৰিখে অসমীয়া ভাষাই [[ভাৰতৰ ধ্ৰুপদী ভাষা]]ৰ মৰ্যাদা লাভ কৰে৷<ref>{{cite web | url=https://assam.news18.com/news/assam/assamese-language-gets-recognition-of-classical-language-skd-413530.html | title=নিউজ ১৮ অসম | accessdate=4 October 2024}}</ref> <ref name="bbcclassical">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3667032.stm|publisher=BBC|title=India sets up classical languages|access-date=1 May 2007|date=17 September 2004}}</ref> <ref>{{cite web | url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece | title=Union Cabinet approves classical language status for Marathi, Bengali, Assamese, Pali, and Prakrit | publisher=https://www.thehindu.com | accessdate=4 October 2024}}</ref> ==উদ্ভৱ আৰু বিকাশ== [[Image:Assamese Language.jpg|thumb|right|350px|<center>মাগধী প্ৰাকৃত অনুসৰি অসমীয়া ভাষাৰ উদ্ভৱৰ বিভিন্ন ধাৰা<center>]] প্ৰাচীন কালৰে পৰাই নিজা লিপি আৰু লিখিত সাহিত্যৰে পুষ্ট হৈ অসমীয়া ভাষাই বিৱৰ্তনৰ স্বাক্ষৰ বহন কৰি আহিছে। অসমীয়া ভাষাৰ উদ্ভৱ সম্পৰ্কে বিভিন্ন ভাষাবিদে সময়ে সময়ে বিভিন্ন মত আগবঢ়াই আহিছে। এই বিষয়ে ঘাইকৈ ছয়টা মত পোৱা যায়। তাৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য মত কেইটা হ'ল- [[কালিৰাম মেধি]]ৰ মতে '''প্ৰাচ্য-পশ্চিমাৰ মিশ্ৰণ''', [[কনকলাল বৰুৱা]]ৰ মতে '''পৈশাচী প্ৰাকৃত''', [[দেবানন্দ ভৰালী]]ৰ মতে '''কামৰূপীয়া, সৌমাৰ প্ৰাকৃত''', ড‍৹ [[বেণীমাধৱ বৰুৱা]], [[ডিম্বেশ্বৰ নেওগ]], [[বিশ্বেশ্বৰ হাজৰিকা]]ৰ মতে '''কামৰূপী প্ৰাকৃত''' আৰু ড° জৰ্জ আব্ৰাহম গ্ৰীয়াৰ্চন, তাৰাপৰোৱালা, ড° [[সুনীতি কুমাৰ চেটাৰ্জী]], ড° [[বাণীকান্ত কাকতি]], ড° [[বিৰিঞ্চি কুমাৰ বৰুৱা]], ড° [[উপেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী]], ড° [[গোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামী]], ড° [[মহেশ্বৰ নেওগ]], ড° [[নগেন ঠাকুৰ]], ড° [[ভীমকান্ত বৰুৱা]] আদিৰ মতে '''মাগধী প্ৰাকৃত'''।<ref>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষাৰ বিভিন্ন দিশ : মত আৰু বিতৰ্কিত মত, ড° ৰমেশ পাঠক, জ্যোতি প্ৰকাশন, ২০০৮, পৃষ্ঠা-১-১৯, টোকা: অসমীয়া ভাষাৰ উদ্ভৱ সম্পৰ্কে কম কথাৰে আলোচনা কৰা সম্ভৱ নহয়। বিভিন্ন মত সম্পৰ্কে একাধিক যুক্তি এই গ্ৰন্থখনত আলোচনা কৰা হৈছে। কিন্তু কোনো এটা মতৰ ক্ষেত্ৰতে সত্যতা নিৰূপণ কৰা হোৱা নাই। </ref><ref>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষাৰ অধ্যয়ন, ড° প্ৰফুল্ল কুমাৰ নাথ, জ্যোতিৰেখা হাজৰিকা, বনলতা, ১৯৯৭, পৃষ্ঠা-৪</ref> বৰ্তমানলৈকে কোনো এটা মতৰ ক্ষেত্ৰতে ভাষাবিজ্ঞানীসকল একমত হ'ব পৰা নাই। কিন্তু [[মাগধী প্ৰাকৃত]] সম্পৰ্কে বহু কেইজন ভাষাবিদ সহমতত উপনীত হৈছে। মাগধী প্ৰাকৃতৰ ইতিহাসলৈ লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে, অসমীয়া ভাষা প্ৰধানকৈ [[ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়াল|ভাৰত-ইউৰোপীয়]] বা ভাৰত-ইউৰোপীয় পৰিয়ালৰ শতম শাখাৰ পৰা বিকাশ হৈছে। শতম শাখাৰ এটা প্ৰধান ভাগ আছিল 'আৰ্য' বা '[[:en:Indo-Iranian languages|ভাৰত-ইৰানীয়]]'। এই আৰ্যভাষাৰে এটা প্ৰধান ঠাল ভাৰতীয় আৰ্যৰ পৰা খৃঃ পূঃ ৬ষ্ঠ শতিকাৰ পৰা ১০ম শতিকাৰ ভিতৰত বিকাশ হোৱা মধ্য ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ অন্তৰ্গত বিভিন্ন প্ৰাকৃতসমূহৰ ভিতৰৰ মাগধী প্ৰাকৃতৰ অন্ত্য প্ৰাকৃত বা অপভ্ৰংশ স্তৰৰ মাগধী অপভ্ৰংশৰ পৰা অসমীয়া ভাষাৰ জন্ম হয়।<ref name=bhim>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষা, ড° ভীমকান্ত বৰুৱা, বনলতা, ১৯৯৭</ref> এইক্ষেত্ৰত ড° [[উপেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী]]ৰ মতে, <blockquote>অসমীয়া ভাষাটো মূলতঃ মগধীয় ভাষা। ইয়াৰ প্ৰধান সুঁতিটো আৰ্যভাষাৰ সুঁতি। মগধ-বিদেহ অঞ্চলৰ পৰা আহি উত্তৰ-বঙ্গৰ মাজেদি আৰ্য-ভাষাই প্ৰাচীন কামৰূপত প্ৰৱেশ কৰে আৰু সপ্তম শতিকা মানৰে পৰা পশ্চিম-অসমৰ সুকীয়া ভাষাৰূপে গঢ় ল'বলৈ উপক্ৰম কৰে। অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰধান সুঁতিটো আৰ্য-ভাষাৰ সুঁতি বুলি কোৱাৰ এটা কাৰণ এয়ে যে ইয়াত ব্যৱহাৰ হোৱা বেছিভাগ শব্দ প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্য-ভাষাৰ পৰা ধ্বনিৰ কিছু সলনি ঘটি নাইবা প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ পৰা মধ্য ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ মাজেদি বিকশিত হৈ হোৱা অৰ্ধতৎসম আৰু তদ্ভৱ শব্দ। অসমীয়া ভাষাটোৰ ভাৰতীয় আন ভাষাৰ লগত থকা সম্পৰ্কই অসমীয়া ভাষাৰ আৰ্য-সুঁতিটোৰ চিহ্ন আৰু গভীৰ কৰি তোলে।<ref>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষা আৰু উপভাষা, ড° উপেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী, ১৯৮৬, পৃষ্ঠা ১-২</ref></blockquote> ''অসমীয়া ব্যাকৰণৰ মৌলিক বিচাৰ''<ref>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ব্যাকৰণৰ মৌলিক বিচাৰ, ড° গোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামী, তৃতীয় সংস্কৰণ, পৃষ্ঠা ২২</ref> গ্ৰন্থত ড° [[গোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামী]]য়ে অসমীয়া ভাষাৰ জন্ম-পত্ৰিকা এনেদৰে তৈয়াৰ কৰিছে-<br /> '''ভাষা''' - অসমীয়া<br /> '''গোত্ৰ''' - ভাৰত-ইউৰোপীয়<br /> '''প্ৰৱৰ''' - আৰ্য<br /> '''শাখা''' - বৈদিক<br /> '''বৰ্ণ''' - প্ৰাচ্য (কামৰূপ) প্ৰাকৃত<br /> '''গণ''' - কামৰূপী অপভ্ৰংশ<br /> '''ক্ষণ''' - দ্বাদশ-ত্ৰয়োদশ শতিকা<br /> '''ক্ষেত্ৰ''' - উত্তৰ-পূব ভাৰত খণ্ড<br /> আনহাতে প্ৰাক-[[আহোম]] যুগৰ কামৰূপৰ হিন্দুৰজাসকলৰ তাম্ৰফলিবোৰ সংস্কৃতত লিখা হ'লেও তাৰ মাজত সোমাই থকা অনাৰ্য শব্দসমূহে সেই সময়ৰ জনসাধাৰণৰ কথিত ভাষাটোৰ সুকীয়া অস্তিত্বৰ কথাকে সূচায়। [[বেণীমাধৱ বৰুৱা]]ই এই কথিত ভাষাটোক '''কামৰূপী প্ৰাকৃত''' নাম দিছে। [[ডিম্বেশ্বৰ নেওগ]], [[বিশ্বেশ্বৰ হাজৰিকা]]ই আদিয়েই এই মতকে পোষণ কৰিছে। ড° ডিম্বেশ্বৰ নেওগে {{lang|en|Growth of the Asamiya Language}}-ত অসমীয়া ভাষাৰা জন্ম মাগধী প্ৰাকৃতৰ পৰা হোৱা বুলি চলি অহা ধাৰণাটো ভুল আৰু ই "{{lang|en|it did not stand analysis and proper scrutiny}}" বুলি মন্তব্য কৰিছে।<ref>গ্ৰন্থ-Growth of the Asamiya Language, ড° ডিম্বেশ্বৰ নেওগে, পৃষ্ঠা-৪৪</ref><ref>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষাৰ বিভিন্ন দিশ : মত আৰু বিতৰ্কিত মত, ড° ৰমেশ পাঠক, জ্যোতি প্ৰকাশন, ২০০৮, পৃষ্ঠা-১-১৯</ref> অসমীয়া ভাষাৰ বিকাশক ড° [[বাণীকান্ত কাকতি]]য়ে তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিছে।<ref name=bani>Assamese, {{Its Formation And Development, By- Dr. Banikanta Kakati, p. 13</ref> # '''প্ৰাচীন অসমীয়া''' - চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰা ষোড়শ শতিকাৰ শেষলৈ। এই কালছোৱাক আকৌ প্ৰাক-বৈষ্ণৱ আৰু বৈষ্ণৱ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি। # '''মধ্যযুগীয় অসম''' - সপ্তদশ শতিকাৰ পৰা ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈ। [[আহোম]] ৰাজসভাৰ [[বুৰঞ্জী]]ৰ গদ্যলৈকে। # '''আধুনিক অসমীয়া''' - ঊনবিংশ শতিকাৰ পৰা বৰ্তমানলৈ। খৃষ্টীয় পঞ্চম শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকালৈকে প্ৰাচীন [[কামৰূপ ৰাজ্য]]ত ৰাজত্ব কৰা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] ৰজাসকলৰ তাম্ৰফলিসমূহতেই প্ৰাচীন অসমীয়া লিখিত সাহিত্যৰ নিদৰ্শন পোৱা যায়। ইয়াৰ পিছত ক্ৰমে ক্ৰমে [[চৰ্যাপদ]], শ্ৰীকৃষ্ণ কীৰ্তন, [[হেম সৰস্বতী]]ৰ ‘প্ৰহ্লাদ চৰিত’, [[মাধৱ কন্দলী]]ৰ ‘ৰামায়ণ’, [[শংকৰদেৱ]]-[[মাধৱদেৱ]]ৰ ‘কীৰ্তন-নামঘোষা’, [[ভট্টদেৱ]]ৰ ‘কথা-গীতা’, [[কথাগুৰুচৰিত]], বুৰঞ্জীসাহিত্য আদিৰ পিছত সৃষ্টি হোৱা [[অৰুণোদই]], [[জোনাকী (অসমীয়া আলোচনী)|জোনাকী]], [[ৰামধেনু (আলোচনী)|ৰামধেনু]] আদি বিভিন্ন সাহিত্যৰ মাজেৰে অসমীয়া ভাষাই এটা পূৰ্ণাঙ্গ অৱস্থা লাভ কৰে। == লিপি == {{Main|অসমীয়া লিপি|অসমীয়া লিপিৰ বুৰঞ্জী‎}} অসমীয়া ভাষা লিখিবলৈ মুঠ তিনিবিধ লিপি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সেয়া আছিল [[পুৰণি অসমীয়া লিপি]], [[টাই-আহোম লিপি]] আৰু আধুনিক যুগৰ [[অসমীয়া–বঙালী লিপি]]। পণ্ডিতসকলে এই লিপি ব্ৰাহ্মী লিপিৰপৰা কুটিল বা সিদ্ধিমাতৃকা লিপি হৈ নাইবা ব্ৰাহ্মীৰ পৰা কামৰূপী লিপিৰ মাজেৰে উদ্ভৱ হোৱা বুলি মত পোষণ কৰে। ১৭শ শতিকা মানত অসমীয়া লিপিৰ তিনিটা শৈলী গঢ় লৈ উঠে (কাইথেলী, বামুণীয়া আৰু গড়গঞা লিপি) যি ছপা আখৰৰ সৃষ্টিৰ পিছত আধুনিক লিপিৰ ৰূপ পায়। ৮ম-১২শ শতিকামানত ৰচনা কৰা বৌদ্ধ ধৰ্মসাধনাৰ গীত [[চৰ্যাপদ]]ত অসমীয়া লিপিৰ সকলোতকৈ পুৰণি প্ৰমাণ পোৱা যায়। [[আহোম ৰাজ্য]]তো [[বুৰঞ্জী]] লিখিবৰ বাবে [[পুৰণি অসমীয়া লিপি]]ৰ গড়গঞা লিপি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ১৯শ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগত [[আত্মাৰাম শৰ্মা]]ই পঞ্চানন কৰ্মকাৰে সাজি উলিওৱা ছপা আখৰ ব্যৱহাৰ কৰি শ্ৰীৰামপুৰত প্ৰকাশ কৰা '[[ধৰ্মপুস্তক]]' (বাইবেলৰ অসমীয়া অনুবাদ)ত ছপা আখৰত প্ৰথম আধুনিক অসমীয়া লিপি দেখা পোৱা যায়। == ৰূপতত্ত্ব আৰু ব্যাকৰণ == [[সংস্কৃত]] ভাষাৰ পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰাইদি আহি অসমীয়া ভাষাৰ সৃষ্টি হ'লেও অসমীয়া ভাষাৰ ব্যাকৰণে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট বিশেষত্ব প্ৰকাশ কৰিছে। অসমীয়া ভাষাত তলত দিয়াৰ দৰে ৰূপতাত্বিক বৈশিষ্ট্যসমূহ প্ৰকাশ পায়<ref>ব্যাকৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান, ড॰ ৰমেশ পাঠক, পৃষ্ঠা-২৬/২৭, ১৯৮৮</ref> * অসমীয়াত লিংগ [[ব্যাকৰণ]]গত বিষয় নহয়। * অসমীয়াত বচন ব্যাকৰণগত নহয়। * সংস্কৃতত পুৰুষ তিনিটা, অসমীয়াত পুৰুষ চাৰিটা। (মধ্যম পুৰুষৰ মান্য আৰু তুচ্ছাৰ্থবাচক ৰূপ আছে)। * সংস্কৃতৰ দৰে অসমীয়া ভাষাত ধাতুৰ কোনো গণৰ শ্ৰেণী-বিভাজন নাই। * সকৰ্মক [[ক্ৰিয়া]] আৰু অকৰ্মক ক্ৰিয়াৰ মাজত ভিন্নতা আছে। * কৰ্তাপদতকৈ কৰ্মপদ সম্পূৰ্ণ পৃথক। * ব্যক্তিগত [[সৰ্বনাম]]সূচক অধিকাৰৰ বাবে সম্বোধনসূচক বিশেষ্যৰ শব্দৰূপ দিয়া হয়। (Kinship nouns are inflected for personal pronominal possession.) * ক্ৰিয়া-বিশেষণ সমূহ ক্ৰিয়াৰ উৎসৰ পৰাই বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি। * [[জতুৱা ঠাঁচ]]ত পৰোক্ষ বাক্য গঠন কৰিব পাৰি। == ধ্বনিতত্ত্ব == অসমীয়া ভাষাৰ [[ধ্বনিতত্ত্ব]]ক প্ৰধানত দুটা ভাগত ভগাব পাৰি। ===স্বৰধ্বনি=== যি ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰোঁতে নিশ্বাস বায়ুৱে মুখ গহ্বৰৰ কোনো ঠাইত বাধা নাপায় তাক স্বৰধ্বনি বোলে। লিখিতভাৱে স্বৰধ্বনি ১১টা যদিও; বিশিষ্ট স্বৰধ্বনি আঠটাহে পোৱা যায়। উচ্চাৰণৰ স্থান আৰু ৰীতি অনুসৰি অসমীয়া বিশিষ্ট স্বৰধ্বনিবোৰক তলত দিয়াৰ দৰে দেখুৱাব পাৰি।<ref name=bani2>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষাৰ গঠন আৰু বিকাশ, ড॰ বাণীকান্ত কাকতি, ২০০২</ref><ref name=bhim/> ধ্বনি অনুসৰি অসমীয়া ভাষাৰ বিশিষ্ট স্বৰধ্বনিসমূহক কেইবাটাও ভাগত ভাগ কৰা হয়। [[জিভা]]ৰ অংশ অনুসৰি সিহঁতক সন্মুখ, কেন্দ্ৰীয় আৰু পশ্চ তিনিভাগত ভাগ কৰা হয়। আকৌ জিভাৰ উচ্চতা অনুসৰি উচ্চ, উচ্চ-মধ্য, উচ্চ-নিম্ন-মধ্য, নিম্ন-মধ্য আৰু নিম্ন এই পাঁচভাগত ভগাব পাৰি। কাষৰ তালিকাত ইয়াক স্পষ্ট ৰূপত দেখুওৱা হৈছে।<ref name=upen>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষা আৰু উপভাষা, ড॰ উপেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী, ১৯৮৬</ref> <center>{{অসমীয়া স্বৰধ্বনি}}</center> ===ব্যঞ্জনধ্বনি=== যি ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰোঁতে নিশ্বাস বায়ুৱে মুখ গহ্বৰৰ কোনো ঠাইত বাধা পায় তাক ব্যঞ্জনধ্বনি বোলে। স্বৰধ্বনিৰ সহায়ত ইয়াক উচ্চাৰণ কৰা হয়। লিখিতভাৱে অসমীয়া ভাষাত ৪০টা ব্যঞ্জনধ্বনি পোৱা যায় যদিও অসমীয়া ভাষাত বিশিষ্ট ব্যঞ্জনধ্বনি ২১ টাহে পোৱা যায়।<ref name=bani2/><ref name=bhim/> ধ্বনি অনুসৰি অসমীয়া ভাষাৰ বিশিষ্ট ব্যঞ্জনধ্বনি কেইটাক স্পৰ্শ, নাসিক্য, পাৰ্শ্বিক, কম্পিত আৰু উষ্ম ভাগত ভাগ কৰা হয়। স্পৰ্শধ্বনিবোৰৰ ভিতৰত ঘোষ আৰু অঘোষ দুই বিধৰ আছে। সেইবোৰ অল্পপ্ৰাণ আৰু মহাপ্ৰাণো হ'ব পাৰে। নাসিক্য, পাৰ্শ্বিক, আৰু কম্পিত ধ্বনিৰ আটাইবোৰ ঘোষ ধ্বনি। উষ্ম ধ্বনিৰ ভিতৰত ঘোষ আৰু অঘোষ দুইবিধ পোৱা যায়। /ঙ/ ৰ বাহিৰে আটাইবোৰ ব্যঞ্জন ধ্বনি শব্দৰ আৰম্ভণি, মাজ আৰু শেষত ব্যৱহাৰ হ'ব পাৰে। কাষৰ তালিকাত ইয়াক স্পষ্ট ৰূপত দেখুওৱা হৈছে। অসমীয়া ভাষাত 'য়' আৰু 'ৱ' এই দুটা অৰ্ধ-স্বৰ বিশিষ্ট-ধ্বনি নহয়। সিহঁত শ্ৰুতি-ধ্বনি ৰূপতহে থাকে। ওচৰা-ওচৰিকৈ থকা দুটা স্বৰ-ধ্বনিৰ আগৰটো 'ই' হ'লে দুয়োটা স্বৰ-ধ্বনিৰ মাজত আপোনা-আপুনি 'য়' উচ্চাৰিত হ'ব আৰু আগৰটো 'উ' বা 'ও' হ'লে আপোনা-আপুনি 'ৱ' উচ্চাৰিত হ'ব।<ref name=upen/> <center>{{অসমীয়া ব্যঞ্জনধ্বনি}}</center> == উপভাষা == [[File:Assamese varieties.svg|thumb|অসমীয়া ভাষাৰ উপভাষা]] ঊনবিংশ শতিকাত খ্ৰীষ্টিয়ান মিছনেৰীসকলে যি ভাষাত [[শিৱসাগৰ জিলা]]ত অৰুণোদই ছপা কৰিছিল সেই ভাষাই সময়ত মান্য ভাষা হৈছিল আৰু সেই ভাষাই বৰ্তমান চৰকাৰী ভাষা। অসমৰ সংবাদ পত্ৰ, স্কুল-কলেজ আদিতো এই ভাষাকে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিন্তু বৰ্তমান অসমত ইয়াৰ বাহিৰেও কেইবাটাও [[উপভাষা]] প্ৰচলিত আছে। [[বাণীকান্ত কাকতি]]ৰ মতে অসমত দুটা উপভাষাৰ প্ৰচলন আছে (১) পূব আৰু (২) পশ্চিম উপভাষা। কিন্তু বৰ্তমান উপভাষা বিভাজনত পাঁচটা ভাগ কৰা দেখা যায়।<ref name=iit/><ref>{{harv|Sarma|1990}}</ref> # পূবৰ বা উজনি অসমৰ উপভাষা ([[শিৱসাগৰ জিলা|শিৱসাগৰ]], [[যোৰহাট জিলা|যোৰহাট]], [[গোলাঘাট]], [[লখিমপুৰ জিলা|লখিমপুৰ]], [[ধেমাজি জিলা|ধেমাজি]] আদি অন্যান্য জিলাত ব্যৱহাৰ কৰা ভাষা) # মধ্য অসমৰ উপভাষা ([[নগাঁও জিলা|নগাঁও]], [[মৰিগাঁও জিলা|মৰিগাঁও]] আদি আৰু তাৰ দাঁতি কাষৰীয়া অঞ্চল) # [[কামৰূপী উপভাষা]] ([[কামৰূপ জিলা|কামৰূপ]], [[ নলবাৰী জিলা|নলবাৰী]], [[বৰপেটা জিলা|বৰপেটা]], [[দৰং জিলা|দৰং]], [[কোকৰাঝাৰ জিলা|কোকৰাঝাৰ]] আৰু [[বঙাইগাঁও জিলা]]ত) # [[গোৱালপাৰীয়া উপভাষা]] ([[গোৱালপাৰা জিলা|গোৱালপাৰা]], [[ধুবুৰী জিলা|ধুবুৰী]], [[কোকৰাঝাৰ জিলা|কোকৰাঝাৰ]], [[বঙাইগাঁও জিলা]] আৰু [[চিৰাং জিলা]]) # [[দেৱান উপভাষা|কাছাৰৰ উপভাষা]] ([[কাছাৰ জিলা]]) ==লগতে চাওক == * [[অসমীয়া ব্যাকৰণ]] * [[অসমীয়া ভাষাৰ ৰোমানীকৰণ]] * [[চৰ্যাপদ]] * [[ভাৰতীয় ভাষা]] * [[অসমীয়া সাহিত্য]] * [[সন্ধি]] == তথ্য সংগ্ৰহ == {{reflist|2}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{commonscat|Assamese language|অসমীয়া ভাষা}} {{InterWiki|code=en}} {{wikiquote}} * [http://www.assam.org/assam/language/assamlang.html অসমীয়া ভাষা আৰু সাহিত্য ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203122256/http://assam.org/assam/language/assamlang.html |date=2007-02-03 }} * [http://www.language-museum.com/a/assamese.php অসমীয়া ভাষাৰ নমুনা] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=asm অসমীয়াৰ Ethnologue প্ৰতিবেদন] * [http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/vowelsandconsonants/appendix/languages/assamese/assamese.html অসমীয়া] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508202737/http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/vowelsandconsonants/appendix/languages/assamese/assamese.html |date=2008-05-08 }} - [[UCLA]] Phonetics Lab Data * [http://www.nilacharai.com/lipibaddha-axam-axamiya/#.T4Fh5tmoG20 লিপিবদ্ধ অসম অসমীয়া শব্দৰ উদ্ভৱৰ সন্ধানত, ড॰ গকুল গোস্বামী] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724023525/http://nilacharai.com/lipibaddha-axam-axamiya/#.T4Fh5tmoG20 |date=2017-07-24 }} উৎস - নীলা চৰাই ৱেবছাইট। {{অসমীয়া ভাষা|state=expanded}} {{Indo-Iranian languages}} {{ভাৰতৰ ভাষাসমূহ|state=expanded}} {{অসম}} [[শ্ৰেণী:অসমৰ ভাষা আৰু লিপি]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ ভাষা]] [[শ্ৰেণী:ভাষা]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ ধ্ৰুপদী ভাষা]] [[শ্ৰেণী:অসমীয়া ভাষা]] c3r2uctfaizml3k9xn7n5blgem68oo7 623344 623343 2026-08-05T03:31:43Z KhiLanTzi 23530 /* */ লিংক 623344 wikitext text/x-wiki {{নিৰ্বাচিত প্ৰবন্ধ}} {{about|অসমত প্ৰচলিত মূল ভাষাটো‎|আন ব্যৱহাৰ|অসমীয়া (দ্ব্যৰ্থতা দূৰীকৰণ পৃষ্ঠা)}} {{Infobox language | name = অসমীয়া | image = Oxomia.svg | pronunciation = ɔxɔmija | states = [[ভাৰত]], [[ভূটান]] ইত্যাদি। | region = [[অসম]], [[অৰুণাচল প্ৰদেশ]], [[নগালেণ্ড]], [[উত্তৰ-পূব ভাৰত]]ৰ আন কোনো কোনো ঠাই, [[দিল্লী]], [[বাংগালুৰু]], [[উত্তৰ প্ৰদেশ]], [[পুণে]]-[[মহাৰাষ্ট্ৰ]], [[কলিকতা]] আদিৰ ঠাইবিশেষে<ref>[http://www.lisindia.net/Assamese/Assa_demo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621210647/http://www.lisindia.net/Assamese/Assa_demo.html |date=2017-06-21 }}Language information service, India; Assamese-Demography; আহৰণ:১৯ ফ্ৰেব্ৰুৱাৰী ২০১২</ref> | latd = | latm = | latNS = <!-- latitude degrees/minutes/direction --> | longd = | longm = | longEW = <!-- longitude degrees/minutes/direction --> | ethnicity = [[অসমীয়া জাতি]] | speakers = ১৩ নিযুত (মুঠ ২০ নিযুত) | iso1 = as | iso2 = asm | iso3 = asm | glotto = assa1263 | glottorefname = Assamese | lingua = 59-AAF-w | familycolor = [[ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়াল|ভাৰত-ইউৰোপীয়]] | fam2 = [[ইণ্ডো-ইৰানীয় ভাষা|ইণ্ডো-ইৰানীয়]] | fam3 = [[ভাৰত-আৰ্য ভাষা পৰিয়াল|ভাৰতীয়-আৰ্য]] | fam4 = [[প্ৰাচ্য ভাৰতীয়-আৰ্য ভাষা|প্ৰাচ্য]] | fam5 = [[কামৰূপী প্ৰাকৃত]] | fam6 = [[কামৰূপী প্ৰাকৃত|কামৰূপী]] | dia1 = উজনি অসমৰ উপভাষা | dia2 = মধ্য অসমৰ উপভাষা | dia3 = [[কামৰূপী উপভাষা]] | dia4 = [[গোৱালপাৰীয়া উপভাষা]] | dia5 = [[দেৱান উপভাষা]] | script = প্ৰাচীন যুগ:[[পুৰণি অসমীয়া লিপি]]<br>মধ্য যুগ — বৰ্তমান:[[টাই-আহোম লিপি]], [[অসমীয়া-বঙালী লিপি]] | nation = {{flag|ভাৰত}} ([[অসম]]) | agency = [[অসম সাহিত্য সভা]] | ancestor = মগধী প্ৰাকৃত | ancestor2 = মগধান অপভ্ৰংশ | ancestor3 = কামৰূপী প্ৰাকৃত | imagecaption = ওপৰত [[পুৰণি অসমীয়া লিপি|পুৰণি অসমীয়া লিপিত]] আৰু তলত [[অসমীয়া-বঙালী লিপি|অসমীয়া-বঙালী লিপিত]] লিখিত ''অসমীয়া'' }} '''<span lang="assamed" dir="ltr">অসমীয়া</span>''' ভাষা ({{Lang-en|Assamese language}}) হৈছে সকলোতকৈ পূৰ্বীয় [[ভাৰত-আৰ্য ভাষা পৰিয়াল|ভাৰতীয়-আৰ্য ভাষা]] তথা [[অসম]]ৰ ৰাজ্যিক ভাষা। এই ভাষা অসমৰ মূল সংযোগী ভাষা (lingua franca)।<ref>{{cite book|last=Jain|first=Dhanesh|last2=Cardona|first2=George|title=The Indo-Aryan Languages|publisher=RoutledgeCurzon|publication-place=London|date=2003|isbn=978-0-7007-1130-7|page=}}</ref> ইয়াক ঘাইকৈ [[উত্তৰ-পূব ভাৰত]]ৰ [[অসম]]ত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। [[অৰুণাচল প্ৰদেশ]], [[পশ্চিম বংগ]]ৰ কোনো কোনো ঠাইত আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ আন আন ৰাজ্যতো অসমীয়াভাষী লোক আছে। অসমীয়া-ভিত্তিক [[নাগামিজ]] নামৰ এটা সংযোগী ভাষা [[নাগালেণ্ড]]ত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ হয়। অৰুণাচলত ব্যৱহাৰ হোৱা সংযোগী ভাষাটোক [[নেফামিজ|অৰুণামিজ]] নামেৰে জনা যায়৷ [[ভূটান]]তো কিছুসংখ্যক অসমীয়াভাষী লোক আছে। অসমত বৰ্তমান অসমীয়া ভাষা কোৱা মানুহৰ সংখ্যা ১.৩০ কোটিৰো বেছি<ref name="assamese-figures">[http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm]ভাৰতীয় লোকপিয়ল তথ্য ২০০১, আহৰণ:১৯ ফ্ৰেব্ৰুৱাৰী ২০১২</ref> আৰু বিশ্বজুৰি এই সংখ্যা প্ৰায় ২ কোটি।<ref name="iit">[http://www.iitg.ernet.in/rcilts/assamese.html]RCILTS (Phase 2); আহৰণ:১৯ ফেব্ৰুৱাৰী ২০১২</ref> অসমীয়াৰ পূৰ্বে এই অঞ্চলত প্ৰাচীন বড়ো-গাৰো ভাষা প্ৰথম মূল সংযোগী ভাষা আছিল।<ref>"...Proto-Bodo-Garo first emerged as a lingua franca used for communication..."{{cite book|last=DeLancey|first=Scott|title=North East Indian Linguistics|chapter=On the Origins of Bodo-Garo|publisher=Foundation Books|date=January 1, 2012|doi=10.1017/upo9789382264521.003|page=3–20|url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/north-east-indian-linguistics/on-the-origins-of-bodogaro/2D8C935E731EC6C4CF491569FAF9C4FF}}</ref> অসমীয়া ভাষাৰ গঢ় আৰু ধ্বনি বৈশিষ্ট্যসমূহ [[সংস্কৃত]]ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। পুৰণি কালত [[পুৰণি অসমীয়া লিপি]], আহোম শাসন কালত [[পুৰণি অসমীয়া লিপি]] তথা [[টাই-আহোম লিপি]] আৰু আধুনিক যুগত [[অসমীয়া-বঙালী লিপি]]ৰে এই ভাষা লিখা হয়। লিখাৰ ধৰণ বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ আৰু ওপৰৰ পৰা তললৈ। ২০২৪ চনৰ ৩ অক্টোবৰ তাৰিখে অসমীয়া ভাষাই [[ভাৰতৰ ধ্ৰুপদী ভাষা]]ৰ মৰ্যাদা লাভ কৰে৷<ref>{{cite web | url=https://assam.news18.com/news/assam/assamese-language-gets-recognition-of-classical-language-skd-413530.html | title=নিউজ ১৮ অসম | accessdate=4 October 2024}}</ref> <ref name="bbcclassical">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3667032.stm|publisher=BBC|title=India sets up classical languages|access-date=1 May 2007|date=17 September 2004}}</ref> <ref>{{cite web | url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece | title=Union Cabinet approves classical language status for Marathi, Bengali, Assamese, Pali, and Prakrit | publisher=https://www.thehindu.com | accessdate=4 October 2024}}</ref> ==উদ্ভৱ আৰু বিকাশ== [[Image:Assamese Language.jpg|thumb|right|350px|<center>মাগধী প্ৰাকৃত অনুসৰি অসমীয়া ভাষাৰ উদ্ভৱৰ বিভিন্ন ধাৰা<center>]] প্ৰাচীন কালৰে পৰাই নিজা লিপি আৰু লিখিত সাহিত্যৰে পুষ্ট হৈ অসমীয়া ভাষাই বিৱৰ্তনৰ স্বাক্ষৰ বহন কৰি আহিছে। অসমীয়া ভাষাৰ উদ্ভৱ সম্পৰ্কে বিভিন্ন ভাষাবিদে সময়ে সময়ে বিভিন্ন মত আগবঢ়াই আহিছে। এই বিষয়ে ঘাইকৈ ছয়টা মত পোৱা যায়। তাৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য মত কেইটা হ'ল- [[কালিৰাম মেধি]]ৰ মতে '''প্ৰাচ্য-পশ্চিমাৰ মিশ্ৰণ''', [[কনকলাল বৰুৱা]]ৰ মতে '''পৈশাচী প্ৰাকৃত''', [[দেবানন্দ ভৰালী]]ৰ মতে '''কামৰূপীয়া, সৌমাৰ প্ৰাকৃত''', ড‍৹ [[বেণীমাধৱ বৰুৱা]], [[ডিম্বেশ্বৰ নেওগ]], [[বিশ্বেশ্বৰ হাজৰিকা]]ৰ মতে '''কামৰূপী প্ৰাকৃত''' আৰু ড° জৰ্জ আব্ৰাহম গ্ৰীয়াৰ্চন, তাৰাপৰোৱালা, ড° [[সুনীতি কুমাৰ চেটাৰ্জী]], ড° [[বাণীকান্ত কাকতি]], ড° [[বিৰিঞ্চি কুমাৰ বৰুৱা]], ড° [[উপেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী]], ড° [[গোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামী]], ড° [[মহেশ্বৰ নেওগ]], ড° [[নগেন ঠাকুৰ]], ড° [[ভীমকান্ত বৰুৱা]] আদিৰ মতে '''মাগধী প্ৰাকৃত'''।<ref>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষাৰ বিভিন্ন দিশ : মত আৰু বিতৰ্কিত মত, ড° ৰমেশ পাঠক, জ্যোতি প্ৰকাশন, ২০০৮, পৃষ্ঠা-১-১৯, টোকা: অসমীয়া ভাষাৰ উদ্ভৱ সম্পৰ্কে কম কথাৰে আলোচনা কৰা সম্ভৱ নহয়। বিভিন্ন মত সম্পৰ্কে একাধিক যুক্তি এই গ্ৰন্থখনত আলোচনা কৰা হৈছে। কিন্তু কোনো এটা মতৰ ক্ষেত্ৰতে সত্যতা নিৰূপণ কৰা হোৱা নাই। </ref><ref>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষাৰ অধ্যয়ন, ড° প্ৰফুল্ল কুমাৰ নাথ, জ্যোতিৰেখা হাজৰিকা, বনলতা, ১৯৯৭, পৃষ্ঠা-৪</ref> বৰ্তমানলৈকে কোনো এটা মতৰ ক্ষেত্ৰতে ভাষাবিজ্ঞানীসকল একমত হ'ব পৰা নাই। কিন্তু [[মাগধী প্ৰাকৃত]] সম্পৰ্কে বহু কেইজন ভাষাবিদ সহমতত উপনীত হৈছে। মাগধী প্ৰাকৃতৰ ইতিহাসলৈ লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে, অসমীয়া ভাষা প্ৰধানকৈ [[ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা পৰিয়াল|ভাৰত-ইউৰোপীয়]] বা ভাৰত-ইউৰোপীয় পৰিয়ালৰ শতম শাখাৰ পৰা বিকাশ হৈছে। শতম শাখাৰ এটা প্ৰধান ভাগ আছিল 'আৰ্য' বা '[[:en:Indo-Iranian languages|ভাৰত-ইৰানীয়]]'। এই আৰ্যভাষাৰে এটা প্ৰধান ঠাল ভাৰতীয় আৰ্যৰ পৰা খৃঃ পূঃ ৬ষ্ঠ শতিকাৰ পৰা ১০ম শতিকাৰ ভিতৰত বিকাশ হোৱা মধ্য ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ অন্তৰ্গত বিভিন্ন প্ৰাকৃতসমূহৰ ভিতৰৰ মাগধী প্ৰাকৃতৰ অন্ত্য প্ৰাকৃত বা অপভ্ৰংশ স্তৰৰ মাগধী অপভ্ৰংশৰ পৰা অসমীয়া ভাষাৰ জন্ম হয়।<ref name=bhim>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষা, ড° ভীমকান্ত বৰুৱা, বনলতা, ১৯৯৭</ref> এইক্ষেত্ৰত ড° [[উপেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী]]ৰ মতে, <blockquote>অসমীয়া ভাষাটো মূলতঃ মগধীয় ভাষা। ইয়াৰ প্ৰধান সুঁতিটো আৰ্যভাষাৰ সুঁতি। মগধ-বিদেহ অঞ্চলৰ পৰা আহি উত্তৰ-বঙ্গৰ মাজেদি আৰ্য-ভাষাই প্ৰাচীন কামৰূপত প্ৰৱেশ কৰে আৰু সপ্তম শতিকা মানৰে পৰা পশ্চিম-অসমৰ সুকীয়া ভাষাৰূপে গঢ় ল'বলৈ উপক্ৰম কৰে। অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰধান সুঁতিটো আৰ্য-ভাষাৰ সুঁতি বুলি কোৱাৰ এটা কাৰণ এয়ে যে ইয়াত ব্যৱহাৰ হোৱা বেছিভাগ শব্দ প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্য-ভাষাৰ পৰা ধ্বনিৰ কিছু সলনি ঘটি নাইবা প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ পৰা মধ্য ভাৰতীয় আৰ্য ভাষাৰ মাজেদি বিকশিত হৈ হোৱা অৰ্ধতৎসম আৰু তদ্ভৱ শব্দ। অসমীয়া ভাষাটোৰ ভাৰতীয় আন ভাষাৰ লগত থকা সম্পৰ্কই অসমীয়া ভাষাৰ আৰ্য-সুঁতিটোৰ চিহ্ন আৰু গভীৰ কৰি তোলে।<ref>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষা আৰু উপভাষা, ড° উপেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী, ১৯৮৬, পৃষ্ঠা ১-২</ref></blockquote> ''অসমীয়া ব্যাকৰণৰ মৌলিক বিচাৰ''<ref>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ব্যাকৰণৰ মৌলিক বিচাৰ, ড° গোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামী, তৃতীয় সংস্কৰণ, পৃষ্ঠা ২২</ref> গ্ৰন্থত ড° [[গোলোকচন্দ্ৰ গোস্বামী]]য়ে অসমীয়া ভাষাৰ জন্ম-পত্ৰিকা এনেদৰে তৈয়াৰ কৰিছে-<br /> '''ভাষা''' - অসমীয়া<br /> '''গোত্ৰ''' - ভাৰত-ইউৰোপীয়<br /> '''প্ৰৱৰ''' - আৰ্য<br /> '''শাখা''' - বৈদিক<br /> '''বৰ্ণ''' - প্ৰাচ্য (কামৰূপ) প্ৰাকৃত<br /> '''গণ''' - কামৰূপী অপভ্ৰংশ<br /> '''ক্ষণ''' - দ্বাদশ-ত্ৰয়োদশ শতিকা<br /> '''ক্ষেত্ৰ''' - উত্তৰ-পূব ভাৰত খণ্ড<br /> আনহাতে প্ৰাক-[[আহোম]] যুগৰ কামৰূপৰ হিন্দুৰজাসকলৰ তাম্ৰফলিবোৰ সংস্কৃতত লিখা হ'লেও তাৰ মাজত সোমাই থকা অনাৰ্য শব্দসমূহে সেই সময়ৰ জনসাধাৰণৰ কথিত ভাষাটোৰ সুকীয়া অস্তিত্বৰ কথাকে সূচায়। [[বেণীমাধৱ বৰুৱা]]ই এই কথিত ভাষাটোক '''কামৰূপী প্ৰাকৃত''' নাম দিছে। [[ডিম্বেশ্বৰ নেওগ]], [[বিশ্বেশ্বৰ হাজৰিকা]]ই আদিয়েই এই মতকে পোষণ কৰিছে। ড° ডিম্বেশ্বৰ নেওগে {{lang|en|Growth of the Asamiya Language}}-ত অসমীয়া ভাষাৰা জন্ম মাগধী প্ৰাকৃতৰ পৰা হোৱা বুলি চলি অহা ধাৰণাটো ভুল আৰু ই "{{lang|en|it did not stand analysis and proper scrutiny}}" বুলি মন্তব্য কৰিছে।<ref>গ্ৰন্থ-Growth of the Asamiya Language, ড° ডিম্বেশ্বৰ নেওগে, পৃষ্ঠা-৪৪</ref><ref>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষাৰ বিভিন্ন দিশ : মত আৰু বিতৰ্কিত মত, ড° ৰমেশ পাঠক, জ্যোতি প্ৰকাশন, ২০০৮, পৃষ্ঠা-১-১৯</ref> অসমীয়া ভাষাৰ বিকাশক ড° [[বাণীকান্ত কাকতি]]য়ে তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিছে।<ref name=bani>Assamese, {{Its Formation And Development, By- Dr. Banikanta Kakati, p. 13</ref> # '''প্ৰাচীন অসমীয়া''' - চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰা ষোড়শ শতিকাৰ শেষলৈ। এই কালছোৱাক আকৌ প্ৰাক-বৈষ্ণৱ আৰু বৈষ্ণৱ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি। # '''মধ্যযুগীয় অসম''' - সপ্তদশ শতিকাৰ পৰা ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈ। [[আহোম]] ৰাজসভাৰ [[বুৰঞ্জী]]ৰ গদ্যলৈকে। # '''আধুনিক অসমীয়া''' - ঊনবিংশ শতিকাৰ পৰা বৰ্তমানলৈ। খৃষ্টীয় পঞ্চম শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকালৈকে প্ৰাচীন [[কামৰূপ ৰাজ্য]]ত ৰাজত্ব কৰা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] ৰজাসকলৰ তাম্ৰফলিসমূহতেই প্ৰাচীন অসমীয়া লিখিত সাহিত্যৰ নিদৰ্শন পোৱা যায়। ইয়াৰ পিছত ক্ৰমে ক্ৰমে [[চৰ্যাপদ]], শ্ৰীকৃষ্ণ কীৰ্তন, [[হেম সৰস্বতী]]ৰ ‘প্ৰহ্লাদ চৰিত’, [[মাধৱ কন্দলী]]ৰ ‘ৰামায়ণ’, [[শংকৰদেৱ]]-[[মাধৱদেৱ]]ৰ ‘কীৰ্তন-নামঘোষা’, [[ভট্টদেৱ]]ৰ ‘কথা-গীতা’, [[কথাগুৰুচৰিত]], বুৰঞ্জীসাহিত্য আদিৰ পিছত সৃষ্টি হোৱা [[অৰুণোদই]], [[জোনাকী (অসমীয়া আলোচনী)|জোনাকী]], [[ৰামধেনু (আলোচনী)|ৰামধেনু]] আদি বিভিন্ন সাহিত্যৰ মাজেৰে অসমীয়া ভাষাই এটা পূৰ্ণাঙ্গ অৱস্থা লাভ কৰে। == লিপি == {{Main|অসমীয়া লিপি|অসমীয়া লিপিৰ বুৰঞ্জী‎}} অসমীয়া ভাষা লিখিবলৈ মুঠ তিনিবিধ লিপি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সেয়া আছিল [[পুৰণি অসমীয়া লিপি]], [[টাই-আহোম লিপি]] আৰু আধুনিক যুগৰ [[অসমীয়া–বঙালী লিপি]]। পণ্ডিতসকলে এই লিপি ব্ৰাহ্মী লিপিৰপৰা কুটিল বা সিদ্ধিমাতৃকা লিপি হৈ নাইবা ব্ৰাহ্মীৰ পৰা কামৰূপী লিপিৰ মাজেৰে উদ্ভৱ হোৱা বুলি মত পোষণ কৰে। ১৭শ শতিকা মানত অসমীয়া লিপিৰ তিনিটা শৈলী গঢ় লৈ উঠে (কাইথেলী, বামুণীয়া আৰু গড়গঞা লিপি) যি ছপা আখৰৰ সৃষ্টিৰ পিছত আধুনিক লিপিৰ ৰূপ পায়। ৮ম-১২শ শতিকামানত ৰচনা কৰা বৌদ্ধ ধৰ্মসাধনাৰ গীত [[চৰ্যাপদ]]ত অসমীয়া লিপিৰ সকলোতকৈ পুৰণি প্ৰমাণ পোৱা যায়। [[আহোম ৰাজ্য]]তো [[বুৰঞ্জী]] লিখিবৰ বাবে [[পুৰণি অসমীয়া লিপি]]ৰ গড়গঞা লিপি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ১৯শ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগত [[আত্মাৰাম শৰ্মা]]ই পঞ্চানন কৰ্মকাৰে সাজি উলিওৱা ছপা আখৰ ব্যৱহাৰ কৰি শ্ৰীৰামপুৰত প্ৰকাশ কৰা '[[ধৰ্মপুস্তক]]' (বাইবেলৰ অসমীয়া অনুবাদ)ত ছপা আখৰত প্ৰথম আধুনিক অসমীয়া লিপি দেখা পোৱা যায়। == ৰূপতত্ত্ব আৰু ব্যাকৰণ == [[সংস্কৃত]] ভাষাৰ পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰাইদি আহি অসমীয়া ভাষাৰ সৃষ্টি হ'লেও অসমীয়া ভাষাৰ ব্যাকৰণে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট বিশেষত্ব প্ৰকাশ কৰিছে। অসমীয়া ভাষাত তলত দিয়াৰ দৰে ৰূপতাত্বিক বৈশিষ্ট্যসমূহ প্ৰকাশ পায়<ref>ব্যাকৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান, ড॰ ৰমেশ পাঠক, পৃষ্ঠা-২৬/২৭, ১৯৮৮</ref> * অসমীয়াত লিংগ [[ব্যাকৰণ]]গত বিষয় নহয়। * অসমীয়াত বচন ব্যাকৰণগত নহয়। * সংস্কৃতত পুৰুষ তিনিটা, অসমীয়াত পুৰুষ চাৰিটা। (মধ্যম পুৰুষৰ মান্য আৰু তুচ্ছাৰ্থবাচক ৰূপ আছে)। * সংস্কৃতৰ দৰে অসমীয়া ভাষাত ধাতুৰ কোনো গণৰ শ্ৰেণী-বিভাজন নাই। * সকৰ্মক [[ক্ৰিয়া]] আৰু অকৰ্মক ক্ৰিয়াৰ মাজত ভিন্নতা আছে। * কৰ্তাপদতকৈ কৰ্মপদ সম্পূৰ্ণ পৃথক। * ব্যক্তিগত [[সৰ্বনাম]]সূচক অধিকাৰৰ বাবে সম্বোধনসূচক বিশেষ্যৰ শব্দৰূপ দিয়া হয়। (Kinship nouns are inflected for personal pronominal possession.) * ক্ৰিয়া-বিশেষণ সমূহ ক্ৰিয়াৰ উৎসৰ পৰাই বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি। * [[জতুৱা ঠাঁচ]]ত পৰোক্ষ বাক্য গঠন কৰিব পাৰি। == ধ্বনিতত্ত্ব == অসমীয়া ভাষাৰ [[ধ্বনিতত্ত্ব]]ক প্ৰধানত দুটা ভাগত ভগাব পাৰি। ===স্বৰধ্বনি=== যি ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰোঁতে নিশ্বাস বায়ুৱে মুখ গহ্বৰৰ কোনো ঠাইত বাধা নাপায় তাক স্বৰধ্বনি বোলে। লিখিতভাৱে স্বৰধ্বনি ১১টা যদিও; বিশিষ্ট স্বৰধ্বনি আঠটাহে পোৱা যায়। উচ্চাৰণৰ স্থান আৰু ৰীতি অনুসৰি অসমীয়া বিশিষ্ট স্বৰধ্বনিবোৰক তলত দিয়াৰ দৰে দেখুৱাব পাৰি।<ref name=bani2>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষাৰ গঠন আৰু বিকাশ, ড॰ বাণীকান্ত কাকতি, ২০০২</ref><ref name=bhim/> ধ্বনি অনুসৰি অসমীয়া ভাষাৰ বিশিষ্ট স্বৰধ্বনিসমূহক কেইবাটাও ভাগত ভাগ কৰা হয়। [[জিভা]]ৰ অংশ অনুসৰি সিহঁতক সন্মুখ, কেন্দ্ৰীয় আৰু পশ্চ তিনিভাগত ভাগ কৰা হয়। আকৌ জিভাৰ উচ্চতা অনুসৰি উচ্চ, উচ্চ-মধ্য, উচ্চ-নিম্ন-মধ্য, নিম্ন-মধ্য আৰু নিম্ন এই পাঁচভাগত ভগাব পাৰি। কাষৰ তালিকাত ইয়াক স্পষ্ট ৰূপত দেখুওৱা হৈছে।<ref name=upen>গ্ৰন্থ-অসমীয়া ভাষা আৰু উপভাষা, ড॰ উপেন্দ্ৰনাথ গোস্বামী, ১৯৮৬</ref> <center>{{অসমীয়া স্বৰধ্বনি}}</center> ===ব্যঞ্জনধ্বনি=== যি ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰোঁতে নিশ্বাস বায়ুৱে মুখ গহ্বৰৰ কোনো ঠাইত বাধা পায় তাক ব্যঞ্জনধ্বনি বোলে। স্বৰধ্বনিৰ সহায়ত ইয়াক উচ্চাৰণ কৰা হয়। লিখিতভাৱে অসমীয়া ভাষাত ৪০টা ব্যঞ্জনধ্বনি পোৱা যায় যদিও অসমীয়া ভাষাত বিশিষ্ট ব্যঞ্জনধ্বনি ২১ টাহে পোৱা যায়।<ref name=bani2/><ref name=bhim/> ধ্বনি অনুসৰি অসমীয়া ভাষাৰ বিশিষ্ট ব্যঞ্জনধ্বনি কেইটাক স্পৰ্শ, নাসিক্য, পাৰ্শ্বিক, কম্পিত আৰু উষ্ম ভাগত ভাগ কৰা হয়। স্পৰ্শধ্বনিবোৰৰ ভিতৰত ঘোষ আৰু অঘোষ দুই বিধৰ আছে। সেইবোৰ অল্পপ্ৰাণ আৰু মহাপ্ৰাণো হ'ব পাৰে। নাসিক্য, পাৰ্শ্বিক, আৰু কম্পিত ধ্বনিৰ আটাইবোৰ ঘোষ ধ্বনি। উষ্ম ধ্বনিৰ ভিতৰত ঘোষ আৰু অঘোষ দুইবিধ পোৱা যায়। /ঙ/ ৰ বাহিৰে আটাইবোৰ ব্যঞ্জন ধ্বনি শব্দৰ আৰম্ভণি, মাজ আৰু শেষত ব্যৱহাৰ হ'ব পাৰে। কাষৰ তালিকাত ইয়াক স্পষ্ট ৰূপত দেখুওৱা হৈছে। অসমীয়া ভাষাত 'য়' আৰু 'ৱ' এই দুটা অৰ্ধ-স্বৰ বিশিষ্ট-ধ্বনি নহয়। সিহঁত শ্ৰুতি-ধ্বনি ৰূপতহে থাকে। ওচৰা-ওচৰিকৈ থকা দুটা স্বৰ-ধ্বনিৰ আগৰটো 'ই' হ'লে দুয়োটা স্বৰ-ধ্বনিৰ মাজত আপোনা-আপুনি 'য়' উচ্চাৰিত হ'ব আৰু আগৰটো 'উ' বা 'ও' হ'লে আপোনা-আপুনি 'ৱ' উচ্চাৰিত হ'ব।<ref name=upen/> <center>{{অসমীয়া ব্যঞ্জনধ্বনি}}</center> == উপভাষা == [[File:Assamese varieties.svg|thumb|অসমীয়া ভাষাৰ উপভাষা]] ঊনবিংশ শতিকাত খ্ৰীষ্টিয়ান মিছনেৰীসকলে যি ভাষাত [[শিৱসাগৰ জিলা]]ত অৰুণোদই ছপা কৰিছিল সেই ভাষাই সময়ত মান্য ভাষা হৈছিল আৰু সেই ভাষাই বৰ্তমান চৰকাৰী ভাষা। অসমৰ সংবাদ পত্ৰ, স্কুল-কলেজ আদিতো এই ভাষাকে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিন্তু বৰ্তমান অসমত ইয়াৰ বাহিৰেও কেইবাটাও [[উপভাষা]] প্ৰচলিত আছে। [[বাণীকান্ত কাকতি]]ৰ মতে অসমত দুটা উপভাষাৰ প্ৰচলন আছে (১) পূব আৰু (২) পশ্চিম উপভাষা। কিন্তু বৰ্তমান উপভাষা বিভাজনত পাঁচটা ভাগ কৰা দেখা যায়।<ref name=iit/><ref>{{harv|Sarma|1990}}</ref> # পূবৰ বা উজনি অসমৰ উপভাষা ([[শিৱসাগৰ জিলা|শিৱসাগৰ]], [[যোৰহাট জিলা|যোৰহাট]], [[গোলাঘাট]], [[লখিমপুৰ জিলা|লখিমপুৰ]], [[ধেমাজি জিলা|ধেমাজি]] আদি অন্যান্য জিলাত ব্যৱহাৰ কৰা ভাষা) # মধ্য অসমৰ উপভাষা ([[নগাঁও জিলা|নগাঁও]], [[মৰিগাঁও জিলা|মৰিগাঁও]] আদি আৰু তাৰ দাঁতি কাষৰীয়া অঞ্চল) # [[কামৰূপী উপভাষা]] ([[কামৰূপ জিলা|কামৰূপ]], [[ নলবাৰী জিলা|নলবাৰী]], [[বৰপেটা জিলা|বৰপেটা]], [[দৰং জিলা|দৰং]], [[কোকৰাঝাৰ জিলা|কোকৰাঝাৰ]] আৰু [[বঙাইগাঁও জিলা]]ত) # [[গোৱালপাৰীয়া উপভাষা]] ([[গোৱালপাৰা জিলা|গোৱালপাৰা]], [[ধুবুৰী জিলা|ধুবুৰী]], [[কোকৰাঝাৰ জিলা|কোকৰাঝাৰ]], [[বঙাইগাঁও জিলা]] আৰু [[চিৰাং জিলা]]) # [[দেৱান উপভাষা|কাছাৰৰ উপভাষা]] ([[কাছাৰ জিলা]]) ==লগতে চাওক == * [[অসমীয়া ব্যাকৰণ]] * [[অসমীয়া ভাষাৰ ৰোমানীকৰণ]] * [[চৰ্যাপদ]] * [[ভাৰতীয় ভাষা]] * [[অসমীয়া সাহিত্য]] * [[সন্ধি]] == তথ্য সংগ্ৰহ == {{reflist|2}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{commonscat|Assamese language|অসমীয়া ভাষা}} {{InterWiki|code=en}} {{wikiquote}} * [http://www.assam.org/assam/language/assamlang.html অসমীয়া ভাষা আৰু সাহিত্য ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203122256/http://assam.org/assam/language/assamlang.html |date=2007-02-03 }} * [http://www.language-museum.com/a/assamese.php অসমীয়া ভাষাৰ নমুনা] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=asm অসমীয়াৰ Ethnologue প্ৰতিবেদন] * [http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/vowelsandconsonants/appendix/languages/assamese/assamese.html অসমীয়া] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508202737/http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/vowelsandconsonants/appendix/languages/assamese/assamese.html |date=2008-05-08 }} - [[UCLA]] Phonetics Lab Data * [http://www.nilacharai.com/lipibaddha-axam-axamiya/#.T4Fh5tmoG20 লিপিবদ্ধ অসম অসমীয়া শব্দৰ উদ্ভৱৰ সন্ধানত, ড॰ গকুল গোস্বামী] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724023525/http://nilacharai.com/lipibaddha-axam-axamiya/#.T4Fh5tmoG20 |date=2017-07-24 }} উৎস - নীলা চৰাই ৱেবছাইট। {{অসমীয়া ভাষা|state=expanded}} {{Indo-Iranian languages}} {{ভাৰতৰ ভাষাসমূহ|state=expanded}} {{অসম}} [[শ্ৰেণী:অসমৰ ভাষা আৰু লিপি]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ ভাষা]] [[শ্ৰেণী:ভাষা]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ ধ্ৰুপদী ভাষা]] [[শ্ৰেণী:অসমীয়া ভাষা]] 882m2kfnnnx6hk91g1bjjupl9kpozn2 0 26239 623432 565460 2026-08-05T09:52:23Z ৰঞ্জন ভূঞা 9637 623432 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = চাৰ্লচ ডিকেঞ্চ <br> Charles Dickens | image = Dickens Gurney head.jpg | image_size = 220px | alt = চাৰ্লচ ডিকেঞ্চ | caption = | birth_name = চাৰ্লচ জন হুফাম ডিকেঞ্চ | birth_date = {{birth date|1812|2|7|df=yes}} | birth_place = লেণ্ডপৰ্ট, পৰ্টচ মাউঠ, [[ইংলেণ্ড]] | death_date = {{death date and age|1870|6|9|1812|2|7|df=yes}} | death_place = গেড’ছ হিল পেলেছ, হিঘাম, কেণ্ট, ইংলেণ্ড | body_discovered = | death_cause = ষ্ট্ৰক | resting_place = পয়েটছ কৰ্নাৰ, ৱেষ্টমিনিষ্টাৰ আবে | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | residence = | nationality = | ethnicity = ইংৰাজ | citizenship = সংযুক্ত যুক্তৰাজ্য | other_names = বজ | known_for = | education = | alma_mater = | employer = | notableworks = ''[[The Pickwick Papers]]'', ''[[Oliver Twist]]'', ''[[A Christmas Carol]]'', ''[[David Copperfield]]'', ''[[Bleak House]]'', ''[[Hard Times]]'', ''[[A Tale of Two Cities]]'', ''[[Great Expectations]]'' | occupation = লিখক | years_active = ১৮১২–১৮৭০ | home_town = | religion = | spouse = কেথৰিন থমাছ হগাৰ্ট | partner = | children = Charles Dickens, Jr., Mary Dickens, Kate Perugini, Walter Landor Dickens, Francis Dickens, Alfred D'Orsay Tennyson Dickens, Sydney Smith Haldimand Dickens, Henry Fielding Dickens, Dora Annie Dickens আৰু Edward Dickens | parents = John Dickens<br>Elizabeth Dickens | relations = | awards = | signature = Charles Dickens Signature.svg | signature_alt = | footnotes = }} '''চাৰ্লচ ডিকেন্স''' ({{lang-en|Charles Dickens}}, সম্পূৰ্ণ নাম ''Charles John Huffam Dickens''); ৭ ফেব্ৰুৱাৰী, ১৮১২ &nbsp;– ৯ জুন, ১৮৭০<ref name="adb">{{cite web|url=http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A040065b.htm|title=Dickens, Charles (1812-1870)|last=Lansbury|first=Coral|work=Australian Dictionary of Biography On Line Edition|publisher=Australian National University|language=English|accessdate=2010-03-16}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) এজন ইংৰাজ লেখক আৰু সমাজ সমালোচক আছিল। তেখেতে দুখ কষ্টেৰে ভৰা নিজ জীৱনৰ অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিত সাহিত্য সৃষ্টি কৰি ইংৰাজী সাহিত্য সমৃদ্ধিশালী কৰি থৈ গৈছে। চাৰ্লচ ডিকেন্সৰ জন্ম [[ইংলেণ্ড]]ৰ পৰ্টচ মাউঠ নামে ঠাইত ১৮১২ চনত হৈছিল<ref name="myheritage.com">[https://www.myheritage.com/FP/family-tree.php?s=50445521&familyTreeID=1] Dickens Family Tree website</ref>। চাৰ্লচৰ ১২ বছৰ বয়সত দেউতাক জন ডিকেঞ্চ ঋণৰ দায়ত পৰি জেললৈ যাবলগীয়া হয়। দেউতাকৰ ঋণ পৰিশোধ আৰু সংসাৰ চলোৱাৰ গুৰু দায়িত্ব মূৰ পাতি লৈ সেই বয়সতে চাৰ্লচে মজুৰি কৰিবলৈ লয়। কিন্তু অশেষ কষ্ট স্বীকাৰ কৰিও তেওঁ দেউতাকৰ ঋণৰ ৪০ পাউণ্ড ধন উপাৰ্জন কৰিবলৈ অক্ষম হয়। কাৰখানাত মজুৰি কৰি দিনে মাত্ৰ ১ চিলিং উপাৰ্জন হয়। ইয়াৰেই নিজৰ থকা-খোৱাৰ বন্দৱস্তৰ লগতে পঢ়া-শুনাৰ খৰচো আছে। দেউতাক জন ডিকেঞ্চে ঋণৰ ধন আদায় দিব নোৱাৰাৰ বাবে জেলত তিনিমাহ ম্যাদ সম্পূৰ্ণ কৰিবলগীয়া হয়। তিনিমাহৰ মূৰত জেলৰ পৰা ওলাই জন ডিকেন্সে পুনৰ চাকৰিত ধৰে আৰু চাৰ্লচক স্কুললৈ যোৱাৰ সুবিধা কৰি দিয়ে<ref name="অসমীয়া গ্ৰন্থ">{{cite book | title=[[আধুনিক বিশ্বৰ এশগৰাকী মহান ব্যক্তি]] | publisher= দিছপুৰ প্ৰিণ্ট হাউছ | author= কনকসেন ডেকা | authorlink= চাৰ্লচ ডিকেঞ্চ | year=১৯৯৪ | pages=১০৮-১১১}}</ref>। ==কৰ্মজীৱন== ১৮২৭ চনত, ১৫ বছৰ বয়সত স্কুল এৰি চাৰ্লচ [[লণ্ডন]]ৰ এখন ’চলিচিটৰ ফাৰ্ম’ত (আইন-কানুন সম্পৰ্কীয় পৰামৰ্শ দিয়া প্ৰতিষ্ঠান) কেৰেণীৰ চাকৰিত সোমায়। দিনটো আইন-কানুন সম্পৰ্কীয় নথি-পত্ৰৰ মাজত বন্দী হৈ থাকি অফিচ ছুটিৰ পাছত চাৰ্লচ থিয়েটাৰ চাবলৈ যায়। মঞ্চস্থ একোখন [[নাটক]] চাই থাকোঁতে মনে মনে কল্পনা কৰে এজন অভিনেতা হোৱাৰ বা কেতিয়াবা হয়তো নাট্যকাৰ হোৱাৰ। কেতিয়াবা সেই নাটকৰ কপি কিনি আনি ঘৰত আইনাৰ সন্মুখত থিয় হৈ অভিনয়ৰ অনুশীলন কৰে। অৱশ্যে অভিনেতা বা নাট্যকাৰ নহ’লেও এই অনুশীলনে তেওঁ পৰৱৰ্তী জীৱনত বহুতো কথাত সহায় কৰে<ref name="অসমীয়া গ্ৰন্থ"/>। ১৮৩২ চনত ডিকেন্স লণ্ডনৰ পৰা প্ৰকাশিত এখন বাতৰি কাকতৰ সম্পাদনা বিভাগত যোগ দিলে। এই কাকতৰ সংবাদদাতা হিছাপে চাৰ্লচে ’হাউচ অব কমন্‌চ’লৈ যোৱাৰ সুবিধা পায়। এই সময়ত ইংল্যণ্ডৰ সংসদীয় গণতন্ত্ৰত থকা কেতবোৰ আসোঁৱাহৰ শুধৰণিৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পৰ্কে চাৰ্লচ ডিকেন্সে সংসদ তথা ইংলেণ্ডৰ জনসাধাৰণক সজাগ কৰি দিয়ে, কাকতত তেওঁৰ লিখনিৰ জৰিয়তে। [[File:Charles Dickens by Daniel Maclise.jpg|thumb|upright|ডেনিয়েল মেকলিছে ১৮৩৯ চনত অঁকা ডেকা চাৰ্লছ ডিকেন্সৰ ছবি]] সংসদ অধিবেশন সমূহৰ মাজে মাজে চাৰ্লচক দেশৰ বিভিন্ন অংশত ৰাজনৈতিক নেতাসকলে দিয়া ভাষণ আদিৰ ওপৰত সংবাদ প্ৰেৰণ কৰিবৰ বাবে পঠোৱা হয়। এই কামত চাৰ্লচ ডিকেন্সে যথেষ্ট সুনাম অৰ্জন কৰে। যিকোনো ঘটনা বিশেষৰ বৰ্ণনা তেওঁৰ লিখনিত ইমান সজীৱ হৈ উঠে যে পিছলৈ কেৱল চাৰ্লচৰ লিখনিৰ বাবেই সেই কাকতৰ বিক্ৰী বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰে। কৰ্তৃপক্ষই তেওঁৰ দৰমহা বঢ়াই দিয়ে। কিন্তু এই বৰ্দ্ধিত উপাৰ্জনেৰেও তেওঁৰ পৰিয়ালৰ দুখ দৈন্য সম্পূৰ্ণৰূপে দূৰ কৰিবলৈ অসমৰ্থ হয়। কাৰণ সদায় দেনাৰ ওপৰতে চলা দেউতাকৰ ধাৰ-ঋণ গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰকোপ দিনে দিনে বাঢ়িহে যায়। এই আৰ্থিক সংকটৰ পৰা মুক্তি পোৱাৰ আশাৰে চাৰ্লচ ডিকেন্সে উপৰুৱাকৈ আৰু দুই-এখন মাহেকীয়া –পষেকীয়া কাকতত লিখিবলৈ ধৰে। ইংল্যণ্ডৰ বিভিন্ন পত্ৰ-পত্ৰিকাত প্ৰকাশিত ডিকেঞ্চৰ লিখনিৰ ওপৰত ইতিমধ্যে ’লিটাৰেৰী গেজেট’ (Literary gazette) কৰ্তৃপক্ষৰ চকু পৰে। যিকোনো ধৰণৰ লিখনিৰ সমীক্ষা আৰু সমালোচনাৰে এই কাকতৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল সেই কালৰ বহুতো উদীয়মান লেখকৰ ভৱিষ্যত। ডিকেন্সৰ প্ৰথমাৱস্থাৰ লিখনিসমূহৰ ওপৰত এই কাকতে কৰা মন্তব্য আৰু ভূয়সী প্ৰশংসাই তেওঁক বিশেষভাৱে অনুপ্ৰাণিত কৰে আৰু তেতিয়াই তেওঁ ভৱিষ্যত জীৱনত এখন লিখক হোৱাৰ স্থিৰ সংকল্প গ্ৰহণ কৰে। ডিকেন্সৰ ২৪ বছৰ বয়সত প্ৰকাশ পায় তেওঁৰ ’স্কেটচেজ বাই বজ: ইলাষ্ট্ৰেটিভ অৱ এভৰি ডে লাইফ এণ্ড এভৰি ডে পিপল’ (Sketches by Boz. Illustrative of Everyday life and Everyday People)<ref name="cousin">{{cite web|url=http://ebooks.adelaide.edu.au/d/dickens/charles/|title=Charles Dickens (1812-1870)|last=Cousin|first=John W.|date=1910|work=A Short Biographical Dictionary of English Literature|publisher=University of Adelaide|language=English|accessdate=2010-03-16|archivedate=2009-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090826223427/http://ebooks.adelaide.edu.au/d/dickens/charles/|deadurl=yes}}</ref>। এই পুথি তেওঁ বজ (BoZ) ছদ্ম নামেৰে বিভিন্ন কাকতে-পত্ৰই প্ৰকাশ কৰা জনজীৱনৰ হাঁহি কান্দোন আৰু দৈনন্দিনতাৰ আলেখ্য সমূহৰ এখন সংকলন আছিল। এই পুথি প্ৰকাশৰ পিছত ইয়াৰ সাফল্যই ডিকেঞ্চক নতুন মনোবল দিলে<ref name=adb/>। তেওঁ সাংবাদিকতাৰ কাম সাময়িকভাৱে এৰি দি একনিষ্ঠভাৱে সাহিত্য সৃষ্টিৰ কামত মনোনিবেশ কৰিবলৈ লয়<ref name="অসমীয়া গ্ৰন্থ"/>। ==বৈবাহিক জীৱন== চাৰ্লচ ডিকেঞ্চৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত আৰু সম্পাদিত ’পিক্‌ উইক’ আলোচনীখনৰ প্ৰকাশ পোৱাৰ কেইমানমানৰ আগতে ডিকেঞ্চে কেট্‌ হগাৰ্থ নামে এগৰাকী যুৱতীৰ সৈতে বিবাহত আবদ্ধ হয়। কিন্তু প্ৰথমা পত্নীৰ সৈতে বিবাহ-বিচ্ছেদ হোৱাত ডিকেঞ্চে তেওঁৰ এগৰাকী খুলশালীয়েক, জৰ্জিয়ানাক বিয়া কৰায়। দুয়োগৰাকী পত্নীৰ ফালৰ পৰা তেওঁ মুঠতে দহোটা সন্তানৰ পিতৃ হয়<ref name="অসমীয়া গ্ৰন্থ"/>। ==সাহিত্যিক জীৱন== ১৮৩৬ চনৰ মাৰ্চ মাহ্ত চাৰ্লচ ডিকেঞ্চৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত আৰু সম্পাদিত ’পিক্‌ উইক’ (Pickweek) আলোচনীৰ প্ৰথম সংখ্যা প্ৰকাশ পায়। আকাৰত ক্ষুদ্ৰ হ’লেও এই আলোচনীয়ে প্ৰচুৰ জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰে। লিখা-মেলাৰ যোগেদি ডিকেঞ্চৰ সেই সময়ত যথেষ্ট উপাৰ্জন হৈছিল যদিও তেওঁ তেতিয়াও সেই উপাৰ্জনেৰে দেউতাকৰ ঋণ পৰিশোধ কৰোঁতেই গৈছিল। সেয়ে আৰু অধিক উপাৰ্জনৰ আশাত তেওঁ কামৰ মাত্ৰা বঢ়াই দিছিল। ডাঙৰ-সৰু, নামী-অনামী সকলো ধৰণৰ পত্ৰিকাৰ ফৰমাইচ অনুসৰি তেওঁ লিখি গৈছিল অক্লান্ত পৰিশ্ৰম কৰি। তেওঁৰ লিখনীৰ অতুলনীয় বিশিষ্ট ’ষ্টাইলে’ (Style) পাঠকৰ মন কাঢ়ি নিছিল। অতি অলপ দিনৰ ভিতৰতে তেওঁৰ সৃষ্টিৰ গৰিমাই সমসাময়িক কালৰ এজন শীৰ্ষস্থানীয় সাহিত্যিক হিছাপে প্ৰতিষ্ঠিত কৰিছিল চাৰ্লচ ডিকেঞ্চক<ref name="অসমীয়া গ্ৰন্থ"/>। ==সৃষ্টিৰাজি== [[File:Catherine Dickens.jpg|thumb|upright|left|Catherine Hogarth Dickens by Samuel Lawrence (1838)]] ১৮৪২ চনত চাৰ্লচ ডিকেঞ্চৰ দ্বাৰা ৰচিত চাৰিখন মহত্‌ কালজয়ী গ্ৰন্থ প্ৰকাশিত হৈ ওলাই ঠিক একে সময়তে। এই বিখ্যাত গ্ৰন্থ কেইখন হ’ল- সৰ্বজনবিদিত ’অলিভাৰ টুইষ্ট’ (Oliver Twist), ‘নিকলাচ নিকেলবী’ (Necholas Neckleby), ’দি অল্ড কিউৰচিটি ছপ’ (The Old Curiosity shop), আৰু ’বাৰ্নবি ৰজ’ (Barnaby Rudge)। অৱশ্যে ইয়াৰ আগতেই তেওঁৰ পূৰ্বৱৰ্তী ৰচনা ’পিক‌উইক পেপাৰচ’ (Pickweek Papers) আৰু ’স্কেট্‌চেজ বৈ বজ’ (Sketches by Boz) গ্ৰন্থাকাৰে প্ৰকাশ হৈ ওলায়। কিন্তু ’অলিভাৰ টুইষ্ট’ আৰু ’নিকেলবী’ৰ প্ৰকাশে তেওঁ যি অতুলনীয় যশ, খ্যাতি প্ৰদান কৰে তেনে যশস্যা বহু কমসংখ্যক লিখকৰ ভাগ্যতহে মিলিছে। এই দুই গ্ৰন্থত তেওঁ ইংল্যণ্ডৰ সমাজখনত বিৰাজমান বৈষমতা আৰু সেই সময়ৰ শিক্ষানুষ্ঠান সমূহৰ ভিতৰত থকা ঘৃণনীয় বিধি-ব্যৱস্থাৰ লগতে কিছুমান সামাজিক কদৰ্য্যতাৰ ৰূপ জনসাধাৰণৰ চকুৰ আগত সুস্পষ্টভাৱে দাঙি ধৰে। সেই কালৰ ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যখনৰ ফোঁপোলা ৰূপটোও তেওঁৰ এই কেইখন গ্ৰন্থত সুন্দৰভাৱে প্ৰকাশ পায়<ref name="অসমীয়া গ্ৰন্থ"/>। ইয়াৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়ত প্ৰকাশিত চাৰ্লচ ডিকেঞ্চৰ ৰচনাসমূহ হ’ল-মাৰ্টিন চাজলউইট (Martin Huzzlewit), ডম্বে এণ্ড চনচ্‌ (Dombay and Sons), ডেভিদ কোপাৰফিল (David Copperfield), খ্ৰীষ্টমাচ ষ্টৰিজ‌ (Christmas Stories), ব্লীকহাউচ্‌ (Blead House), হাৰ্ডটাইমচ (Hard Times), আৰু লিটিল ডৰিট (Little Dorrit), এই সমূহ গ্ৰন্থৰ ৰচনা কাল হ’ল ১৮৪২/৪৩ ৰ পৰা ১৮৬২/৬৩ চন। ইয়াৰ মাজতে তেওঁৰ জীৱনত ঘটা দুটা উল্লেখযোগ্য ঘটনা হ’ল তেওঁ স্ত্ৰীৰে সৈতে বিবাহ-বিচ্ছেদ আৰু আমেৰিকা, পেৰিচ আৰু ইটালী ভ্ৰমণ<ref name="অসমীয়া গ্ৰন্থ"/>। চাৰ্লচ ডিকেঞ্চৰ জীৱনৰ শেষৰ কেইবছৰত ৰচিত আন তিনিখন মহত্‌ গ্ৰন্থ হ’ল-’এ টেল অৱ টু চিটিজ’ (A Tale of Two Cities), ’গ্ৰেট এক্সপেকটেচন (Great Expectations), আৰু আওৱাৰ মিউচুৱেল ফ্ৰেণ্ডচ্‌ (Our Mutual Friends)। ইয়াৰ উপৰিও অৰ্ধ সমাপ্ত হৈ থাকি যায় ’এড্‌উইন ড্ৰদ’ (Edwin Drood) নামৰ এখন কিতাপ<ref name="অসমীয়া গ্ৰন্থ"/>। ==মৃত্যু== ’এড্‌উইন ড্ৰদ’ৰ ৰচনাৰ কাম চলি থকা অৱস্থাতে ১৮৭০ চনত হঠাত্‌ অসুস্থ হৈ পৰি মহান কথা সাহিত্যিক চাৰ্লচ ডিকেঞ্চৰ তেওঁৰ ’কেণ্ট’ৰ ঘৰত পৰলোকপ্ৰাপ্তি ঘটে। ==পট্ৰেইটসমূহ== <gallery> File:Francis Alexander - Charles Dickens 1842.jpeg|ডিকেন্সৰ ৰঙীন ছবি, বষ্টন, ১৮৪২ File:Charles Dickens by Ary Scheffer 1855.jpg|এৰি স্কেফাৰে অঁকা ডিকেন্সৰ ছবি, ১৮৫৫ File:Charles Dickens circa 1860s.png|১৮৬০ চনৰ আশে-পাশে ডিকেন্স File:Charles Dickens circa 1860.jpg|নিউয়ৰ্কৰ জেৰেমিয়া গুৰনে এণ্ড চনৰ দ্বাৰা ১৮৬৭ চনত তোলা ডিকেন্সৰ প্ৰতিচ্ছবি </gallery> ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{Commons category|Charles Dickens}} ==কৰ্মৰাজি= * {{gutenberg author | id=Charles_Dickens | name=Charles Dickens}} (HTML and plain text) *[http://www.archive.org/search.php?query=mediatype%3A(texts)%20-contributor%3Agutenberg%20AND%20(subject%3A%22Dickens%2C%20Charles%2C%201812-1870%22%20OR%20creator%3A%22Dickens%2C%20Charles%2C%201812-1870%22%20OR%20creator%3A%22Charles%20Dickens%22%20OR%20title%3A%22Charles%20Dickens%22%20OR%20description%3A%22Charles%20Dickens%22) Works by or about Charles Dickens] at [[Internet Archive]] and [[Google Books]] (scanned books) * [http://www.everyauthor.com/writing/books/charles_dickens Works by Charles Dickens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328233933/http://www.everyauthor.com/writing/books/charles_dickens |date=2014-03-28 }} at EveryAuthor (HTML) * [http://www.dickens-literature.com/ Works by Charles Dickens] at Dickens Literature (HTML) * [http://www.djo.org.uk Journalism] at [http://www.djo.org.uk/ Dickens Journals Online], an online edition of ''[[Household Words]]'' and ''[[All the Year Round]]'' * [http://www2.hn.psu.edu/faculty/jmanis/dickens.htm Works by Charles Dickens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140925193830/http://www2.hn.psu.edu/faculty/jmanis/dickens.htm |date=2014-09-25 }} at Penn State University Electronic Classics Series (PDF) *{{worldcat id|id=lccn-n78-87607}} ===অনুষ্ঠান আৰু চ’ৰাসমূহ=== * [http://charlesdickenspage.com/index.html David Perdue's Charles Dickens Page] * [http://dickens.fi/dickens.html A Dickens web page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150829012806/http://dickens.fi/dickens.html |date=2015-08-29 }}, portal. * {{NRA | id=P8013}} * [http://www.dickensfellowship.org/ The Dickens Fellowship], an international society dedicated to the study of Dickens and his Writings ===সংগ্ৰহালয়=== * [http://www.dickensmuseum.com Dickens Museum] Situated in a former [[Charles Dickens Museum, London|Dickens House]], 48 [[Doughty Street]], London, WC1 * [http://www.charlesdickensbirthplace.co.uk/ Dickens Birthplace Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709094440/http://www.charlesdickensbirthplace.co.uk/ |date=2011-07-09 }} Old Commercial Road, Portsmouth * [http://www.vam.ac.uk/dickens Victoria and Albert Museum] The V&A's collections relating to Dickens ===অন্যান্য=== {{In Our Time|Dickens|p00547hx|Dickens}} * [http://www.dickenslive.com A Charles Dickens Journal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402125840/http://dickenslive.com/ |date=2019-04-02 }} Timeline of Dickens's Life {{Authority control}} [[শ্ৰেণী:যুক্তৰাজ্যৰ ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:সাহিত্যিক]] szf1pfgv1pm9gq6179xku7a568ycny3 0 26832 623264 623258 2026-08-04T12:18:18Z KhiLanTzi 23530 /* চুতীয়া ৰাজ্যৰ হিলৈ-বৰতোপৰ প্ৰচলন */ চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰা হিলৈ লাভ কৰিছিল, পিছে চুতীয়াৰ পৰা অগ্নেয়াস্ত্ৰ লাভ কৰাৰ আগৰে পৰা টাই সকলে নিজা কঙ লুং (𑜀𑜨𑜂𑜫 𑜎𑜥𑜂𑜫) বা কং ফাই (တူၼ်းၸၢပ်ႈ) ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। টাই সকলে চীনা সকলৰ পৰা অগ্নেয়াস্ত্ৰ শিকিছিল। 623264 wikitext text/x-wiki {{under construction}} {{Infobox Former Country |native_name = সধয়া/স্বধয়া |conventional_long_name = চুতীয়া সাম্ৰাজ্য |common_name= স্বধয়া, সধয়া |year_start = ১১৮৭ |date_start = |event1 = |date_event1 = |event_end = |year_end = ১৫২৪ |date_end = ৭ বহাগ |p1 = কামৰূপ ৰাজ্য |flag_p1 = Copper Plate Seal of Kamarupa Kings.jpg |s1 = আহোম ৰাজ্য |flag_s1 = |image_flag = |flag_type = |image_map = Chutia kingdom Map.png |image_map_caption = চুতীয়া ৰাজ্যৰ মানচিত্ৰ | image_coat = Chutia royal Insignia.png | coa_size = 170px | coat_alt = ৰাজকীয় প্ৰতীক |capital = [[শদিয়া|সধয়াপুৰ/স্বধয়াপুৰ]] |common_languages = চুতীয়া ভাষা (ৰাজকীয়)</br>[[অসমীয়া ভাষা|অসমীয়া]] (ৰাজ্যিক) |religion = জনজাতীয় তান্ত্ৰিক (ৰাজকীয় আৰু প্ৰজা)</br> হিন্দু (একাংশ প্ৰজা) |government_type = ৰাজতন্ত্ৰ |leader1 = বীৰপাল/গয়াপাল |year_leader1 = ১১৮৭-১২২০ |leader2 = [[ৰত্নধ্বজপাল]]/গৌৰী নাৰায়ণ |year_leader2 = ১২৩০-১২৬০ |leader3 = ধৰ্মধ্বজপাল/[[ধীৰনাৰায়ণ]] |year_leader3 = ১৫২০-১৫২২ |leader4 = নীতিপাল/চন্দ্ৰ নাৰায়ণ(অন্তিম) |year_leader4 = ১৫২২-১৫২৪ |title_leader = সধেয়াধিপতি (নাৰায়ণ/পাল) |legislature = |today = [[অসম]], [[অৰুণাচল প্ৰদেশ]], [[ভাৰত]] |}} '''চুতীয়া ৰাজ্য''' ({{lang-en|Sutiya kingdom}}) আছিল ত্ৰয়োদশ শতিকাত [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ]]ৰ উত্তৰ পাৰে দিকাৰাই নদী<ref>Acharya,N.N.,"The history of Medieval Assam",p.232</ref><ref>William Robinson, "A descriptive account of Assam",p.323.</ref><ref>Dutta, Sristidhar, "The Mataks and their kingdom,p.28</ref> আৰু দক্ষিণ পাৰে [[দিচাং নদী]]ৰ মাজত গঠন হোৱা এখন বৃহৎ মধ্যযুগৰ ৰাজ্য<ref name="চুতীয়া ৰাজ্য">{{cite web | url=https://books.google.co.in/books?id=MdjO3XVk0MAC&pg=PA84&dq=chutia+kingdom+disang&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiKlpXszLqUAxWgUGwGHemuBhUQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=chutia%20kingdom%20disang&f=false Pathak, Guptajit, Assam's History and it's Graphics, p.84}}</ref>। এই ৰাজ্য বৰ্তমানৰ [[অসম]]ৰ [[ডিব্ৰুগড় জিলা|ডিব্ৰুগড়]], [[লখিমপুৰ জিলা|লখিমপুৰ]], [[ধেমাজি জিলা|ধেমাজি]], [[তিনিচুকীয়া জিলা|তিনিচুকীয়া]], [[বিশ্বনাথ জিলা|বিশ্বনাথ]], [[মাজুলী জিলা|মাজুলী]] জিলাকে ধৰি‌ [[শিৱসাগৰ জিলা]]ৰ এটা অংশ আৰু [[অৰুণাচল প্ৰদেশ]]ৰ ভৈয়াম আৰু দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত বিয়পি আছিল। ইতিহাসবিদ সকলৰ মতে উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ মধ্যযুগৰ সকলো ৰাজ্যৰ ভিতৰত চুতীয়া ৰাজ্যখনে আটাইতকৈ উন্নত আৰু প্ৰগতিশীল ৰাজ্য আছিল।<ref>Guha, Amalendu (December 1983), "The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714)", p.5, "The period from the 13th to the 16th century saw the emergence and development of a large number of tribal political formations in north-east India. The Chutiya, the Tai-Ahom, the Koch, the Dimasa (Kachari), the Tripuri, the Meithei (Manipuri), the Khasi (Khyriem) and the Pamar (Jaintia)—all these tribes crystallised into rudimentary state formations by the 15th century. The most developed of the tribes in the 15th century were the Chutiyas."</ref> [[কামৰূপ ৰাজ্য|কামৰূপৰ]] ৰজা সকলৰ দৰে চুতীয়া ৰজা সকলৰো প্ৰত্যেকখন তামৰ ফলিত [[গনেশ|গনেশৰ]] নামেৰে আৰম্ভ কৰা হৈছে।<ref>Sharma, Mukunda Madhava, ''Inscriptions of Ancient Assam'',p.287,"It might be presumed that the elephant mark of the seals of the earlier Kamrupa kings has been very conveniently converted into the figure of Ganesha. But this conversion assumes a greater significance when we find that some 43 years later the Tezpur plates of Vallabha begins with a mangala verse addressed to Ganesa and the Dhenukhana CP inscription of 1392 and the Ghilamora CP inscription of 1401 also begin with salutations to Ganesa."</ref> চুতীয়া শাসকসকলে পূব [[অসম]]ৰ [[তিব্বত]], [[ভূটান]] আৰু [[চীন|দক্ষিণ-পশ্চিম চীন]]ৰ মাজত হোৱা বানিজ্য আৰু মানুহৰ চলাচল নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ক্ষমতা বজাই ৰাখিছিল।<ref>{{harvcol|Saikia|2004|pp=8}}</ref><ref>{{cite book |last=Saikia |first=Yasmin |title=In the Meadows of Gold: Telling Tales of the Swargadeos at the Crossroads of Assam |year=1997 |publisher=Spectrum Publications |location=Guwahati |page=188 |quote=The eastern extremity of this kingdom opened into the mountains inhabited by the Abors, Mishimis, Bhutiyas, and others, and they controlled the trade that passed between the Assam valley and the hills of Bhutan and Tibet.}}</ref> ১১৮৭ চনত বীৰপালে শদিয়াক ৰাজধানী পাতি উত্তৰ-পূব অসম আৰু অৰুণাচলৰ কিছু অঞ্চল লয় চুতীয়া ৰাজ্য স্থাপন কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ গৌৰী নাৰায়ণে সকলো চুতীয়াক একত্ৰিত কৰি এখন বৃহৎ ৰাজ্য গঠন কৰিছিল। উজনি অসমৰ শিৱসাগৰ(দক্ষিণ পাৰ) আৰু বিশ্বনাথ(উত্তৰ পাৰ) জিলাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পূব দিশত অৰুণাচলৰ পাহাৰৰ লৈকে এসময়ত চুতীয়া ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল। ইয়াৰ পিছত প্ৰায় সোতৰজন ৰজাই এই সাম্ৰাজ্য চলাইছিল। [[কামৰূপ ৰাজ্য]] ধ্বংস হোৱাৰ লগে লগে অসমৰ উত্তৰ-পূবত চুতীয়াসকল, পশ্চিম দিশে বাৰভূঞা আৰু কমতা ৰাজ্য ক্ষমতালৈ আহিছিল<ref name="চুতীয়া ৰজা">{{cite web |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaChutiyas.htm | title=চুতীয়া ৰজা | accessdate=August 11, 2012}}</ref>। ১৪ শতিকাৰ শেষৰ ফালে চুতীয়া ৰজা সত্যনাৰায়ণে কামৰূপ আক্ৰমণ কৰা মুচলমান সকলক (সম্ভৱতঃ ১৩৮৯ত কামৰূপ দখল কৰা ঘিয়াছুদ্দিন শাহ) পৰাস্ত কৰি [[কমতা ৰাজ্য|কমতাপুৰত]] ৰজা হৈছিল আৰু কামৰূপ ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত পোণপ্ৰথমবাৰৰ বাবে [[শদিয়া]]ৰ পৰা [[বংগ|উত্তৰ বংগ]]ৰ [[কৰতোৱা নদী|কৰতয়া]] নৈ লৈকে এখন বৃহৎ [[কামৰূপ ৰাজ্য|বৰ-কামৰূপ]] ৰাজ্য গঠন কৰিছিল<ref>"The eastern region, whether it is called Sadhaya or Svadhaya as in the plates or Sadhiya or Sadiya as in Assamese chronicles and the western region of Kamatapura seems to be politically connected and the same Satyanarayana/Ratnanarayana might have held sway over both regions"{{harvcol|Neog|1977|p=818}}</ref> পাছলৈ আহোম চুতীয়া ৰণৰ অন্তত চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতন ঘটে আৰু এই ৰাজ্যৰ ভুখণ্ড [[আহোম ৰাজ্য]]ৰ অন্তৰ্গত হয়। অসমৰ স্থানীয় জনজাতিসকলৰ মাজত চুতীয়াসকল অন্যতম। চুতীয়া সকল কছাৰী গোষ্ঠীৰ লোক আছিল আৰু এটা সময়ত তিব্বত-বাৰ্মীজ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিছিল। চুতীয়া ৰাজ্যৰ ৰাজকীয় তথা ধৰ্মীয় ভাষা বৰ্তমানৰ [[দেউৰী ভাষা]]। বৃটিছৰ দিনত এই ভাষাক ''দেউৰী-চুতীয়া'' ভাষা বুলি কোৱা হৈছিল। সাম্প্ৰতিক কালত, চুতীয়াসকলে [[অসমীয়া ভাষা]] ব্যৱহাৰ কৰে।‌ ==চুতীয়া ৰাজ্যৰ অঞ্চল সমূহ== ===ৰাজধানী অঞ্চল=== [[File:Brick with king Pratyakshnarayan's name.jpg|thumb|ভীষ্মক নগৰ আৰু শদিয়াৰ পদুম পুখুৰীত উদ্ধাৰ হোৱা নৃপতি শ্ৰী শ্ৰী প্ৰত্যক্ষ নাৰায়ৰণ নাম খোদিত থকা ইটা। এই ৰজা জনৰ নাম ঘিলামৰাত উদ্ধাৰ হোৱা সধয়াধিপতি সত্যনাৰায়ণৰ ফলিতো উল্লেখ কৰা আছে।]] চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ আৰু ৰাজধানী আছিল শদিয়া বা সধয়াপুৰ। চুতীয়া ৰজা সকলে নিজকে সধয়াপুৰেশ্বৰ বা সধয়াধিপতি বুলি চিনাকি দিছিল।<ref>Shin, Jae-eun, Descending from Demons, Ascending to Kshatriyas, p.5.</ref> শদিয়াৰ কীৰ্তিচিহ্ন সমূহতো চুতীয়া ৰজাৰ নাম খোদিত আছে। এতিয়ালৈকে শদিয়া অঞ্চলত চুতীয়া যুগৰ তিনিখন নগৰ চিনাক্ত কৰা হৈছে: ভৈয়ামৰ বৰ-নগৰ আৰু দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলৰ ৰূক্মীনী নগৰ (সম্ভৱতঃ বুৰঞ্জীৰ চন্দনগিৰি) আৰু ভীষ্মক নগৰ (সম্ভৱতঃ বুৰঞ্জীৰ থাঙগিৰি)। তাৰেই ভীষ্মক নগৰ আৰু ৰুক্মিণী নগৰৰ ইটাত চুতীয়া ৰজা লক্ষ্মীনাৰায়ণ আৰু প্ৰত্যক্ষ নাৰায়ণৰ নাম খোদিত আছে<ref>Neog, Maheswar, Lights on a Ruling Dynasty of Arunachal Pradesh, p.814</ref>। তাম্ৰেশ্বৰী শালৰ ইটাৰ দেৱালখন চুতীয়া ৰজা মুক্ত-ধৰ্মনাৰায়ণে নিৰ্মাণ কৰাইছিল <ref>A Sircar, D.C, Journal of Ancient Indian History, p. 21</ref>। ===উত্তৰ কূলৰ অঞ্চল=== ব্ৰক্ষ্মপুত্ৰৰৰ উত্তৰ পাৰৰ সীমাৰ কথা বুৰঞ্জী সমূহত পোনপটীয়াকৈ উল্লেখ পোৱা নাযায়। তথাপিটো ঐতিহাসিক তথ্যৰ অনুসৰি ইতিহাসবিদ সকলে চুতীয়া ৰাজ্য ভৰালী বা দিকৰাই নৈ লৈকে বিস্তৃত আছিল বুলি মত প্ৰকাশ কৰে।<ref>Acharya,N.N.,"The history of Medieval Assam",p.232</ref><ref>William Robinson, "A descriptive account of Assam",p.323.</ref><ref>Dutta, Sristidhar, "The Mataks and their kingdom,p.28</ref> বুৰঞ্জী সমূহত উল্লেখ কৰা আছে যে চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰা পাছত ১৫২৭-২৯ চনত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে ভৰালী‌ নৈ পাৰ হৈ ৰাউতা-তেমনীৰ (আজিৰ দিনৰ দৰং-নগাঁৱৰ অঞ্চল) ভূঞা সকলক বস কৰিছিল<ref>According to ''Purani Assam Buranji'', p.27. the twelve Bara Bhuyans of Rowta-Temani (mid-Assam, on either banks of the Brahmaputra) namely Utai, Tamai, Rai, Sakai, Kausika, Uzir, Laskar, Comdar, Sanatana, Keho, Rambhat and Bhakat with four sub-Bhuyans each, were transported and settled in various places of Uttara-kula (Biswanath, Lakhimpur districts). The Lacam Kalita Bhuyan family was placed at Bahbari(Lakhimpur), while one of them was settled on the river Sonari(Dhakuakhana), and another on the hills. As per ''Satsari Buranji'', p.16, Suhungmung suppressed the Baro-Bhuyans in Rowta. The people of the region were placed under the leadership of the Baro-Bhuyans and re-settled at different places of the kingdom.</ref>। ১৫২৬ চনত উত্তৰ কূলৰ ভৰালীৰ পূব অঞ্চল শাসন কৰিবলৈ প্ৰথমতে কনচেং ধনুধৰিয়া গোহাঁইক ভটিয়লিয়া গোহাঁই বা নামনিয়াল সন্দিকৈ হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। ১৫২৭ চনত কনচেঙক চাও চেংলুং বা‌ বৰপাত্ৰ গোহাঁই পদবী দিয়া হয়। ১৫২৭ চনৰে আগ ভাগত বৰপাত্ৰ গোহাঁইক সহযোগ কৰিবলৈ চেঙপেম ধনুধৰিয়া‌ গোহাঁইক থাওমুঙ কটক পাতি লখিমপুৰৰ [[ফুলবাৰী]]ত থাকিবলৈ দিয়া হৈছিল। গতিকে এই সকলোবোৰ তথ্যৰ পৰা বুজিব পাৰি যে ভৰালী নদীৰ লৈকে চুতীয়া ৰাজ্য বিয়পি আছিল। ৰজা সত্যনাৰায়ণৰ দিনত বা‌ তাৰো পাছৰ লৈকে এই পশ্চিম সীমা কমতাপুৰৰ লৈকে পাইছিল গৈ। * [[লখিমপুৰ জিলা]]: বৰ্তমান লখিমপুৰৰ সোৱনশিৰি অঞ্চলতো চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। চুতীয়া ৰজা সকলে সোৱণশিৰিৰ দুয়োপাৰে ব্ৰাহ্মণক ভূমিদান কৰিছিল। এই অঞ্চল পুৰণি কালত হাবুং বুলি জনা গৈছিল। ১৮ শতিকাত আহোম ৰাজ্য ভ্ৰমণ কৰা বৃটিছ বিষয়া ৱেডৰ মতে, [[সোৱণশিৰি নদী]] আৰু [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী]]ৰ মিলন হোৱা অঞ্চলতো হাবুঙৰ অন্তগৰ্ত আছিল।<ref>Wade, J.P, ''An Account of Assam: Rivers of Assam'',p.16.</ref> শদিয়াৰ চেপাখোৱা তামৰ ফলিত উল্লেখ থকাৰ মতে চুতীয়া ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ আদেশত ১৪২৮ চনত হাবুঙাধিপতি বৃহৎ পাত্ৰয়েই ব্ৰাক্ষ্মণক ভূমিদান কৰিছিল<ref>Neog, Maheswar, Lights on a Ruling Dynasty of Arunachal Pradesh, p.818.</ref><ref>Guha, Amalendu, Pre-Ahom Roots and the Medieval State in Assam: A Reply, p. 73, “Habung was a Chutiya dependency; that still earlier it was an autonomous principality of Brahmins; and that the latter's origins could be traced back to a circa 10th-century copper-plate and grant issued by king Ratnapala”.</ref>। চুতীয়া ৰজা লক্ষ্মীনাৰায়ণে ১৪০২ চনত সোৱণশিৰিৰ পশ্চিম দিশত(বৰ্তমান লক্ষিমপুৰ নগৰৰ ওচৰত) আৰু ১৩৯২ চনত সত্যনাৰায়ণ ৰজাই ধৱলী(বগীনদী<ref>ধৱলী নৈৰ প্ৰকৃত অৰ্থ হৈছে "বগা নৈ"</ref>বা উত্তৰ লখিমপুৰ নগৰৰ ওচৰৰ ধল<ref>{{cite journal |last=Neog|first=Maheswar |title=Light on a Ruling Dynasty of Arunachal Pradesh in the Fourteenth and Fifteenth Centuries |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute|volume=58–59 |year=1977 |pages=813–820 |jstor=41691751 |quote=“He donated land to a brāhmana in 1314 Śaka at Ludumumāri on the river Dhavali, identified with the Dhal of the North Lakhimpur district.” }}</ref><ref>{{cite journal|last=Chutia|first=Manas|title=Vasudev Than Narowa Satra—In Historical Perspective|journal=Review of Research|volume=8|issue=8|date=May 2019|page=3|url=https://oldror.lbp.world/UploadedData/11719.pdf|access-date=26 June 2026|quote=“Sarbeswar Boruah identifies Dhavali as Dhal River 5 k.m. to the east of North Lakhimpur town, Vyagrahmari as Baghmari near Jalbhari 5 K.M. to the east-south of Narowa Satra."}}</ref><ref>উত্তৰ লখিমপুৰ নগৰৰ পূবত ঢল আৰু ঘাগৰ নামৰ দুখন নৈ মিলিত হৈ দক্ষিণলৈ বৈ গৈছে।</ref>) নৈৰ পাৰত ব্ৰাহ্মণক ভূমি দান কৰিছিল<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.583</ref>। ১৫২২ চনত ধীৰনাৰায়ণ ৰজাই ঢকুৱাখনাত ব্ৰাহ্মণক ভূমি দান কৰিছিল<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.590</ref>। বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা মতে সোৱণশিৰি পশ্চিম পিনৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত ১৬৭২ চনত দফলা জনজাতিৰ লোকে আক্ৰমণ কৰি মানুহ ধৰি নিছিল। মানুহ খিনিক মুক্ত কৰাই আনিবলৈ ৰজাই বৰবৰুৱাৰ লগতে চুতীয়া হাজৰিকা আৰু চুতীয়া কাঁড়ী বৰুৱাক পঠিয়াইছিল। এই কথাৰ পৰা ধৰিব পৰা যায় যে চুতীয়া সকলৰ বসতি লক্ষিমপুৰৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলৰ লৈকে আছিল।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji, p.220</ref><ref>Barbarua, Hiteswar, "Ahomar Din", p.190</ref> বুৰঞ্জীৰ আন এটা খণ্ডত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ডিক্ৰং অঞ্চলৰ‌ মিৰি লোক সকল এটা সময়ত চুতীয়া ৰজাৰ "হাতী-ঘাহী" লোক আছিল আৰু চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত এই সকলে আহোম ৰজাক বছৰি কৰ-ভাৰ দিছিল। গতিকে ইয়াৰ পৰা ধৰিব পৰা যায় যে এই অঞ্চলো এসয়মত চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল।<ref name= "devi">{{cite book |last1=Devi|first1=Lakshmi|title=Ahom-tribal Relations: A Political Study|date=1968|pages=202–203|url=https://books.google.com/books?id=BVdXAAAAMAAJ|publisher=Assam Book Depot, [Calcutta], Gauhati|OCLC=578753}}</ref> এই সকলো কথাৰ পৰা জনা যায় যে বৰ্তমানৰ লখিমপুৰ জিলাখন সম্পূৰ্ণ ভাবে চুতীয়া ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল। [[File:1392 Bormurtia Copperplate of land grant made by Satyanarayan.jpg|thumb| ঢকুৱাখনা বা ঐতিহাসিক [[হাবুং]] অঞ্চলত উদ্ধাৰ হোৱা অসমীয়া লিপিৰ চুতীয়া ৰজা সত্যনাৰায়ণৰ ১৩৯২ চনৰ তামৰ ফলি।]] * [[ধেমাজি জিলা]]: ধেমাজি জিলাৰ চিচিবৰগাঁও-বৰদলনি অঞ্চলত বহুতো পুৰণি চুতীয়া যুগৰ ধ্বংসাৱশেষ দেখিবলৈ পোৱা যায়<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.439</ref>। জোনাইৰ ৰজাখনা অঞ্চলত ১৩-১৪ শতিকাৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ ইটাৰ দুৰ্গৰ অৱশেষ পোৱা গৈছিল<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.441; Indian Archaeology 1986-87, p. 22</ref>। জোনাইৰ উত্তৰৰ পাচিঘাট অঞ্চলত ১৩-১৪ শতিকাৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ দিনৰ ইটাৰ ভেটি আৰু অন্য ধ্বংসাৱশেষ দেখা পোৱা গৈছে। এই ইটাৰ ভেটি কেইটা শদিয়াৰ ৰুক্মিণীনগৰ বা ভীষ্মকনগৰৰ লগত প্ৰায় মিলে।<ref>{{cite web |title=''Aalekh'', Volume IV, Issue VII |publisher=Assam State Museum |year=2025 |url=https://axomuseum.in/asmt/docs/Aalekh%20Vol%20-%20IV%20(Issue%20VII).pdf |access-date=29 June 2026 |quote=Various archaeological evidences suggests that it was an administrative or military camp of the Chutiyas...After Excavations at Gomsi many structures of brick, terracotta artifacts, pottery and other remnants could be found. The Chutiyas were known for their advanced administration system, various agricultural practices and techniques of construction. The various materials found during excavations shows the similarities with various sites associated with the kingdom of the Chutiyas.}}</ref> সোৱণশিৰি আৰু চিয়াং নৈৰ মাজত বসবাস কৰা মিচিং লোক সকলক আহোম ৰজা চুহুংমুঙৰ দিনত "চুতীয়া-মিৰি" বুলি উল্লেখ কৰিছিল কাৰণ এই সকল চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰজা আছিল।<ref name= "devi"></ref> * [[বিশ্বনাথ জিলা]]: বিশ্বনাথ জিলা যে চুতীয়া ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেই কথা চুতীয়া যুগৰ কীৰ্তিচিহ্ন সমূহৰ পৰা পুহৰলৈ আহে। চুতীয়া যুগৰ খনিকৰ সকলে কিবা উল্লেখযোগ্য কীৰ্তিচিহ্ন নিৰ্মাণ কৰিলে এক বিশেষ ধৰণৰ চিহ্ন কিছুমান ব্যৱহাৰ কৰিছিল। বিশ্বনাথ জিলাৰ অৰুণাচল সীমান্তৰ ১৩-১৫ শতিকাৰ মাজত নিৰ্মিত ৰামঘাট দুৰ্গ (বুঢ়ৈ নৈৰ কাষত), নক্সাপৰ্বত দুৰ্গ(বৰগং নৈৰ কাষত), বালিজানৰ দুৰ্গ আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ পাৰৰ উমাতুমনি দ্বিপ তাৰে প্ৰমাণ। এই সকলো অঞ্চলত দেখা পোৱা হুবহু একেই খনিকৰ চিহ্ন শদিয়াৰ তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ, বুঢ়াবুঢ়ী শাল, ইটা পুখুৰী, ইত্যাদি জেগাত দেখিবলৈ পোৱা গৈছে। উল্লেখযোগ্য যে তাম্ৰেশ্বৰীৰ যিখন শিল-ইটাৰ দেৱালত এই চিহ্ন সমূহ খোদিত আছিল, সেই খন চুতীয়া ৰজা মুক্তধৰ্মনাৰায়ণে ১৪৪২ চনত নিৰ্মাণ কৰিছিল।<ref>A Sircar, D.C, Journal of Ancient Indian History, p. 21; Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.589; Journal of the Asiatic Soceity of Bengal, 1848, p.467</ref> জনা মতে নক্সাপৰ্বত (১৪০০-১৫০০ খ্ৰীষ্টাব্দ)<ref>Tada, Tage, Archaeological remains of Arunachal Pradesh up to 16th century, p.183</ref> আৰু বুঢ়ৈ দুৰ্গ<ref> Barua, Kanaklal, Early History of Kamrupa, p.271</ref> প্ৰায় একে যুগৰে সৃষ্টি হয়। শদিয়াৰ ৰুক্মিণীনগৰ, গম্চি দূৰ্গ আৰু ভীষ্মক নগৰৰ দৰে বালিজান, ৰামঘাট আৰু নক্সা পৰ্বত দুৰ্গতো শিল ইটাৰ ঘৰৰ ভেটি পোৱা গৈছে। নক্সা পৰ্বত(ঘৰৰ ভেটিত আৰু নাদত), ইটা দুৰ্গ(গড়ত) আৰু ৰামঘাট দুৰ্গৰ(গড়ত) শিলৰ ভেটিৰ ওপৰত ইটা ব্যৱহাৰ কৰা শৈলী ৰুক্মিণী নগৰ, তাম্ৰেশ্বৰীৰ সীমাৰ দেৱাল আৰু শদিয়াৰ বৰনগৰৰ পুখুৰীত দেখা গৈছে। এই সমূহ তথ্যৰ ভিথিত কনকলাল বৰুৱা আৰু মহেশ্বৰ নেওগ লেখীয়া বিশিষ্ট ইতিহাস বিধে চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰিসীমা বিশ্বনাথ জিলা লৈকে থকা কথা স্বীকাৰ কৰিছে।<ref> Barua, Kanaklal, Early History of Kamrupa, p.271-272, "The probability is that these ruins are the traces of a Hindu or Hinduised dynasty of local rulers who ruled over a kingdom to the north of Brahmaputra and extending from the Burai river on the west to Sadiya on the east. The dynasty is evidently the line of Chutia kings who assumed the surname Pala."</ref><ref>Neog, Maheswar, "Lights on a Ruling Dynasty of Arunachal Pradesh", p. 218, "If architectural continuity is admitted between the fortifications in the Sadiya region and the Burai river ruin site, it would be possible to believe that the kingdom of these rulers(Chutia) extended as far as the outer limit of Darrang district, in the western most extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutias in the early part of the sixteenth century."</ref> ইয়াৰ ওপৰিও জনা যায় যে চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰা পাছতেই (অৰ্থাৎ ১৫২৫ চনতে) আহোম ৰজাই উত্তৰ পাৰৰ শদিয়া অঞ্চল, ভাটি অঞ্চল (বিশ্বনাথ)‌ আৰু হাবুং (লখিমপুৰ) অঞ্চল শাসন কৰিবলৈ নতুনকৈ পদবী সৃষ্টি কৰিছিল<ref>Barua, Gopal Chandra, Ahom Buranji, p.59-61; Gait, Edward, A history of Assam, p. 86</ref>। গতিকে এই সমূহ অঞ্চল চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল বুলি গ'ম পোৱা যায়। ===দক্ষিণ কূলৰ অঞ্চল=== চুতীয়া ৰাজ্যৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈৰ দক্ষিণ পাৰৰ সীমা দিহিং নৈ আছিল। এই কথা বুৰঞ্জী সমূহত স্পষ্টকৈ উল্লেখ পোৱা যায়।<ref>Assam Buranji(SM), p.9</ref><ref>Bhuyan, S.K., Satsari Buranji, p.56</ref> সেই সময়ত মাজুলী দ্বীপ সৃষ্টি হোৱা নাছিল আৰু দিহিং নৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ কাষে কাষে বৈ গৈ বৰ্তমান মাজুলীৰ পশ্চিমত লগ হৈছিল। বুৰঞ্জী সমূহৰ পৰা জনা যায় যে আহোম ৰাজ্যৰ ৰাজধানী চাৰাগুৱা<ref>{{cite book|last=Gait|first=Edward A.|title=A History of Assam|edition=2nd|location=Calcutta and Simla|publisher=Thacker, Spink & Co.|year=1926|pages=83}}</ref> আৰু বকতা<ref>Ahmed, Nasir, Assam-Bengal Trade in the Medieval Period: A Numismatic Perspective, p.170, "they made Bakata(on the banks of Dihing) their capital in the reign of their king Suhungmung Svarga Narayan."; Guha, Amalendu, The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714), p.19.</ref><ref>{{cite book|last=Gait|first=Edward A.|title=A History of Assam|edition=2nd|location=Calcutta and Simla|publisher=Thacker, Spink & Co.|year=1926|pages=85}}</ref> আৰু খোৰা ৰজা দিনত আঠাবাৰী<ref>{{cite book|last=Saikia|first=Sayeeda Yasmin|title=In the Meadows of Gold: Telling Tales of the Swargadeos at the Crossroads of Assam|location=Guwahati|publisher=Spectrum Publications|year=1997|pages=21, 42|isbn=81-85319-61-8 }}</ref> দিহিং নৈৰ পাৰত অৱস্থিত আছিল। বৰ্তমানত এই অঞ্চল সমূহ শিৱসাগৰ জিলাৰ অন্তৰ্গত। গতিকে এই সকলো কথাৰ পৰা ধৰিব পাৰি যে বৰ্তমানৰ শিৱসাগৰ অঞ্চলৰো এটা অংশ (দিহিং নৈৰ উত্তৰৰ) চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। ১৫২২ চনত দিহিং মুখৰ যুদ্ধত নীতিপালৰ সৈন্য বাহিনীক পৰাস্ত কৰি আহোম সেণা চুতীয়া ৰাজ্যত প্ৰবেশ কৰিছিল। চুহুংমুঙৰ সৈন্যয়ে চুতীয়া নৌ সেনাক খেদি ব্ৰক্ষ্মপুত্ৰয়ে দি উজাই আহি ডিব্ৰুমুখত গড় নিৰ্মাণ কৰিছিল। ডিব্ৰু মুখ, চেচামুখ, লাৰুপাৰা আৰু সোণাৰীত (তিনিচুকীয়া) পুণৰ ৰণ হৈছিল। গতিকে এই সকলো অঞ্চলতে চুতীয়া সকলৰ বসতি আছিল বুলি ক’ব পৰা যায়। দক্ষিণ সীমান্তত এলেকা তিপাম-নামৰূপ-বৰহাট অঞ্চল আছিল। [[File:Stone inscription of Chutia king Muktadharmanarayana.jpg|thumb|চুতীয়া ৰজা মুক্তধৰ্মনাৰায়ণৰ ১৪৪২ চনৰ শিলৰ লিপি]] * [[মাজুলী জিলা]]: বৰ্তমানৰ মাজুলী জিলাখন পূৰ্বতে দিহিং অঞ্চল আছিল। এই‌ মাজুলী জিলাৰ পুব পিনৰ দিহিং নৈৰ মাছক লয় হোৱা বিবাদৰ পৰাই চুতীয়া-আহোমৰ যুদ্ধৰ পাতনি মেলে।‌ ধীৰনাৰায়ণ ৰজাই মাজুলীৰ দিহিং মুখ, চেৰুৱাকতা আৰু চিৰা-আটি অঞ্চলত আহোমৰ লগত যুদ্ধ কৰে। বুৰঞ্জীৰ মতে ১৫২২ত চুহুংমুঙে দিহিংমুখত (পশ্চিম মাজুলী) কোঠ লৈ থকা চুতীয়া সেনাক আক্ৰমণ কৰিছিল। শেষত ১৫২৩ চনত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে এই অঞ্চল চুতীয়াৰ পৰা দখল কৰে। * [[ডিব্ৰুগড় জিলা]]: বৰ্তমানৰ ডিব্ৰুগড় জিলাৰ প্ৰায় ভাগ ভূমি সেই সময়ত দিহিং নৈৰ উত্তৰত আছিল। বুৰঞ্জী সমূহৰ পৰা জনা যায় যে দিহিঙৰ আহোম ৰাজ্যৰ সীমাৰ ওচৰতো চুতীয়া লোকৰ বসতি আছিল। আহোমৰ চোম-চিৰিং, খাতোৱাল চেতিয়া, হলাহল পাতৰ, চাংচাই, ইত্যাদি বংশৰ ওপৰি পুৰুষ সকল চুকাফা বা তেওঁৰ এক দুই পুৰুষ পাছৰ আহোম ৰজাই ওচৰৰ চুতীয়া গাঁও মাৰি অনা লোক আছিল। আহোম ৰজা চুতুফাক চাফ্ৰাই নৈৰ (ডিব্ৰুগড় জিলাৰ দক্ষিণৰ) ওচৰত চুতীয়া সকলে বন্ধুত্বৰ প্ৰস্তাব দেখুৱাই নাও খেল চাবলৈ মাতি হত্যা কৰিছিল।‌ ১৫২৩ চনত চুতীয়া ৰাজ্যৰ ডিব্ৰু অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰি আহোম সেনাই গড় সাজিছিল। চুতীয়া ৰাজ্য দখৰ‌ কৰাৰ পাছত ১৫২৬ চনত দিহিঙীয়া গোহাঁই পদবী সৃষ্টি কৰা হয়। চুতীয়া বিদ্ৰোহৰ ফলত ডিব্ৰুগড়ত নতুন এখন প্ৰদেশ(''মৌঙ-তিফাও'') গঠন কৰি ১৫২৭ত চাওলুং চুলিঙক শাসনকৰ্তা হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। Thermo luminescence (TL) পদ্ধতিৰে ডিব্ৰুগড়ৰ মৌৰামৰা দৌলৰ ওপৰত কৰা datingৰ অনুসৰি ইটাৰ দৌলটো ১৩-১৪ শতিকাৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ দিনত নিৰ্মিত<ref>Saikia, R.R,"Chronological and Archaeometric Evaluation of Bricks from Archaeological Sites of Upper Assam, Northeast India: Estimation of the Firing Temperature and Civilization History", p.17</ref>। ১৫৪২ চনৰ বহাগ মাহত ডিব্ৰুগড় অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে শিৱসাগৰৰ দিচাং নৈৰ ওচৰত আহোম মন্ত্ৰী চেং-হাননক পৰাস্ত কৰি বিদ্ৰোহ কৰিছিল। ১৫৬৫ চনৰ মাঘ মাহত ডিব্ৰুগড় অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰি নামৰূপ আৰু খেৰাম (নামৰূপৰ ওচৰৰ অঞ্চল) অঞ্চলৰ আহোম গাঁও সমূহ আক্ৰমণ কৰি লুণ্ঠন কৰি তিপাম ৰজাৰ লগত যুঁজিছিল। গতিকে এই সকলো তথ্যৰ ভিত্তিত গম পোৱা যায় যে প্ৰায় গোটেই খন ডিব্ৰুগড় জিলাই চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। [[File:Dihing River Old course map.jpg|thumb|right|upright=1|দিহিং নৈৰ পুৰণি আৰু বৰ্তমানৰ সুতি।<ref>Jogendra Nath Sarma, “A study on Palaeochannels from satellite imagery in a part of Upper Assam”, in Proceedings of the National Symposium on Remote Sensing Applications for Resource Management with Special Emphasis on the North-Eastern Region, Guwahati, 1993, pp. 74–83, Fig. 1, p. 76.</ref>]] * [[তিনিচুকীয়া জিলা]]: তিনিচুকীয়া জিলাৰ অধিকাংশ ভূমি চুতীয়া ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল যদিও পূব দিশৰ এটা অংশ মৰাণ মুখিয়াল আৰু আহোম ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। চুতীয়া ৰাজ্য দিহিং নৈৰ পশ্চিম বা উত্তৰ পাৰে বিস্তৃত আছিল বুলি জনা যায়। সেই সময়ত দিহিং নৈ বৰ্তমানৰ সুতিতকৈ কেই কিলোমিটাৰমান পশ্চিমলৈ বৈ গৈছিল। পেঙেৰী, ডিগবৈ, জয়পুৰ, তিপাম, ইত্যাদি অঞ্চল দিহিঙৰ পূবত আছিল। এই অঞ্চল সমূহ বৃটিছৰ দিনৰ লৈকে হাবি অৰণ্যৰে ভৰি আছিল য'ত মৰাণ লোক সকলে হাবি কাটি ঝুম খেতি কৰিছিল আৰু সময়ে সময়ে আহোম ৰজা সকলক অৰণ্যৰ সামগ্ৰী যোগান ধৰিছিল। তিনিচুকীয়াৰ শদিয়া সেই সময়ত "সধয়াপুৰ" বুলি জনাজাত আছিল আৰু সধয়া বা চুতীয়া ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল। আহোম বুৰঞ্জীৰ মতে শদিয়াৰ দক্ষিণৰ অঞ্চলতো চুতীয়া সেনাপতি বুঢ়া বৰুৱা (আহোম ভাষাত "থাওমান") বোলা এজনে শাসন কৰিছিল যিজনে‌ আহোমৰ বিৰুদ্ধে ১৫২৩ চনৰ ডিব্ৰুগড় ৰণত ভাগ লৈছিল। ১৫২৪ত চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতন হয় আৰু তিনিচুকীয়া জিলাৰ সমগ্ৰ ভূমি আহোম ৰাজ্যৰ অধীনলৈ আহে। আহোমৰ শদিয়া খোৱা গোহাঁয়ে (আহোম ভাষাত "থাওমুঙ বʼঙেন") শদিয়া অঞ্চল শাসন কৰিবলৈ লয়। শদিয়াৰ দক্ষিণৰ বৰডোমছা অঞ্চলত আহোমৰ হাটখোৱা গোহাঁই (আহোম ভাষাত "থাওমুঙ বʼক্লাং") বিষয়াই লোণৰ হাটৰ অধিকাৰী হয়। * [[শিৱসাগৰ জিলা|শিৱসাগৰ-]][[চৰাইদেউ জিলা]]: যিহেতু দিহিং নৈ চুতীয়া ৰাজ্যৰ দক্ষিণ পাৰৰ সীমা আছিল,‌ সেই সময়ৰ দিহিং নৈৰ সুঁতিৰ উত্তৰ পাৰৰ ভূমি‌ চুতীয়া ৰাজ্যতে আছিল। সেই অঞ্চলত আজিৰ দিনৰ শিৱসাগৰ আৰু চৰাইদেউ জিলাৰ উত্তৰ অংশ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বুৰঞ্জী সমূহৰ পৰা জনা যায় যে চুতীয়া ৰজা এজনে আহোম ৰজা‌ চুতুফাক নাওখেল চাবলৈ চাফ্ৰাই নৈ লৈ আমন্ত্ৰিত কৰিছিল, গতিকে চাফ্ৰাই নৈ অঞ্চলতো হয়টো দুয়ো ৰাজ্যৰ সীমান্ত অঞ্চল আছিল। চাফ্ৰাই নৈ বৰ্তমান চৰাইদেউ জিলাৰ উত্তৰ অংশত অৱস্থিত। ===অৰুণাচলৰ ভয়াম আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চল=== অৰুণাচল প্ৰদেশৰ প্ৰায়ভাগ ভৈয়াম আৰু দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলে চুতীয়া ৰাজ্যৰ অংশ আছিল। ৰাজধানী শদিয়াৰ অধিকাংশ ভূমি আজিৰ দিনৰ অৰুনাচল প্ৰদেশত। অৰুণাচলৰ ৰাজধানী ইটানগৰৰ [[ইটা দুৰ্গ]] চুতীয়া ৰাজ্যৰ দিনতে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। [[পূব ছিয়াং জিলা]]ৰ গমচি দূৰ্গ, দিবাং উপত্যকা জিলাৰ ৰুক্মিণী নগৰ, [[লোহিত জিলা]]ৰ ভীষ্মক নগৰ আৰু তেজু দুৰ্গ, ইত্যাদিও চুতীয়া ৰাজ্যৰ কিছুমান প্ৰসিদ্ধ দুৰ্গ। চুতীয়া ৰাজ্যৰ দিনত [[নামচাই জিলা]]ত তেঙাপনী দেউৰী সকলৰ বসতি আছিল। নামচাইৰ মহং অঞ্চলত চুতীয়া ৰাজ্যৰ দিনত লোণৰ পুঙ আছিল।‌ নামচাইৰ দক্ষিণৰ [[চাংলাং জিলা]]ৰো পাহাৰ-ভৈয়ামৰ এটা অংশ চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। টাই ভাষাৰ "আহোম বুৰঞ্জী" গ্ৰন্থ খনত উল্লেখ থকাৰ মতে পূৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ (''Mung-Tiura'') সীমান্তত খামজাং প্ৰদেশ আছিল। এই অঞ্চলৰ "নঙাখাম" নামৰ নৰা মুখিয়াল এজনে ১৭৭৫ চনত চুতীয়া সকলক লগত লয় হাটখোৱা গোহাঁইৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিছিল আৰু পৰাস্ত হৈ দিহিং(''Nam-jin'') নৈৰ ওচৰৰ পুৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত (''Doi-mung-Tiura'') আশ্ৰয় লৈছিল।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji",p.331,"In Khamjang, one Nara Deka called Ngakham was living on the border of the Chutia country (''Mung-Tiura'')...The Naras retreated to the side of the Nam-jin river where they prepared a stockade and lived therein. The Kuar Hazarika Senapati advanced and attacked the enemies at the side of the Namjin river. The enemies took to their heels and left a woman and a cow behind...The Naras entered into the hilly part of the Chutia country.(''Doi-Mung-Tiura'')...The Nara Deka, Ngakham, after having had a consultation with his men, left Dhunaguri and took shelter in a deep part of the jungle on the hill."</ref> বুৰঞ্জীৰ পৰা জনা যায় যে খামজাং প্ৰদেশ পাটকাই পৰ্বতৰ‌ নং-খেও-য়ং বা বৰ্তমানৰ নংয়াং হ্ৰদ (''Lake of no return'') থকা অঞ্চলত অৱস্থিত আছিল।<ref name="Gait1906">{{cite book |last=Gait |first=Edward Albert |title=A History of Assam |date=1906 |publisher=Thacker, Spink & Co. |location=Calcutta |page=76 |url=https://archive.org |quote=In A.D. 1228, he arrived at Khamjang. He crossed a river called the Khamnamjang in rafts and came to the Nongyang lake.}}</ref><ref name="ChanglangGazetteer">{{cite book |last=Government of Arunachal Pradesh |title=Arunachal Pradesh District Gazetteers: Changlang District |date=1991 |publisher=Directorate of Information and Public Relations |location=Shillong |pages=15–18 |quote=The ancient Tai territory of Khamjang is historically associated with the Nongyang lake basin, a natural body of water located near the Pangsau Pass along the Patkai range, which came to be known in modern times as the Lake of No Return.}}</ref><ref name="Barpujari1992">{{cite book |last=Barpujari |first=H. K. |title=The Comprehensive History of Assam: Volume II |date=1992 |publisher=Publication Board, Assam |location=Guwahati |page=42 |quote=Sukapha crossed the Patkai via the Pangshau pass and reached Khamjang, establishing a base near the Nongyang lake (now famously referred to as the Lake of No Return).}}</ref> ===নামনি অসমৰ‌ অঞ্চল=== ৰত্ননাৰায়ণ ৰজাই কৰা ৰাজ্য বিস্তাৰৰ তথ্য ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ শদিয়া-চেপাখোৱা তামৰ ফলিত(১৫২৮ চনৰ) পোৱা যায়। এই ফলিত উল্লেখ কৰা মতে ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ পিতৃ আছিল ৰজা ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু ধৰ্মনাৰায়ণৰ পিতৃ ৰত্ননাৰায়ণে এসময়ত কমতাপুৰৰ লৈকে নিজৰ ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিছিল। ভূমিদানৰ ফলিখনত উল্লেখ আছে<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.587</ref>, {{Quote|text="একোহভূ্ৎ কমতাপুৰে নৰপতি ভূপাল-ৱাৰাৰ্চ্চিতঃ <br /> কন্দৰ্প-প্ৰতিপক্ষ-লক্ষ-ৱিজয়ী শ্ৰী ৰত্ননাৰায়ণঃ।।"}} অৰ্থাৎ এজন হৈছিল (একোহভূৎ) কমতাপুৰৰ ৰজা (কমতাপুৰে নৰপতি), যি জন আছিল "ভূপাল সমূহৰদ্বাৰা অৰ্চিত"(ভূপাল-ৱাৰাৰ্চ্চিত) আৰু "কামদেৱৰ(আন এটা নাম কন্দৰ্প) শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে বিজয়ী" (কন্দৰ্প-প্ৰতিপক্ষ-লক্ষ-ৱিজয়ী) শ্ৰী ৰত্ননাৰায়ণ।<ref>ৰত্ননাৰায়ণৰ আন এটা নাম সত্যনাৰায়ণো আছিল। এই কথা ঘিলামৰা অঞ্চলৰ বৰমূৰ্তিয়া বিলৰ তাম্ৰপত্ৰৰ পৰা জানিবলৈ পোৱা যায়। ফলিখনৰ মতে ১৩৯২ খ্ৰীষ্টাব্দত সুৰ-ৰিপু(অসুৰ) বংশৰ সধয়াপুৰৰ ৰজা নন্দিশ্বৰৰ পুত্ৰ সত্যনায়াণে ব্ৰাহ্মণক ২০০ পুৰা(৮০০ বিঘা) মাটি দান কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ(আত্মজ) ধৰ্মনাৰায়ণ ৰজাই ফলিখনৰ নবীকৰণ কৰিছিল। গতিকে ইয়াৰ পৰা বুজিব পাৰি যে ধৰ্মনাৰায়ণ ৰজাৰ পিতৃ ৰত্ননাৰায়ণৰ আন এটা নাম সত্যনাৰায়ণ আছিল। উল্লেখযোগ্য যে ১৫০ বছৰ আগতে গৌৰীনায়াৰণ/ৰত্নধ্বজপালেও নিজৰ পুত্ৰ শিৱনাৰায়ণৰ লগত কমতেশ্বৰ ৰজা সন্ধয়াৰ ৰাজকুমাৰীক বিয়া কৰাই কমতা ৰাজ্যৰ লগত বন্ধুত্ব স্থাপন কৰিছিল। সম্ভৱতঃ এই কমতা ৰাজবংশ নাইকীয়া বা দুৰ্বল হৈ যোৱা ফলতে চুতীয়া ৰজা সত্যনাৰায়ণে কমতা ৰাজ্য নিজৰ অধীনলৈ আনিছিল।</ref> তদুপৰি কমতা ৰাজ্যৰ দুৰ্লভনাৰায়ণৰ আৰু চুতীয়া ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণ একেই জনে ৰজা হোৱাৰ থল আছে। এই‌ তথ্য সমূহৰ পৰা ধৰিব পাৰি যে এসময়ত চুতীয়া ৰাজ্যখনে নামনি অসমৰ কমতাপুৰৰ লৈকে পাতনি মেলিছিল। [[File:Another section of the palace.jpg|thumb|চুতীয়া দুৰ্গ ভীষ্মক নগৰৰ ইটাৰ গড়ৰ এক অংশ]] ==যোগিনী তন্ত্ৰত উল্লেখ== ১৬ শতিকাৰ আগভাগত লিখা‌ যোগিনী তন্ত্ৰত কামৰূপৰ বিভিন্ন অঞ্চল আৰু ৰাজকীয় শক্তিসমূহৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত ''"সৌমাৰ"'', ''"কূবাচ"'', ''"যৱন"'' আৰু ''"প্লৱ"'' নাম উল্লেখ আছে— {{quote|পূৰ্বভাগে চ সৌমাৰঃ কূবাচ‌ পশ্চিমে‌তথা ।<br>দক্ষিণে যৱনসদ্ উত্তৰে প্লৱ এব চ ॥<br><br>এবমেব মহাদেৱি তে সৰ্বে কামৰূপকাঃ ।<br> এবং তে কথিতং দেবি সৌমাৰচৰিতং হি তৎ ॥}} অৰ্থাৎ পূৰ্বে সৌমাৰ, পশ্চিমে কূবাচ, দক্ষিণে যৱন আৰু উত্তৰে প্লৱ — এইসকল কামৰূপ অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। গ্ৰন্থখনৰ পাচৰ অংশ সমূহত ''"কুবাচ"''ক [[কোচ ৰাজ্য|কোচ]], ''"সৌমাৰ"''ক [[আহোম ৰাজ্য|আহোম]] আৰু ''"যৱন"''ক বঙ্গ মুচলমান বা [[মোগল সাম্ৰাজ্য|মোগল]] বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। এই অনুসৰি ইতিহাসবিদ সকলে ''"প্লৱ/প্লব"'' শব্দটোৱে সেই সময়ৰ উত্তৰ ভাগত ৰাজত্ব কৰি থকা ''"পাল"'' বংশীয় চুতীয়া ৰাজ্যক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছে বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>{{cite journal|script-title= as: চুতীয়া জাতি : সৰ্বানন্দ ৰাজকুমাৰ|journal="অসম সাহিত্য সভা পত্ৰিকা"|volume=2|year=1961|url=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/csss/Asom%20Sahitya%20Sabha%20Patrika/Asom%20Sahitya%20Sabha%20Patrika%201961/1961%20VOL%20-2.pdf |quote=যোগিনী তন্ত্ৰত সেই সময়ত কামৰূপৰ উত্তৰ খণ্ডত প্লৱক-বিলাকে ৰাজত্ব কৰিছিল‌ বুলি আছে। বুৰঞ্জীৰ মতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰে বৰনদীৰ পূবে ভূঞাবিলাকে আৰু তেওঁলোকৰ পূবে আৰু আহোম ৰাজ্যৰ উত্তৰ পূবে চুটিয়া ৰাজ্য আছিল। যোগিনী তন্ত্ৰত উত্তৰ আৰু দক্ষিণ পাৰৰ ভূঞাসকলৰ আৰু কছাৰীসকলৰ ৰাজ্যৰ উল্লেখ নাই। চুটিয়া ৰজাসকলৰ নামৰ পাচত "পাল" শব্দটো পোৱা‌ যায়। এইবিলাক কাৰণত অনুমান কৰিব পাৰি যে যোগিনী-তন্ত্ৰত উল্লেখ কৰা "প্লবক"-বিলাকেই চুটিয়াসকল।}}</ref> চুতীয়া ৰজা সকলে যে "পাল" উপাধি লিখিছিল‌ এই তথ্য চুতীয়া বুৰঞ্জীৰ বাদে ১৭০০‌ শতিকাত ৰচিত চাংৰুং ফুকনৰ বুৰঞ্জীৰ পৰাও ধৰিব পৰা যায়।<ref>Changrung Phukanar Buranji, Part 3,"শদিয়াৰ দেওঁঘৰ তাম ওপৰত পতা কৰি দিয়া। সেই দʼলৰ জোখ।...আৰে নায়ক ৰাজা ধৰ্মপালক ১, পুতেক ধৰ্ম নাৰাণ ১, পুতেক বিবেক নাৰাণ ১, পুতেক ৰুম নাৰাণ ১, পুতেক চিও নাৰাণ ১, আৰ পাচত খুন্ত ১, আৰ পাচত কোঠান ১, আৰ পাছত চুতীয়া ১, আকে মাৰি দেৱে ল'লে সেইদৰে থৈই।"</ref> ==ইতিহাস== চুতীয়া সকলৰ মাজত বুৰঞ্জী লিখাৰ প্ৰথা নথকাৰ বাবে তেওঁলোকৰ আটাইবোৰ ৰজাৰ নাম জনা নাযায়। দেওধাই অসম বুৰঞ্জীৰ মতে বাৰ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা ষোল্ল শতিকাৰ আগভাগলৈকে মুঠ দহজন চুতীয়া ৰজাই ৰাজত্ব কৰিছিল। লক্ষিমপুৰ আৰু শদিয়াৰ অঞ্চলত উদ্ধাৰ হোৱা তামৰ ফলি বা শিলা লিপিৰ পৰা ১৪ শতিকাৰ শেষ ভাগৰ পৰা ১৫২২ৰ মাজৰ মুঠ ১০ জন ৰজাৰ নাম পোৱা যায়। নেই ইলিয়াছ চাহাবৰ "হিষ্ট্ৰী অৱ দা শ্বান্‌ছ" গ্ৰন্থৰ মতে আহোম ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক [[চুকাফা]]ৰ সমসাময়িক চুতীয়া ৰজা কোছীৰ আগতে তেওঁৰ বংশৰ চৌত্ৰিশজন ৰজাই ৰাজত্ব কৰিছিল। তালৈ চাই কোনো কোনো পণ্ডিতে চুতীয়াসকলে খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকামানতে ৰাজ্য স্থাপন কৰিছিল বুলি অনুমান কৰে।<ref name="বুৰঞ্জী">{{cite book | title=মাধ্যমিক অসম বুৰঞ্জী | author=ড: স্বৰ্ণলতা বৰা | pages=১৮৪-১৯০ | isbn=81-85905-11-8}}</ref> ===ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা=== চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু পতনৰ কথা কেইবাখনো বুৰঞ্জীত পোৱা যায় যেনে দেওধাই অসম বুৰঞ্জী, অসম বুৰঞ্জী (SM), ইত্যাদি। সকলো বুৰঞ্জীৰ তথ্য সসূহ প্ৰায় একেই। বৃটিছ বিষয়া ''ET Dalton‌'' আৰু ''W.B.Brown''ৰ অনুসৰি একেবোৰ আখ্যান কিম্বদন্তি ৰূপত [[মিচিং জনগোষ্ঠী|মিচিং]] আৰু [[দেউৰী জনগোষ্ঠী|দেউৰী]] লোকৰ মাজতো প্ৰচলিত আছিল।<ref>{{cite book |last=Brown |first=W.B. |title=An Outline Grammar Of The Deori Chutiya Language |publisher= Assam Secretariat Printing Office |location=Shillong |year=1895 |pages=75, 84 |quote="..as it agrees in all particulars with the traditions,I have elsewhere met with, it may merely be a compilation from them..These traditions are preserved among the Miris, the Deoris, who were the Chutiya priests (and amongst whom alone remnants of the ancient language and customs of the race are still preserved), and by some few of the Chutiyas who now call themselves Hindu Chutiyas... I have heard from them(Deoris) the story of how the Chutiya princess Sadhuni was won by the young archer (Niti Pal)... Probably enquiry would show that the other incidents of the chronicle are preserved as traditions among the Deoris in a similar modified form. }}</ref> "দেউধাই অসম বুৰঞ্জী"ত উল্লেখ কৰা "চুতীয়াৰ কথা"ৰ প্ৰথম আখ্যানৰ মতে আনুমানিক ১১৮৭ চনত চুতীয়া সকলে পাহাৰৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত (পাহাৰৰ আগৰিত বা মুখত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে)<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji: 4th edition, p.164, "পূৰ্বে ১১১১ শকত ভীৰ্ম্মক ৰজাৰ বংশৰ বীৰপালৰ নামে এজন আছিল। তাৰ ভাৰ্য্যাৰ নাম ৰূপৱতী। দৈৱদোষত থাকি সোণাগিৰি পৰ্ব্বতৰ আগাৰিত প্ৰৱেশ হৈল। তাতে ৬০ ঘৰ চুতীয়া আছিল। তাৰ ৰজা নাই। তাৰে মাজত প্ৰৱেশ হৈ কিছু দিন থাকি বীৰপালে গায়পাল নাম ল'লে। তাৰে আজ্ঞাৰে এই ৫০ ঘৰ চুটিয়া প্ৰবৰ্ত্তি আছিল।</ref> বিভিন্ন সৰু সৰু ৰাজ্য(বা বৃহৎ গাঁও) গঠন কৰি বাস কৰি আছিল।<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji: 4th edition, p.164</ref> তাৰ ভিতৰতে স্বৰ্ণগিৰি নামৰ ৰাজ্য খনত ভীৰ্ম্মোক নামৰ চুতীয়াৰ<ref>বুৰঞ্জী খনৰ অনুসৰি ভীৰ্ম্মোক চুটিকা বা চুটিয়া বংশৰ লোক আছিল। {{quote|"সদিয়া কোৰ্জকো দেসঃ চুটিকা বংশৰ ভিৰ্ম্মোকাঃ</br>ধাতু দৃব্য ত্বং লোভেন হদ্বাজন পদা দয়ঃ।।"}} উল্লেখযোগ্য যে "টিকা" মানে দেউৰী-চুতীয়া ভাষাত বংশক বুজোৱা হয়। গতিকে চুটিকাৰ অৰ্থ চুতীয়া বংশ বুলি ধৰিব পাৰি।</ref> আদি ৰজা এজনৰ বংশৰ বীৰপাল নামৰ এজন লোক ৰজা হৈ আছিল। বীৰপালৰ ৰাজ্যত ৬০ টা যৌথ পৰিয়ালৰ লোকে বাস কৰিছিল, অৰ্থাৎ প্ৰায় ৬০০০ লোক।<ref>Dutta, Sristidhar, "The Mataks and their kingdom", p.45. "Morans, Borahis, Kacharis and Chutias were the main tribes in the Matak community. As all of them were Bodos in origin, they had a common living pattern too. They lived in joint families. The number of members in a joint family sometimes exceeded one hundred."</ref> ইয়াৰ পিছত চুবুৰীয়া চুতীয়া লোকসলক পৰাস্ত কৰি তেওঁ 'গয়াপাল' নাম লৈছিল। তেওঁক "খুন্ত ৰজা" বুলিও জনা‌ গৈছিল।<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji, p.202</ref> একেইখন বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা "চুতীয়াৰ কথা"ৰ দ্বিতীয় আখ্যানৰ<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji, pp.170-171</ref> মতে বীৰপালে কিৰাতনী দেৱীৰ আশীৰ্বাদত দুটা সোণৰ মেকুৰী আৰু দণ্ড-খাট লাভ কৰি চোট-হিন্দুৱান খুন্তৱান(চুতীয়া ৰাজ্যৰ) ৰজা হৈছিল আৰু শদিয়াত আছিল ("পৰদিনা চৰুৰ ঢাকন গুচাই চালে, সোণৰ বিড়ালী দুটী পালে, দণ্ড-খাট পালে। সেইদিন ধৰি সকলৰে সোধ-পোছ দিন দিন ধৰি পালে। ছোট হিন্দুৱানৰ খুন্তৱানৰ ৰজা হ'ল। শদিয়াত সিটো ৰজা অবাক ৰূপে থাকে।")। যিহেতু দ্বিতীয় আখ্যানৰ মতে বীৰপালে সদিয়া অঞ্চলতে ৰাজত্ব কৰিছিল, গতিকে প্ৰথম আখ্যানৰ সোণাগিৰি পৰ্ব্বতৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলো সম্ভাৱতঃ শদিয়াতে আছিল। ===ৰাজ্য বিস্তাৰ=== বীৰপালৰ পুত্ৰ আছিল ৰত্নধ্বজপাল বা গৌৰীনাৰায়ণ। তেওঁ নিজৰ বাহু বলেৰে উজনি অসমৰ সকলো চুতীয়া ৰাজ্য (যেনে ৰঙ্গালগিৰি, চন্দ্ৰগিৰি, ধৱলগিৰি, নীলগিৰি, ইত্যাদি) একত্ৰিত কৰি বৃহৎ চুতীয়া ৰাজ্য গঠন কৰিছিল<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji: 4th edition, pp.164-167</ref>। তাৰ পাছত তেওঁ স্বেতাগিৰি ৰাজ্যৰ ভদ্ৰেশেন নামৰ ৰজা জনক পৰাস্ত কৰি দৈৱজ্ঞ, তাঁতী, সোণাৰী, ব্ৰাহ্মণ, সূতাৰ, কমাৰ, ইত্যাদি অনেক বিদ্যালয়ত লোক পালে<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji: 4th edition, pp.165</ref>। সেই সময়ত প্ৰায়বোৰ ৰাজ্যৰ ৰাজধানী পাহাৰীয়া বা পাহাৰৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত পতা হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে আহোমৰ চৰাইদেউ পৰ্বত, কছাৰীৰ ডিমাপুৰ/মাইবাং, কোচৰ চিকণা পৰ্বত, ইত্যাদি। পাছলৈ চুতীয়া ৰাজ্যৰ নগৰ যেনে চন্দনগিৰি(আজিৰ দিনৰ ৰুক্মিণীনগৰ), ভীষ্মকনগৰ, ইটানগৰ, ইত্যাদি সকলো পাহাৰৰ‌ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলতে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ওপৰিও জনা যায় যে আগৰ দিনত‌ উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ বহুতো জনগোষ্ঠীৰ লোকে পাহাৰৰ দাতিকাষৰীয়া বা‌ ওখ অঞ্চলত স্থায়ী ভাৱে থাকি ভৈয়ামত খেতি কৰিছিল।<ref>উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ বহুতো জনগোষ্ঠীৰ লোকে খেতিৰ অনুসৰি ভৈয়াম আৰু পাহাৰ দুয়ো অঞ্চলতে জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল।‌ প্ৰায়বোৰ লোকে তেতিয়াৰ দিনত আহু আৰু বাও ধানৰ খেতি কৰিছিল। শালি‌ কৰিলেও বেছি পৰিমাণে কৰা‌ নাছিল। বছৰৰ আৰম্ভণিতে আহু ধানৰ খেতি কৰি চপাই মেলি, বাও বা শালি খেতি কৰি বাৰিষাৰ বানৰ পৰা ৰোধ পাবলৈ বা বাৰিষাৰ বেমাৰ আজাৰ নহ'বলৈ পাহাৰৰ দাতিৰ‌ স্থায়ী অঞ্চল বোৰলৈ ঘূৰি গৈছিল। বৰাহী সকলে সেইবাবেই হয়টো চুকাফাক চৰাইদেউ পৰ্বতত থাকিবলৈ উপদেশ দিছিল। কালিকা পুৰাণৰ মতে দিক্কৰবাসিনী পীঠও বছৰৰ কেইবামাহ ধৰি পানীৰ তলত ডুব গৈছিল। কিছু লোকে হয়টো সেই সময়ত ভৈয়ামত স্থায়ী ৰুপে থাকি খেতি কৰিছিল আৰু সময়ত পাছলৈ বাকী লোকেও ভৈয়ামত স্থায়ী গাঁৱ পাতি থাকিবলৈ লৈছিল। বৰাহী চুতীয়া সকলৰ দুই শ্ৰেণী: চাং আৰু বাম বৰাহী হয়টো ইয়াৰে চিন। চুতীয়া ৰজা সকলে ব্ৰাহ্মণক ভূমিদানো‌ সম্ভৱতঃ এই কাৰণতে কৰিছিল যাতে চুতীয়া লোক সকলে ভৈয়ামত হিন্দু ধৰ্মত দিক্ষিত হৈ স্থায়ীভাৱে থাকিবলৈ লয়। পাছলৈ চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ ফলত পাহাৰীয়া অঞ্চলত বসতি নোহোৱাৰ বাবে বা সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা/দূৰ্গ নোহোৱাৰ বাবে সেইবোৰ অঞ্চল পাহাৰীয়া জনজাতি সকলৰ হাতলৈ যায়। সেই কাৰণতে আহোম ৰাজ্যৰ দিনত পাহাৰীয়া জনজাতি বোৰে সঘনে ভৈয়ামৰ গাঁৱ লুণ্ঠন কৰিবলৈ ধৰে আৰু ইয়াৰ প্ৰতিৰোধৰ বাবে আহোম সকলে পছা প্ৰথা আৰম্ভ কৰে।</ref> হয়টো পাহাৰীয়া দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত থাকি ভৈয়ামত খেতি কৰা চুতীয়া সকলে মধ্যযুগৰ চুতীয়া ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠাৰ পাছৰে পৰা ক্ৰমান্বয়ে সুসংগঠিত ভাৱে ভৈয়ামতো‌ স্থায়ী ভাৱে থাকিবলৈ লয়। দেউধাই বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা চন্দ্ৰগিৰি নামৰ চুতীয়া ৰাজ্য খনো বৰ্তমান শদিয়াতে অৱস্থিত আছিল। এইখন পাছলৈ স্বৰ্ণগিৰিৰ চুতীয়া ৰজা ৰত্নধ্বজপালে নিজৰ অধীনলৈ আনিছিল। চন্দ্ৰগিৰি অঞ্চলতে নীতিপালে আহোম ৰজাৰ লগত যুদ্ধ কৰিছিল, যাৰ বাবে তেওঁক "চন্দ্ৰ নাৰায়ণ" বুলিও কোৱা হৈছিল<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji, p.200</ref>। গোপাল চন্দ্ৰ বৰুৱাৰ টাই ভাষাৰ বুৰঞ্জীত এই অঞ্চলটোক "দৈ-চন্দন"(টাই ভাষাত দৈ=পাহাৰ) কোৱা হৈছে। ৰানী সাধনীয়ে এই অঞ্চলতে প্ৰাণ ত্যোগ কৰিছিল। ৰত্নধ্বজপালে বস কৰা ৰাজ্য স্বেতাগিৰি সম্ভৱত বৰ্তমান লখিমপুৰ বা বিশ্বনাথ জিলাত আছিল কাৰণ এই ৰাজ্য দখল কৰা পাছতে তেওঁ বৰ্তমান মাজুলীত নিজৰ ৰাজধানী হিচাপে "ৰতনপুৰ" নামৰ এখন নগৰ গঠন কৰিছিল<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji, p.193</ref> । "ঢোল বাই ক'ত? ৰতনপুৰত। খোল বাই ক'ত? ৰতনপুৰত", এই বিখ্যাত পুৰণি গীতটো চুতীয়া ৰাজধানী ৰতনপুৰক লৈয়ে সৃষ্টি কৰা হৈছিল। এই ৰতনপুৰতে পাছলৈ নৱ-বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ সত্ৰ এখনো স্থাপন কৰা হৈছিল। পৰবৰ্তী কালত ৰত্নধ্বজপালে নিজৰ ৰাজধানী শদিয়াত স্থায়ী ৰূপে গঠন কৰিছিল<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji, p.193</ref>। ইয়াৰ পাছত ৰত্নধ্বজপালে মধ্য অসম বা কামৰূপ‌‌ পিনৰ ন্যায়পাল নাম এজন ৰজাৰ লগত যুদ্ধ কৰিবলৈ মন কৰিলে, কিন্তু ৰজা জনে নিজৰ জীয়ৰী ৰত্নপাললৈ দি মিত্ৰ কৰিলে। E.T.Daltonয়ে পোৱা বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি ইয়াৰ পাছত ৰত্নধ্বজপালে ৰাজ্যৰ পাহাৰৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চল সমূহত একেই শাৰীতে কেইবাটাও দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিছিল, ডাঙৰ পুখুৰী খন্দাইছিল আৰু মন্দিৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।<ref>{{cite book |last=Brown |first=W.B. |title=An Outline Grammar Of The Deori Chutiya Language |publisher= Assam Secretariat Printing Office |location=Shillong |year=1895 |pages=75, 84 |quote="Returning with his bride to his chosen seat of government, he sought no further extension of his dominions, bur directed his whole attention to the improvement of what he had acquired and to the consolidation of his power. He built a line of forts along the foot of the hills, probably to restrain the hungry barbarians, his former countrymen; made large tanks and founded temples."}}</ref> বাৰ-ভূঞাৰ ইতিহাসৰ মতে ৰত্নধ্বজপাল আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ বিজয়ধ্বজপালৰ মধ্যঅসমৰ ৰৌতা-তেমনীৰ বাৰ-ভুঞা সকলৰ লগত যুদ্ধ হয়। ফলত ৰত্নধ্বজপালে বাৰভূঞা সকলক কৰা শোধাইছিল। পাছলৈ বিজয়ধ্বজপালৰ দিনত বন্ধুত্ব স্থাপন হৈছিল।<ref>Bhuyan, Nakul Chandra, "Bara-Bhuyan",p.7</ref> আহোম সকলৰ বুৰঞ্জীত উল্লেখ থকাৰ মতে চুকাফা ৰাজকুমাৰ মাও-লুং দেশত থাকোতে অসমত পাছখন ৰাজ্য আছিল: চুতীয়া, কমতেশ্বৰ, কছাৰী, বৰাহী আৰু মৰাণ। চুকাফাই চৰাইদেউত ৰাজধানী পতাৰ আগতে বাটত বহুতো চুতীয়াক লগ পাইছিল<ref>Bhuyan, S.K., Satsari Buranji, p.4</ref>। যিহেতু চুকাফাই চৰাইদেউত নগৰ গঢ়া আগতে নামৰুপ, তিপাম, অভয়পুৰ, হাবুং, শিমলুগুৰি আৰু চনটক বাস কৰি আহিছিল। গতিকে এইবোৰ অঞ্চলৰে কিছুমান জেগাত চুতীয়া সকলৰ বসতি আছিল বুলি ধৰিব পৰা যায়। বহুতো চুতীয়া পৰিয়াল (যেনে চোম-চিৰিং, চাংচাই, খাতুৱাল চেতিয়া, ইত্যাদি) চুকাফাৰ দিনতে আহোম জাতিত অন্তৰ্ভুক্ত হৈ বিলীন হৈ গৈছিল<ref>Goswami, Hemchandra, Purani Asam Buranji, p. 23, 25</ref>। এই সকলো তথ্যৰ পৰা ধৰিব পাৰি যে ১২-১৩ শতিকাত চুতীয়া ৰাজ্য সেই সময়ত বিশ্লবনাথ, লখিমপুৰ, মাজুলী, ডিব্ৰুগড় অঞ্চলৰ পৰা শদিয়া আৰু অৰুণাচলৰ সীমান্ত অঞ্চলৰ লৈকে বিয়পি আছিল।  ===কমতা ৰাজ্যৰ লগত বৈবাহিক সম্পৰ্ক=== ৰত্নধ্বজপালৰ পুত্ৰ বিজয়ধব্বজ ডাঙৰ হোৱাত ৰজাই চুতীয়া ৰাজ্যৰ পশ্চিমৰ কমতা ৰাজ্যৰ ৰজা লৈ কটকী পঠিয়াই কন্যা এজনী বিচাৰে। কিন্তু ৰত্নধ্বজপালৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ নকৰি কমতা ৰজাই কটকী মন্ত্ৰী বিজয় সেনৰ আগত ৰত্নধ্বজলৈ‌ কৈ‌ পঠালে-"যদি ৰজা‌ আহি নিয়ে তেহে দিব পাৰো"। কমতেশ্বৰৰ‌ এই বাৰ্তাত ৰত্নধ্বজপালে অপমান বোধ কৰি পাত্ৰ-মন্ত্ৰীসকলৰ লগত আলোচনা কৰি কমতা ৰাজ্যৰ দিশে ৰাজকীয় অভিযানৰ পূৰ্বপ্ৰস্তুতি ল’বলৈ সিদ্ধান্ত লয় এই আক্ৰমণৰ পূৰ্ব প্ৰস্তুতি হিচাবে সৈন্য-সামন্ত, ৰচদ-পাতি‌ সংগ্ৰহৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ উপৰিও বত্নধ্বজপালে তেওঁৰ ৰাজধানীৰ পৰা কমতা ৰাজ্যৰ ৰাজধানীলৈ এটা আলিবাটৰ বান্ধিবলৈ আৰু এই বাটৰ‌কষত এদিনৰ অন্তৰে অন্তৰে তেওঁৰ সৈন্য‌বাহিনীয়ে জিৰণি ল'বলৈ একো একোখন নগৰ/কোঠ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ বিজয়সেন মন্ত্ৰীক আদেশ দিয়ে। বিজয়সেনে কাম সম্পূৰ্ণ কৰি ৰজাক জনাই আৰু ৰজাই জয়ধ্বজ মন্ত্ৰীক শাসনৰ দায়িত্বত‌ থৈ নিজে কমতা ৰাজ্যলৈ অগ্ৰসৰ হয়। চুতীয়া ৰজাৰ এই অভিযানৰ কথা গম পাই কমতেশ্বৰ শঙ্কিত হয় আৰু পাত্ৰমন্ত্ৰী সকলৰ লগত আলোচনা কৰি সংঘাত এৰাই চলিবলৈ নিজৰ সকলোতকৈ সুন্দৰী কন্যাক ৰাজযোগ্য যৌতুকেৰে সৈতে ৰত্নধ্বজৰ‌ পুত্ৰ বিজয়ধ্বজলৈ বিয়া দিলে। ===গৌড় ৰাজ্যৰ লগত মিত্ৰতা=== কমতা ৰাজ্যৰ লগত বৈবাহিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰাৰ পিছত ৰত্নধ্বজপালে গৌড় ৰজাৰ লগত সখি সম্বন্ধ স্থাপন কৰিবলৈ মন মেলিলে। সেই সময়ত গৌড় তুৰ্কী মুছলমান সকলৰ শাসনাধীন আছিল। চুতীয়া বুৰঞ্জীত গৌড় ৰজাক পাৎসা আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰীক বৰ উজিৰ কৈছে কিন্তু এইখিনি লেখক জনে লগাই দিয়া গৌড় অঞ্চলৰ পাছৰ দিনত প্ৰচলিত উপাধিও হ'ব পাৰে। গৌড় ৰাজ্যৰ লগত বন্ধুত্ব স্থাপন কৰি পৰবৰ্তী কালছোৱাত গৌড়েশ্বৰে ৰত্নধ্বজপাললৈ গঙ্গাজল আৰু ৰত্নধ্বজপালে গৌড়েশ্বৰলৈ পৰশুৰাম কুণ্ডৰ জল আদান-প্ৰদান কৰি থাকিবলৈ এটা বুজাপৰালৈ আহিছিল। তদুপৰি চুতীয়া ৰজাই এটি পুত্ৰ শিক্ষা লাভৰ অৰ্থে গৌড় ৰাজ্যত ৰাখিছিল আৰু গৌড়েশ্বৰৰ পুত্ৰ ও চুতীয়া ৰাজ্যলৈ আহিছিল। কিন্তু দূৰ্ভাগ্যজনকভাৱে চুতীয়া ৰজাৰ পুত্ৰ জনৰ মৃত্যু ঘটিছিল। ===মৌঙ-মাও ৰাজ্যৰ সেনাপতিৰ আক্ৰমণ=== ===চুতীয়া ৰজাৰ কমতাপুৰ বিজয়=== ১৩-১৪ শতিকাত গৌড়ৰ মুচলমান ৰজাসকলে কেইবা বাৰো কমতা ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰিছিল, যাৰ ফলত ৰাজ্যখন দুৰ্বল হৈ পৰিছিল। ১৪ শতিকাৰ অন্তিমটো দশকত ঘিয়াছুদ্দিন আজম শ্বাহে কামৰূপ-কমতা অঞ্চল আক্ৰমণ কৰে। তেওঁৰ এই আক্ৰমণ আৰু কামৰূপ দখলৰ প্ৰমাণ বʼকুৰ ১৩৮৯ চনৰ এখন শিলালিপিত পোৱা যায়<ref>Owahedur Zaman, "Study on the Persian Inscriptions discovered in Assam,p.5, "This stone slab inscription is from the time of Ghiyasuddin Azam Shah (ruled from 1389 A.D. to 1410 A.D). It was discovered in Boko of Kamrup district which was issued by Sultan Ghiyasuddin Azam Shah in 1389 A.D. It seems that he extended his sovereignty through Guwahati upto Boko area."</ref>। এই কথা বিশ্বনাথৰ হেলেম অঞ্চলত উদ্ধাৰ হোৱা ১৩৯৯ খৃষ্টাব্দৰ (১৩২১ শক) হাজোৰ নকুছি অঞ্চলত কৰা ভূমি দানৰ তামৰ ফলিৰ পৰাও জনা যায়।<ref>[https://archive.org/details/helem-copperplate-1399 Helem copper plated dated to 1399 p.6]</ref> ফলিখনত ভূমিদানৰ দক্ষিণ সীমা বৰ্ণনা কৰিবলৈ "শ্ৰী গিয়াচুদ্দিনে কামৰূপ শাসন কৰা সময়ত গন্ত্ৰী, মন্ত্ৰী-পালী আদিয়ে ভোগ কৰা মাটি" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।‌ ফলিৰ বাকি অংশত গৌড়াধিপতি জনক কোনোবা ৰজা এজনে পৰাস্ত কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে যদিও উক্ত ৰজা জনৰ নাম থকা অংশটো অস্পষ্ট বুলি কোৱা হৈছে।<ref>[https://archive.org/details/helem-copperplate-1399 Helem copper plated dated to 1399 p.6]</ref> এই আক্ৰমণৰ ফলত পশ্চিম অসমত ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা সৃষ্টি হৈছিল। সেইসময়তে পূব দিশত চুতীয়া ৰাজ্যখন শক্তিশালী হৈ উঠিছিল। ফল স্বৰূপত চুতীয়া ৰাজশক্তিয়ে পশ্চিম পিনে পাতনি মেলে। চুতীয়া ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ১৪২৮ চনৰ তাম্ৰলিপিত উল্লেখ আছে যে তেওঁৰ‌ ককাক সত্যনাৰায়ণে (আন‌ এটা নাম ৰত্ননাৰায়ণ<ref>ৰত্ননাৰায়ণৰ আন এটা নাম সত্যনাৰায়ণো আছিল। এই কথা ঘিলামৰা অঞ্চলৰ বৰমূৰ্তিয়া বিলৰ তাম্ৰপত্ৰৰ পৰা জানিবলৈ পোৱা যায়। ফলিখনৰ মতে ১৩৯২ খ্ৰীষ্টাব্দত সুৰ-ৰিপু(অসুৰ) বংশৰ সধয়াপুৰৰ ৰজা নন্দিশ্বৰৰ পুত্ৰ সত্যনায়াণে ব্ৰাহ্মণক ২০০ পুৰা(৮০০ বিঘা) মাটি দান কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ(আত্মজ) ধৰ্মনাৰায়ণ ৰজাই ফলিখনৰ নবীকৰণ কৰিছিল। গতিকে ইয়াৰ পৰা বুজিব পাৰি যে ধৰ্মনাৰায়ণ ৰজাৰ পিতৃ ৰত্ননাৰায়ণৰ আন এটা নাম সত্যনাৰায়ণ আছিল।</ref>) সেই একে সময়ছোৱাতে (১৩৯০-১৪০১) “কমৰুপৰ শত্রু”ক পৰাস্ত কৰি কমতাপুৰত‌ নিজৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ভূমিদানৰ ফলিখনত উল্লেখ আছে, {{blockquote|"একোহভূ্ৎ কমতাপুৰে নৰপতি ভূপাল-ৱাৰাৰ্চ্চিতঃ</br> কন্দৰ্প-প্ৰতিপক্ষ-লক্ষ-ৱিজয়ী শ্ৰী ৰত্ননাৰায়ণঃ।।"</br>}} অৰ্থাৎ এজন হৈছিল (একোহভূৎ) কমতাপুৰৰ ৰজা (কমতাপুৰে নৰপতি), যি জন আছিল "ভূপাল সমূহৰদ্বাৰা অৰ্চিত"(ভূপাল-ৱাৰাৰ্চ্চিত) আৰু "কামদেৱৰ(আন এটা নাম কন্দৰ্প) শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে বিজয়ী" (কন্দৰ্প-প্ৰতিপক্ষ-লক্ষ-ৱিজয়ী) শ্ৰী ৰত্ননাৰায়ণ।<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.587, "এজন হৈছিল (একোহভূৎ) কমতাপুৰৰ ৰজা (কমতাপুৰে নৰপতি), যি জন আছিল "ভূপাল সমূহৰদ্বাৰা অৰ্চিত"(ভূপাল-ৱাৰাৰ্চ্চিত) আৰু "কামদেৱৰ(আন এটা নাম কন্দৰ্প) শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে বিজয়ী" (কন্দৰ্প-প্ৰতিপক্ষ-লক্ষ-ৱিজয়ী) শ্ৰী ৰত্ননাৰায়ণ"</ref> যদিও এই “শত্রু”ৰ পৰিচয় স্পষ্টকৈ উল্লেখ কৰা হোৱা নাই, তথাপিও ইতিহাসবিদ সকলে সাধাৰণতে ধাৰণা কৰে যে ই গৌড়ৰ মুচলমান সেনাবাহিনী অথবা কমৰুপৰ সিংহাসনৰ বাবে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰা কোনো স্থানীয় ৰাজনৈতিক শক্তি হ’ব পাৰে, যাক চুতীয়া ৰজাই পৰাস্ত কৰিছিল। ১৩৯৯ চনৰ হেলেম অঞ্চলৰ তামৰ ফলিৰ পৰা এই সময়ছোৱাত মুচলমান সকলে কামৰূপ আক্ৰমণ কৰাৰ কথা জনা যায়। গতিকে এই শত্ৰু সম্ভৱতঃ সেই সময়চোৱাত কামৰূপ-কমতা দখল কৰি থকা গৌড়ৰ মুচলমান সেনাই আছিল। একেইখন ফলিৰ তৃতীয় আৰু চতুৰ্থ শাৰীত ৰত্ননাৰায়ণৰ পুত্ৰ ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু তেখেতৰ পুত্ৰ দুৰ্লভ নাৰায়ণৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে। পাছৰ অংশত উল্লেখ কৰা মতে ১৪২৮ খৃষ্টাব্দত (১৩৫০ শক) ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ আদেশত হাবুঙাধিপতি শ্ৰী বৃহৎ পাত্ৰয়ে ব্ৰাক্ষণক ৪০০ পুৰা(১৬০০ বিঘা) মাটি দান কৰিছিল। [[File:Chutia Kingdom Map (at its greatest extent).jpg|thumb|চুতীয়া ৰজা সত্যনাৰায়ণৰ দিনৰ বৃহৎ চুতীয়া ৰাজ্য।]] এইদৰে গৌড়ৰ সামৰিক চাপ আৰু কমৰুপ-কমতা অঞ্চলত সৃষ্টি হোৱা অস্থিৰতাৰ সুযোগ লৈ চুতীয়া শক্তিয়ে পশ্চিমলৈ বিস্তাৰ কৰি কমতাপুৰত নিজৰ আধিপত্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি বুজা যায়।<ref>"The eastern region, whether it is called Sadhaya or Svadhaya as in the plates or Sadhiya or Sadiya as in Assamese chronicles and the western region of Kamatapura seems to be politically connected and the same Satyanarayana/Ratnanarayana might have held sway over both regions"{{harvcol|Neog|1977|p=818}}</ref> ৰত্ননাৰায়ণ ৰজাই আনুমানিক ১৩০০‌ শতিকাৰ শেষৰ ভাগত কমতা ৰাজ্য দখল কৰি পুণৰ পূৰ্বৰ কামৰূপ ৰাজ্য গঠন কৰিবলৈ প্ৰয়াস কৰিছিল। ====দুৰ্লভনাৰায়ণৰ পৰিচয় আৰু বিতৰ্ক==== ঐতিহাসিক তথ্যৰ অনুসৰি কমতা ৰাজ্যৰ "দুৰ্লভনাৰায়ণ" নামৰ এজন ৰজাই অসমীয়া কবি [[হেম সৰস্বতী]], [[হৰিবৰ বিপ্ৰ]], আদি বহু লেখকক পৃষ্ঠপোষকতা আগবঢ়াইছিল।<ref>হেম সৰস্বতীয়ে তেওঁৰ প্ৰহ্লাদ চৰিত গ্ৰন্থত দুৰ্লভনাৰায়ণৰ প্ৰশংসা কৰি লিখিছে—“কামতামণ্ডল দুৰ্লভ নাৰায়ণ নৃপবৰ অনুপাম”। এই শাৰীকেইটাৰ পৰা দুৰ্লভনাৰায়ণক কমতা মণ্ডলৰ অধিপতি আৰু সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ পৃষ্ঠপোষক ৰজা হিচাপে বুজা যায়।</ref> গুৰু চৰিতৰ বৰ্ণনা অনুসৰি কমতা-কামৰূপৰ ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণে কানৌজৰ পৰা অহা বহু ব্ৰাহ্মণ আৰু কায়স্থ ভুঞা পৰিয়ালক নিজৰ ৰাজ্যত আশ্ৰয় দি পূৰ্বাঞ্চলত বসতি স্থাপনৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। [[শঙ্কৰদেৱ|শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ]] পূৰ্বপুৰুষ সকলও এই স্থানান্তৰিত পৰিয়ালসমূহৰ মাজৰে এটা পৰিয়াল আছিল। এই পৰিয়ালসমূহক প্ৰথমতে উত্তৰ গুৱাহাটীৰ ওচৰৰ লেঙামাগুৰি আৰু পাছলৈ নগাঁৱৰ তেম্বুৱানী-বান্ধা(ঢেমনী) অঞ্চলত বসতি দিয়া হৈছিল বুলি গুৰু চৰিতত উল্লেখ আছে।<ref>Baniprasanna Misra, ''Srimanta Sankara and His Times: Some Further Historical Probings'', Centre for Assamese Studies, Tezpur University, 2016, pp. 27–29.</ref> ইতিহাসবিদ মহেশ্বৰ নেওগে পৰৱৰ্তী কালৰ চৰিত-পুথি আৰু বৈষ্ণৱ লোকবিশ্বাসৰ ভিত্তিত শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম-চন ১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দ বুলি গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু এই অনুসৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ৰাজত্ব কাল ১৪ শতিকাৰ মধ্যভাগ বুলি অনুমান কৰিছিল। কিন্তু ২০১৬ চনত লিখা গৱেষণামূলক প্ৰবন্ধত ইতিহাসবিদ বাণীপ্ৰশন্ন মিশ্ৰই উপলব্ধ তথ্যসমূহ পুনৰ বিশ্লেষণ কৰি এই গণনাক নাকচ কৰে আৰু শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টীয় ১৪৭৯–১৪৮৪ চনৰ ভিতৰত হৈছিল বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>Baniprasanna Misra, ''Srimanta Sankara and His Times: Some Further Historical Probings'', Centre for Assamese Studies, Tezpur University, 2016, pp. 19-20.</ref> সেই অনুসৰি তেওঁ দুৰ্লভনাৰায়ণৰ শাসনকালো পুনৰ নিৰ্ধাৰণ কৰি চতুৰ্দশ শতিকাৰ শেষ ভাগৰ পৰা পঞ্চদশ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগৰ মাজত হোৱাৰ সম্ভাৱনা প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>Baniprasanna Misra, ''Srimanta Sankara and His Times: Some Further Historical Probings'', Centre for Assamese Studies, Tezpur University, 2016, pp.23</ref> মহেশ্বৰ নেওগে নিজৰ লেখনীত পঞ্চদশ শতিকাৰ আগভাগত কমতা ৰাজ্য শাসন কৰা আন এজন দুৰ্লভ নাৰায়ণ কথা উল্লেখ কৰিছে।<ref>Maheswar Neog, "Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam", pp.42-44</ref> এইজন ৰজাৰ লগত কামৰূপ অঞ্চলৰ আৰিমত্ত ৰজাৰ যুদ্ধ হৈছিল। এছ. চি. ৰাজখোৱাই ''কামৰূপৰ বুৰঞ্জী'', ৱেডৰ বিৱৰণ আৰু ৰতিকান্ত দ্বিজৰ ''ৰাজবংশাৱলী'' তুলনা কৰি ''ৰাজবংশাৱলী''ৰ এটা পাঠত দিয়া ১৩৬০ শক (১৪৩৮ খ্ৰীষ্টাব্দ)ক অৰিমত্তৰ ৰাজত্বৰ শেষ বছৰ বুলি গ্ৰহণ কৰিছে। সেই অনুসৰি তেওঁ মত প্ৰকাশ কৰে যে কমতাৰ ৰজা দুৰ্লভেন্দ্ৰৰ সৈতে অৰিমত্তৰ সংঘৰ্ষ “পঞ্চদশ শতিকাৰ বিশৰ দশকৰ পাছলৈ” নিব নোৱাৰি, অৰ্থাৎ দুৰ্লভেন্দ্ৰ ১৪২০ৰ দশকত বা তাৰ আগতে কমতাৰ ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত সক্ৰিয় আছিল।<ref>{{cite journal |last=Rajkhowa |first=S. C. |title=The Kingdom of Kāmarupa and Kamatā in the 14th and 15th Centuries |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=8 |year=1945 |pages=139–146 |jstor=45435410 quote=If Arimatta's reign ended in 1360 saka i.e. 1438 A.D. his struggle with Durlabhendra must be placed not later than the twenties of the 15th century.}}</ref> মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে দুৰ্লভনাৰায়ণ নামৰ প্ৰথমজন ৰজাই ১৪ শতিকাৰ মধ্য ভাগত আৰু দ্বিতীয় জনে ১৫ শতিকাৰ আগ ভাগত ৰাজত্ব কৰিছিল।<ref>Maheswar Neog, "Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam", pp.42-44,"The reign of Durlabhendra and his father, in view of Durlabhendra's fight with Arimatta, may be appropriately assigned to the first part of the fifteenth century."</ref> কিন্তু বানীপ্ৰশন্ন মিশ্ৰৰ তথ্যৰ অনুসৰি প্ৰথম জন দুৰ্লভনাৰায়ণৰ শাসন কালো ১৫ শতিকাৰ আগ ভাগে আছিল। গতিকে দুয়োজন দুৰ্লভনাৰায়ণ একেই জন ৰজা হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। নেওগৰ মতে দ্বিতীয় জন দুৰ্লভনাৰায়ণ ধৰ্মপাল নামৰ ৰজা এজনৰ পুত্ৰ আছিল।<ref>Maheswar Neog, "Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam", pp.42-44,"The identity of Dharmapala, Durlabhnarayana's kinsmen could not be fixed. In one Buranji an unnamed king of Kamata is mentioned, with whom the deity, Bhairava, residing in a stone idol, places towards the west of his capital, was displeased and migrated thereform to Halanginagara...It is a divine agency which is made responsible for the flight both of Dharmapala of the carita as well as of the unnamed Kamata king of the Buranji. My surmise is that they are one and the same person...According to the Assam Buranji, Durlabhendra was the unnamed Kamata king's son by his queen, Sulocana. Durlabhendra remained in the capital with his mother when his father fled to Asama, and became king of Kamata...The reign of Durlabhendra and his father, in view of Durlabhendra's fight with Arimatta, may be appropriately assigned to the first part of the fifteenth century."</ref> চুতীয়া ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ পিতৃৰ নামো ধৰ্মনাৰায়ণ আছিল। হেম সৰস্বতীয়ে দুৰ্লভনাৰায়ণক ‘‘কমতামণ্ডল’’ৰ ৰজা বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>''প্ৰহ্লাদ চৰিত্ৰ''' উল্লেখ কৰিছে- "কমতামণ্ডল দুলৰ্ভনাৰায়ণ নৃপবৰ অনুপম৷ তাহান ৰাজ্যত ৰুদ্ৰসৰস্বতী দেৱযানী কন্যা নাম৷৷ তাহান তনয় হেমসৰস্বতী ধ্ৰুৱৰ অনুজ ভাই৷"</ref><ref name="sarma">{{cite book | title=অসমীয়া সাহিত্যৰ সমীক্ষাত্মক ইতিবৃত্ত | publisher=প্ৰতিমা দেৱী | author=ড: [[সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মা]] | authorlink=| year=১৯৯৬ | location=গুৱাহাটী | pages=৫৩-৫৪}}</ref> প্ৰাচীন কামৰূপৰ তাম্ৰশাসন আৰু সংস্কৃত ৰাজনৈতিক পৰিভাষাত ‘‘মণ্ডল’’ শব্দটো এক আঞ্চলিক বা ৰাজনৈতিক পৰিসৰ বুজাবলৈহে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। আনহাতে, চুতীয়া তামৰ ফলিত দুৰ্লভনাৰায়ণৰে ‘‘সাধয়াপতি’’ বা সদিয়াৰ ৰজা বুলি পৰিচয় দিয়া দেখা নাযায়; তাৰ বিপৰীতে তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষ ৰত্ননাৰায়ণ ‘‘কমতাপুৰ’’ৰ ৰজা হৈছিল বুলিহে উল্লেখ কৰিছে। দুৰ্লভনাৰায়ণে পৃষ্ঠাপোষকতা আগ বঢ়োৱা আন এজন কবি হৈছে "হৰিবৰ বিপ্ৰ"। ইতিহাসবিদ মহেশ্বৰ নেওগে এইজন কবিকে ৰামানন্দ দ্বিজৰ "শ্ৰী শ্ৰী বংশী গোপালদেৱ চৰিত"ত উল্লেখ কৰা বংশীগোপালদেৱৰ ককাক হৰিবৰ বিপ্ৰ বুলি চিনাক্ত কৰিছে।<ref name="ভৰালী">{{cite book | title=এহেজাৰ বছৰৰ এশগৰাকী অসমীয়া | publisher=চিত্ৰলেখা পাব্লিকেশ্বন্‌ছ | author=ভৰালী, হেমন্ত কুমাৰ | year=২০০১ | location=গুৱাহাটী | pages=২৯৮-২৯৯}}</ref> ৰচনাখনত হৰিবৰ বিপ্ৰক ''"কুণ্ডিল গোষ্ঠীত জাত পুৰুষ সুন্দৰ / ব্যাঘ্ৰপিণ্ডা গ্ৰামেশ্বৰ মুখ্য পণ্ডিতৰ"'' বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে, অৰ্থাৎ তেওঁক কুণ্ডিল বা চুতীয়া ৰাজধানী [[শদিয়া]] অঞ্চলৰ লোক আৰু ব্যাঘ্ৰপিণ্ডা গাঁৱৰ গ্ৰামেশ্বৰ বুলি কোৱা হৈছে।<ref>{{cite book |title=Harivara Vipra’s Babrubahnar Yuddha and Tamradhwajar Yuddha |editor=Birinchi Kumar Barua; Maheswar Neog |publisher=Gauhati University |year=1960 |page=}}</ref> মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে হৰিবৰ বিপ্ৰৰ ৰচনাত ‘‘চেতিয়া’’ শব্দৰ উল্লেখো পোৱা যায়। এই শব্দ কিছু ইতিহাসবিদে আহোম যুগৰ পৰৱৰ্তী সংস্কৰণত যোগ হোৱা বুলি ক'ব খোজে।<ref>{{cite book |last=Kakati |first=Banikanta |title=Aspects of Early Assamese Literature |publisher=Gauhati University |year=1953 |page=34}}</ref> কিন্তু বুৰঞ্জী সমূহৰ পৰা দেখা যে এই ''চেতিয়া'' পদবী চুতীয়া ৰাজ্যতো আছিল<ref>Bhuyan, S.K, "Deodhai Buranji, p.16</ref> আৰু চুহুংমুঙে চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰাৰ পাছৰ পৰাহে আহোম ৰাজ্যত প্ৰচলিত হৈছিল।<ref>S.K, "Satsari Buranji, p.16</ref> "কবিৰত্ন সৰস্বতী"ৰ ৰচনাৰ পৰা জনা যায় যে তেওঁক দুৰ্লভনাৰায়ণৰ পুত্ৰ ইন্দ্ৰনাৰায়ণয়ে পৃষ্ঠা পোষকতা আগ বঢ়াইছিল। ইতিহাসবিদ বাণীপ্ৰশন্ন মীশ্ৰৰ মতে মাধৱদেৱৰ ভনীয়েক উৰ্বশীয়ে দহ বছৰ বয়সত (১৫২৬ শতিকাত)<ref>{{cite book |last=Misra |first=Baniprasanna |title=Deprovincialising Srimanta Sankaradeva |publisher=Centre for Assamese Studies, Tezpur University |year=2015 |pages=24–25 }}</ref> এই কবিজনৰ বংশৰ ৰামদাস আতাক বিয়া কৰাইছিল। ৰামদাস ৰত্ন সৰস্বতীৰ পাছৰ ষষ্ঠ প্ৰজন্মৰ পুৰুষ আছিল।<ref>{{cite book |last=Kakati |first=Banikanta |title=Aspects of Early Assamese Literature |publisher=Gauhati University |year=1953 |page=44}}</ref> সেই অনুসৰি ইন্দ্ৰনাৰায়ণৰ শাসনকালও পঞ্চদশ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধৰ মাজভাগত (প্ৰায় ১৪২০–১৪৪০ খ্ৰীষ্টাব্দ) আছিল বুলি অনুমান কৰিব পাৰি। এই সকলো তথ্যসমূহৰ ভিত্তিত কিছু গৱেষকে কমতা, কামৰূপ আৰু শদিয়া একেই ৰাজ শক্তিয়ে পৰিচালিত কৰিছিল বুলি ক'ব খোজে।<ref>"The eastern region, whether it is called Sadhaya or Svadhaya as in the plates or Sadhiya or Sadiya as in Assamese chronicles and the western region of Kamatapura seems to be politically connected and the same Satyanarayana/Ratnanarayana might have held sway over both regions"{{harvcol|Neog|1977|p=818}}</ref> তথাপিটো কমতাপুৰৰ এই দুৰ্লভনাৰায়ণ আৰু চুতীয়া বংশৰ দুৰ্লভনাৰায়ণ‌ একে ব্যক্তি আছিল নে নাই, সেই বিষয়ে ইতিহাসবিদ সকলৰ মাজত বৰ্তমানেও একমত পোৱা নাযায়। ===ঘাৰমৰা সত্ৰ স্থাপন=== ===চীনৰ লগত সম্পৰ্ক=== ===চুতীয়া-আহোম যুদ্ধ=== * চুকাফাৰ দিনৰ সম্পৰ্ক বুৰঞ্জী সমূহৰ মতে চুকাফাৰ‌ পুত্ৰৰ সময়ৰ পৰা চুতুফাৰ মৃত্যুৰ আগলৈকে আহোমসকলে চুতীয়া ৰাজ্যৰ সৈতে আন্তৰিক সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিছিল।<ref>Bhuyan, S.K, ''Satsari Assam Buranji'',p.9, "Previously, since the time of one of Sukapha’s sons, there was alliance and coordial relations with the Chutia king"</ref><ref>Bhuyan, SK, "Assam Buranji(SM), p. 7</ref><ref>বৰবৰুৱা হিতেশ্বৰ- আহোমৰ দিন or A History of Assam under the Ahoms 1st edition 1981 Publication Board of Assam Guwahati page 32</ref> চুতীয়া ৰজাৰ লগত সম্পৰ্ক ভাল থাকিলেও আহোম ৰজা সকলে চুকাফাৰ দিনৰ পৰাই মাজে মাজে সীমান্ত অঞ্চলৰ চুতীয়া গাঁও আক্ৰমণ কৰি মানুহ ধৰি লয় আনিছিল। তেনে কিছুমান পৰিয়ালৰ উদাহৰণ বুৰঞ্জী সমূহত পোৱা যায়, যেনে: চোম চিৰিং, খাতোৱাল চেতিয়া, চেঙচাই, ঘৰ পাতৰ, ইত্যাদি। বহুতো চুতীয়া লোকক চুকাফাই পৰ্বতৰ পৰা নামি আহোঁতেও বাটত পাই ধৰি আনিছিল। <ref>Bhuyan, SK, "Satsari Assam Buranji, pp.3-4, "বাটতে আহোতে কতো দহ, কতো বাৰ, কতো দুই, কতো তিনি, কতো এক, এইক্ৰমে মানুহ লগ পাই তাকো হাতকৈ মোৰাই দি আহে। সেই মানুহ কতো চুটিয়া, কতো মৰাণ, কতো বৰাহী, এই মানুহ বিস্তৰ হ'ল।..যি চুটিয়া, কছাৰী, মৰাণ পাই লগত ল'লে, তাৰো কাৰ্য্য অনুৰূপে নাম থৈ গ'ল।"</ref> * আহোম ৰজাৰ হত্যা ১৪ শতিকাৰ পাছৰ ভাগত চুতীয়া সকলে আহোম ৰজা চুতুফাক চাফ্ৰাই নৈ লৈ আমন্ত্ৰিত কৰে, কিন্তু কিবা বিবাদ হোৱাত তাৰ পৰা ধৰি লয় গৈ হত্যা কৰে। বুৰঞ্জীসমূহত কিন্তু তেওঁৰ মৃত্যুৰ ধৰণ সম্পৰ্কে একে মত পোৱা নাযায়। কিছুমান বিৱৰণত উল্লেখ আছে যে তেওঁক এটা বলধ গৰুৱে গছকাই হত্যা কৰিছিল<ref>বৰবৰুৱা হিতেশ্বৰ- আহোমৰ দিন or A History of Assam under the Ahoms 1st edition 1981 Publication Board of Assam Guwahati page 32</ref><ref>Bhuyan, S K, Satsari Buranji,p.9</ref><ref>Bhuyan, SK, "বাঁহগৰীয়া বৰগোহাঁই বুৰঞ্জী: দেওধাই অসম বুৰঞ্জী",p.90</ref>, আন কিছুমানত আকৌ কোৱা হৈছে যে তেওঁক নাওতে হত্যা কৰা হৈছিল বুলি কোৱা হৈছে।<ref>Goswami, Hemchandra, "Purani Assam Buranji, p.37</ref><ref>Assam Buranji (SM), p.7</ref> চুতুফাৰ লগত যোৱা সৈন্যবোৰ ৰাজধানীলৈ ঘূৰি আহি এই কথা সদৰি কৰে।<ref>বৰবৰুৱা হিতেশ্বৰ- আহোমৰ দিন or A History of Assam under the Ahoms 1st edition 1981 Publication Board of Assam Guwahati page 32</ref><ref>Gait E.A. A History of Assam 2nd edition 1926 Thacker, Spink & Co Calcutta page 81</ref><ref>Barua Gunaviram Assam Buranji or A History of Assam 4th edition 2008 Publication Board of Assam Guwahati page 56</ref> [[আহোম ভাষা]]ত লিখা "আহোম বুৰঞ্জী"ত চুতীয়াসকলে (''তিউৰা'' হিচাপে) চুতুফাক লৈ গৈ হত্যা কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰিছে যদিও কোনো চুতীয়া ৰজাৰ কথা‌ (ৰজা‌ বুজোৱা ''খুন'' শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা নাই) উল্লেখ কৰা নাই।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji, p.48</ref> চুতুফাৰ মৃত্যুৰ পাছত ১৩৭৬ চনৰ পৰা ১৩৮০ চললৈ আহোম ৰাজ্য অৰাজক হৈ‌ থাকে।<ref>Barua, Gopal Chandra,"Ahom Buranji",p.49, "After the death of Sutuphaa, the country was in interregnum for four years."</ref>। পৰবৰ্তী ৰজা ত্যাও খামটিয়ে চুতীয়া ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰে যদিও একো বিশেষ পৰিনাম পোৱা নগ'ল। * চুতীয়া ৰাজ্যৰ হাবুঙত আহোমৰ প্ৰৱেশ ১৫১২ চনত চুতীয়াৰ হাবুঙৰ প্ৰদেশৰ পানবাৰী অঞ্চলত চুহুংমুঙে প্ৰৱেশ কৰে আৰু আগতে বামুণীয়া কোঁৱৰক তূলি লোৱা বামুণ পৰিয়ালটোক নিজৰ লগত লয়। বামুণ জনক সোণৰ লগুণ উপহাৰ দি হাতী-ঘাহী অধিকাৰী পাতি নিজৰ লগত লয়। পানবাৰীত থকাৰ সময়ত আহোম ৰজাই সেনা বাহিনীৰ কিছুমানক দিহিং নৈত মাছ ধৰিবলৈ পঠিয়াই। দিহিঙত ডাঙৰ বৰালী ধৰিবলৈ লওঁতে চুতীয়াই আহোম সেনাক দেখে। দিহিং নৈ চুতীয়া আৰু আহোম ৰাজ্যৰ সীমা আছিল, উত্তৰত চুতীয়া ৰাজ্য আৰু দক্ষিণত আহোম ৰাজ্য। চুতীয়াৰ পানীত মাছ ধৰিছে বুলি গম পাই মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱাই (সম্ভৱতঃ এইজন দিহিং উপত্যকাৰ শাসনকৰ্তা আছিল) মানু্হ পঠিয়াই। কিন্তু আহোম সকলে মাছৰ লগতে চুতীয়া মানু্হকো ধৰি নিয়ে। এই কথা মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱাই ধীৰনাৰায়ণ ৰজাৰ জোৱাঁই নিতাইক জনাই। নীতিপালৰ পৰা ধীৰনাৰায়ণে খবৰ পাই যে আহোম সেনাই দিহিঙৰ সীমা নামানি উত্তৰ পাৰৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ হাবুঙ অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰিছে।<ref>Assam Buranji (SM), p. 9</ref> * দিখৌ-মুখৰ ৰণ ধীৰনাৰায়ণ ৰজাই এই কথা গম পাই যুদ্ধ কৰিবলৈ মন কৰে আৰু ১৫১৩ চনত লুইতে দি আহি দিখৌমুখত কোঠ পাতে। সেই সময়ত দিখৌ মুখ আজিৰ দিনৰ কাজিৰঙা‌ ওচৰত আছিল। চুতীয়া সেনাই দিখৌ মুখ অঞ্চলত পচলা গড় নিৰ্মাণ কৰে। তাৰ পৰা আগ বাঢ়ি আহি চেৰুৱাকটা অঞ্চলৰ নঙকামুঙ বিলৰ পাৰত কোঠ পাতে। চেৰুৱাকটাৰ পৰা এখিনি সেনা বৰনাঁৱত উঠি চিৰা আটি অঞ্চললৈ যায়। চুহুংমুঙে চাও-চুখ্ৰিং আৰু ৰাইলুঙীয়া গোহাঁইক সৈন্য দি চুতীয়াৰ বৰনাঁৱ ধৰিবলৈ সেনা পঠিয়াই। তাৰ পাছত তেওঁ চেৰুৱাকটাৰ চুতীয়া সেনাক আক্ৰমণ কৰে। চুতীয়া সেনাই শত্ৰুৰ শক্তিৰ অনুমান নাপায় যুদ্ধত পৰাজয় হব লগিয়া হয়। এই যুদ্ধত ৪ হাজাৰ চুতীয়া সৈনিক স্বহীদ হয় আৰু ৩ হাজাৰ বন্দী হয়। বন্দী সকলৰ মূৰ কাটি আহোম ৰজাই মুণ্ডমালা বান্ধিলে।<ref>Satsari Assam Buranji, p.57</ref> সাতসৰী বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি চুতীয়া সেনা দিখৌমুখৰ পৰা উজাই আহিছিল আৰু ডিব্ৰুমুখৰ তিনিমুণি অঞ্চলত ৫ দিন পুণৰ এখন ৰণ হৈছিল, য'ত মাণিকচন্দ্ৰ বৰুৱা, ৰজাৰ ভায়েক ঢেলা আৰু বৰহুলৈ বৰুৱাই ভাগ লৈছিল। যুদ্ধত মাণিকচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ গাত কাড় লাগিছিল আৰু বৰহুলৈ বৰুৱাকে প্ৰমুখ কৰি চুতীয়া সেনা পিছ হুঁহকি শদিয়ালৈ আহিলে। ডিব্ৰুমুখৰ এই যুদ্ধৰ কথা কিন্তু অন্য বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা হোৱা নাই, গতিকে এয়া পাছত হোৱা দিহিংমুখৰ দ্বিতীয়খন ৰণৰ বৰ্ণনাও হ'ব পাৰে যিখনত চুতীয়া সেনা পৰাস্ত হোৱাৰ পাছত আহোম সেনাই ডিব্ৰুমুখত গড় নিৰ্মাণ কৰিছিল। যুদ্ধৰ পৰাজয়ৰ ফলত দিখৌ মুখত বাকী থকা চুতীয়া সেনা সেই অঞ্চলৰ পৰা ঘূৰি আহে আৰু পানবাৰী আহোমৰ হাতলৈ যায়। তাৰ পাছত ১৫১৯ চনত চুহুংমুঙ হাবুঙৰ পৰা দিহিংমুখ অঞ্চল লৈ আহে আৰু তাত এটা কোঠ/দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰে। তেতিয়াৰ দিহিংমুখ আজিৰ দিনৰ পশ্চিম মাজুলী অঞ্চল হয়।<ref>Satsari Assam Buranji, p.57</ref><ref>Goswami, Hemchandra, Purani Assam Buranji, p.40</ref> * দিহিং-মুখৰ প্ৰথম ৰণ ১৫২০ চনত চুতীয়া সেনাই এইবাৰ আকৌ ভটিয়াই আহি আহোমৰ নতুনকৈ নিৰ্মিত দিহিংমুখৰ দুৰ্গ(মৌঙখ্ৰাঙ) আক্ৰমণ কৰে। যুদ্ধত চুতীয়া সেনা জয়ী হয় আৰু আহোম সেনাপতি খেনমোঙক মাৰি আহোম সেনাক সেই অঞ্চলৰ পৰা খেদি পঠিয়াই। ফলত দিহিংমুখৰ কোঠ চুতীয়াৰ হাতলৈ যায়।<ref>Satsari Assam Buranji, p.57</ref><ref>Purani Assam Buranji, p.40</ref> ===চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতন=== * নীতিপালৰ ৰাজত্ব ইয়াৰ পাছতে ১৫২২ চনত ধীৰনাৰায়ণ ৰজাই [[হাবুং]] অঞ্চলৰ (বৰ্তমান ঢকুৱাখনা) ব্ৰাহ্মণক ভূমি দান কৰি সাধনী আৰু নিতাই ৰাজ্য ভাৰ দিয়ে। ৰজা হৈ নিতায়ে নীতিপাল নাম লয়। ৰজা ধীৰনাৰায়ণে ৰাজ্য ভাৰ এৰি জামাতাক যুৱৰাজ পাতি, আপোন পুত্ৰ তিনি বছৰৰ শিশু সাধক নাৰায়ণক নীতিপালৰ হাতত সমৰ্পন কৰি দেশান্তৰিত হয়। সামান্য ‌চুতীয়া ল'ৰা ৰজা হোৱাত ৰাজবংশৰ ৰাজপাট দাবীদাৰ কোঁৱৰসকল স্বাভাৱিকতে ক্ষুণ্ণ ‌হৈ পৰে। এই লোক সকলে নিত্যপালক সিংহাসনচ্যুত কৰিবলৈ ষড়যন্ত্ৰত নামে। এই ষড়যন্ত্ৰৰ মূল নায়ক ধীৰনাৰায়ণ ৰজাৰ ভায়েক সুৰজিৎ ওৰফে সুৰধ্বজপাল আছিল। ষড়যন্ত্ৰ সফল নহ'ল। নীতিপালে তেওঁৰ বিশ্বাসী চোৰাংচোৱাৰ পৰা সকলো কথা জানিব পাৰি ষড়যন্ত্ৰত লিপ্ত বিষয়াক ভাঙি নতুন মন্ত্ৰী বিষয়া নিয়োগ কৰে। পূৰ্ব্বৰ পাত্ৰ মন্ত্ৰী গুচাই সামান্য পাত্ৰ-মন্ত্ৰী পাতি লʼলে। সূৰধ্বজপালক ধৰি আনিবৰ বাবে কাচিতৰা সেনাপতিক পঠায়। কিন্তু সুৰধ্বজ দেশ এৰি পলাই যোৱাত সেই কাম সম্ভৱ নহ'ল। নীতিপালৰ দিনত নাৰায়ণ নামৰ এজন বৰসেনাপতি আৰু ৰঘূবীৰ তথা কাচিতৰা সহসেনাপতি আছিল বুলি জনা যায়। কিন্তু সময়ত নীতিপালৰ শাসন দুৰ্বল হৈ পৰে। পূৰ্বৰ সাধাৰণ বংশৰ লগৰীয়া সকলক ৰাজ্যৰ বিষয়-বাব দিবলৈ ধৰাৰ ফলত সম্ভ্ৰান্ত বংশৰ লোকৰ বিশ্বাস আৰু আনুগত্য হেৰুৱাব লগা হয়। দোষ গুণৰ সুবিচাৰ নকৰি হকে-বিহকে প্ৰজাৰ ওপৰত উৎপীড়ন চলোৱাৰ বাবেই‌ [[নীতিপাল]] প্ৰজাৰ মাজত অনীতিপাল বুলি খ্যাত হৈ পৰে।<ref>Barua, Swarnalata, "Chutia jatir Buranji", p.594.</ref> * দিহিং-মুখৰ দ্বিতীয় ৰণ চুতীয়া ৰাজ্যৰ দুৰৱস্থাৰ বাতৰি আহোম ৰজা [[চুহুন্মুং]]ৰ কাণত পৰিল। ফলত সেই বছৰৰ শেষৰ পিনে(১৫২২ চন) তেওঁ চুতীয়া ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰে। প্ৰথমতে মাজুলীৰ নঙকঙমোঙ বীলৰ ওচৰলৈ আহি তেওঁ দিহিঙমুখত(বৰ্তমানৰ পশ্চিম মাজুলী অঞ্চল) কোঠ দি থকা চুতীয়াক আক্ৰমণ কৰিবলৈ সেনা পঠায়। যুদ্ধৰ নেতৃত্বত থকা বৰগোহাঁয়ে চুতীয়া সেনাক দিহিং মুখৰ পৰা পুবলৈ ঠেলি নিয়ে আৰু লাচাই-টাই নামৰ এজনক চুতীয়াৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা বৰ-নাঁৱত উঠাই ৰজাৰ ওচৰলৈ পঠায়। সেই সময়ত ৰজা বীলৰ পৰা আগ বাঢ়ি আহি চেৰুৱাকতা নামৰ অঞ্চল এটাত আছিল। চুহুংমুঙে লাচাই-টাইক যুদ্ধৰ খবৰ লয়। লাচাই-টাই ৰজাক জনাই যে চুতীয়া সৈন্য লুইত(টিলাও) নৈ‌ ওচৰৰ অঞ্চলৰ লগতে ডিব্ৰুমুখৰ(চোপ-নাম-টিফাও) পানীত কোঠ পাতি আছে।<ref>Deodhai Assam Buranji, p. 17.</ref> ইয়াৰ পাছতে হয়টো আগতে উল্লেখ কৰি অহা ডিব্ৰুগড় ৰণখন সংঘটিত হয়। * ডিব্ৰু-মুখ/ডিব্ৰুগড়ৰ ৰণ ১৫২৩ চনৰ কাতি মাহত চুহুংমুঙৰ আদেশত ফ্ৰাচেনমুঙ বৰগোহাঁই আৰু কিঙলুন বুঢ়াগোহাঁই ৰাজমন্ত্ৰীয়ে নিজৰ সমস্ত সৈন্য বাহিনী লয় ডিব্ৰুমুখলৈ আগ বাঢ়ি আহি তাত এটা গড় নিৰ্মাণ কৰে। চুহুংমুঙে চৰাইদেউ লৈ আহি ভগৱানৰ ওচৰত বলি আগ বঢ়ায়। ১৫২৩ চনৰ আঘোণ মাহত চুহুংমুঙে সৈন্য বাহিনী লয় আগ বাঢ়ি চেঁচামুখত কোঠ দিয়ে। নীতিপালে গড় বন্ধাৰ খবৰ পাই শদিয়াৰ পৰা লাৰুপাৰা(বৰ্তমান চাবুৱাৰ ওচৰৰ) লৈ আগ বাঢ়ি আহে। তাৰ পৰা তেওঁ শত্ৰুক দেশৰ পৰা খেদিবলৈ বুঢ়া বৰুৱাৰ নেতৃত্বত ডিব্ৰুমুখ লৈ সৈন্য বাহিনী পঠিয়ায়। সম্ভৱতঃ এজন ডিব্ৰু উপত্যকাৰ শাসনকৰ্তা আছিল। চুতীয়া সেনাপতি জনে ৰজাৰ আদেশ মতে ডিব্ৰুগড় আক্ৰমণ কৰে। আনপিনে চুহুংমুঙেও ডিব্ৰুমুখলৈ আহি যুদ্ধত ভাগ লয়। ফ্ৰাচেনমুঙ বৰগোহাঁই আৰু কিঙলুন বুঢ়াগোহাঁই ৰাজমন্ত্ৰীয়ে একলগ হৈ পথে দি আগ বাঢ়ি চুতীয়াৰ নৌ বাহিনীক আক্ৰমণ কৰে। চুতীয়াৰ নৌ সেনাৰ নেতৃত্বত আছিল কাচিতৰা, চুলুকী চেতিয়া (GC Baruaৰ বুৰঞ্জীত এলেঙী চেতিয়া বুলি কোৱা হৈছে) আৰু বৰপাত্ৰ নামৰ তিনিজন সেনাপতি। বৰপাত্ৰ জন সম্ভৱতঃ সোৱণশিৰি উপত্যকাৰ তথা হাবুঙৰ শাসনকৰ্তা আছিল, যিজনক তামৰ ফলিত হাবুঙাধিপতি বৃহৎ পাত্ৰ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। কাচিতৰা আছিল লুইত উপত্যকাৰ শাসনকৰ্তা। যুদ্ধত চুতীয়া সেনা পৰাস্ত হয়। পিছ দিনা চুহুংমুঙ ৰজাই গড়ত থকা সকলো মন্ত্ৰী ডাঙৰীয়া আৰু সেনাক লগত লৈ আগ বাঢ়ি সোণাৰী অঞ্চলত (বৰ্তমান কাকপথাৰ অঞ্চল) সোমায়। <ref>Deodhai Assam Buranji, p. 17.</ref> * নীতিপালৰ সন্ধি প্ৰস্তাৱ ইয়াকে দেখি নীতিপালে আহোম ৰজা লৈ কটকীৰ সৈতে কিছুমান উপহাৰ পঠায়। উপহাৰ সমূহৰ মাজত আছিল সোণৰ কাণফুলী/কেৰু(তং-ৰু-খাম), সোণোৱালী‌ মেখেলা(চিন-খাম), কপাহী কাপোৰ(ফ্ৰা-নোন), ৰূপৰ বিচনা(থা-কা-ঙেন), পাটি, ইত্যাদি। সকলো উপহাৰ গ্ৰহণ কৰিও চুহুংমুঙে চুতীয়া ৰাজ সম্পদ(সোণ-ৰুপৰ মেকুৰী, সোণ-ৰুপৰ ছত্ৰ, ৰাজকীয় খাট আৰু ৰাজ দণ্ড), ১০টা দতাল হাতী, এজনী মাখুন্দী হাতী আৰু এজনী ছোৱালী বিচাৰি পঠায়। নীতিপালে ছোৱালী আৰু হাতী দিবলৈ মান্তি হয় যদিও ৰাজকীয় সম্পদ পূৰ্বপুৰুষৰ সম্পত্তি বুলি দিবলৈ নিবিচাৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে এক মাহৰ পাছত সোণ-ৰুপৰ জাপি(কোপ-খাম-ঙেন), সোণৰ তেমি(খোপ-খাম), সোণৰ তোম(লিউ-খাম), সোণৰ ছত্ৰ (চাং-খাম), সোণৰ খাৰু(মাউ-খাম), সোণৰ ভৰিৰ খাৰু(খু-টিন-খাম), হাতী, ঘোঁৰা, হাতীৰ দাতৰ পাটি, কটাৰী আৰু পানীকমলী কাপোৰ দি পঠায়। সমান্তৰাল ভাৱে নীতিপালে লুইতৰ পাৰত এটা দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ লয় আৰু তাতে থাকে। দুৰ্গ নিৰ্মাণৰ কথা শুনি, ৰাজসম্পদ নাপায় আৰু লগতে উপহাৰৰ মাজত কটাৰী দেখি চুহুংমুঙ ৰজাই শদিয়াপুৰ আক্ৰমণ কৰিবলৈ নিৰ্ণয় কৰে।<ref>Deodhai Assam Buranji, p. 18.</ref> * শদিয়াৰ ৰণ ১৫২৪ চনৰ বহাগত লুইত নৈ পাৰ হৈ শদিয়া(সধয়াপুৰ) আক্ৰমণ কৰে। [[ব'হাগ বিহু|ব'হাগ মাহৰ বিহুৰ দিনা]] [[শদিয়া]] আক্ৰমণ কৰা হৈছিল। বিহুৰ দিনা শদিয়াৰ চাৰি শালত বৰ-বলি আয়োজন কৰা হয়, যʼত [[দেউৰী জনগোষ্ঠী|দেউৰী]] পূজাৰীৰ বাহিৰে অন্য লোকে হাতত অস্ত্ৰ লোৱাতো বৰ্জিত আছিল। আজিও এই বৰবলিৰ নিয়ম শদিয়া অঞ্চলৰ থান সমূহত পালন কৰা হয়। সেই সময়ত সৌমাৰ খণ্ডত একমাত্ৰ চুতীয়া সকলৰ মাজত হে খাৰ-বাৰুদ বা হিলৈ-বৰটোপৰ প্ৰচলন আছিল। সেই বাবে হয়তো আক্ৰমণকাৰী সকলে বিহুৰ বতৰত আক্ৰমণ কৰিবলৈ নিৰ্ণয় কৰি লৈছিল। বুৰঞ্জী সমূহৰ মতে সেই সময়ত‌ দুৰ্গৰ লগতে নীতিপালে পুখুৰী এটাও খন্দাই আছিল। লুইতৰ মুখৰ দুৰ্গত হঠাতে কৰা আক্ৰমণ সহিব নোৱাৰি নীতিপাল চন্দনগিৰি লৈ গুচি আহে আৰু কাচিতৰা দৈথাং পৰ্বতত উঠে।<ref>Deodhai Assam Buranji, p. 19.</ref> * চন্দনগিৰি আৰু দৈথাং পৰ্বতৰ ৰণ চুহুংমুঙে শদিয়াৰ বৰনগৰত থাকি ফ্ৰাচেংমুঙ বৰগোহাঁই আৰু কিঙলুন ৰাজমন্ত্ৰীক(বুঢ়াগোহাঁই) চন্দনগিৰি লৈ আক্ৰমণ কৰিবলৈ পঠায়। আনহাতে কনচেং ধনুদাৰী গোহাঁইক (চাও-চঙ কুঙ-ৰিণ) কাচিতৰাৰ লগত যুঁজিবলৈ দৈথাং পৰ্বতলৈ পঠায়। ইফালে চুতীয়া ৰজাৰ তামুলী গজৰাই বৰুৱা আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালক আহোম বাহিনীয়ে বন্দী কৰে‌ আৰু চুতীয়া ৰজা ৰাণীৰ আত্মগোপন স্থান প্ৰকাশ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বুৰঞ্জী অনুসৰি সেহি সময় চুতীয়া ৰজাৰ তামুলী গজৰায় বৰুৱা হাবিত পলাই আছিল। তাৰে ল'ৰাৰ কান্দন শুনি ফ্ৰাচেংমুঙৰ পুত্ৰ ঘৰ সন্দিকৈয়ে বেঢ়ি ধৰিলে‌ বোলে-"ৰজাৰ কথা ক নকলে‌ কাটিম।" এই বুলি তাৰ ল'ৰা তিৰোতাক বন্দী কৰি তাক পঠাই দিলে। বহু প্ৰচেষ্টা সত্ত্বেও গজৰায়ে ৰজাক বিচাৰি নাপাইছিল। শেষত ৰাণীৰ ভোক লাগিলত জুৰি‌ এখনৰ কাষত ভাত ৰান্ধোতে উঠা ধোঁৱা দেখিহে গম পালে আৰু সেইমতে আহোম বিষয়াসকলক জনালেহি যে চুতীয়া ৰজা ৰাণীয়ে চন্দনগিৰিৰ এখন পাহাৰীয়া জুৰিৰ ওচৰত আশ্ৰয় লৈছে।<ref>Bhuyan, S.K.,''Assam Buranji(SM)'',p.10</ref> চন্দনগিৰি পৰ্বতত উঠিবৰ কাৰণে আহোম সেনাই আপ্ৰাণ চেষ্টা চলাইও সফল নহয়। চুতীয়া সেনাই ওপৰৰ পৰা শিল বগৰাই আৰু দলিয়াই বহুতো আক্ৰমণকাৰীৰ হত্যা কৰে। সাতসৰী আৰু অসম বুৰঞ্জীৰ (SM)ৰ পৰা জনা যায় যে সেই সময়ত [[সতী সাধনী|সাধনী ৰাণী]]‌ গৰ্ভৱতী আছিল। GC Baruaৰ আহোম ভাষাৰ বুৰঞ্জীত ৰাণী/কোঁৱৰী গৰাকীক‌ নাঙ-লুং কোৱা হৈছে। লগতে উল্লেখ আছে ৰজা আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ। যিহেতু নাঙ-লুঙৰ অৰ্থ ৰাণী নে‌ কোঁৱৰী সঠিক কয় ক'ব নোৱাৰি গতিকে এই তিনি গৰাকী লোক নাইবা ধীৰনাৰায়ণ, সাধনী আৰু নীতিপাল/সাধকনাৰায়ণ বা নীতিপাল, সাধনী আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ হ'ব পাৰে। উল্লেখযোগ্য যে নীতিপাল সাধনীৰ বিয়া ১৫১২ৰ আগতেই হৈ গৈছিল কাৰণ অসম বুৰঞ্জী(SM)ৰ অনুসৰি ১৫১৩ চনত ধীৰনাৰায়ণক আহোমৰ বিষয়ে তেওঁৰ জোঁৱায়েকে খবৰ দিছিল। সাধনী আৰু নীতিপালৰ‌ লগতে ১২০ গৰাকী কোঁৱৰীয়েও শিলা কুচাই বিৰোধী পক্ষৰ সৈনিকক মাৰে। আহোম সৈন্য চন্দনগিৰি পৰ্বতত উঠিবলৈ সক্ষম নহৈ পিছুৱাই আহিব লগাত পৰে আৰু এজন চুতীয়া সৈনিকক লগত ধৰি আনে। ইয়াৰ পাছত আক্ৰমণকাৰী সকলে ৰননীতি কৰি পৰ্বতৰ তিনিফালে বেৰি ধৰিব লয়। চাও ৰু-পক আৰু কিছু লোক ঘিলা গছৰ সহায়ত চন্দনগিৰি পাহাৰত উঠিল, কিন্তু মানুহ নেদেখিলে। আগ বাঢ়ি গৈ এখন গাঁও পালে আৰু তাত দুকুৰিমান মানুহ দেখিলে। চুতীয়া বুৰঞ্জী অনুসৰি ফ্ৰাচেংমুঙ বৰগোহাঁই কিছু লোকক ঘিলা গছত উঠি [[ঢোল]] বজাবলৈ আদেশ দিয়ে। হয়তো এই সকল আগতে ধৰি অনা‌ চুতীয়া বন্দী আছিল। আগৰ দিনত ঢোল বজোৱাটো যুদ্ধত জয়ৰ প্ৰতীক আছিল। ঢোল বজাই বিজয়ৰ কথা জনাই দিয়া হয়। সেই বাবে পাহাৰৰ ওপৰত উঠি থকা ৰজা ৰাণীয়ে বিহুৰ বতৰত ঢোলৰ মাত শুনি বাহিৰলৈ উলাই আহে আৰু তিনিও ফালৰ পৰা শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰ বলি হয়। নীতিপালক আহোম সেনাই বৰদ্বাৰত দেখিলে। তথাপিও চুতীয়া সেনানী যি সকল আছিলে সেই সকলে আকৌ শিল দলিয়াই কিছু শত্ৰুক মাৰিলে।নীতিপালে শত্ৰুৰ গালৈ কাড় মাৰিবলৈ লয় যদিও বিৰোধী পক্ষৰ জানমোঙখাম হাতীবৰুৱাৰ (ফু-কে-চং) কাড় লাগি মৃত্যু বৰণ কৰে। সাধনীয়ে নিজৰ মহিলা সৈন্য বাহিনীক লগত লয় যুঁজ দিয়ে যদিও শেষত পৰাস্ত হৈ চন্দনগিৰিৰ পৰা জাপ মাৰে। প্ৰায় সংখ্যক বুৰঞ্জীত সাধনীয়ে আত্মবলিদান কৰিছিল বুলি আছে যদিও গোপাল চন্দ্ৰ বৰবৰুৱাৰ টাই ভাষাৰ বুৰঞ্জীত ৰাণীৰ (নাঙ-লুং) গাত যাঠি লাগিছিল বুলি উল্লেখ আছে। যিকি নহওক এই তথ্য পৰাও ৰানী সাধনীয়ে আত্মসমৰ্পণ নকৰি শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াৰ কথাহে পোহৰলৈ আনে, কাৰণ আত্মসমৰ্পণ কৰা হ'লে তেওঁক যাঠি মাৰি আক্ৰমণ কৰা নহ'ল হয়। আনপিনে কাচিতৰাক কনচেঙে দৈথাং পৰ্বতত পৰাস্ত কৰে। <ref>Deodhai Assam Buranji, p. 19.</ref> চুতীয়াৰ এই চন্দনগিৰিৰ অন্তিমখন ৰণৰ বিষয়ে চুতীয়াসকলে বিষাদৰ সুৰেৰে বিহু গীতত আজিও গাই<ref>[https://archive.org/details/yoi-malini-e-magazine-acjsa/page/32/mode/1up Barua, Nipu, ''"Yoi Malini"'', p.33]</ref>-{{quote|“দেহি এ...<br/> কনচেঙে লৈ গ’ল জোলোঙাত ভৰাই নীতিপাল ৰজাৰ মূৰ,<br/>ৰাণী সাধনীয়ে প্ৰাণত্যাগ কৰিলে এ বুকু হমহমাইছে মোৰ।<br/>}} বিহুগীতত চুতীয়াসকলৰ আহোমৰ বিৰুদ্ধে দীৰ্ঘদিনীয়া যুদ্ধৰ প্ৰতিফলন হোৱা দেখা যায়। যুদ্ধই সৰ্বসাধাৰণ প্ৰজাৰ মনলৈ কঢ়িয়াই আনিছিল ভীতি গ্রস্ততা, সংশয় আৰু অনিশ্চয়তা। এই কথা চুতীয়া সকলে আজিও বিহুগীতত এনেকৈ গাই<ref>[https://archive.org/details/yoi-malini-e-magazine-acjsa/page/32/mode/1up Barua, Nipu, ''"Yoi Malini"'', p.43]</ref>: {{blockquote| ডিবুৰুৰ ৰণেখন শদিয়াত লাগিলে<br/>মিৰিয়নী কান্দিলে চাঙত,<br />সৰুৰে পৰা পীৰিতি কৰিলোঁ<br />নেৰিবা দুখৰে কালত।<br /> বাৰীৰে ঢাপতে গছে আমলখি<br />আনি দিম মহঙৰ লোণ,<br />শদিয়া ৰণলৈ চিন্তিব নালাগে<br />তোমাকনো বুলি যাওঁ সোণ।<br /> নৈৰ ৰঙা গড়া দলনি দোপনি<br />হৰিণা চিঞৰে বনত,<br /> তোমাৰ সন্তাপত থাকিব নোৱাৰো<br />মৰিমগৈ শদিয়া ৰণত।<br /> কোনে আনি দিব লোণে আমলখি<br />কোনে আনি দিব জৰা,<br />কোনে আনি দিব ধনৰে বাতৰি<br />শদিয়া ৰণৰে পৰা।<br />}} ===ৰাজ্য পতনৰ পৰবৰ্তী পৰিস্থিতি=== চুতীয়া ৰজা নীতিপাল, তেওঁৰ পুত্ৰ আৰু কাচিতৰা তিনিওৰে মূৰ চন্দগিৰি আৰু দৈথাঙৰ পৰা কাটি আনি শদিয়াত থকা চুহুংমুঙৰ আগত প্ৰস্তুত কৰা হয়। দেওধাই বুৰঞ্জীৰ মতে সাধনীৰ মূৰটো কাটি অনা হৈছিল। ৰজা আৰু পুত্ৰৰ মূৰ কেইটা নচোৱাই পৰ্বতত মুণ্ডামালা বান্ধি শেষত চৰাইদেউৰ শালৰ খটখটিত পোতি থোৱা হয়। অসম বুৰঞ্জী(SM)ৰ মতে আহোম সেনাই সাধনীৰ মৃত শৰীৰৰ পৰা কঁকালত পিন্ধা সোণৰ কঙ্কালি লয় আনি শদিয়াৰ থানলৈ আনিছিল, কিন্তু তাত কিছুমান চুতীয়াই আক্ৰমণ কৰি লাপিত ফাংত্যাং দেওধাই নামৰ এজনক হত্যা কৰিছিল। Edward Gaitৰ‌ A History of Assamত উল্লেখ কৰা‌ মতে ৰাণীৰ মৃত্যু যাঠী লাগ হৈছিল। GC Baruaৰ Ahom Buranjiত ৰাণীৰ(নাঙ-লুং) বিষয়ে দিয়া আছে যদিও এই অংশৰ অনুবাদ দিয়া হোৱা নাই। অংশটোত "টিং" শব্দৰ উল্লেখ চাই ক'ব পাৰি যে ইয়াতো ৰাণীৰ গাত "যাঠী" লগাৰ কথাই উল্লেখ আছে। "পুৰণি অসম বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি কোঁৱৰী কিছুমানক কাটিছিল আৰু কিছুমানক ধৰি আনিছিল<ref>Goswami, Hemchandra,"Purani Assam Buranji, p. 42</ref>। অন্য বুৰঞ্জী সমূহত এই অংশত ৰানী সাধনীৰ(নাঙ-লুং) কথ উল্লেখ কৰা হোৱা নাই। ===চুতীয়া ভূমিৰ বিতৰণ=== শদিয়া ৰাজধানী শাসন কৰিবলৈ ফ্ৰাচেংমুঙ বৰগোহাঁইক তিনিশ সৈনিক দিয়া হৈছিল। শদিয়া আৰু দিহিং অঞ্চলত নতুনকৈ আহোম ৰাজ্যৰ মানুহ আনি থাকিবলৈ দিয়া হয়।<ref>Gait, Edward, "A history of Assam", p.94,"Chutiyas were subjugated, and their country was brought under control by the appointment of Ahom officials at Sadiya and on the Dihing, and by the settlement at those places of a number of Ahom families."</ref> ‌চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰদেশ সমূহ ভাল দৰে শাসন কৰিবলৈ বহুতো নতুন পদবী সৃষ্টি কৰা হয়। ১৫২৬ চনত চাওচেং কুঙৰিন (ধনুধৰিয়া গোহাঁই)‌ কনচেঙক থাওমৌঙ মৌঙ-তেও (ভটিয়লীয়া গোহাঁই বা নামনিয়াল সন্দিকৈ<ref>Satsari Buranji, p.62</ref>) পতা হয়। এইজনক হাবুঙ অঞ্চলত ৰখা হয় আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ বিশ্বনাথৰ, লখিমপুৰ আৰু ধেমাজি শাসন কৰিবলৈ দিয়া হয়।‌ একেই বছৰতে থাওমৌঙ বানলুং (বানলুঙীয়া গোহাঁই) খেওখেনক থাওমৌঙ লৌঙ-ক্লং (দিহিঙীয়া গোহাঁই)‌ পতা‌ হয়। সেই‌ সময়ত দিহিং নৈ পাটকাইৰ পৰা ডিগবৈ, দিহিং-পাটকাই অৰণ্য, তিপাম,‌ নাহৰকটীয়া, মৰাণহাট, চেপন, বকতা, চৰগুৱা হৈ ব্ৰক্ষ্মপুত্ৰৰ সমান্তৰাল ভাৱে বৈ গৈ পশ্চিম মাজুলী/বোকাখাত অঞ্চলত ব্ৰক্ষ্মপুত্ৰত পাৰিছিল। এইজন গোহাঁইক দিহিং প্ৰদেশ অৰ্থাৎ মাজুলী, উত্তৰ শিৱসাগৰ, ডিব্ৰুগড় আৰু দক্ষিণ তিনিচুকীয়া লৈকে শাসন‌ কৰিবলৈ দিয়া হয়। সাতসৰী বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা মতে প্ৰথমতে ফ্ৰাচেংমুঙ বৰগোহাঁইক শদিয়াৰ ৰাজ আৰু কিংলুন বুঢ়াগোহাঁইক দিহিং ৰাজ দিয়া হৈছিল।<ref>Satsari Buranji, p.68</ref> ১৫২৬ চনত হোৱা চুতীয়া বিদ্ৰোহৰ ফলত ডিব্ৰুগড়ত নতুন এখন প্ৰদেশ গঠন কৰি ১৫২৭ত চাওলুং চুলিঙক শাসনকৰ্তা হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়, যাতে ১৫২৬ৰ দৰে শদিয়া অঞ্চলত পুনৰ বিদ্ৰোহ হ'লে ডিব্ৰু প্ৰদেশৰ সেনাই শদিয়া বাহিনীৰ সহযোগ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও একেই‌ সময়তে কিংলুন বুঢ়াগোহাঁইক "থাও-মুঙ-বঙেন" পাতি তিনিচুকীয়া অঞ্চল শাসন(সোণাৰীৰ পৰা লুইতৰ লৈকে) কৰিবলৈ দিয়া হয়।<ref>Ahom Buranji(GC Barua), p.61</ref> একেই বছৰে মুচলমানৰ বৰ উজিৰৰ নেতৃত্বত অহা আক্ৰমণকাৰী সকলক লখিমপুৰ-বিশ্বনাথ অঞ্চলৰ পৰা খেদি ধনুধৰিয়া গোহাঁই চেঙপেমক থাওমুং কটক পাতি লখিমপুৰৰ [[ফুলবাৰী]] অঞ্চল শাসন কৰিবলৈ দিয়া‌ হৈছিল।<ref>Ahom Buranji(GC Barua), p.61</ref> শদিয়াৰ মহং (নগা পাহাৰৰ মহঙতকৈ পৃথক) অঞ্চলৰ লোণৰ খাট ৰক্ষা কৰিবলৈ "থাও-মুঙ-বক্লাঙ" বা‌ হাটখোৱা গোহাঁই নিযুক্ত কৰা হৈছিল। বুৰঞ্জীৰ পৰা জনা যায় যে ১৫২৯ চনত হোৱা চুতীয়া বিদ্ৰোহত দুয়োজন গোহাঁই (ফ্ৰাচেংমুঙ বৰগোঁহাই আৰু কিংলুন বুঢ়াগোহাঁই) একেলগে শদিয়া-তিনিচুকীয়া অঞ্চলতে শাসন কৰি আছিল। একেই বছৰৰে(১৫২৭) শেষৰ পিনে কনচেঙক ভটিয়লীয়া গোহাঁইৰ পৰা নতুন পদবী‌ "চাও-চেঙলুং"‌(ৰাজমন্ত্ৰী) দিয়া হয়<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.61</ref>। পূৰ্বতে ৰাজমন্ত্ৰী পদবীটো বৰগোঁহাই বা বুঢ়াগোহাঁই এজনক দিয়া হৈছিল। ৰাজমন্ত্ৰী পাতি চুহুংমুঙে কনচেঙক দুয়োজন‌ গোহাঁইৰ লগত একেই শাৰিতে ৰাখি সমমৰ্যাদা দিছিল। চুতীয়াৰ বৰপাত্ৰ পদবীটো চুহুংমুঙৰ‌ দিনটো অব্যাহত আছিল। চুক্লেংমুঙ(চুহুংমুঙৰ পুত্ৰ) ৰজাৰ দিনত চুতীয়াৰ বৰপাত্ৰ এজনৰ সমৰ্থন পাই হাবুঙৰ ব্ৰাহ্মণ মুখিয়াল এজনে বিদ্ৰোহ কৰে। ফলত যুদ্ধ এখন হয় য'ত বৰপাত্ৰ জনৰ মৃত্যু হয় আৰু ব্ৰাহ্মণজন বেহাৰলৈ পলাই যায়<ref> সুকুমাৰ মহন্তৰ ঘৰত পোৱা অসম বুৰঞ্জী, ২৫ পৃষ্ঠাত আছে-"সেই সময়ত ৰজা দাই ধৰিলে, বোলে-'চুটিয়া মাৰি ভূঞা বিলাকক মাৰি-কাটি বুপা ৰজায়ে ময়েহে ৰাজ্য লৈছো। বামুণে যে ৰজা‌ হয় চুটিয়াৰ বৰপাত্ৰকনো কিহলৈ থৈছোঁ?' এহি বুলি বৰপাত্ৰক মাৰিলে, বামুণকো ‌মাৰিব চালে, সপুত্ৰবান্ধৱে বেহাৰলৈ পলাই গেʼল। " </ref>। এই বৰপাত্ৰ জন হয়টো পুৰণি চুতীয়া বৰপাত্ৰ জনেই আছিল (ডিব্ৰাৰুগড় ৰণত আত্মসমৰ্পণ কৰিব পাৰে) বা‌ একেই পৰিয়ালৰ লোক আছিল‌‌। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পাছতে হয়টো "চাও-চেঙলুং" আৰু "বৰপাত্ৰ" উপাধি দুটা মিলি "বৰপাত্ৰগোঁহাই" হিচাপে জনাজাত হয়।<ref>[https://www.jstor.org/stable/3516963?read-now=1&seq=18#page_scan_tab_contents Guha, Amalendu, ''The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714)'',p. 20,''It appears that the noble designation of Barpatragohain was borrowed from the civil list of Habung where the local ruler, a dependent of the Chutia king, had the title of Vrihatpatra''.]</ref> এই‌ সকলো কথাৰ পৰা সহজে ধৰিব পাৰি যে চুহুংমুঙে পূৰ্বৰ চুতীয়া বিষয়া সকলৰ ঠাইতেই একো একোটা নতুন পদবী গঠন কৰিছিল। চুতীয়া বৰপাত্ৰৰ ঠাইত প্ৰথমতে ভটিয়লীয়া গোহাঁই আৰু পাছলৈ বৰপাত্ৰ গোহাঁই, মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱাৰ ঠাইত দিহিঙীয়া গোহাঁই, ডিব্ৰুৰ বুঢ়া বৰুৱাৰ ঠাইত চাওলুং চুলিঙ আৰু শদিয়া-তিনিচুকীয়াত কাচিতৰা বৰুৱা বা ৰজাৰ ঠাইত দুয়ো প্ৰমুখ গোহাঁই। ইয়াৰ পাছত দিহিঙৰ পাৰৰ বকতাত নতুন ৰাজধানী এখন নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>Ahom Buranji(GC Barua), p.64</ref> ==ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক আৰু সামৰিক ব্যৱস্থা== চুতীয়া ৰজা ৰাজ্যখনৰ সাৰ্বভৌম শাসক আছিল; তেওঁৰ পাছত ৰাজকুমাৰ আৰু অন্যান্য ৰাজবংশীয় দাবীদাৰসকলৰ স্থান আছিল। বুৰঞ্জীসমূহত ৰজাৰ ভাতৃ ধেলাই যুদ্ধত অংশ লোৱাৰ কথা উল্লেখ আছে, আনহাতে চুতীয়া বুৰঞ্জীত সুৰধ্বজপালক সিংহাসনৰ দাবীদাৰ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে। ৰজাক ''পাত্ৰ-মন্ত্ৰী'' নামেৰে জনাজাত এটা মন্ত্ৰী পৰিষদে সহায় কৰিছিল; এই পৰিষদৰ সদস্যসকলে পাত্ৰ আৰু বৰপাত্ৰ আদি উপাধি বহন কৰিছিল। কাশিতৰা, যাক আহোম বুৰঞ্জীত কাইতৰা বুলিও উল্লেখ কৰা হৈছে, চুতীয়া ৰাজ্যৰ এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ পাত্ৰ-মন্ত্ৰী আৰু সেনানায়ক আছিল। যুদ্ধৰ অন্তিম পৰ্যায়ত ৰজা আৰু কাশিতৰাৰ গতিবিধি পৃথকভাৱে উল্লেখ কৰাটোৱে তেওঁৰ উচ্চ মৰ্যাদাৰ ইংগিত দিয়ে—ৰজাই দৈ-চন্দন বা চন্দনগিৰিৰ দুৰ্গ প্ৰতিৰক্ষা কৰিছিল আৰু তাৰ বিপৰীতে কাশিতৰাই দৈ-ঠাঙৰ‌ দুৰ্গত আশ্ৰয় লৈছিল, য'ত পাছত তেওঁ পৰাজিত আৰু নিহত হয়। তামৰ ফলিৰ পৰা গম পোৱা যায় যে বৰপাত্ৰ বা বৃহৎপাত্ৰই হাবুং আৰু তাৰ সংলগ্ন উত্তৰ-পাৰ অঞ্চল শাসন কৰিছিল; তেওঁৰ মুখ্য কাৰ্যালয় সম্ভৱতঃ হাবুং–সোৱণশিৰি অঞ্চলত আছিল। বুৰঞ্জীসমূহত পাটৰলুং নামেৰে টাই ভাষাত উল্লেখিত এজন‌ বৰপাত্ৰৰ কথাও পোৱা যায়, যি কাশিতৰা আৰু এলেঙী চেতিয়াৰ সৈতে ডিব্ৰুমুখত চুতীয়া নৌবাহিনীৰ এজন সেনানায়ক আছিল। চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছতো পাত্ৰ উপাধিটো প্ৰচলিত হৈ আছিল। বুৰঞ্জীসমূহত প্ৰায় ১৫৫০ চনত কংসপাত্ৰ নামৰ এজনে শদিয়াত চুতীয়া বিদ্ৰোহ সংগঠিত কৰি নিজকে ৰজা ঘোষণা কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে। যুদ্ধলৈ পঠিওৱা সেনাধ্যক্ষ বা সেনানায়ক সকলক ''সেনাপতি'' অথবা ''বৰসেনাপতি'' বুলি কোৱা হৈছিল। চুতীয়া বুৰঞ্জীত নীতিপালৰ অধীনত নাৰায়ণ নামৰ এজনক বৰসেনাপতি আৰু ৰঘুবীৰ আৰু কাশিতৰাক সেনাপতি পতাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। পাত্ৰ উপাধিৰ দৰে সেনাপতি উপাধিও ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছতো চলি আছিল। বুৰঞ্জীসমূহত প্ৰায় ১৫৭২ চনত শদিয়া অঞ্চলত এজন চুতীয়া "সেনাপতি"য়ে আন এটা চুতীয়া বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব লোৱাৰ কথা পোৱা যায়। ১৮ শতিকাত ''বৰসেনাপতি'' মটক মুখিয়াল সকলৰ বংশানুক্ৰমিক শাসকীয় উপাধি হৈ পৰে। ব্ৰিটিছ পৰ্যবেক্ষকসকলে এই পৰিয়ালটোক ৰাজকীয় বুৰুক চুতীয়া গোটৰ অন্তৰ্গত আৰু শদিয়াৰ পৰা প্ৰব্ৰজন কৰা বুলি চিনাক্ত কৰিছিল। পাত্ৰ-মন্ত্ৰী আৰু মুখ্য সেনাপতি সকলৰ তলত কেইবাজনো আঞ্চলিক মুখিয়া আৰু বিষয়া আছিল, যিসকলক বুৰঞ্জীসমূহত সামূহিকভাৱে ''বৰা-বুৰুক'' বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। তেওঁলোকে ''বৰুৱা'', ''বৰা'', ''চেতিয়া'', ''পাল'' আদি উপাধি বহন কৰিছিল। বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি মাণিকচন্দ্ৰ বা মাণিচন্দ্ৰ বৰুৱা আৰু বৰহুলৈ বৰুৱা দিহিং–মাজুলী অঞ্চলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিষয়া আছিল; তাত তেওঁলোকে আঞ্চলিক আৰু সামৰিক কৰ্তৃত্ব প্ৰয়োগ কৰা যেন দেখা যায়। এই দুই গৰাকী বিষয়ায়ে পাছলৈ ডিব্ৰুমুখৰ যুদ্ধখনত অংশ লয়। এলেঙী বা চুলুকি চেতিয়া আন এজন চুতীয়া বিষয়া আছিল, যিয়ে কাশিতৰা আৰু পাতৰলুঙৰ সৈতে ডিব্ৰুমুখৰ‌ যুদ্ধত নৌবাহিনীৰ নেতৃত্বত কৰিছিল।‌ ''বৰা''ও সামৰিক বা অধীনস্থ বিষয়াৰ উপাধি হিচাপে ব্যৱহৃত হৈছিল। দেউৰী সমাজত "বৰা"ক মন্দিৰ আৰু তাৰ পৱিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ৰক্ষাৰ দায়িত্বত থকা বিষয়া হিচাপে সংৰক্ষণ কৰা হৈছে। আজিও বৰা সকল দেউৰী মন্দিৰসমূহৰ প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিষদৰ অংশ। এই উচ্চপদস্থ বিষয়াসকলৰ তলত স্থানীয় বিষয়া আছিল, যিসকলে প্ৰশাসন, জনবল সংগঠন আৰু প্ৰতিৰক্ষাত সহায় কৰিছিল। ইয়াৰ এটা উদাহৰণ হৈছে ''থাও-মান'', যাক অসমীয়া বিৱৰণ সমূহত গাঁওবুঢ়া বা থাওবান বৰুৱা বুলি অনুবাদ কৰা হৈছে। চুতীয়া ৰজাই তেওঁক লাৰুপাৰা (বৰ্তমানৰ চাবুৱা আঞ্চল) অঞ্চলৰ পৰা ডিব্ৰুমুখৰ যুদ্ধলৈ পঠিয়াইছিল। এই প্ৰসংগত এই পদটো পাছৰ গাঁও-স্তৰৰ গাঁওবুঢ়া পদতকৈ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল বুলি অনুমান কৰিব পাৰি; ইয়াত স্থানীয় নেতৃত্বৰ সৈতে সামৰিক জনবল সংগঠনৰ দায়িত্বও জড়িত আছিল। তামৰ ফলি আৰু বুৰঞ্জীসমূহত আন কিছুমান বিশেষায়িত বিষয়াৰ কথাও উল্লেখ আছে। ভূমিদান ফলি সমূহত ''বলাধ্যক্ষ''—অৰ্থাৎ সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ তত্ত্বাৱধায়ক—আৰু ''ন্যায়পাল''—অৰ্থাৎ ন্যায় আৰু বিচাৰৰ সৈতে জড়িত বিষয়া—ৰাজকীয় দানৰ সাক্ষী হিচাপে উল্লেখিত হৈছে। তামৰ ফলি এখনত ''কটকী-তৈল্য-জাতক'' বুলি লোক এজনৰ উল্লেখ পোৱা যায়; মহেশ্বৰ নেওগে ''প্ৰাচ্য-শাসনাৱলী''ত এই শব্দটোৱে পদাধিকাৰী এজনক বুজোৱা হৈছিল বুলি ধৰি লৈছে। ৰাজকীয় দানপত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা সকলক লিপিকাৰ আৰু স্বৰ্ণকাৰ বুলি কোৱা হৈছিল। আহোম বুৰঞ্জী আৰু হিতেশ্বৰ বৰবৰুৱাৰ ''আহোমৰ দিন''ত চুতীয়া ৰাজ্যৰ সৈতে সম্পৰ্কিত চুতীয়া কটকী, ভঁৰালী, ভাণ্ডাৰী আৰু তামুলী পদাধিকাৰী সকলৰ কথা উল্লেখ কৰা‌ হৈছে। কটকীয়ে দূত, বাৰ্তাবাহক বা কূটনৈতিক মধ্যস্থতাকাৰী হিচাপে কাম কৰিছিল; ভঁৰালী আৰু ভাণ্ডাৰী সকল ৰাজকীয় ভঁৰাল, অস্ত্ৰাগাৰ, মূল্যৱান সামগ্ৰী বা যোগানৰ সৈতে জড়িত আছিল। চুতীয়া ৰজায়ে কোচ জনগোষ্ঠীৰ শুকান মঙহৰ ভৰালী এজন ৰাখিছিল। খেঙুলী চেতিয়া চুতীয়া ৰজাৰ ভৰালী এজনৰ পৰা বঢ়া বংশ আছিল। গজৰাই তামুলীক চুতীয়া ৰজাৰ তামুলী বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে; সম্ভৱতঃ তেওঁ ৰাজগৃহ, উদ্যান, তামোলৰ যোগান বা আনুষ্ঠানিক সামগ্ৰীৰ সৈতে জড়িত দায়িত্ব পালন কৰিছিল। ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ অন্তৰ্গত আছিল দেউৰী পুৰোহিত বৰ্গ, মন্দিৰৰ তত্ত্বাৱধায়ক আছিল মেধি, বাৰিক, বৰা, ভৰালী,‌ ইত্যাদি সকল। ==চুতীয়া ৰাজ্যৰ স্থাপত্য আৰু কীৰ্তিচিহ্ন== ==চুতীয়া ৰাজ্যত পোৱা সম্পদ== চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰা কমাৰ, সোণাৰি, কমাৰ, কুমাৰ, কহাৰ, তাতি, খনিকৰ, বাঢ়ৈ, বামুণ, কায়স্থ, গণক, কলিতা, ইত্যাদি বহুতো ভিন্ন ভিন্ন‌‌ বৃক্তিকৰ লোক পোৱা‌ গৈছিল। ইয়াৰ বহুতো লোকক ৰজাই নিজৰ ৰাজধানী লৈ লয় আনে।‌ চুতীয়াৰ বাহিৰে মিচিং‌,‌ দেউৰী, কিছু মৰাণ আৰু কোচ জনগোষ্ঠীৰ লোকো চুতীয়া ৰাজ্যৰ নাগৰিক আছিল। তাৰে চুতীয়া ৰাজ্যৰ মিচিং সকলক "চুতীয়া মিৰি" কোৱা‌ হৈছিল যি‌ সকল আজিৰ দিনৰ বাৰগাম মিচিং যেনে দলে, পেগু, পায়েং, টাইদ, ইত্যাদি। চুতীয়া ৰজাৰ শুকান মাংসৰ ভৰালী জন কোচ লোক আছিল। তিনি হাজাৰ চুতীয়া কমাৰক চুহুংমুঙ ৰজাই যোৰহাট জিলাৰ বছাৰ পিনে আৰু তাৰে উজনি অঞ্চলত বহুৱাইছিল<ref>Sarma, Benudhar, ''Maniram Dewan, p.287</ref>। বন্দী হোৱা লোকৰ পৰা বিভিন্ন "চেতিয়া" খেল/বংশও সৃষ্টি কৰা হয়। ইয়াৰ বাহিৰে শদিয়াত বহুতো সম্পদ যেনে সোণৰ মাইহাং, কেকুৰা দোলা,‌‌ কলাই খাৰ,‌‌ সোণৰ তিনিচুকীয়া সিংহাসন, খাট, ভোগজৰা, বেলা, জাপি, পিকদান, আৰোৱান, দবা, কালি, হিলৈ, বৰটোপ (মিঠাহুলোং),‌ হিলৈ-তোলা চৰা নাও, চুতীয়া ধেনু, বৰধেনু, বাৰু-বৰ্চা, ইত্যাদি পোৱা গৈছিল। বহুতো ঘোৰা, গৰু-মʼহ আৰু হাতীও লাভ কৰা হৈছিল। সম্পদ সমূহ শদিয়াৰ পৰা দিহিং নৈয়ে দি ৰাজধানী‌ লৈ অনা হয় ‌আৰু পাছলৈ চাৰিং অঞ্চলত ৰখা হয়। এখিনি চুতীয়া লোকক চাৰিঙত পাতি নাওবৈচা খেল সৃষ্টি কৰে,‌ য'ৰ পৰা পাছলৈ শেনচোৱা, তাঙোন ধৰা, বচোৱাল বোৱা, ইত্যাদি খেলৰ সৃষ্টি হয়। এই নাওবৈচা সকলে চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰা পোৱা চৰানাও চলাই। একেধৰণে এখিনি লোকক লয় হিলৈধাৰী ফৈদ গঠন কৰা হৈছিল। চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰা পাছত আহোম সকলে প্ৰথম বাৰৰ বাবে মিৰি, মিচিমি, আবৰ, দফলা, ইত্যাদি পাহাৰীয়া জাতিৰ সম্পৰ্কত আহে।<ref>Satsari Assam Buranji,p.14, 61</ref> ==ৰজা সকলৰ তালিকা== {|class="wikitable" |+ '''ৰজাৰ তালিকাত''' |- ! # ! বছৰ ! ৰাজত্ব কাল ! নাম ! অন্য নাম |---- | ১. | ১১৮৭ - ১২২০ | ৩৩ ব | বীৰপাল | গয়াপাল |---- | ২. | ১২২০ - ১২৫৫ | ৩৫ ব | [[ৰত্নধ্বজপাল]] | গৌৰীনাৰায়ণ |---- | ৩. | ১২৫৫ - ১২৭০ | ১৫ ব | বিজয়ধ্বজপাল | শিৱনাৰায়ণ |---- | ৪. | ১২৭০ - ১২৮৫ | ১৫ ব | বিক্ৰমধ্বজপাল | জগতনাৰায়ণ |---- | ৫. | ১২৮৫ - ১৩০৫ | ২০ ব | গৌৰধ্বজপাল | প্ৰমত্তনাৰায়ণ |---- | ৬. | ১৩০৫ - ১৩২৫ | ২০ ব | শঙ্খধ্বজপাল | হৰিনাৰায়ণ |---- | ৭. | ১৩২৫ - ১৩৪৩ | ১৮ ব | ময়ূৰধ্বজপাল | গোলোকনাৰায়ণ |---- | ৮. | ১৩৪৩ - ১৩৬০ |১৭ ব | জয়ধ্বজপাল | বজ্ৰনাৰায়ণ |---- | ৯. | ১৩৬০ - ১৩৮০ | ২০ ব | কৰ্মধ্বজপাল | নন্দেশ্বৰ/নন্দিনৃপ |---- | ১০. | ১৩৮০ - ১৪০০ | ২০ ব | সত্যনাৰায়ণ | ৰত্ননাৰায়ণ |---- | ১১. | ১৪০০ - ১৪১৫ | ১৫ ব | লক্ষ্মীনাৰায়ণ | ধৰ্মনাৰায়ণ |---- | ১২. | ১৪১৫ - ১৪৩০ | ১৫ ব | দুৰ্লভনাৰায়ণ | |---- | ১৩. | ১৪৩০- ১৪৪৫ | ১৫ ব | মুক্তধৰ্মনাৰায়ণ | |---- | ১৪. | ১৪৪৫ - ১৪৬৫ | ২০ ব | প্ৰত্যক্ষনাৰায়ণ/প্ৰতাপনাৰায়ণ | |---- | ১৫. | ১৪৬৫ - ১৪৮০ | ১৫ ব | যশনাৰায়ণ | |---- | ১৬. | ১৪৮০- ১৫০০ | ২০ ব | পুৰন্দৰধ্বজপাল | পুৰন্দৰনাৰায়ণ |---- | ১৭. | ১৫০০ - ১৫২২ | ২২ ব | ধৰ্মধ্বজপাল | [[ধীৰনাৰায়ণ]] |---- | ১৮. | ১৫২২ - ১৫২৪ | ২ ব | নীতিপাল/নিত্যপাল | চন্দ্ৰনাৰায়ণ |} ==চুতীয়া ৰাজ্যৰ হিলৈ-বৰতোপৰ প্ৰচলন== হিলৈ-বৰতোপ চুতীয়া ৰাজ্যৰ এক মূল্যৱান উন্নত অস্ত্ৰ আছিল। এই ৰাজ্যৰ হিলৈ-বৰতোপৰ প্ৰচলনৰ কথা বহুতো ঐতিহাসিক তথ্য পোৱা যায়। বুৰঞ্জী সমূহত উল্লেখ কৰা মতে আহোম ৰজাই চুতীয়া ৰাজধানী শদিয়াৰ পৰা আন সম্পদৰ লগতে হিলৈ<ref>Bhuyan, S.K,"Deodhai Assam Buranji", p. 126</ref><ref>Bhuyan, S.K,"Assam Buranji(SM)", p.10</ref><ref>হিতেশ্বৰ বৰবৰুৱা, "আহোমৰ দিন", p.49</ref> আৰু হিলৈ তোলা চ'ৰানাও উদ্ধাৰ কৰিছিল।<ref>Phukan, Kasinath Tamuli, "Assam Buranji",p.17-18</ref><ref>Bhuyan,S.K,"Satsari Buranji",p.135</ref> মনিৰাম‌ দেৱানৰ লেখনীৰ মতে "মিঠা হুলং" বৰটোপ টো চুতীয়া সকলৰ পৰা লোৱা হৈছিল।<ref>Sharma, Benudhar.''Maniram Dewan, p.289.''</ref> তেওঁ লিখিছে, ''"ওপৰত যিকেইটা তোপৰ নাম দিয়া হৈছে তাৰ ভিতৰত মিঠাহোলোং বোলাবিধ পোন-প্ৰথমতে দিহিঙ্গীয়া ৰজাই চুতীয়া ৰজাৰ পৰা পায়।"'' চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰা দিহিঙ্গীয়া ৰজাই ৩০০০ চুতীয়া কমাৰক গোলাঘাট-যোৰহাট জিলাত সংস্থাপিত কৰি বৰটোপ-হিলৈ, ইত্যাদি বনাবলৈ আদেশ দিছিল। মনিৰাম দেৱানে উল্লেখ কৰিছে,‌ {{blockquote|"তেওঁ বিলাকৰ(চুতীয়াৰ) পৰা ভালেমান দোলা, কালী,...,হিলৈ আৰু কলাই খাৰৰ(gunpowder) বাদেও অসংখ্য কমাৰ কাম কৰা মানুহ বন্দী কৰি আনে। ৰজাই তেওঁবিলাকৰ কিছুমানক বচাৰ পিনে আৰু কিছুমানক উজনিৰ পিনে বহুৱালে আৰু কমাৰ শাল পতাই লো-দা-কটাৰী, হিলৈ, বৰতোপ আদি গঢ়িবলৈ আহিলাপাতি যতাই দিলে। তেওঁ বিলাকৰ ভিতৰত কামৰ ভাল-বেয়া চাবলৈ হাজৰিকা, শইকীয়াও পাতি দিলে।‌ দিহিঙ্গীয়া ৰজাৰ দিনৰ পৰাহে অসম ৰাজ্যত(আহোম ৰাজ্যত) কমাৰৰ খেল আৰু ব্যৱসায় চলন্তি হয়। দিহিঙ্গীয়া ৰজাৰ দিনত অসমত ৩০০০ কমাৰ আছিল।"}} [[File:Ahom cannons.jpg|thumb|আহোম যুগৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰা মিঠাহুলং বৰটোপ]] ইতিহাসবিদ হিতেশ্বৰ বৰবৰুৱাই নিজৰ গ্ৰন্থ "আহোমৰ দিন"ত উল্লেখ কৰা মতে চুহুংমুঙৰ দিনত চুতীয়াৰ পৰা বৰতোপ-হিলৈ অধিকাৰ কৰাৰ পাছৰপৰাহে আহোম ৰজাসকলে অসমত আগ্নেয় অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ধৰে।<ref>হিতেশ্বৰ বৰবৰুৱা, আহোমৰ দিন, p.451</ref> চুতীয়াৰ পৰাজয়ৰ পাছত গৌড় ৰাজ্যৰ সেনাই ১৫২৭ আৰু ১৫৩২ত দুবাৰকৈ অসম আক্ৰমণ কৰিছিল। এই যুদ্ধত গৌড় সেনাই হিলৈ-বৰটোপ ব্যৱহাৰ কৰিছিল যদিও আহোম সেনাই কেৱল ধেনু কাঁড় হে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। অৱশ্যে এই যুদ্ধতো আহোম সেনাই বহুতো হিলৈ-বৰটোপ উদ্ধাৰ কৰিছিল‌।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 61-68</ref> ১৫৩৬ চনত নগা বিৰুদ্ধে হোৱা ৰণত প্ৰথম বাৰৰ বাবে আহোম সৈন্যৰ হাতত বৰটোপ থকা কথা উল্লেখ পোৱা যায়।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 75</ref> তদুপৰি আহোম সেনাই ১৬১৭ চনত মোগলৰ বিৰুদ্ধে হে প্ৰথম বাৰৰ বাবে হিলৈ-বৰটোপ ব্যবহাৰ কৰিব লৈছিল বুলি জনা যায়<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 75</ref>। পিছে এই তথ্যৰ বিপৰীতে কিছু তথ্য পোৱা যায়। নয়ন ৰাজগুৰুৰ উল্লেখ অনুসৰি আহোম সকলে আগ্নেয় অস্ত্ৰ চীনা আৰু মান সকলৰ পৰা ব্যৱসায়ৰ মাধ্যমেৰে লাভ কৰিছিল<ref>"...the Ahoms encountered through trade with the Burmese and Chinese,..." {{Cite journal |last=Rajguru |first=Nayan |title=The Ahom Kingdom: Statecraft, Military Innovation and Its Role in South Asian History |journal=International Journal of History |volume=5 |issue=2 |pages=315–318 |date=2023 |issn=2706-9109 |url=https://www.historyjournal.net/article/330/6-2-68-918.pdf |publisher=International Journal of History |language=en |access-date=2026-07-04 |page=316}}</ref> যত চীনা মান আৰু টাই সকলে আহোম-চুতীয়া ৰণৰ আগৰে পৰা আগ্নেয় অস্ত্ৰ সমূহ ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। টাই সকলে আগ্নেয় অস্ত্ৰ সমূহক আহোম ভাষাত কঙ লুং (𑜀𑜨𑜂𑜫 𑜎𑜥𑜂𑜫) আৰু শান ভাষাত কং ফাই (တူၼ်းၸၢပ်ႈ) বুলি উল্লেখ কৰিছিল।<ref>{{Cite book |last=Borua |first=Golap Chandra |title=Ahom-Assamese-English Dictionary |publisher=Baptist Mission Press |location=Calcutta |date=1920 |url=https://archive.org/details/ahom-assamese-english_dictionary |via=Internet Archive |language=en |access-date=2026-07-04 |page=22}}</ref> ১৩৯৭ চনত টাই সকলৰ শাসক চি-লুন-ফাই চীনা সৈনিকৰ দ্বাৰা আগ্নেয় অস্ত্ৰৰ সংস্পৰ্শত আহিছিল।<ref>"..They were familiar with cannons and guns. Si Lun-fa was pleased with their abilities...." {{Cite journal |last=Fernquest |first=Jon |title=Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier Zone (1382–1454) |journal=SOAS Bulletin of Burma Research |volume=4 |issue=2 |pages=1–138 |date=2006 |publisher=School of Oriental and African Studies |url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs4/SBBR4.2-Fernquest.pdf |language=en |access-date=2026-07-04 |page=47}}</ref> উল্লেখযোগ্য যে আহোম ৰাজ্যই আন টাই ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে, ঘনিষ্ঠ ৰাজনৈতিক সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিছিল<ref>{{Cite journal |last=Phukan |first=J. N. |title=Relations of the Ahom Kings of Assam with Those of Mong Mao (in Yunnan, China) and of Mong Kwang (Mogaung in Myanmar) |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=52 |pages=888–893 |date=1991 |publisher=Indian History Congress |issn=2249-1937 |jstor=44142722 |url=https://www.jstor.org/stable/44142722 |language=en |access-date=2026-07-04 |page=}}</ref> আৰু টাই ৰাজ্য সমূহত চীনৰ সম্পৰ্কত আগ্নেয় অস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ উল্লেখিত পোৱা যায়। চুতীয়াৰ পৰাজয়ৰ পাছত গৌড় ৰাজ্যৰ সেনাই ১৫২৭ আৰু ১৫৩২ত দুবাৰকৈ অসম আক্ৰমণ কৰিছিল। অৱশ্যে এই যুদ্ধতো আহোম সেনাই বহুতো হিলৈ-বৰটোপ উদ্ধাৰ কৰিছিল‌।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 61-68</ref> ১৫৩৬ চনত নগা বিৰুদ্ধে হোৱা ৰণত প্ৰথম বাৰৰ বাবে আহোম সৈন্যৰ হাতত বৰটোপ থকা কথা উল্লেখ পোৱা যায়।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 75</ref> তদুপৰি আহোম সেনাই ১৬১৭ চনত মোগলৰ বিৰুদ্ধে হে প্ৰথম বাৰৰ বাবে হিলৈ-বৰটোপ ব্যবহাৰ কৰিব লৈছিল বুলি জনা যায়<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 75</ref>। নাওবৈচা ফুকনৰ বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা মতে খোৰা ৰজাৰ দিনত(১৫৫২-১৬০৩) প্ৰথম বাৰৰ বাবে চুতীয়া লোকক নিযুক্তি দি হিলৈদাৰী ফৈদ গঠন কৰা হৈছিল।<ref>নাওবৈচা ফুকনৰ বুৰঞ্জী, p.55</ref><ref>The Chutiyas being expert warrior knew the use of matchlocks. After their subjugation, the Chutiyas were, therefore engaged in manufacturing matchlocks and they became prominent in the ''Hiloidhari-Khel'' (guild for manufacturing matchlocks)"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> হেমকোষ অভিধানত চুতীয়া সকলৰ হিলৈক "চুতীয়া হিলৈ" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। বৃটিছৰ ১৮৯১ চনৰ লোকপিয়লত "হিলেদাৰী"ৰ বাহিৰেও "চুতীয়া-হিলৈদাৰী" বুলি এটা পৃথক খেল/শ্ৰেণীৰ উল্লেখ কৰা হৈছে। এই সকলে হয়টো ৰণত "চুতীয়া হিলৈ" ব্যৱহাৰ কৰিছিল।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=YvV-VI_2YRkC&pg=PR67&dq=sutiyahilaidari&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiiqITCufiRAxXdwTgGHeU5KJcQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q&f=false Census of India 1891, p. 17]</ref> ==চুতীয়া বিদ্ৰোহ== ১৫২৪ চনত চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতন হৈছিল যদিও চুতীয়া সকলৰ মনৰ পৰা স্বাধীনতা আৰু স্বৰাজৰ আশা নাইকিয়া হৈ যোৱা নাছিল। চিৰদিন স্বাধীন হৈ থকা চুতীয়া সকলে বীৰাঙ্গণা ৰাণী সাধনীৰ আত্মোৎসৰ্গৰ কথা সোঁৱৰি পুনৰ জাগ্ৰত হৈ উঠিল আৰু বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰিলে। এই বিদ্ৰোহ ১৫২৭ চনৰ পৰা ১৭০০ শতিকাৰ শেষ ভাগৰ লৈকে চলিছিল। ১৭৭০ দখকৰ মায়ামৰা বিদ্ৰোহে জাতিটোৰ শেষ বিদ্ৰোহ বুলি কব পাৰি যাৰ ফলত সকলো নহলেও এটা অংশয়ে স্বাধীন হৈ নিজৰ ৰাজ্য গঠন কৰিছিল। চুতীয়া ৰাজ্যৰ ৰাজধানী শদিয়া ধ্বংস হোৱাৰ ফলত বহুতো ৰাজকোঁৱৰ আৰু সম্ভ্ৰান্ত পৰিয়ালৰ লোকে পাহাৰীয়া মিচিং, মিচিমি জাতিৰ লোক সকলৰ মাজত আশ্ৰয় লৈছিল আৰু প্ৰথম বিদ্ৰোহ এই সকল লোকে আৰম্ভ কৰিছিল। এই কথা কোচ ৰজা সকলৰ দৰং ৰাজ বংশাৱলীতো উল্লেখ কৰা হৈছে। <poem>"পূৰ্বে চুটিয়াৰ ৰজা সিঠাৱে আছিল। অন্যায়ে অসম ছল কৰিয়া মাৰিলে॥ যিমতে মাৰিল তাৰ শুনিয়ো কাহিনী। বলে নপাৰিয়া স্বৰ্গী ৰাজা মনে গুণি॥ ৩৬৪ ... তাৰ পুত্ৰ ভাই যত সকলে পলাইল। মিৰি মিচিমিত পশি প্ৰাণক ৰাখিলা॥ চুটিয়াৰ ৰাজাক মাৰিয়া ছলে বলে। লৈলা সেহি ৰাজ্যক অসমে কৌতূহলে॥ ৩৭১</poem> * ১৫২৬ চনৰ বিদ্ৰোহ, শদিয়া চুতীয়া সকলে প্ৰথম বিদ্ৰোহ ১৫২৬ চনৰ ফাগুন মাহত ৰাজধানী শদিয়াত ঘোষণা কৰিছিল, অৰ্থাৎ ৰাজ্য পতনৰ ৩ বছৰৰ পাছত। বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ আৰু ফ্ৰাচেংমুং বৰগোহাঁইক সহযোগ কৰিবলৈ দিহিঙীয়া গোহাঁইক পঠিওৱা হৈছিল। যুদ্ধত বিদ্ৰোহী সকলৰ হাতত ফ্ৰাচেংমুং বৰগোহাঁইৰ হাতী প্লাইপাম আৰু দিহিঙীয়া গোহাঁই মৰা পৰিছিল। কিন্তু শেষ পৰ্যায়ত বিদ্ৰোহী সকল পৰাজিত হৈ উভতি যাবলৈ বাধ্য হ'ল। এই বিদ্ৰোহৰ ফলত চুহুংমুঙ ৰজাই বহুতো প্ৰশাসনীয় পৰিবৰ্তন কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। ১৫২৭ চনৰ জেঠ মাহত, ডিব্ৰুগড় অঞ্চলত নতুন এখন প্ৰদেশ গঠন কৰি তাত চাওলুং চুলিঙক শাসনকৰ্তা হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, যাতে শদিয়া অঞ্চলত পুনৰ বিদ্ৰোহ হ'লে ডিব্ৰু প্ৰদেশৰ সেনাই শদিয়া বাহিনীৰ সহযোগ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও কিংলুন বুঢ়াগোহাঁইক "থাও-মুঙ-বঙেন" পাতি পশ্চিম শদিয়া অঞ্চলত (তিনিচুকীয়াৰ সোণাৰিৰ(কাংখাম) পৰা লুহিত নদীৰ গুৰি লৈকে) শাসন কৰিবলৈ দিয়া হ'ল। * ১৫২৯ চনৰ বিদ্ৰোহ, শদিয়া প্ৰথম বিদ্ৰোহৰ দুবছৰ পাছতে ১৫২৯ চনৰ পুহ মাহত শদিয়াৰ চুতীয়া সকলে আকৌ মুৰ দাঙি উঠিলে। এইবাৰ চুহুংমুঙ ৰজাই ফ্ৰাচেংমুঙক সহযোগ কৰিবলৈ চাও চুক্লান (তিপামৰ পৰা) আৰু কিংলুনক সহযোগ কৰিবলৈ চাওলুং চুলিঙক (ডিব্ৰুগড়ৰ পৰা) পঠিয়ালে। ইয়াৰ পাছত চুহুংমুঙে চুক্লেংমুঙ ৰাজকোঁৱৰক ৰাজধানীত ৰাখি সকলো বিষয়ববীয়াৰ সৈতে নিজে শদিয়া আহি উপস্থিত হয়। লুহিতৰ পাৰত, ডিবাং নৈৰ পাৰত, মাৰানকাও, চন্দনগিৰি পৰ্বত, দৈথাং পৰ্বত, ইত্যাদি বিভিন্ন ঠাইত কেইবাখনো যুদ্ধ হয়। প্ৰথম পৰ্যায়ত বিদ্ৰোহী সকলে চাও চুলিঙক ধৰি নিবলৈ সক্ষম হৈছিল কিন্তু পাছৰ পৰ্যায়ত এৰি দিলে। বহু মাহ যুদ্ধ লগা পাছত শেষত বিদ্ৰোহী সকল পৰাজিত হ'ল। যুদ্ধত লাভ কৰা সকলো ধন আৰু সম্পত্তি ৰজা আৰু মন্ত্ৰী সকলে নিজৰ মাজতে ভাগ কৰি ল'লে আৰু ৰজাই বৰগোহাঁই আৰু বুঢ়াগোহাঁইক শদিয়াত ৰাখি নিজে ৰাজধানী লৈ ঘূৰি গ'ল। * ১৫৪২ চনৰ বিদ্ৰোহ, দিচাং নৈৰ পাৰত চুতীয়া সকলে পুনৰ বাৰ ১৫৪২ চনত ৰজা চুক্লেংমুঙৰ দিনত বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰে কৰিছিল। এইবাৰ ১৫৪২ চনৰ বহাগ মাহত ডিব্ৰুগড় অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে শিৱসাগৰৰ দিচাং নৈৰ ওচৰত আহোম মন্ত্ৰী চেং-হাননক পৰাস্ত কৰি স্বৰাজ ঘোষণা কৰে। কিন্তু ইয়াৰ পাছতে চুক্লেংমুঙে চাওলুং তিমাক বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ পঠিয়াই আৰু দুবছৰ লৈকে পূৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ বিভিন্ন অঞ্চল ধ্বংস কৰে যাতে চুতীয়া সকলে পুনৰ বিদ্ৰোহ কৰিবলৈ সাহস নকৰে। * ১৫৫০ চনৰ বিদ্ৰোহ, শদিয়া ১৫৫০ চনত শদিয়াখোৱা গোহাঁইৰ মৃত্যুৰ পাছত, কংসপাত্ৰ নামৰ চুতীয়া নায়ক এজনে শদিয়াত বিদ্ৰোহ কৰি নিজকে ৰজা বুলি ঘোষণা কৰিছিল। আহোম ৰাজ্যৰ বহুতো ৰাজকোঁৱৰে তেওঁক সহযোগ কৰিছিল আৰু শদিয়াত উপস্থিত হৈ আহোম ৰজাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰিবলৈ সাজু হৈছিল। এই যুদ্ধ ৩ বছৰ লৈকে চলিছিল আৰু শেষত কংসপাত্ৰৰ লগতে বহুতো চুতীয়াই মৃত্যু বৰণ কৰিছিল। ৰাজকোঁৱৰ সকলৰ ভিতৰত কিছুমানৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু বাকী থকা সকলক বন্দী বনাই পাছলৈ চাৰিঙত থাকিবলৈ দিয়া হৈছিল। * ১৫৬৫ চনৰ বিদ্ৰোহ, নামৰূপ আৰু খেৰাম ১৫৬৫ চনৰ মাঘ মাহত ডিব্ৰুগড় অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰি নামৰূপ আৰু খেৰাম(বৰ্তমান ডিব্ৰুগড়ৰৰ খেৰেমীয়া) অঞ্চলৰ আহোম গাঁও সমূহ আক্ৰমণ কৰি লুণ্ঠন কৰিছিল। ৰজাই বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ চাওলুং তিপামক পঠিয়াইছিল। বিদ্ৰোহী সকলৰ লগত হোৱা যুদ্ধত চাওলুং তিপামৰ হাতী আহত হৈছিল যাৰ বাবে তেওঁ যুদ্ধ এৰি দিহিং পাৰ হৈ উভতি আহে। ইয়াৰ পাছত বিদ্ৰোহৰ কি পৰিণতি হ'ল গম পোৱা নাযায়। সম্ভৱতঃ পাছলৈ বিদ্ৰোহ দমন কৰা হৈছিল। * ১৫৭২ চনৰ বিদ্ৰোহ, শদিয়া ১৫৭২ চনত পুনৰ বাব চুতীয়া সেনাপতি এজনৰ নেতৃত্বত শদিয়া অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে মুৰ দাঙি উঠে। বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ চাওলুং চাৰিং, চাওফ্ৰাংমুঙ বৰগোহাঁই, শদিয়া খোৱা গোঁহাই, ইত্যাদি বহুতো বিষয়ববীয়াক পঠিওৱা হৈছিল। আহোম সেনাৰ তুলনাত বিদ্ৰোহী সকলৰ সংখ্যা কম থকাৰ বাবে বিদ্ৰোহী সকল কানচাই আৰু পুখুৰীখনা নামৰ অঞ্চল লৈ আতঁৰি আহিছিল আৰু সেই অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলৰ সহযোগত পুনৰ ৰণ কৰিছিল। কিন্তু দুৰ্ভাগ্যবশতঃ বিদ্ৰোহী সকল পৰাজিত হৈছিল। চুতীয়া সেনাপতি, কানচাইৰ মুখিয়াল আৰু অন্য বহুতো চুতীয়া সৈন্যক বন্দী বনাই ৰাজধানী লৈ লয় অনা হৈছিল। * ১৬৬৫ চনৰ বিদ্ৰোহ, উত্তৰ পাৰ ১৬৬৫ চনত আহোম সেনা নগা সকলৰ লগত হোৱা যুদ্ধত ব্যস্ত আছিল। এই সুযোগ লয়, উত্তৰ পাৰৰ লখিমপুৰৰ এখিনি চুতীয়া লোকে মিৰি আৰু দফলা লোকৰ লগত মিলি বিদ্ৰোহ কৰিছিল। কিন্তু বিদ্ৰোহ সফল নহ'ল। * ১৬৭৩ চনৰ বিদ্ৰোহ, উত্তৰ পাৰ ১৬৭৩ চনত ধেমাজি অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰি ৰূপা(বৰ্তমানৰ ৰূপহী) আৰু ডিমৌ(বৰ্তমানৰ ধেমাজিৰ ডিমৌ) মিৰি সকলে আহোম ৰজাক কৰ হিচাপে দিয়া মাৰ নাও তোলাই লৈ গৈছিল। এই কথা শুনি আহোম ৰজাই চুতীয়া অঞ্চললৈ কটকী পঠিয়াই নাও সমূহ ঘূৰাই দিবলৈ আদেশ কৰিছিল, কিন্তু চুতীয়া সকলে আদেশ নামানিলে। ইয়াৰ পাছত সকলো চুতীয়া দেউলীয়া নামৰ গাঁৱ এখনত একগোট হৈছিল। কটকীৰ খবৰ পাই আহোম ৰজাই তিনিমুখিয়া অঞ্চলত থকা নাৰাই নামৰ চুতীয়া বিদ্ৰোহী নেতা জনক ধৰি আনিবলৈ সৈনিক পঠিয়ালে। ইয়াৰ পাছত ৰজাই শদিয়াখোৱা গোঁহাই আৰু মৰঙ্গীখোৱা গোহাঁইক চেঁচামুখত গড় নিৰ্মাণ কৰি যুদ্ধৰ বাবে সাজু হ'বলৈ আদেশ দিলে। দিহং নদীৰ (চিয়াং) পাৰত আন এটা গড় নিৰ্মাণ কৰা হ'ল। তাৰ পাছত আহোম সেনাই দিহং পাৰ হৈ চুতীয়া গাঁৱলৈ আগ বাঢ়ি আহিল। চুতীয়া সকলেও হাতত ধেনু-কাড় লয় দেউলীয়া গাঁৱৰ পৰা মিৰি গাঁও এখনলৈ আগ বাঢ়ি আহিলে। আহোম ৰজাই পুনৰ চুতীয়া সকলৰ ওচৰলৈ কটকী পঠিয়াইলে। চুতীয়া বৰুৱা জনে অৱশেষত বশ্যতা স্বীকাৰ কৰিলে, কিন্তু নিজৰ গৰু-ছাগলী, হাঁহ-কুকুৰ, ইত্যাদি সকলো হেৰুৱালে। নাৰাই আৰু অন্য চুতীয়া বিদ্ৰোহী নেতা সকলক মদ্যপান কৰোৱাই পুনৰ বিদ্ৰোহ নকৰিবলৈ প্ৰতিজ্ঞা কৰালে। সবল আৰু শক্তিশালী চুতীয়া সৈনিক সকলৰ বন্দী বনোৱা হ'ল আৰু অন্য চুতীয়া সকলক প্ৰতি বছৰে কৰ হিচাপে নাও দিবলৈ আদেশ দিয়া হ'ল। * ১৭৬৯-১৮০৫ চনৰ মায়ামৰা বিদ্ৰোহ মায়ামৰা ধৰ্মীয় চুতীয়া সকলে ১৭৬৯ চনত আহোম ৰাজ্যৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰি ১৭৯১ লৈকে বেংমৰা নামৰ পৃথক ৰাজ্য এখন গঠন কৰিছিল। মায়ামৰা বিদ্ৰোহত ভাগ লোৱা জনগোষ্ঠী সমূহৰ মাজত দ্বিতীয় সৰ্বাধিক লোক চুতীয়া জনগোষ্ঠীৰ আছিল। বেংমৰা ৰাজ্যৰ ৰজা সৰ্বানন্দ সিংহ বীৰপালৰ বংশৰ বুৰুক চুতীয়া ৰাজপৰিয়ালৰ লোক আছিল। হয়তো ১৫২৫ চনত ৰাজ্য হেৰুৱা চুতীয়া ৰাজপৰিয়াল টোৱে সৰুকৈ হ'লেও পুনৰ বাৰ ৰাজ্য ৰাজত্ব কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। * ১৭৭৫ চনৰ বিদ্ৰোহ, ডিব্ৰু-দিহিং অঞ্চল মায়ামৰা বিদ্ৰোহ হৈ থাকোঁতে ডিব্ৰু-দিহিংৰ মাজৰ অঞ্চলৰ একাংশ চুতীয়াই বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰিছিল। টাই ভাষাৰ "আহোম বুৰঞ্জী" নামৰ গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা মতে পূৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ সীমান্ত অঞ্চলৰ খামজাং প্ৰদেশৰ পৰা নঙাখাম নামৰ নৰা মুখিয়ালৰ লগত ধৰা সকলে আহি বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰিছিল। এই বিদ্ৰোহত চুতীয়া সকলে নৰা সকলক সহযোগ কৰিছিল। নৰা মুখিয়াল জনে ১৭৭৫ চনত চুতীয়া সকলৰ সহযোগত হাটখোৱা গোহাঁইক পৰাস্ত কৰি নিজকে ডিব্ৰু নৈৰ কাষৰ অঞ্চলৰ ৰজা বুলি ঘোষণা কৰিছিল। ৰজা হৈ নঙাখামে চুতীয়া আৰু বাৰেচিৰিঙীয়া সকলৰ মাজৰ পৰাই ফুকন আৰু বৰুৱা নিযুক্ত কৰিছিল। আহোম ৰজাই নঙাখাম আৰু চুতীয়া সকলৰ বিৰুদ্ধে বুঢ়াগোহাঁইৰ নেতৃত্বত ৪০ হাজাৰ সৈন্য পঠিয়াইছিল। সেনা সকলে আহি ৰঙাগড়াত(বৰ্তমানৰ ডিব্ৰু-চৈখোৱাৰ দক্ষিণত) উপস্থিত হৈছিল। ইয়াত পাছত তেজী আৰু দিহিং নৈৰ পাৰত যুদ্ধ হৈছিল। বিদ্ৰোহী সকল পৰাজিত হৈ আতৰি গৈছিল। নৰা সকলে পূৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত আশ্ৰয় লয় আৰু চুতীয়া সকলে ধূনাগুৰি নামৰ ঠাই এদখৰত আশ্ৰয় লয়। বহুতো চুতীয়া, বাৰেচিৰিং আৰু নৰা বিদ্ৰোহীক ৰাজধানী ৰংপুৰলৈ লয় অনা হয়। তাৰে কিছুমানক মৃত্যু দণ্ড দিয়া হৈছিল আৰু আন সকলক বন্দী হিচাপে ৰখা হৈছিল।<ref>Barua, G.C, "Ahom Buranji, p. 331-333</ref> ==অসমীয়া সংস্কৃতিত চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰভাব== ==আৰু চাওক== * [[চুতীয়া জনগোষ্ঠী]] * [[সতী সাধনী]] ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{reflist}} ==গ্ৰন্থসূচী== {{refbegin}} * {{cite book | last = Gait | first = Edward | title = A History of Assam | publisher = Thacker, Spink & Co. | date = 1906 | location = Calcutta | url = http://books.google.com/books?id=w-6kr1IyHJkC}} *{{cite book |last=Saikia |first=Yasmin |title=In the Meadows of Gold: Telling Tales of the Swargadeos at the Crossroads of Assam |year=1997 |publisher=Spectrum Publications |location=Guwahati}}</ref> *{{Cite journal|last=Neog|first=Maheswar|title=Light on a Ruling Dynasty of Arunachal Pradesh in the Fourteenth and Fifteenth Centuries|date=1977|journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute|volume=58/59|pages=813–820|jstor=41691751|issn=0378-1143}} {{refend}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{অসম বুৰঞ্জী}} [[শ্ৰেণী:অসমৰ ইতিহাস]] [[শ্ৰেণী:চুতীয়া ৰাজ্য]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ সাম্ৰাজ্য আৰু ৰাজ্য]] q7gvqdhz2l4dz1vn04hxy19h0e0qt8b 623299 623264 2026-08-04T17:03:10Z Ananya Taye 28065 623299 wikitext text/x-wiki {{under construction}} {{Infobox Former Country |native_name = সধয়া/স্বধয়া |conventional_long_name = চুতীয়া সাম্ৰাজ্য |common_name= স্বধয়া, সধয়া |year_start = ১১৮৭ |date_start = |event1 = |date_event1 = |event_end = |year_end = ১৫২৪ |date_end = ৭ বহাগ |p1 = কামৰূপ ৰাজ্য |flag_p1 = Copper Plate Seal of Kamarupa Kings.jpg |s1 = আহোম ৰাজ্য |flag_s1 = |image_flag = |flag_type = |image_map = Chutia kingdom Map.png |image_map_caption = চুতীয়া ৰাজ্যৰ মানচিত্ৰ | image_coat = Chutia royal Insignia.png | coa_size = 170px | coat_alt = ৰাজকীয় প্ৰতীক |capital = [[শদিয়া|সধয়াপুৰ/স্বধয়াপুৰ]] |common_languages = চুতীয়া ভাষা (ৰাজকীয়)</br>[[অসমীয়া ভাষা|অসমীয়া]] (ৰাজ্যিক) |religion = জনজাতীয় তান্ত্ৰিক (ৰাজকীয় আৰু প্ৰজা)</br> হিন্দু (একাংশ প্ৰজা) |government_type = ৰাজতন্ত্ৰ |leader1 = বীৰপাল/গয়াপাল |year_leader1 = ১১৮৭-১২২০ |leader2 = [[ৰত্নধ্বজপাল]]/গৌৰী নাৰায়ণ |year_leader2 = ১২৩০-১২৬০ |leader3 = ধৰ্মধ্বজপাল/[[ধীৰনাৰায়ণ]] |year_leader3 = ১৫২০-১৫২২ |leader4 = নীতিপাল/চন্দ্ৰ নাৰায়ণ(অন্তিম) |year_leader4 = ১৫২২-১৫২৪ |title_leader = সধেয়াধিপতি (নাৰায়ণ/পাল) |legislature = |today = [[অসম]], [[অৰুণাচল প্ৰদেশ]], [[ভাৰত]] |}} '''চুতীয়া ৰাজ্য''' ({{lang-en|Sutiya kingdom}}) আছিল ত্ৰয়োদশ শতিকাত [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ]]ৰ উত্তৰ পাৰে দিকাৰাই নদী<ref>Acharya,N.N.,"The history of Medieval Assam",p.232</ref><ref>William Robinson, "A descriptive account of Assam",p.323.</ref><ref>Dutta, Sristidhar, "The Mataks and their kingdom,p.28</ref> আৰু দক্ষিণ পাৰে [[দিচাং নদী]]ৰ মাজত গঠন হোৱা এখন বৃহৎ মধ্যযুগৰ ৰাজ্য<ref name="চুতীয়া ৰাজ্য">{{cite web | url=https://books.google.co.in/books?id=MdjO3XVk0MAC&pg=PA84&dq=chutia+kingdom+disang&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiKlpXszLqUAxWgUGwGHemuBhUQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=chutia%20kingdom%20disang&f=false Pathak, Guptajit, Assam's History and it's Graphics, p.84}}</ref>। এই ৰাজ্য বৰ্তমানৰ [[অসম]]ৰ [[ডিব্ৰুগড় জিলা|ডিব্ৰুগড়]], [[লখিমপুৰ জিলা|লখিমপুৰ]], [[ধেমাজি জিলা|ধেমাজি]], [[তিনিচুকীয়া জিলা|তিনিচুকীয়া]], [[বিশ্বনাথ জিলা|বিশ্বনাথ]], [[মাজুলী জিলা|মাজুলী]] জিলাকে ধৰি‌ [[শিৱসাগৰ জিলা]]ৰ এটা অংশ আৰু [[অৰুণাচল প্ৰদেশ]]ৰ ভৈয়াম আৰু দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত বিয়পি আছিল। ইতিহাসবিদ সকলৰ মতে উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ মধ্যযুগৰ সকলো ৰাজ্যৰ ভিতৰত চুতীয়া ৰাজ্যখনে আটাইতকৈ উন্নত আৰু প্ৰগতিশীল ৰাজ্য আছিল।<ref>Guha, Amalendu (December 1983), "The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714)", p.5, "The period from the 13th to the 16th century saw the emergence and development of a large number of tribal political formations in north-east India. The Chutiya, the Tai-Ahom, the Koch, the Dimasa (Kachari), the Tripuri, the Meithei (Manipuri), the Khasi (Khyriem) and the Pamar (Jaintia)—all these tribes crystallised into rudimentary state formations by the 15th century. The most developed of the tribes in the 15th century were the Chutiyas."</ref> [[কামৰূপ ৰাজ্য|কামৰূপৰ]] ৰজা সকলৰ দৰে চুতীয়া ৰজা সকলৰো প্ৰত্যেকখন তামৰ ফলিত [[গনেশ|গনেশৰ]] নামেৰে আৰম্ভ কৰা হৈছে।<ref>Sharma, Mukunda Madhava, ''Inscriptions of Ancient Assam'',p.287,"It might be presumed that the elephant mark of the seals of the earlier Kamrupa kings has been very conveniently converted into the figure of Ganesha. But this conversion assumes a greater significance when we find that some 43 years later the Tezpur plates of Vallabha begins with a mangala verse addressed to Ganesa and the Dhenukhana CP inscription of 1392 and the Ghilamora CP inscription of 1401 also begin with salutations to Ganesa."</ref> চুতীয়া শাসকসকলে পূব [[অসম]]ৰ [[তিব্বত]], [[ভূটান]] আৰু [[চীন|দক্ষিণ-পশ্চিম চীন]]ৰ মাজত হোৱা বানিজ্য আৰু মানুহৰ চলাচল নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ক্ষমতা বজাই ৰাখিছিল।<ref>{{harvcol|Saikia|2004|pp=8}}</ref><ref>{{cite book |last=Saikia |first=Yasmin |title=In the Meadows of Gold: Telling Tales of the Swargadeos at the Crossroads of Assam |year=1997 |publisher=Spectrum Publications |location=Guwahati |page=188 |quote=The eastern extremity of this kingdom opened into the mountains inhabited by the Abors, Mishimis, Bhutiyas, and others, and they controlled the trade that passed between the Assam valley and the hills of Bhutan and Tibet.}}</ref> ১১৮৭ চনত বীৰপালে শদিয়াক ৰাজধানী পাতি উত্তৰ-পূব অসম আৰু অৰুণাচলৰ কিছু অঞ্চল লয় চুতীয়া ৰাজ্য স্থাপন কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ গৌৰী নাৰায়ণে সকলো চুতীয়াক একত্ৰিত কৰি এখন বৃহৎ ৰাজ্য গঠন কৰিছিল। উজনি অসমৰ শিৱসাগৰ(দক্ষিণ পাৰ) আৰু বিশ্বনাথ(উত্তৰ পাৰ) জিলাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পূব দিশত অৰুণাচলৰ পাহাৰৰ লৈকে এসময়ত চুতীয়া ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল। ইয়াৰ পিছত প্ৰায় সোতৰজন ৰজাই এই সাম্ৰাজ্য চলাইছিল। [[কামৰূপ ৰাজ্য]] ধ্বংস হোৱাৰ লগে লগে অসমৰ উত্তৰ-পূবত চুতীয়াসকল, পশ্চিম দিশে বাৰভূঞা আৰু কমতা ৰাজ্য ক্ষমতালৈ আহিছিল<ref name="চুতীয়া ৰজা">{{cite web |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaChutiyas.htm | title=চুতীয়া ৰজা | accessdate=August 11, 2012}}</ref>। ১৪ শতিকাৰ শেষৰ ফালে চুতীয়া ৰজা সত্যনাৰায়ণে কামৰূপ আক্ৰমণ কৰা মুচলমান সকলক (সম্ভৱতঃ ১৩৮৯ত কামৰূপ দখল কৰা ঘিয়াছুদ্দিন শাহ) পৰাস্ত কৰি [[কমতা ৰাজ্য|কমতাপুৰত]] ৰজা হৈছিল আৰু কামৰূপ ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত পোণপ্ৰথমবাৰৰ বাবে [[শদিয়া]]ৰ পৰা [[বংগ|উত্তৰ বংগ]]ৰ [[কৰতোৱা নদী|কৰতয়া]] নৈ লৈকে এখন বৃহৎ [[কামৰূপ ৰাজ্য|বৰ-কামৰূপ]] ৰাজ্য গঠন কৰিছিল<ref>"The eastern region, whether it is called Sadhaya or Svadhaya as in the plates or Sadhiya or Sadiya as in Assamese chronicles and the western region of Kamatapura seems to be politically connected and the same Satyanarayana/Ratnanarayana might have held sway over both regions"{{harvcol|Neog|1977|p=818}}</ref> পাছলৈ আহোম চুতীয়া ৰণৰ অন্তত চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতন ঘটে আৰু এই ৰাজ্যৰ ভুখণ্ড [[আহোম ৰাজ্য]]ৰ অন্তৰ্গত হয়। অসমৰ স্থানীয় জনজাতিসকলৰ মাজত চুতীয়াসকল অন্যতম। চুতীয়া সকল কছাৰী গোষ্ঠীৰ লোক আছিল আৰু এটা সময়ত তিব্বত-বাৰ্মীজ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিছিল। চুতীয়া ৰাজ্যৰ ৰাজকীয় তথা ধৰ্মীয় ভাষা বৰ্তমানৰ [[দেউৰী ভাষা]]। বৃটিছৰ দিনত এই ভাষাক ''দেউৰী-চুতীয়া'' ভাষা বুলি কোৱা হৈছিল। সাম্প্ৰতিক কালত, চুতীয়াসকলে [[অসমীয়া ভাষা]] ব্যৱহাৰ কৰে।‌ ==চুতীয়া ৰাজ্যৰ অঞ্চল সমূহ== ===ৰাজধানী অঞ্চল=== [[File:Brick with king Pratyakshnarayan's name.jpg|thumb|ভীষ্মক নগৰ আৰু শদিয়াৰ পদুম পুখুৰীত উদ্ধাৰ হোৱা নৃপতি শ্ৰী শ্ৰী প্ৰত্যক্ষ নাৰায়ৰণ নাম খোদিত থকা ইটা। এই ৰজা জনৰ নাম ঘিলামৰাত উদ্ধাৰ হোৱা সধয়াধিপতি সত্যনাৰায়ণৰ ফলিতো উল্লেখ কৰা আছে।]] চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ আৰু ৰাজধানী আছিল শদিয়া বা সধয়াপুৰ। চুতীয়া ৰজা সকলে নিজকে সধয়াপুৰেশ্বৰ বা সধয়াধিপতি বুলি চিনাকি দিছিল।<ref>Shin, Jae-eun, Descending from Demons, Ascending to Kshatriyas, p.5.</ref> শদিয়াৰ কীৰ্তিচিহ্ন সমূহতো চুতীয়া ৰজাৰ নাম খোদিত আছে। এতিয়ালৈকে শদিয়া অঞ্চলত চুতীয়া যুগৰ তিনিখন নগৰ চিনাক্ত কৰা হৈছে: ভৈয়ামৰ বৰ-নগৰ আৰু দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলৰ ৰূক্মীনী নগৰ (সম্ভৱতঃ বুৰঞ্জীৰ চন্দনগিৰি) আৰু ভীষ্মক নগৰ (সম্ভৱতঃ বুৰঞ্জীৰ থাঙগিৰি)। তাৰেই ভীষ্মক নগৰ আৰু ৰুক্মিণী নগৰৰ ইটাত চুতীয়া ৰজা লক্ষ্মীনাৰায়ণ আৰু প্ৰত্যক্ষ নাৰায়ণৰ নাম খোদিত আছে<ref>Neog, Maheswar, Lights on a Ruling Dynasty of Arunachal Pradesh, p.814</ref>। তাম্ৰেশ্বৰী শালৰ ইটাৰ দেৱালখন চুতীয়া ৰজা মুক্ত-ধৰ্মনাৰায়ণে নিৰ্মাণ কৰাইছিল <ref>A Sircar, D.C, Journal of Ancient Indian History, p. 21</ref>। ===উত্তৰ কূলৰ অঞ্চল=== ব্ৰক্ষ্মপুত্ৰৰৰ উত্তৰ পাৰৰ সীমাৰ কথা বুৰঞ্জী সমূহত পোনপটীয়াকৈ উল্লেখ পোৱা নাযায়। তথাপিটো ঐতিহাসিক তথ্যৰ অনুসৰি ইতিহাসবিদ সকলে চুতীয়া ৰাজ্য ভৰালী বা দিকৰাই নৈ লৈকে বিস্তৃত আছিল বুলি মত প্ৰকাশ কৰে।<ref>Acharya,N.N.,"The history of Medieval Assam",p.232</ref><ref>William Robinson, "A descriptive account of Assam",p.323.</ref><ref>Dutta, Sristidhar, "The Mataks and their kingdom,p.28</ref> বুৰঞ্জী সমূহত উল্লেখ কৰা আছে যে চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰা পাছত ১৫২৭-২৯ চনত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে ভৰালী‌ নৈ পাৰ হৈ ৰাউতা-তেমনীৰ (আজিৰ দিনৰ দৰং-নগাঁৱৰ অঞ্চল) ভূঞা সকলক বস কৰিছিল<ref>According to ''Purani Assam Buranji'', p.27. the twelve Bara Bhuyans of Rowta-Temani (mid-Assam, on either banks of the Brahmaputra) namely Utai, Tamai, Rai, Sakai, Kausika, Uzir, Laskar, Comdar, Sanatana, Keho, Rambhat and Bhakat with four sub-Bhuyans each, were transported and settled in various places of Uttara-kula (Biswanath, Lakhimpur districts). The Lacam Kalita Bhuyan family was placed at Bahbari(Lakhimpur), while one of them was settled on the river Sonari(Dhakuakhana), and another on the hills. As per ''Satsari Buranji'', p.16, Suhungmung suppressed the Baro-Bhuyans in Rowta. The people of the region were placed under the leadership of the Baro-Bhuyans and re-settled at different places of the kingdom.</ref>। ১৫২৬ চনত উত্তৰ কূলৰ ভৰালীৰ পূব অঞ্চল শাসন কৰিবলৈ প্ৰথমতে কনচেং ধনুধৰিয়া গোহাঁইক ভটিয়লিয়া গোহাঁই বা নামনিয়াল সন্দিকৈ হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। ১৫২৭ চনত কনচেঙক চাও চেংলুং বা‌ বৰপাত্ৰ গোহাঁই পদবী দিয়া হয়। ১৫২৭ চনৰে আগ ভাগত বৰপাত্ৰ গোহাঁইক সহযোগ কৰিবলৈ চেঙপেম ধনুধৰিয়া‌ গোহাঁইক থাওমুঙ কটক পাতি লখিমপুৰৰ [[ফুলবাৰী]]ত থাকিবলৈ দিয়া হৈছিল। গতিকে এই সকলোবোৰ তথ্যৰ পৰা বুজিব পাৰি যে ভৰালী নদীৰ লৈকে চুতীয়া ৰাজ্য বিয়পি আছিল। ৰজা সত্যনাৰায়ণৰ দিনত বা‌ তাৰো পাছৰ লৈকে এই পশ্চিম সীমা কমতাপুৰৰ লৈকে পাইছিল গৈ। * [[লখিমপুৰ জিলা]]: বৰ্তমান লখিমপুৰৰ সোৱনশিৰি অঞ্চলতো চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। চুতীয়া ৰজা সকলে সোৱণশিৰিৰ দুয়োপাৰে ব্ৰাহ্মণক ভূমিদান কৰিছিল। এই অঞ্চল পুৰণি কালত হাবুং বুলি জনা গৈছিল। ১৮ শতিকাত আহোম ৰাজ্য ভ্ৰমণ কৰা বৃটিছ বিষয়া ৱেডৰ মতে, [[সোৱণশিৰি নদী]] আৰু [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী]]ৰ মিলন হোৱা অঞ্চলতো হাবুঙৰ অন্তগৰ্ত আছিল।<ref>Wade, J.P, ''An Account of Assam: Rivers of Assam'',p.16.</ref> শদিয়াৰ চেপাখোৱা তামৰ ফলিত উল্লেখ থকাৰ মতে চুতীয়া ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ আদেশত ১৪২৮ চনত হাবুঙাধিপতি বৃহৎ পাত্ৰয়েই ব্ৰাক্ষ্মণক ভূমিদান কৰিছিল<ref>Neog, Maheswar, Lights on a Ruling Dynasty of Arunachal Pradesh, p.818.</ref><ref>Guha, Amalendu, Pre-Ahom Roots and the Medieval State in Assam: A Reply, p. 73, “Habung was a Chutiya dependency; that still earlier it was an autonomous principality of Brahmins; and that the latter's origins could be traced back to a circa 10th-century copper-plate and grant issued by king Ratnapala”.</ref>। চুতীয়া ৰজা লক্ষ্মীনাৰায়ণে ১৪০২ চনত সোৱণশিৰিৰ পশ্চিম দিশত(বৰ্তমান লক্ষিমপুৰ নগৰৰ ওচৰত) আৰু ১৩৯২ চনত সত্যনাৰায়ণ ৰজাই ধৱলী(বগীনদী<ref>ধৱলী নৈৰ প্ৰকৃত অৰ্থ হৈছে "বগা নৈ"</ref>বা উত্তৰ লখিমপুৰ নগৰৰ ওচৰৰ ধল<ref>{{cite journal |last=Neog|first=Maheswar |title=Light on a Ruling Dynasty of Arunachal Pradesh in the Fourteenth and Fifteenth Centuries |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute|volume=58–59 |year=1977 |pages=813–820 |jstor=41691751 |quote=“He donated land to a brāhmana in 1314 Śaka at Ludumumāri on the river Dhavali, identified with the Dhal of the North Lakhimpur district.” }}</ref><ref>{{cite journal|last=Chutia|first=Manas|title=Vasudev Than Narowa Satra—In Historical Perspective|journal=Review of Research|volume=8|issue=8|date=May 2019|page=3|url=https://oldror.lbp.world/UploadedData/11719.pdf|access-date=26 June 2026|quote=“Sarbeswar Boruah identifies Dhavali as Dhal River 5 k.m. to the east of North Lakhimpur town, Vyagrahmari as Baghmari near Jalbhari 5 K.M. to the east-south of Narowa Satra."}}</ref><ref>উত্তৰ লখিমপুৰ নগৰৰ পূবত ঢল আৰু ঘাগৰ নামৰ দুখন নৈ মিলিত হৈ দক্ষিণলৈ বৈ গৈছে।</ref>) নৈৰ পাৰত ব্ৰাহ্মণক ভূমি দান কৰিছিল<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.583</ref>। ১৫২২ চনত ধীৰনাৰায়ণ ৰজাই ঢকুৱাখনাত ব্ৰাহ্মণক ভূমি দান কৰিছিল<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.590</ref>। বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা মতে সোৱণশিৰি পশ্চিম পিনৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত ১৬৭২ চনত দফলা জনজাতিৰ লোকে আক্ৰমণ কৰি মানুহ ধৰি নিছিল। মানুহ খিনিক মুক্ত কৰাই আনিবলৈ ৰজাই বৰবৰুৱাৰ লগতে চুতীয়া হাজৰিকা আৰু চুতীয়া কাঁড়ী বৰুৱাক পঠিয়াইছিল। এই কথাৰ পৰা ধৰিব পৰা যায় যে চুতীয়া সকলৰ বসতি লক্ষিমপুৰৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলৰ লৈকে আছিল।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji, p.220</ref><ref>Barbarua, Hiteswar, "Ahomar Din", p.190</ref> বুৰঞ্জীৰ আন এটা খণ্ডত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ডিক্ৰং অঞ্চলৰ‌ মিৰি লোক সকল এটা সময়ত চুতীয়া ৰজাৰ "হাতী-ঘাহী" লোক আছিল আৰু চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত এই সকলে আহোম ৰজাক বছৰি কৰ-ভাৰ দিছিল। গতিকে ইয়াৰ পৰা ধৰিব পৰা যায় যে এই অঞ্চলো এসয়মত চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল।<ref name= "devi">{{cite book |last1=Devi|first1=Lakshmi|title=Ahom-tribal Relations: A Political Study|date=1968|pages=202–203|url=https://books.google.com/books?id=BVdXAAAAMAAJ|publisher=Assam Book Depot, [Calcutta], Gauhati|OCLC=578753}}</ref> এই সকলো কথাৰ পৰা জনা যায় যে বৰ্তমানৰ লখিমপুৰ জিলাখন সম্পূৰ্ণ ভাবে চুতীয়া ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল। [[File:1392 Bormurtia Copperplate of land grant made by Satyanarayan.jpg|thumb| ঢকুৱাখনা বা ঐতিহাসিক [[হাবুং]] অঞ্চলত উদ্ধাৰ হোৱা অসমীয়া লিপিৰ চুতীয়া ৰজা সত্যনাৰায়ণৰ ১৩৯২ চনৰ তামৰ ফলি।]] * [[ধেমাজি জিলা]]: ধেমাজি জিলাৰ চিচিবৰগাঁও-বৰদলনি অঞ্চলত বহুতো পুৰণি চুতীয়া যুগৰ ধ্বংসাৱশেষ দেখিবলৈ পোৱা যায়<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.439</ref>। জোনাইৰ ৰজাখনা অঞ্চলত ১৩-১৪ শতিকাৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ ইটাৰ দুৰ্গৰ অৱশেষ পোৱা গৈছিল<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.441; Indian Archaeology 1986-87, p. 22</ref>। জোনাইৰ উত্তৰৰ পাচিঘাট অঞ্চলত ১৩-১৪ শতিকাৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ দিনৰ ইটাৰ ভেটি আৰু অন্য ধ্বংসাৱশেষ দেখা পোৱা গৈছে। এই ইটাৰ ভেটি কেইটা শদিয়াৰ ৰুক্মিণীনগৰ বা ভীষ্মকনগৰৰ লগত প্ৰায় মিলে।<ref>{{cite web |title=''Aalekh'', Volume IV, Issue VII |publisher=Assam State Museum |year=2025 |url=https://axomuseum.in/asmt/docs/Aalekh%20Vol%20-%20IV%20(Issue%20VII).pdf |access-date=29 June 2026 |quote=Various archaeological evidences suggests that it was an administrative or military camp of the Chutiyas...After Excavations at Gomsi many structures of brick, terracotta artifacts, pottery and other remnants could be found. The Chutiyas were known for their advanced administration system, various agricultural practices and techniques of construction. The various materials found during excavations shows the similarities with various sites associated with the kingdom of the Chutiyas.}}</ref> সোৱণশিৰি আৰু চিয়াং নৈৰ মাজত বসবাস কৰা মিচিং লোক সকলক আহোম ৰজা চুহুংমুঙৰ দিনত "চুতীয়া-মিৰি" বুলি উল্লেখ কৰিছিল কাৰণ এই সকল চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰজা আছিল।<ref name= "devi"></ref> * [[বিশ্বনাথ জিলা]]: বিশ্বনাথ জিলা যে চুতীয়া ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেই কথা চুতীয়া যুগৰ কীৰ্তিচিহ্ন সমূহৰ পৰা পুহৰলৈ আহে। চুতীয়া যুগৰ খনিকৰ সকলে কিবা উল্লেখযোগ্য কীৰ্তিচিহ্ন নিৰ্মাণ কৰিলে এক বিশেষ ধৰণৰ চিহ্ন কিছুমান ব্যৱহাৰ কৰিছিল। বিশ্বনাথ জিলাৰ অৰুণাচল সীমান্তৰ ১৩-১৫ শতিকাৰ মাজত নিৰ্মিত ৰামঘাট দুৰ্গ (বুঢ়ৈ নৈৰ কাষত), নক্সাপৰ্বত দুৰ্গ(বৰগং নৈৰ কাষত), বালিজানৰ দুৰ্গ আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ পাৰৰ উমাতুমনি দ্বিপ তাৰে প্ৰমাণ। এই সকলো অঞ্চলত দেখা পোৱা হুবহু একেই খনিকৰ চিহ্ন শদিয়াৰ তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ, বুঢ়াবুঢ়ী শাল, ইটা পুখুৰী, ইত্যাদি জেগাত দেখিবলৈ পোৱা গৈছে। উল্লেখযোগ্য যে তাম্ৰেশ্বৰীৰ যিখন শিল-ইটাৰ দেৱালত এই চিহ্ন সমূহ খোদিত আছিল, সেই খন চুতীয়া ৰজা মুক্তধৰ্মনাৰায়ণে ১৪৪২ চনত নিৰ্মাণ কৰিছিল।<ref>A Sircar, D.C, Journal of Ancient Indian History, p. 21; Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.589; Journal of the Asiatic Soceity of Bengal, 1848, p.467</ref> জনা মতে নক্সাপৰ্বত (১৪০০-১৫০০ খ্ৰীষ্টাব্দ)<ref>Tada, Tage, Archaeological remains of Arunachal Pradesh up to 16th century, p.183</ref> আৰু বুঢ়ৈ দুৰ্গ<ref> Barua, Kanaklal, Early History of Kamrupa, p.271</ref> প্ৰায় একে যুগৰে সৃষ্টি হয়। শদিয়াৰ ৰুক্মিণীনগৰ, গম্চি দূৰ্গ আৰু ভীষ্মক নগৰৰ দৰে বালিজান, ৰামঘাট আৰু নক্সা পৰ্বত দুৰ্গতো শিল ইটাৰ ঘৰৰ ভেটি পোৱা গৈছে। নক্সা পৰ্বত(ঘৰৰ ভেটিত আৰু নাদত), ইটা দুৰ্গ(গড়ত) আৰু ৰামঘাট দুৰ্গৰ(গড়ত) শিলৰ ভেটিৰ ওপৰত ইটা ব্যৱহাৰ কৰা শৈলী ৰুক্মিণী নগৰ, তাম্ৰেশ্বৰীৰ সীমাৰ দেৱাল আৰু শদিয়াৰ বৰনগৰৰ পুখুৰীত দেখা গৈছে। এই সমূহ তথ্যৰ ভিথিত কনকলাল বৰুৱা আৰু মহেশ্বৰ নেওগ লেখীয়া বিশিষ্ট ইতিহাস বিধে চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰিসীমা বিশ্বনাথ জিলা লৈকে থকা কথা স্বীকাৰ কৰিছে।<ref> Barua, Kanaklal, Early History of Kamrupa, p.271-272, "The probability is that these ruins are the traces of a Hindu or Hinduised dynasty of local rulers who ruled over a kingdom to the north of Brahmaputra and extending from the Burai river on the west to Sadiya on the east. The dynasty is evidently the line of Chutia kings who assumed the surname Pala."</ref><ref>Neog, Maheswar, "Lights on a Ruling Dynasty of Arunachal Pradesh", p. 218, "If architectural continuity is admitted between the fortifications in the Sadiya region and the Burai river ruin site, it would be possible to believe that the kingdom of these rulers(Chutia) extended as far as the outer limit of Darrang district, in the western most extent of which Ahom conquerors settled the vanquished Chutias in the early part of the sixteenth century."</ref> ইয়াৰ ওপৰিও জনা যায় যে চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰা পাছতেই (অৰ্থাৎ ১৫২৫ চনতে) আহোম ৰজাই উত্তৰ পাৰৰ শদিয়া অঞ্চল, ভাটি অঞ্চল (বিশ্বনাথ)‌ আৰু হাবুং (লখিমপুৰ) অঞ্চল শাসন কৰিবলৈ নতুনকৈ পদবী সৃষ্টি কৰিছিল<ref>Barua, Gopal Chandra, Ahom Buranji, p.59-61; Gait, Edward, A history of Assam, p. 86</ref>। গতিকে এই সমূহ অঞ্চল চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল বুলি গ'ম পোৱা যায়। ===দক্ষিণ কূলৰ অঞ্চল=== চুতীয়া ৰাজ্যৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নৈৰ দক্ষিণ পাৰৰ সীমা দিহিং নৈ আছিল। এই কথা বুৰঞ্জী সমূহত স্পষ্টকৈ উল্লেখ পোৱা যায়।<ref>Assam Buranji(SM), p.9</ref><ref>Bhuyan, S.K., Satsari Buranji, p.56</ref> সেই সময়ত মাজুলী দ্বীপ সৃষ্টি হোৱা নাছিল আৰু দিহিং নৈ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ কাষে কাষে বৈ গৈ বৰ্তমান মাজুলীৰ পশ্চিমত লগ হৈছিল। বুৰঞ্জী সমূহৰ পৰা জনা যায় যে আহোম ৰাজ্যৰ ৰাজধানী চাৰাগুৱা<ref>{{cite book|last=Gait|first=Edward A.|title=A History of Assam|edition=2nd|location=Calcutta and Simla|publisher=Thacker, Spink & Co.|year=1926|pages=83}}</ref> আৰু বকতা<ref>Ahmed, Nasir, Assam-Bengal Trade in the Medieval Period: A Numismatic Perspective, p.170, "they made Bakata(on the banks of Dihing) their capital in the reign of their king Suhungmung Svarga Narayan."; Guha, Amalendu, The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714), p.19.</ref><ref>{{cite book|last=Gait|first=Edward A.|title=A History of Assam|edition=2nd|location=Calcutta and Simla|publisher=Thacker, Spink & Co.|year=1926|pages=85}}</ref> আৰু খোৰা ৰজা দিনত আঠাবাৰী<ref>{{cite book|last=Saikia|first=Sayeeda Yasmin|title=In the Meadows of Gold: Telling Tales of the Swargadeos at the Crossroads of Assam|location=Guwahati|publisher=Spectrum Publications|year=1997|pages=21, 42|isbn=81-85319-61-8 }}</ref> দিহিং নৈৰ পাৰত অৱস্থিত আছিল। বৰ্তমানত এই অঞ্চল সমূহ শিৱসাগৰ জিলাৰ অন্তৰ্গত। গতিকে এই সকলো কথাৰ পৰা ধৰিব পাৰি যে বৰ্তমানৰ শিৱসাগৰ অঞ্চলৰো এটা অংশ (দিহিং নৈৰ উত্তৰৰ) চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। ১৫২২ চনত দিহিং মুখৰ যুদ্ধত নীতিপালৰ সৈন্য বাহিনীক পৰাস্ত কৰি আহোম সেণা চুতীয়া ৰাজ্যত প্ৰবেশ কৰিছিল। চুহুংমুঙৰ সৈন্যয়ে চুতীয়া নৌ সেনাক খেদি ব্ৰক্ষ্মপুত্ৰয়ে দি উজাই আহি ডিব্ৰুমুখত গড় নিৰ্মাণ কৰিছিল। ডিব্ৰু মুখ, চেচামুখ, লাৰুপাৰা আৰু সোণাৰীত (তিনিচুকীয়া) পুণৰ ৰণ হৈছিল। গতিকে এই সকলো অঞ্চলতে চুতীয়া সকলৰ বসতি আছিল বুলি ক’ব পৰা যায়। দক্ষিণ সীমান্তত এলেকা তিপাম-নামৰূপ-বৰহাট অঞ্চল আছিল। [[File:Stone inscription of Chutia king Muktadharmanarayana.jpg|thumb|চুতীয়া ৰজা মুক্তধৰ্মনাৰায়ণৰ ১৪৪২ চনৰ শিলৰ লিপি]] * [[মাজুলী জিলা]]: বৰ্তমানৰ মাজুলী জিলাখন পূৰ্বতে দিহিং অঞ্চল আছিল। এই‌ মাজুলী জিলাৰ পুব পিনৰ দিহিং নৈৰ মাছক লয় হোৱা বিবাদৰ পৰাই চুতীয়া-আহোমৰ যুদ্ধৰ পাতনি মেলে।‌ ধীৰনাৰায়ণ ৰজাই মাজুলীৰ দিহিং মুখ, চেৰুৱাকতা আৰু চিৰা-আটি অঞ্চলত আহোমৰ লগত যুদ্ধ কৰে। বুৰঞ্জীৰ মতে ১৫২২ত চুহুংমুঙে দিহিংমুখত (পশ্চিম মাজুলী) কোঠ লৈ থকা চুতীয়া সেনাক আক্ৰমণ কৰিছিল। শেষত ১৫২৩ চনত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে এই অঞ্চল চুতীয়াৰ পৰা দখল কৰে। * [[ডিব্ৰুগড় জিলা]]: বৰ্তমানৰ ডিব্ৰুগড় জিলাৰ প্ৰায় ভাগ ভূমি সেই সময়ত দিহিং নৈৰ উত্তৰত আছিল। বুৰঞ্জী সমূহৰ পৰা জনা যায় যে দিহিঙৰ আহোম ৰাজ্যৰ সীমাৰ ওচৰতো চুতীয়া লোকৰ বসতি আছিল। আহোমৰ চোম-চিৰিং, খাতোৱাল চেতিয়া, হলাহল পাতৰ, চাংচাই, ইত্যাদি বংশৰ ওপৰি পুৰুষ সকল চুকাফা বা তেওঁৰ এক দুই পুৰুষ পাছৰ আহোম ৰজাই ওচৰৰ চুতীয়া গাঁও মাৰি অনা লোক আছিল। আহোম ৰজা চুতুফাক চাফ্ৰাই নৈৰ (ডিব্ৰুগড় জিলাৰ দক্ষিণৰ) ওচৰত চুতীয়া সকলে বন্ধুত্বৰ প্ৰস্তাব দেখুৱাই নাও খেল চাবলৈ মাতি হত্যা কৰিছিল।‌ ১৫২৩ চনত চুতীয়া ৰাজ্যৰ ডিব্ৰু অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰি আহোম সেনাই গড় সাজিছিল। চুতীয়া ৰাজ্য দখৰ‌ কৰাৰ পাছত ১৫২৬ চনত দিহিঙীয়া গোহাঁই পদবী সৃষ্টি কৰা হয়। চুতীয়া বিদ্ৰোহৰ ফলত ডিব্ৰুগড়ত নতুন এখন প্ৰদেশ(''মৌঙ-তিফাও'') গঠন কৰি ১৫২৭ত চাওলুং চুলিঙক শাসনকৰ্তা হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। Thermo luminescence (TL) পদ্ধতিৰে ডিব্ৰুগড়ৰ মৌৰামৰা দৌলৰ ওপৰত কৰা datingৰ অনুসৰি ইটাৰ দৌলটো ১৩-১৪ শতিকাৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ দিনত নিৰ্মিত<ref>Saikia, R.R,"Chronological and Archaeometric Evaluation of Bricks from Archaeological Sites of Upper Assam, Northeast India: Estimation of the Firing Temperature and Civilization History", p.17</ref>। ১৫৪২ চনৰ বহাগ মাহত ডিব্ৰুগড় অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে শিৱসাগৰৰ দিচাং নৈৰ ওচৰত আহোম মন্ত্ৰী চেং-হাননক পৰাস্ত কৰি বিদ্ৰোহ কৰিছিল। ১৫৬৫ চনৰ মাঘ মাহত ডিব্ৰুগড় অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰি নামৰূপ আৰু খেৰাম (নামৰূপৰ ওচৰৰ অঞ্চল) অঞ্চলৰ আহোম গাঁও সমূহ আক্ৰমণ কৰি লুণ্ঠন কৰি তিপাম ৰজাৰ লগত যুঁজিছিল। গতিকে এই সকলো তথ্যৰ ভিত্তিত গম পোৱা যায় যে প্ৰায় গোটেই খন ডিব্ৰুগড় জিলাই চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। [[File:Dihing River Old course map.jpg|thumb|right|upright=1|দিহিং নৈৰ পুৰণি আৰু বৰ্তমানৰ সুতি।<ref>Jogendra Nath Sarma, “A study on Palaeochannels from satellite imagery in a part of Upper Assam”, in Proceedings of the National Symposium on Remote Sensing Applications for Resource Management with Special Emphasis on the North-Eastern Region, Guwahati, 1993, pp. 74–83, Fig. 1, p. 76.</ref>]] * [[তিনিচুকীয়া জিলা]]: তিনিচুকীয়া জিলাৰ অধিকাংশ ভূমি চুতীয়া ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল যদিও পূব দিশৰ এটা অংশ মৰাণ মুখিয়াল আৰু আহোম ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। চুতীয়া ৰাজ্য দিহিং নৈৰ পশ্চিম বা উত্তৰ পাৰে বিস্তৃত আছিল বুলি জনা যায়। সেই সময়ত দিহিং নৈ বৰ্তমানৰ সুতিতকৈ কেই কিলোমিটাৰমান পশ্চিমলৈ বৈ গৈছিল। পেঙেৰী, ডিগবৈ, জয়পুৰ, তিপাম, ইত্যাদি অঞ্চল দিহিঙৰ পূবত আছিল। এই অঞ্চল সমূহ বৃটিছৰ দিনৰ লৈকে হাবি অৰণ্যৰে ভৰি আছিল য'ত মৰাণ লোক সকলে হাবি কাটি ঝুম খেতি কৰিছিল আৰু সময়ে সময়ে আহোম ৰজা সকলক অৰণ্যৰ সামগ্ৰী যোগান ধৰিছিল। তিনিচুকীয়াৰ শদিয়া সেই সময়ত "সধয়াপুৰ" বুলি জনাজাত আছিল আৰু সধয়া বা চুতীয়া ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল। আহোম বুৰঞ্জীৰ মতে শদিয়াৰ দক্ষিণৰ অঞ্চলতো চুতীয়া সেনাপতি বুঢ়া বৰুৱা (আহোম ভাষাত "থাওমান") বোলা এজনে শাসন কৰিছিল যিজনে‌ আহোমৰ বিৰুদ্ধে ১৫২৩ চনৰ ডিব্ৰুগড় ৰণত ভাগ লৈছিল। ১৫২৪ত চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতন হয় আৰু তিনিচুকীয়া জিলাৰ সমগ্ৰ ভূমি আহোম ৰাজ্যৰ অধীনলৈ আহে। আহোমৰ শদিয়া খোৱা গোহাঁয়ে (আহোম ভাষাত "থাওমুঙ বʼঙেন") শদিয়া অঞ্চল শাসন কৰিবলৈ লয়। শদিয়াৰ দক্ষিণৰ বৰডোমছা অঞ্চলত আহোমৰ হাটখোৱা গোহাঁই (আহোম ভাষাত "থাওমুঙ বʼক্লাং") বিষয়াই লোণৰ হাটৰ অধিকাৰী হয়। * [[শিৱসাগৰ জিলা|শিৱসাগৰ-]][[চৰাইদেউ জিলা]]: যিহেতু দিহিং নৈ চুতীয়া ৰাজ্যৰ দক্ষিণ পাৰৰ সীমা আছিল,‌ সেই সময়ৰ দিহিং নৈৰ সুঁতিৰ উত্তৰ পাৰৰ ভূমি‌ চুতীয়া ৰাজ্যতে আছিল। সেই অঞ্চলত আজিৰ দিনৰ শিৱসাগৰ আৰু চৰাইদেউ জিলাৰ উত্তৰ অংশ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বুৰঞ্জী সমূহৰ পৰা জনা যায় যে চুতীয়া ৰজা এজনে আহোম ৰজা‌ চুতুফাক নাওখেল চাবলৈ চাফ্ৰাই নৈ লৈ আমন্ত্ৰিত কৰিছিল, গতিকে চাফ্ৰাই নৈ অঞ্চলতো হয়টো দুয়ো ৰাজ্যৰ সীমান্ত অঞ্চল আছিল। চাফ্ৰাই নৈ বৰ্তমান চৰাইদেউ জিলাৰ উত্তৰ অংশত অৱস্থিত। ===অৰুণাচলৰ ভয়াম আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চল=== অৰুণাচল প্ৰদেশৰ প্ৰায়ভাগ ভৈয়াম আৰু দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলে চুতীয়া ৰাজ্যৰ অংশ আছিল। ৰাজধানী শদিয়াৰ অধিকাংশ ভূমি আজিৰ দিনৰ অৰুনাচল প্ৰদেশত। অৰুণাচলৰ ৰাজধানী ইটানগৰৰ [[ইটা দুৰ্গ]] চুতীয়া ৰাজ্যৰ দিনতে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। [[পূব ছিয়াং জিলা]]ৰ গমচি দূৰ্গ, দিবাং উপত্যকা জিলাৰ ৰুক্মিণী নগৰ, [[লোহিত জিলা]]ৰ ভীষ্মক নগৰ আৰু তেজু দুৰ্গ, ইত্যাদিও চুতীয়া ৰাজ্যৰ কিছুমান প্ৰসিদ্ধ দুৰ্গ। চুতীয়া ৰাজ্যৰ দিনত [[নামচাই জিলা]]ত তেঙাপনী দেউৰী সকলৰ বসতি আছিল। নামচাইৰ মহং অঞ্চলত চুতীয়া ৰাজ্যৰ দিনত লোণৰ পুঙ আছিল।‌ নামচাইৰ দক্ষিণৰ [[চাংলাং জিলা]]ৰো পাহাৰ-ভৈয়ামৰ এটা অংশ চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। টাই ভাষাৰ "আহোম বুৰঞ্জী" গ্ৰন্থ খনত উল্লেখ থকাৰ মতে পূৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ (''Mung-Tiura'') সীমান্তত খামজাং প্ৰদেশ আছিল। এই অঞ্চলৰ "নঙাখাম" নামৰ নৰা মুখিয়াল এজনে ১৭৭৫ চনত চুতীয়া সকলক লগত লয় হাটখোৱা গোহাঁইৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিছিল আৰু পৰাস্ত হৈ দিহিং(''Nam-jin'') নৈৰ ওচৰৰ পুৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত (''Doi-mung-Tiura'') আশ্ৰয় লৈছিল।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji",p.331,"In Khamjang, one Nara Deka called Ngakham was living on the border of the Chutia country (''Mung-Tiura'')...The Naras retreated to the side of the Nam-jin river where they prepared a stockade and lived therein. The Kuar Hazarika Senapati advanced and attacked the enemies at the side of the Namjin river. The enemies took to their heels and left a woman and a cow behind...The Naras entered into the hilly part of the Chutia country.(''Doi-Mung-Tiura'')...The Nara Deka, Ngakham, after having had a consultation with his men, left Dhunaguri and took shelter in a deep part of the jungle on the hill."</ref> বুৰঞ্জীৰ পৰা জনা যায় যে খামজাং প্ৰদেশ পাটকাই পৰ্বতৰ‌ নং-খেও-য়ং বা বৰ্তমানৰ নংয়াং হ্ৰদ (''Lake of no return'') থকা অঞ্চলত অৱস্থিত আছিল।<ref name="Gait1906">{{cite book |last=Gait |first=Edward Albert |title=A History of Assam |date=1906 |publisher=Thacker, Spink & Co. |location=Calcutta |page=76 |url=https://archive.org |quote=In A.D. 1228, he arrived at Khamjang. He crossed a river called the Khamnamjang in rafts and came to the Nongyang lake.}}</ref><ref name="ChanglangGazetteer">{{cite book |last=Government of Arunachal Pradesh |title=Arunachal Pradesh District Gazetteers: Changlang District |date=1991 |publisher=Directorate of Information and Public Relations |location=Shillong |pages=15–18 |quote=The ancient Tai territory of Khamjang is historically associated with the Nongyang lake basin, a natural body of water located near the Pangsau Pass along the Patkai range, which came to be known in modern times as the Lake of No Return.}}</ref><ref name="Barpujari1992">{{cite book |last=Barpujari |first=H. K. |title=The Comprehensive History of Assam: Volume II |date=1992 |publisher=Publication Board, Assam |location=Guwahati |page=42 |quote=Sukapha crossed the Patkai via the Pangshau pass and reached Khamjang, establishing a base near the Nongyang lake (now famously referred to as the Lake of No Return).}}</ref> ===নামনি অসমৰ‌ অঞ্চল=== ৰত্ননাৰায়ণ ৰজাই কৰা ৰাজ্য বিস্তাৰৰ তথ্য ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ শদিয়া-চেপাখোৱা তামৰ ফলিত(১৫২৮ চনৰ) পোৱা যায়। এই ফলিত উল্লেখ কৰা মতে ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ পিতৃ আছিল ৰজা ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু ধৰ্মনাৰায়ণৰ পিতৃ ৰত্ননাৰায়ণে এসময়ত কমতাপুৰৰ লৈকে নিজৰ ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিছিল। ভূমিদানৰ ফলিখনত উল্লেখ আছে<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.587</ref>, {{Quote|text="একোহভূ্ৎ কমতাপুৰে নৰপতি ভূপাল-ৱাৰাৰ্চ্চিতঃ <br /> কন্দৰ্প-প্ৰতিপক্ষ-লক্ষ-ৱিজয়ী শ্ৰী ৰত্ননাৰায়ণঃ।।"}} অৰ্থাৎ এজন হৈছিল (একোহভূৎ) কমতাপুৰৰ ৰজা (কমতাপুৰে নৰপতি), যি জন আছিল "ভূপাল সমূহৰদ্বাৰা অৰ্চিত"(ভূপাল-ৱাৰাৰ্চ্চিত) আৰু "কামদেৱৰ(আন এটা নাম কন্দৰ্প) শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে বিজয়ী" (কন্দৰ্প-প্ৰতিপক্ষ-লক্ষ-ৱিজয়ী) শ্ৰী ৰত্ননাৰায়ণ।<ref>ৰত্ননাৰায়ণৰ আন এটা নাম সত্যনাৰায়ণো আছিল। এই কথা ঘিলামৰা অঞ্চলৰ বৰমূৰ্তিয়া বিলৰ তাম্ৰপত্ৰৰ পৰা জানিবলৈ পোৱা যায়। ফলিখনৰ মতে ১৩৯২ খ্ৰীষ্টাব্দত সুৰ-ৰিপু(অসুৰ) বংশৰ সধয়াপুৰৰ ৰজা নন্দিশ্বৰৰ পুত্ৰ সত্যনায়াণে ব্ৰাহ্মণক ২০০ পুৰা(৮০০ বিঘা) মাটি দান কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ(আত্মজ) ধৰ্মনাৰায়ণ ৰজাই ফলিখনৰ নবীকৰণ কৰিছিল। গতিকে ইয়াৰ পৰা বুজিব পাৰি যে ধৰ্মনাৰায়ণ ৰজাৰ পিতৃ ৰত্ননাৰায়ণৰ আন এটা নাম সত্যনাৰায়ণ আছিল। উল্লেখযোগ্য যে ১৫০ বছৰ আগতে গৌৰীনায়াৰণ/ৰত্নধ্বজপালেও নিজৰ পুত্ৰ শিৱনাৰায়ণৰ লগত কমতেশ্বৰ ৰজা সন্ধয়াৰ ৰাজকুমাৰীক বিয়া কৰাই কমতা ৰাজ্যৰ লগত বন্ধুত্ব স্থাপন কৰিছিল। সম্ভৱতঃ এই কমতা ৰাজবংশ নাইকীয়া বা দুৰ্বল হৈ যোৱা ফলতে চুতীয়া ৰজা সত্যনাৰায়ণে কমতা ৰাজ্য নিজৰ অধীনলৈ আনিছিল।</ref> তদুপৰি কমতা ৰাজ্যৰ দুৰ্লভনাৰায়ণৰ আৰু চুতীয়া ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণ একেই জনে ৰজা হোৱাৰ থল আছে। এই‌ তথ্য সমূহৰ পৰা ধৰিব পাৰি যে এসময়ত চুতীয়া ৰাজ্যখনে নামনি অসমৰ কমতাপুৰৰ লৈকে পাতনি মেলিছিল। [[File:Another section of the palace.jpg|thumb|চুতীয়া দুৰ্গ ভীষ্মক নগৰৰ ইটাৰ গড়ৰ এক অংশ]] ==যোগিনী তন্ত্ৰত উল্লেখ== ১৬ শতিকাৰ আগভাগত লিখা‌ যোগিনী তন্ত্ৰত কামৰূপৰ বিভিন্ন অঞ্চল আৰু ৰাজকীয় শক্তিসমূহৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত ''"সৌমাৰ"'', ''"কূবাচ"'', ''"যৱন"'' আৰু ''"প্লৱ"'' নাম উল্লেখ আছে— {{quote|পূৰ্বভাগে চ সৌমাৰঃ কূবাচ‌ পশ্চিমে‌তথা ।<br>দক্ষিণে যৱনসদ্ উত্তৰে প্লৱ এব চ ॥<br><br>এবমেব মহাদেৱি তে সৰ্বে কামৰূপকাঃ ।<br> এবং তে কথিতং দেবি সৌমাৰচৰিতং হি তৎ ॥}} অৰ্থাৎ পূৰ্বে সৌমাৰ, পশ্চিমে কূবাচ, দক্ষিণে যৱন আৰু উত্তৰে প্লৱ — এইসকল কামৰূপ অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। গ্ৰন্থখনৰ পাচৰ অংশ সমূহত ''"কুবাচ"''ক [[কোচ ৰাজ্য|কোচ]], ''"সৌমাৰ"''ক [[আহোম ৰাজ্য|আহোম]] আৰু ''"যৱন"''ক বঙ্গ মুচলমান বা [[মোগল সাম্ৰাজ্য|মোগল]] বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। এই অনুসৰি ইতিহাসবিদ সকলে ''"প্লৱ/প্লব"'' শব্দটোৱে সেই সময়ৰ উত্তৰ ভাগত ৰাজত্ব কৰি থকা ''"পাল"'' বংশীয় চুতীয়া ৰাজ্যক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছে বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>{{cite journal|script-title= as: চুতীয়া জাতি : সৰ্বানন্দ ৰাজকুমাৰ|journal="অসম সাহিত্য সভা পত্ৰিকা"|volume=2|year=1961|url=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/csss/Asom%20Sahitya%20Sabha%20Patrika/Asom%20Sahitya%20Sabha%20Patrika%201961/1961%20VOL%20-2.pdf |quote=যোগিনী তন্ত্ৰত সেই সময়ত কামৰূপৰ উত্তৰ খণ্ডত প্লৱক-বিলাকে ৰাজত্ব কৰিছিল‌ বুলি আছে। বুৰঞ্জীৰ মতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰে বৰনদীৰ পূবে ভূঞাবিলাকে আৰু তেওঁলোকৰ পূবে আৰু আহোম ৰাজ্যৰ উত্তৰ পূবে চুটিয়া ৰাজ্য আছিল। যোগিনী তন্ত্ৰত উত্তৰ আৰু দক্ষিণ পাৰৰ ভূঞাসকলৰ আৰু কছাৰীসকলৰ ৰাজ্যৰ উল্লেখ নাই। চুটিয়া ৰজাসকলৰ নামৰ পাচত "পাল" শব্দটো পোৱা‌ যায়। এইবিলাক কাৰণত অনুমান কৰিব পাৰি যে যোগিনী-তন্ত্ৰত উল্লেখ কৰা "প্লবক"-বিলাকেই চুটিয়াসকল।}}</ref> চুতীয়া ৰজা সকলে যে "পাল" উপাধি লিখিছিল‌ এই তথ্য চুতীয়া বুৰঞ্জীৰ বাদে ১৭০০‌ শতিকাত ৰচিত চাংৰুং ফুকনৰ বুৰঞ্জীৰ পৰাও ধৰিব পৰা যায়।<ref>Changrung Phukanar Buranji, Part 3,"শদিয়াৰ দেওঁঘৰ তাম ওপৰত পতা কৰি দিয়া। সেই দʼলৰ জোখ।...আৰে নায়ক ৰাজা ধৰ্মপালক ১, পুতেক ধৰ্ম নাৰাণ ১, পুতেক বিবেক নাৰাণ ১, পুতেক ৰুম নাৰাণ ১, পুতেক চিও নাৰাণ ১, আৰ পাচত খুন্ত ১, আৰ পাচত কোঠান ১, আৰ পাছত চুতীয়া ১, আকে মাৰি দেৱে ল'লে সেইদৰে থৈই।"</ref> ==ইতিহাস== চুতীয়া সকলৰ মাজত বুৰঞ্জী লিখাৰ প্ৰথা নথকাৰ বাবে তেওঁলোকৰ আটাইবোৰ ৰজাৰ নাম জনা নাযায়। দেওধাই অসম বুৰঞ্জীৰ মতে বাৰ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা ষোল্ল শতিকাৰ আগভাগলৈকে মুঠ দহজন চুতীয়া ৰজাই ৰাজত্ব কৰিছিল। লক্ষিমপুৰ আৰু শদিয়াৰ অঞ্চলত উদ্ধাৰ হোৱা তামৰ ফলি বা শিলা লিপিৰ পৰা ১৪ শতিকাৰ শেষ ভাগৰ পৰা ১৫২২ৰ মাজৰ মুঠ ১০ জন ৰজাৰ নাম পোৱা যায়। নেই ইলিয়াছ চাহাবৰ "হিষ্ট্ৰী অৱ দা শ্বান্‌ছ" গ্ৰন্থৰ মতে আহোম ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক [[চুকাফা]]ৰ সমসাময়িক চুতীয়া ৰজা কোছীৰ আগতে তেওঁৰ বংশৰ চৌত্ৰিশজন ৰজাই ৰাজত্ব কৰিছিল। তালৈ চাই কোনো কোনো পণ্ডিতে চুতীয়াসকলে খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকামানতে ৰাজ্য স্থাপন কৰিছিল বুলি অনুমান কৰে।<ref name="বুৰঞ্জী">{{cite book | title=মাধ্যমিক অসম বুৰঞ্জী | author=ড: স্বৰ্ণলতা বৰা | pages=১৮৪-১৯০ | isbn=81-85905-11-8}}</ref> ===ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা=== চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু পতনৰ কথা কেইবাখনো বুৰঞ্জীত পোৱা যায় যেনে দেওধাই অসম বুৰঞ্জী, অসম বুৰঞ্জী (SM), ইত্যাদি। সকলো বুৰঞ্জীৰ তথ্য সসূহ প্ৰায় একেই। বৃটিছ বিষয়া ''ET Dalton‌'' আৰু ''W.B.Brown''ৰ অনুসৰি একেবোৰ আখ্যান কিম্বদন্তি ৰূপত [[মিচিং জনগোষ্ঠী|মিচিং]] আৰু [[দেউৰী জনগোষ্ঠী|দেউৰী]] লোকৰ মাজতো প্ৰচলিত আছিল।<ref>{{cite book |last=Brown |first=W.B. |title=An Outline Grammar Of The Deori Chutiya Language |publisher= Assam Secretariat Printing Office |location=Shillong |year=1895 |pages=75, 84 |quote="..as it agrees in all particulars with the traditions,I have elsewhere met with, it may merely be a compilation from them..These traditions are preserved among the Miris, the Deoris, who were the Chutiya priests (and amongst whom alone remnants of the ancient language and customs of the race are still preserved), and by some few of the Chutiyas who now call themselves Hindu Chutiyas... I have heard from them(Deoris) the story of how the Chutiya princess Sadhuni was won by the young archer (Niti Pal)... Probably enquiry would show that the other incidents of the chronicle are preserved as traditions among the Deoris in a similar modified form. }}</ref> "দেউধাই অসম বুৰঞ্জী"ত উল্লেখ কৰা "চুতীয়াৰ কথা"ৰ প্ৰথম আখ্যানৰ মতে আনুমানিক ১১৮৭ চনত চুতীয়া সকলে পাহাৰৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত (পাহাৰৰ আগৰিত বা মুখত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে)<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji: 4th edition, p.164, "পূৰ্বে ১১১১ শকত ভীৰ্ম্মক ৰজাৰ বংশৰ বীৰপালৰ নামে এজন আছিল। তাৰ ভাৰ্য্যাৰ নাম ৰূপৱতী। দৈৱদোষত থাকি সোণাগিৰি পৰ্ব্বতৰ আগাৰিত প্ৰৱেশ হৈল। তাতে ৬০ ঘৰ চুতীয়া আছিল। তাৰ ৰজা নাই। তাৰে মাজত প্ৰৱেশ হৈ কিছু দিন থাকি বীৰপালে গায়পাল নাম ল'লে। তাৰে আজ্ঞাৰে এই ৫০ ঘৰ চুটিয়া প্ৰবৰ্ত্তি আছিল।</ref> বিভিন্ন সৰু সৰু ৰাজ্য(বা বৃহৎ গাঁও) গঠন কৰি বাস কৰি আছিল।<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji: 4th edition, p.164</ref> তাৰ ভিতৰতে স্বৰ্ণগিৰি নামৰ ৰাজ্য খনত ভীৰ্ম্মোক নামৰ চুতীয়াৰ<ref>বুৰঞ্জী খনৰ অনুসৰি ভীৰ্ম্মোক চুটিকা বা চুটিয়া বংশৰ লোক আছিল। {{quote|"সদিয়া কোৰ্জকো দেসঃ চুটিকা বংশৰ ভিৰ্ম্মোকাঃ</br>ধাতু দৃব্য ত্বং লোভেন হদ্বাজন পদা দয়ঃ।।"}} উল্লেখযোগ্য যে "টিকা" মানে দেউৰী-চুতীয়া ভাষাত বংশক বুজোৱা হয়। গতিকে চুটিকাৰ অৰ্থ চুতীয়া বংশ বুলি ধৰিব পাৰি।</ref> আদি ৰজা এজনৰ বংশৰ বীৰপাল নামৰ এজন লোক ৰজা হৈ আছিল। বীৰপালৰ ৰাজ্যত ৬০ টা যৌথ পৰিয়ালৰ লোকে বাস কৰিছিল, অৰ্থাৎ প্ৰায় ৬০০০ লোক।<ref>Dutta, Sristidhar, "The Mataks and their kingdom", p.45. "Morans, Borahis, Kacharis and Chutias were the main tribes in the Matak community. As all of them were Bodos in origin, they had a common living pattern too. They lived in joint families. The number of members in a joint family sometimes exceeded one hundred."</ref> ইয়াৰ পিছত চুবুৰীয়া চুতীয়া লোকসলক পৰাস্ত কৰি তেওঁ 'গয়াপাল' নাম লৈছিল। তেওঁক "খুন্ত ৰজা" বুলিও জনা‌ গৈছিল।<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji, p.202</ref> একেইখন বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা "চুতীয়াৰ কথা"ৰ দ্বিতীয় আখ্যানৰ<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji, pp.170-171</ref> মতে বীৰপালে কিৰাতনী দেৱীৰ আশীৰ্বাদত দুটা সোণৰ মেকুৰী আৰু দণ্ড-খাট লাভ কৰি চোট-হিন্দুৱান খুন্তৱান(চুতীয়া ৰাজ্যৰ) ৰজা হৈছিল আৰু শদিয়াত আছিল ("পৰদিনা চৰুৰ ঢাকন গুচাই চালে, সোণৰ বিড়ালী দুটী পালে, দণ্ড-খাট পালে। সেইদিন ধৰি সকলৰে সোধ-পোছ দিন দিন ধৰি পালে। ছোট হিন্দুৱানৰ খুন্তৱানৰ ৰজা হ'ল। শদিয়াত সিটো ৰজা অবাক ৰূপে থাকে।")। যিহেতু দ্বিতীয় আখ্যানৰ মতে বীৰপালে সদিয়া অঞ্চলতে ৰাজত্ব কৰিছিল, গতিকে প্ৰথম আখ্যানৰ সোণাগিৰি পৰ্ব্বতৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলো সম্ভাৱতঃ শদিয়াতে আছিল। ===ৰাজ্য বিস্তাৰ=== বীৰপালৰ পুত্ৰ আছিল ৰত্নধ্বজপাল বা গৌৰীনাৰায়ণ। তেওঁ নিজৰ বাহু বলেৰে উজনি অসমৰ সকলো চুতীয়া ৰাজ্য (যেনে ৰঙ্গালগিৰি, চন্দ্ৰগিৰি, ধৱলগিৰি, নীলগিৰি, ইত্যাদি) একত্ৰিত কৰি বৃহৎ চুতীয়া ৰাজ্য গঠন কৰিছিল<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji: 4th edition, pp.164-167</ref>। তাৰ পাছত তেওঁ স্বেতাগিৰি ৰাজ্যৰ ভদ্ৰেশেন নামৰ ৰজা জনক পৰাস্ত কৰি দৈৱজ্ঞ, তাঁতী, সোণাৰী, ব্ৰাহ্মণ, সূতাৰ, কমাৰ, ইত্যাদি অনেক বিদ্যালয়ত লোক পালে<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji: 4th edition, pp.165</ref>। সেই সময়ত প্ৰায়বোৰ ৰাজ্যৰ ৰাজধানী পাহাৰীয়া বা পাহাৰৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত পতা হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপে আহোমৰ চৰাইদেউ পৰ্বত, কছাৰীৰ ডিমাপুৰ/মাইবাং, কোচৰ চিকণা পৰ্বত, ইত্যাদি। পাছলৈ চুতীয়া ৰাজ্যৰ নগৰ যেনে চন্দনগিৰি(আজিৰ দিনৰ ৰুক্মিণীনগৰ), ভীষ্মকনগৰ, ইটানগৰ, ইত্যাদি সকলো পাহাৰৰ‌ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলতে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ওপৰিও জনা যায় যে আগৰ দিনত‌ উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ বহুতো জনগোষ্ঠীৰ লোকে পাহাৰৰ দাতিকাষৰীয়া বা‌ ওখ অঞ্চলত স্থায়ী ভাৱে থাকি ভৈয়ামত খেতি কৰিছিল।<ref>উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ বহুতো জনগোষ্ঠীৰ লোকে খেতিৰ অনুসৰি ভৈয়াম আৰু পাহাৰ দুয়ো অঞ্চলতে জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল।‌ প্ৰায়বোৰ লোকে তেতিয়াৰ দিনত আহু আৰু বাও ধানৰ খেতি কৰিছিল। শালি‌ কৰিলেও বেছি পৰিমাণে কৰা‌ নাছিল। বছৰৰ আৰম্ভণিতে আহু ধানৰ খেতি কৰি চপাই মেলি, বাও বা শালি খেতি কৰি বাৰিষাৰ বানৰ পৰা ৰোধ পাবলৈ বা বাৰিষাৰ বেমাৰ আজাৰ নহ'বলৈ পাহাৰৰ দাতিৰ‌ স্থায়ী অঞ্চল বোৰলৈ ঘূৰি গৈছিল। বৰাহী সকলে সেইবাবেই হয়টো চুকাফাক চৰাইদেউ পৰ্বতত থাকিবলৈ উপদেশ দিছিল। কালিকা পুৰাণৰ মতে দিক্কৰবাসিনী পীঠও বছৰৰ কেইবামাহ ধৰি পানীৰ তলত ডুব গৈছিল। কিছু লোকে হয়টো সেই সময়ত ভৈয়ামত স্থায়ী ৰুপে থাকি খেতি কৰিছিল আৰু সময়ত পাছলৈ বাকী লোকেও ভৈয়ামত স্থায়ী গাঁৱ পাতি থাকিবলৈ লৈছিল। বৰাহী চুতীয়া সকলৰ দুই শ্ৰেণী: চাং আৰু বাম বৰাহী হয়টো ইয়াৰে চিন। চুতীয়া ৰজা সকলে ব্ৰাহ্মণক ভূমিদানো‌ সম্ভৱতঃ এই কাৰণতে কৰিছিল যাতে চুতীয়া লোক সকলে ভৈয়ামত হিন্দু ধৰ্মত দিক্ষিত হৈ স্থায়ীভাৱে থাকিবলৈ লয়। পাছলৈ চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ ফলত পাহাৰীয়া অঞ্চলত বসতি নোহোৱাৰ বাবে বা সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা/দূৰ্গ নোহোৱাৰ বাবে সেইবোৰ অঞ্চল পাহাৰীয়া জনজাতি সকলৰ হাতলৈ যায়। সেই কাৰণতে আহোম ৰাজ্যৰ দিনত পাহাৰীয়া জনজাতি বোৰে সঘনে ভৈয়ামৰ গাঁৱ লুণ্ঠন কৰিবলৈ ধৰে আৰু ইয়াৰ প্ৰতিৰোধৰ বাবে আহোম সকলে পছা প্ৰথা আৰম্ভ কৰে।</ref> হয়টো পাহাৰীয়া দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত থাকি ভৈয়ামত খেতি কৰা চুতীয়া সকলে মধ্যযুগৰ চুতীয়া ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠাৰ পাছৰে পৰা ক্ৰমান্বয়ে সুসংগঠিত ভাৱে ভৈয়ামতো‌ স্থায়ী ভাৱে থাকিবলৈ লয়। দেউধাই বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা চন্দ্ৰগিৰি নামৰ চুতীয়া ৰাজ্য খনো বৰ্তমান শদিয়াতে অৱস্থিত আছিল। এইখন পাছলৈ স্বৰ্ণগিৰিৰ চুতীয়া ৰজা ৰত্নধ্বজপালে নিজৰ অধীনলৈ আনিছিল। চন্দ্ৰগিৰি অঞ্চলতে নীতিপালে আহোম ৰজাৰ লগত যুদ্ধ কৰিছিল, যাৰ বাবে তেওঁক "চন্দ্ৰ নাৰায়ণ" বুলিও কোৱা হৈছিল<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji, p.200</ref>। গোপাল চন্দ্ৰ বৰুৱাৰ টাই ভাষাৰ বুৰঞ্জীত এই অঞ্চলটোক "দৈ-চন্দন"(টাই ভাষাত দৈ=পাহাৰ) কোৱা হৈছে। ৰানী সাধনীয়ে এই অঞ্চলতে প্ৰাণ ত্যোগ কৰিছিল। ৰত্নধ্বজপালে বস কৰা ৰাজ্য স্বেতাগিৰি সম্ভৱত বৰ্তমান লখিমপুৰ বা বিশ্বনাথ জিলাত আছিল কাৰণ এই ৰাজ্য দখল কৰা পাছতে তেওঁ বৰ্তমান মাজুলীত নিজৰ ৰাজধানী হিচাপে "ৰতনপুৰ" নামৰ এখন নগৰ গঠন কৰিছিল<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji, p.193</ref> । "ঢোল বাই ক'ত? ৰতনপুৰত। খোল বাই ক'ত? ৰতনপুৰত", এই বিখ্যাত পুৰণি গীতটো চুতীয়া ৰাজধানী ৰতনপুৰক লৈয়ে সৃষ্টি কৰা হৈছিল। এই ৰতনপুৰতে পাছলৈ নৱ-বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ সত্ৰ এখনো স্থাপন কৰা হৈছিল। পৰবৰ্তী কালত ৰত্নধ্বজপালে নিজৰ ৰাজধানী শদিয়াত স্থায়ী ৰূপে গঠন কৰিছিল<ref>Bhuyan, S.K., Deodhai Buranji, p.193</ref>। ইয়াৰ পাছত ৰত্নধ্বজপালে মধ্য অসম বা কামৰূপ‌‌ পিনৰ ন্যায়পাল নাম এজন ৰজাৰ লগত যুদ্ধ কৰিবলৈ মন কৰিলে, কিন্তু ৰজা জনে নিজৰ জীয়ৰী ৰত্নপাললৈ দি মিত্ৰ কৰিলে। E.T.Daltonয়ে পোৱা বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি ইয়াৰ পাছত ৰত্নধ্বজপালে ৰাজ্যৰ পাহাৰৰ দাতিকাষৰীয়া অঞ্চল সমূহত একেই শাৰীতে কেইবাটাও দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিছিল, ডাঙৰ পুখুৰী খন্দাইছিল আৰু মন্দিৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।<ref>{{cite book |last=Brown |first=W.B. |title=An Outline Grammar Of The Deori Chutiya Language |publisher= Assam Secretariat Printing Office |location=Shillong |year=1895 |pages=75, 84 |quote="Returning with his bride to his chosen seat of government, he sought no further extension of his dominions, bur directed his whole attention to the improvement of what he had acquired and to the consolidation of his power. He built a line of forts along the foot of the hills, probably to restrain the hungry barbarians, his former countrymen; made large tanks and founded temples."}}</ref> বাৰ-ভূঞাৰ ইতিহাসৰ মতে ৰত্নধ্বজপাল আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ বিজয়ধ্বজপালৰ মধ্যঅসমৰ ৰৌতা-তেমনীৰ বাৰ-ভুঞা সকলৰ লগত যুদ্ধ হয়। ফলত ৰত্নধ্বজপালে বাৰভূঞা সকলক কৰা শোধাইছিল। পাছলৈ বিজয়ধ্বজপালৰ দিনত বন্ধুত্ব স্থাপন হৈছিল।<ref>Bhuyan, Nakul Chandra, "Bara-Bhuyan",p.7</ref> আহোম সকলৰ বুৰঞ্জীত উল্লেখ থকাৰ মতে চুকাফা ৰাজকুমাৰ মাও-লুং দেশত থাকোতে অসমত পাছখন ৰাজ্য আছিল: চুতীয়া, কমতেশ্বৰ, কছাৰী, বৰাহী আৰু মৰাণ। চুকাফাই চৰাইদেউত ৰাজধানী পতাৰ আগতে বাটত বহুতো চুতীয়াক লগ পাইছিল<ref>Bhuyan, S.K., Satsari Buranji, p.4</ref>। যিহেতু চুকাফাই চৰাইদেউত নগৰ গঢ়া আগতে নামৰুপ, তিপাম, অভয়পুৰ, হাবুং, শিমলুগুৰি আৰু চনটক বাস কৰি আহিছিল। গতিকে এইবোৰ অঞ্চলৰে কিছুমান জেগাত চুতীয়া সকলৰ বসতি আছিল বুলি ধৰিব পৰা যায়। বহুতো চুতীয়া পৰিয়াল (যেনে চোম-চিৰিং, চাংচাই, খাতুৱাল চেতিয়া, ইত্যাদি) চুকাফাৰ দিনতে আহোম জাতিত অন্তৰ্ভুক্ত হৈ বিলীন হৈ গৈছিল<ref>Goswami, Hemchandra, Purani Asam Buranji, p. 23, 25</ref>। এই সকলো তথ্যৰ পৰা ধৰিব পাৰি যে ১২-১৩ শতিকাত চুতীয়া ৰাজ্য সেই সময়ত বিশ্লবনাথ, লখিমপুৰ, মাজুলী, ডিব্ৰুগড় অঞ্চলৰ পৰা শদিয়া আৰু অৰুণাচলৰ সীমান্ত অঞ্চলৰ লৈকে বিয়পি আছিল।  ===কমতা ৰাজ্যৰ লগত বৈবাহিক সম্পৰ্ক=== ৰত্নধ্বজপালৰ পুত্ৰ বিজয়ধব্বজ ডাঙৰ হোৱাত ৰজাই চুতীয়া ৰাজ্যৰ পশ্চিমৰ কমতা ৰাজ্যৰ ৰজা লৈ কটকী পঠিয়াই কন্যা এজনী বিচাৰে। কিন্তু ৰত্নধ্বজপালৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ নকৰি কমতা ৰজাই কটকী মন্ত্ৰী বিজয় সেনৰ আগত ৰত্নধ্বজলৈ‌ কৈ‌ পঠালে-"যদি ৰজা‌ আহি নিয়ে তেহে দিব পাৰো"। কমতেশ্বৰৰ‌ এই বাৰ্তাত ৰত্নধ্বজপালে অপমান বোধ কৰি পাত্ৰ-মন্ত্ৰীসকলৰ লগত আলোচনা কৰি কমতা ৰাজ্যৰ দিশে ৰাজকীয় অভিযানৰ পূৰ্বপ্ৰস্তুতি ল’বলৈ সিদ্ধান্ত লয় এই আক্ৰমণৰ পূৰ্ব প্ৰস্তুতি হিচাবে সৈন্য-সামন্ত, ৰচদ-পাতি‌ সংগ্ৰহৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ উপৰিও বত্নধ্বজপালে তেওঁৰ ৰাজধানীৰ পৰা কমতা ৰাজ্যৰ ৰাজধানীলৈ এটা আলিবাটৰ বান্ধিবলৈ আৰু এই বাটৰ‌কষত এদিনৰ অন্তৰে অন্তৰে তেওঁৰ সৈন্য‌বাহিনীয়ে জিৰণি ল'বলৈ একো একোখন নগৰ/কোঠ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ বিজয়সেন মন্ত্ৰীক আদেশ দিয়ে। বিজয়সেনে কাম সম্পূৰ্ণ কৰি ৰজাক জনাই আৰু ৰজাই জয়ধ্বজ মন্ত্ৰীক শাসনৰ দায়িত্বত‌ থৈ নিজে কমতা ৰাজ্যলৈ অগ্ৰসৰ হয়। চুতীয়া ৰজাৰ এই অভিযানৰ কথা গম পাই কমতেশ্বৰ শঙ্কিত হয় আৰু পাত্ৰমন্ত্ৰী সকলৰ লগত আলোচনা কৰি সংঘাত এৰাই চলিবলৈ নিজৰ সকলোতকৈ সুন্দৰী কন্যাক ৰাজযোগ্য যৌতুকেৰে সৈতে ৰত্নধ্বজৰ‌ পুত্ৰ বিজয়ধ্বজলৈ বিয়া দিলে। ===গৌড় ৰাজ্যৰ লগত মিত্ৰতা=== কমতা ৰাজ্যৰ লগত বৈবাহিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰাৰ পিছত ৰত্নধ্বজপালে গৌড় ৰজাৰ লগত সখি সম্বন্ধ স্থাপন কৰিবলৈ মন মেলিলে। সেই সময়ত গৌড় তুৰ্কী মুছলমান সকলৰ শাসনাধীন আছিল। চুতীয়া বুৰঞ্জীত গৌড় ৰজাক পাৎসা আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰীক বৰ উজিৰ কৈছে কিন্তু এইখিনি লেখক জনে লগাই দিয়া গৌড় অঞ্চলৰ পাছৰ দিনত প্ৰচলিত উপাধিও হ'ব পাৰে। গৌড় ৰাজ্যৰ লগত বন্ধুত্ব স্থাপন কৰি পৰবৰ্তী কালছোৱাত গৌড়েশ্বৰে ৰত্নধ্বজপাললৈ গঙ্গাজল আৰু ৰত্নধ্বজপালে গৌড়েশ্বৰলৈ পৰশুৰাম কুণ্ডৰ জল আদান-প্ৰদান কৰি থাকিবলৈ এটা বুজাপৰালৈ আহিছিল। তদুপৰি চুতীয়া ৰজাই এটি পুত্ৰ শিক্ষা লাভৰ অৰ্থে গৌড় ৰাজ্যত ৰাখিছিল আৰু গৌড়েশ্বৰৰ পুত্ৰ ও চুতীয়া ৰাজ্যলৈ আহিছিল। কিন্তু দূৰ্ভাগ্যজনকভাৱে চুতীয়া ৰজাৰ পুত্ৰ জনৰ মৃত্যু ঘটিছিল। ===মৌঙ-মাও ৰাজ্যৰ সেনাপতিৰ আক্ৰমণ=== ===চুতীয়া ৰজাৰ কমতাপুৰ বিজয়=== ১৩-১৪ শতিকাত গৌড়ৰ মুচলমান ৰজাসকলে কেইবা বাৰো কমতা ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰিছিল, যাৰ ফলত ৰাজ্যখন দুৰ্বল হৈ পৰিছিল। ১৪ শতিকাৰ অন্তিমটো দশকত ঘিয়াছুদ্দিন আজম শ্বাহে কামৰূপ-কমতা অঞ্চল আক্ৰমণ কৰে। তেওঁৰ এই আক্ৰমণ আৰু কামৰূপ দখলৰ প্ৰমাণ বʼকুৰ ১৩৮৯ চনৰ এখন শিলালিপিত পোৱা যায়<ref>Owahedur Zaman, "Study on the Persian Inscriptions discovered in Assam,p.5, "This stone slab inscription is from the time of Ghiyasuddin Azam Shah (ruled from 1389 A.D. to 1410 A.D). It was discovered in Boko of Kamrup district which was issued by Sultan Ghiyasuddin Azam Shah in 1389 A.D. It seems that he extended his sovereignty through Guwahati upto Boko area."</ref>। এই কথা বিশ্বনাথৰ হেলেম অঞ্চলত উদ্ধাৰ হোৱা ১৩৯৯ খৃষ্টাব্দৰ (১৩২১ শক) হাজোৰ নকুছি অঞ্চলত কৰা ভূমি দানৰ তামৰ ফলিৰ পৰাও জনা যায়।<ref>[https://archive.org/details/helem-copperplate-1399 Helem copper plated dated to 1399 p.6]</ref> ফলিখনত ভূমিদানৰ দক্ষিণ সীমা বৰ্ণনা কৰিবলৈ "শ্ৰী গিয়াচুদ্দিনে কামৰূপ শাসন কৰা সময়ত গন্ত্ৰী, মন্ত্ৰী-পালী আদিয়ে ভোগ কৰা মাটি" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।‌ ফলিৰ বাকি অংশত গৌড়াধিপতি জনক কোনোবা ৰজা এজনে পৰাস্ত কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে যদিও উক্ত ৰজা জনৰ নাম থকা অংশটো অস্পষ্ট বুলি কোৱা হৈছে।<ref>[https://archive.org/details/helem-copperplate-1399 Helem copper plated dated to 1399 p.6]</ref> এই আক্ৰমণৰ ফলত পশ্চিম অসমত ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা সৃষ্টি হৈছিল। সেইসময়তে পূব দিশত চুতীয়া ৰাজ্যখন শক্তিশালী হৈ উঠিছিল। ফল স্বৰূপত চুতীয়া ৰাজশক্তিয়ে পশ্চিম পিনে পাতনি মেলে। চুতীয়া ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ১৪২৮ চনৰ তাম্ৰলিপিত উল্লেখ আছে যে তেওঁৰ‌ ককাক সত্যনাৰায়ণে (আন‌ এটা নাম ৰত্ননাৰায়ণ<ref>ৰত্ননাৰায়ণৰ আন এটা নাম সত্যনাৰায়ণো আছিল। এই কথা ঘিলামৰা অঞ্চলৰ বৰমূৰ্তিয়া বিলৰ তাম্ৰপত্ৰৰ পৰা জানিবলৈ পোৱা যায়। ফলিখনৰ মতে ১৩৯২ খ্ৰীষ্টাব্দত সুৰ-ৰিপু(অসুৰ) বংশৰ সধয়াপুৰৰ ৰজা নন্দিশ্বৰৰ পুত্ৰ সত্যনায়াণে ব্ৰাহ্মণক ২০০ পুৰা(৮০০ বিঘা) মাটি দান কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ(আত্মজ) ধৰ্মনাৰায়ণ ৰজাই ফলিখনৰ নবীকৰণ কৰিছিল। গতিকে ইয়াৰ পৰা বুজিব পাৰি যে ধৰ্মনাৰায়ণ ৰজাৰ পিতৃ ৰত্ননাৰায়ণৰ আন এটা নাম সত্যনাৰায়ণ আছিল।</ref>) সেই একে সময়ছোৱাতে (১৩৯০-১৪০১) “কমৰুপৰ শত্রু”ক পৰাস্ত কৰি কমতাপুৰত‌ নিজৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ভূমিদানৰ ফলিখনত উল্লেখ আছে, {{blockquote|"একোহভূ্ৎ কমতাপুৰে নৰপতি ভূপাল-ৱাৰাৰ্চ্চিতঃ</br> কন্দৰ্প-প্ৰতিপক্ষ-লক্ষ-ৱিজয়ী শ্ৰী ৰত্ননাৰায়ণঃ।।"</br>}} অৰ্থাৎ এজন হৈছিল (একোহভূৎ) কমতাপুৰৰ ৰজা (কমতাপুৰে নৰপতি), যি জন আছিল "ভূপাল সমূহৰদ্বাৰা অৰ্চিত"(ভূপাল-ৱাৰাৰ্চ্চিত) আৰু "কামদেৱৰ(আন এটা নাম কন্দৰ্প) শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে বিজয়ী" (কন্দৰ্প-প্ৰতিপক্ষ-লক্ষ-ৱিজয়ী) শ্ৰী ৰত্ননাৰায়ণ।<ref>Barua, Swarnalata, Chutia Jatir Buranji, p.587, "এজন হৈছিল (একোহভূৎ) কমতাপুৰৰ ৰজা (কমতাপুৰে নৰপতি), যি জন আছিল "ভূপাল সমূহৰদ্বাৰা অৰ্চিত"(ভূপাল-ৱাৰাৰ্চ্চিত) আৰু "কামদেৱৰ(আন এটা নাম কন্দৰ্প) শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে বিজয়ী" (কন্দৰ্প-প্ৰতিপক্ষ-লক্ষ-ৱিজয়ী) শ্ৰী ৰত্ননাৰায়ণ"</ref> যদিও এই “শত্রু”ৰ পৰিচয় স্পষ্টকৈ উল্লেখ কৰা হোৱা নাই, তথাপিও ইতিহাসবিদ সকলে সাধাৰণতে ধাৰণা কৰে যে ই গৌড়ৰ মুচলমান সেনাবাহিনী অথবা কমৰুপৰ সিংহাসনৰ বাবে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰা কোনো স্থানীয় ৰাজনৈতিক শক্তি হ’ব পাৰে, যাক চুতীয়া ৰজাই পৰাস্ত কৰিছিল। ১৩৯৯ চনৰ হেলেম অঞ্চলৰ তামৰ ফলিৰ পৰা এই সময়ছোৱাত মুচলমান সকলে কামৰূপ আক্ৰমণ কৰাৰ কথা জনা যায়। গতিকে এই শত্ৰু সম্ভৱতঃ সেই সময়চোৱাত কামৰূপ-কমতা দখল কৰি থকা গৌড়ৰ মুচলমান সেনাই আছিল। একেইখন ফলিৰ তৃতীয় আৰু চতুৰ্থ শাৰীত ৰত্ননাৰায়ণৰ পুত্ৰ ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু তেখেতৰ পুত্ৰ দুৰ্লভ নাৰায়ণৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে। পাছৰ অংশত উল্লেখ কৰা মতে ১৪২৮ খৃষ্টাব্দত (১৩৫০ শক) ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ আদেশত হাবুঙাধিপতি শ্ৰী বৃহৎ পাত্ৰয়ে ব্ৰাক্ষণক ৪০০ পুৰা(১৬০০ বিঘা) মাটি দান কৰিছিল। [[File:Chutia Kingdom Map (at its greatest extent).jpg|thumb|চুতীয়া ৰজা সত্যনাৰায়ণৰ দিনৰ বৃহৎ চুতীয়া ৰাজ্য।]] এইদৰে গৌড়ৰ সামৰিক চাপ আৰু কমৰুপ-কমতা অঞ্চলত সৃষ্টি হোৱা অস্থিৰতাৰ সুযোগ লৈ চুতীয়া শক্তিয়ে পশ্চিমলৈ বিস্তাৰ কৰি কমতাপুৰত নিজৰ আধিপত্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি বুজা যায়।<ref>"The eastern region, whether it is called Sadhaya or Svadhaya as in the plates or Sadhiya or Sadiya as in Assamese chronicles and the western region of Kamatapura seems to be politically connected and the same Satyanarayana/Ratnanarayana might have held sway over both regions"{{harvcol|Neog|1977|p=818}}</ref> ৰত্ননাৰায়ণ ৰজাই আনুমানিক ১৩০০‌ শতিকাৰ শেষৰ ভাগত কমতা ৰাজ্য দখল কৰি পুণৰ পূৰ্বৰ কামৰূপ ৰাজ্য গঠন কৰিবলৈ প্ৰয়াস কৰিছিল। ====দুৰ্লভনাৰায়ণৰ পৰিচয় আৰু বিতৰ্ক==== ঐতিহাসিক তথ্যৰ অনুসৰি কমতা ৰাজ্যৰ "দুৰ্লভনাৰায়ণ" নামৰ এজন ৰজাই অসমীয়া কবি [[হেম সৰস্বতী]], [[হৰিবৰ বিপ্ৰ]], আদি বহু লেখকক পৃষ্ঠপোষকতা আগবঢ়াইছিল।<ref>হেম সৰস্বতীয়ে তেওঁৰ প্ৰহ্লাদ চৰিত গ্ৰন্থত দুৰ্লভনাৰায়ণৰ প্ৰশংসা কৰি লিখিছে—“কামতামণ্ডল দুৰ্লভ নাৰায়ণ নৃপবৰ অনুপাম”। এই শাৰীকেইটাৰ পৰা দুৰ্লভনাৰায়ণক কমতা মণ্ডলৰ অধিপতি আৰু সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ পৃষ্ঠপোষক ৰজা হিচাপে বুজা যায়।</ref> গুৰু চৰিতৰ বৰ্ণনা অনুসৰি কমতা-কামৰূপৰ ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণে কানৌজৰ পৰা অহা বহু ব্ৰাহ্মণ আৰু কায়স্থ ভুঞা পৰিয়ালক নিজৰ ৰাজ্যত আশ্ৰয় দি পূৰ্বাঞ্চলত বসতি স্থাপনৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। [[শঙ্কৰদেৱ|শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ]] পূৰ্বপুৰুষ সকলও এই স্থানান্তৰিত পৰিয়ালসমূহৰ মাজৰে এটা পৰিয়াল আছিল। এই পৰিয়ালসমূহক প্ৰথমতে উত্তৰ গুৱাহাটীৰ ওচৰৰ লেঙামাগুৰি আৰু পাছলৈ নগাঁৱৰ তেম্বুৱানী-বান্ধা(ঢেমনী) অঞ্চলত বসতি দিয়া হৈছিল বুলি গুৰু চৰিতত উল্লেখ আছে।<ref>Baniprasanna Misra, ''Srimanta Sankara and His Times: Some Further Historical Probings'', Centre for Assamese Studies, Tezpur University, 2016, pp. 27–29.</ref> ইতিহাসবিদ মহেশ্বৰ নেওগে পৰৱৰ্তী কালৰ চৰিত-পুথি আৰু বৈষ্ণৱ লোকবিশ্বাসৰ ভিত্তিত শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম-চন ১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দ বুলি গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু এই অনুসৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ৰাজত্ব কাল ১৪ শতিকাৰ মধ্যভাগ বুলি অনুমান কৰিছিল। কিন্তু ২০১৬ চনত লিখা গৱেষণামূলক প্ৰবন্ধত ইতিহাসবিদ বাণীপ্ৰশন্ন মিশ্ৰই উপলব্ধ তথ্যসমূহ পুনৰ বিশ্লেষণ কৰি এই গণনাক নাকচ কৰে আৰু শঙ্কৰদেৱৰ জন্ম সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টীয় ১৪৭৯–১৪৮৪ চনৰ ভিতৰত হৈছিল বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>Baniprasanna Misra, ''Srimanta Sankara and His Times: Some Further Historical Probings'', Centre for Assamese Studies, Tezpur University, 2016, pp. 19-20.</ref> সেই অনুসৰি তেওঁ দুৰ্লভনাৰায়ণৰ শাসনকালো পুনৰ নিৰ্ধাৰণ কৰি চতুৰ্দশ শতিকাৰ শেষ ভাগৰ পৰা পঞ্চদশ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগৰ মাজত হোৱাৰ সম্ভাৱনা প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>Baniprasanna Misra, ''Srimanta Sankara and His Times: Some Further Historical Probings'', Centre for Assamese Studies, Tezpur University, 2016, pp.23</ref> মহেশ্বৰ নেওগে নিজৰ লেখনীত পঞ্চদশ শতিকাৰ আগভাগত কমতা ৰাজ্য শাসন কৰা আন এজন দুৰ্লভ নাৰায়ণ কথা উল্লেখ কৰিছে।<ref>Maheswar Neog, "Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam", pp.42-44</ref> এইজন ৰজাৰ লগত কামৰূপ অঞ্চলৰ আৰিমত্ত ৰজাৰ যুদ্ধ হৈছিল। এছ. চি. ৰাজখোৱাই ''কামৰূপৰ বুৰঞ্জী'', ৱেডৰ বিৱৰণ আৰু ৰতিকান্ত দ্বিজৰ ''ৰাজবংশাৱলী'' তুলনা কৰি ''ৰাজবংশাৱলী''ৰ এটা পাঠত দিয়া ১৩৬০ শক (১৪৩৮ খ্ৰীষ্টাব্দ)ক অৰিমত্তৰ ৰাজত্বৰ শেষ বছৰ বুলি গ্ৰহণ কৰিছে। সেই অনুসৰি তেওঁ মত প্ৰকাশ কৰে যে কমতাৰ ৰজা দুৰ্লভেন্দ্ৰৰ সৈতে অৰিমত্তৰ সংঘৰ্ষ “পঞ্চদশ শতিকাৰ বিশৰ দশকৰ পাছলৈ” নিব নোৱাৰি, অৰ্থাৎ দুৰ্লভেন্দ্ৰ ১৪২০ৰ দশকত বা তাৰ আগতে কমতাৰ ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত সক্ৰিয় আছিল।<ref>{{cite journal |last=Rajkhowa |first=S. C. |title=The Kingdom of Kāmarupa and Kamatā in the 14th and 15th Centuries |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=8 |year=1945 |pages=139–146 |jstor=45435410 quote=If Arimatta's reign ended in 1360 saka i.e. 1438 A.D. his struggle with Durlabhendra must be placed not later than the twenties of the 15th century.}}</ref> মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে দুৰ্লভনাৰায়ণ নামৰ প্ৰথমজন ৰজাই ১৪ শতিকাৰ মধ্য ভাগত আৰু দ্বিতীয় জনে ১৫ শতিকাৰ আগ ভাগত ৰাজত্ব কৰিছিল।<ref>Maheswar Neog, "Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam", pp.42-44,"The reign of Durlabhendra and his father, in view of Durlabhendra's fight with Arimatta, may be appropriately assigned to the first part of the fifteenth century."</ref> কিন্তু বানীপ্ৰশন্ন মিশ্ৰৰ তথ্যৰ অনুসৰি প্ৰথম জন দুৰ্লভনাৰায়ণৰ শাসন কালো ১৫ শতিকাৰ আগ ভাগে আছিল। গতিকে দুয়োজন দুৰ্লভনাৰায়ণ একেই জন ৰজা হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। নেওগৰ মতে দ্বিতীয় জন দুৰ্লভনাৰায়ণ ধৰ্মপাল নামৰ ৰজা এজনৰ পুত্ৰ আছিল।<ref>Maheswar Neog, "Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam", pp.42-44,"The identity of Dharmapala, Durlabhnarayana's kinsmen could not be fixed. In one Buranji an unnamed king of Kamata is mentioned, with whom the deity, Bhairava, residing in a stone idol, places towards the west of his capital, was displeased and migrated thereform to Halanginagara...It is a divine agency which is made responsible for the flight both of Dharmapala of the carita as well as of the unnamed Kamata king of the Buranji. My surmise is that they are one and the same person...According to the Assam Buranji, Durlabhendra was the unnamed Kamata king's son by his queen, Sulocana. Durlabhendra remained in the capital with his mother when his father fled to Asama, and became king of Kamata...The reign of Durlabhendra and his father, in view of Durlabhendra's fight with Arimatta, may be appropriately assigned to the first part of the fifteenth century."</ref> চুতীয়া ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ পিতৃৰ নামো ধৰ্মনাৰায়ণ আছিল। হেম সৰস্বতীয়ে দুৰ্লভনাৰায়ণক ‘‘কমতামণ্ডল’’ৰ ৰজা বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>''প্ৰহ্লাদ চৰিত্ৰ''' উল্লেখ কৰিছে- "কমতামণ্ডল দুলৰ্ভনাৰায়ণ নৃপবৰ অনুপম৷ তাহান ৰাজ্যত ৰুদ্ৰসৰস্বতী দেৱযানী কন্যা নাম৷৷ তাহান তনয় হেমসৰস্বতী ধ্ৰুৱৰ অনুজ ভাই৷"</ref><ref name="sarma">{{cite book | title=অসমীয়া সাহিত্যৰ সমীক্ষাত্মক ইতিবৃত্ত | publisher=প্ৰতিমা দেৱী | author=ড: [[সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মা]] | authorlink=| year=১৯৯৬ | location=গুৱাহাটী | pages=৫৩-৫৪}}</ref> প্ৰাচীন কামৰূপৰ তাম্ৰশাসন আৰু সংস্কৃত ৰাজনৈতিক পৰিভাষাত ‘‘মণ্ডল’’ শব্দটো এক আঞ্চলিক বা ৰাজনৈতিক পৰিসৰ বুজাবলৈহে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। আনহাতে, চুতীয়া তামৰ ফলিত দুৰ্লভনাৰায়ণৰে ‘‘সাধয়াপতি’’ বা সদিয়াৰ ৰজা বুলি পৰিচয় দিয়া দেখা নাযায়; তাৰ বিপৰীতে তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষ ৰত্ননাৰায়ণ ‘‘কমতাপুৰ’’ৰ ৰজা হৈছিল বুলিহে উল্লেখ কৰিছে। দুৰ্লভনাৰায়ণে পৃষ্ঠাপোষকতা আগ বঢ়োৱা আন এজন কবি হৈছে "হৰিবৰ বিপ্ৰ"। ইতিহাসবিদ মহেশ্বৰ নেওগে এইজন কবিকে ৰামানন্দ দ্বিজৰ "শ্ৰী শ্ৰী বংশী গোপালদেৱ চৰিত"ত উল্লেখ কৰা বংশীগোপালদেৱৰ ককাক হৰিবৰ বিপ্ৰ বুলি চিনাক্ত কৰিছে।<ref name="ভৰালী">{{cite book | title=এহেজাৰ বছৰৰ এশগৰাকী অসমীয়া | publisher=চিত্ৰলেখা পাব্লিকেশ্বন্‌ছ | author=ভৰালী, হেমন্ত কুমাৰ | year=২০০১ | location=গুৱাহাটী | pages=২৯৮-২৯৯}}</ref> ৰচনাখনত হৰিবৰ বিপ্ৰক ''"কুণ্ডিল গোষ্ঠীত জাত পুৰুষ সুন্দৰ / ব্যাঘ্ৰপিণ্ডা গ্ৰামেশ্বৰ মুখ্য পণ্ডিতৰ"'' বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে, অৰ্থাৎ তেওঁক কুণ্ডিল বা চুতীয়া ৰাজধানী [[শদিয়া]] অঞ্চলৰ লোক আৰু ব্যাঘ্ৰপিণ্ডা গাঁৱৰ গ্ৰামেশ্বৰ বুলি কোৱা হৈছে।<ref>{{cite book |title=Harivara Vipra’s Babrubahnar Yuddha and Tamradhwajar Yuddha |editor=Birinchi Kumar Barua; Maheswar Neog |publisher=Gauhati University |year=1960 |page=}}</ref> মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে হৰিবৰ বিপ্ৰৰ ৰচনাত ‘‘চেতিয়া’’ শব্দৰ উল্লেখো পোৱা যায়। এই শব্দ কিছু ইতিহাসবিদে আহোম যুগৰ পৰৱৰ্তী সংস্কৰণত যোগ হোৱা বুলি ক'ব খোজে।<ref>{{cite book |last=Kakati |first=Banikanta |title=Aspects of Early Assamese Literature |publisher=Gauhati University |year=1953 |page=34}}</ref> কিন্তু বুৰঞ্জী সমূহৰ পৰা দেখা যে এই ''চেতিয়া'' পদবী চুতীয়া ৰাজ্যতো আছিল<ref>Bhuyan, S.K, "Deodhai Buranji, p.16</ref> আৰু চুহুংমুঙে চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰাৰ পাছৰ পৰাহে আহোম ৰাজ্যত প্ৰচলিত হৈছিল।<ref>S.K, "Satsari Buranji, p.16</ref> "কবিৰত্ন সৰস্বতী"ৰ ৰচনাৰ পৰা জনা যায় যে তেওঁক দুৰ্লভনাৰায়ণৰ পুত্ৰ ইন্দ্ৰনাৰায়ণয়ে পৃষ্ঠা পোষকতা আগ বঢ়াইছিল। ইতিহাসবিদ বাণীপ্ৰশন্ন মীশ্ৰৰ মতে মাধৱদেৱৰ ভনীয়েক উৰ্বশীয়ে দহ বছৰ বয়সত (১৫২৬ শতিকাত)<ref>{{cite book |last=Misra |first=Baniprasanna |title=Deprovincialising Srimanta Sankaradeva |publisher=Centre for Assamese Studies, Tezpur University |year=2015 |pages=24–25 }}</ref> এই কবিজনৰ বংশৰ ৰামদাস আতাক বিয়া কৰাইছিল। ৰামদাস ৰত্ন সৰস্বতীৰ পাছৰ ষষ্ঠ প্ৰজন্মৰ পুৰুষ আছিল।<ref>{{cite book |last=Kakati |first=Banikanta |title=Aspects of Early Assamese Literature |publisher=Gauhati University |year=1953 |page=44}}</ref> সেই অনুসৰি ইন্দ্ৰনাৰায়ণৰ শাসনকালও পঞ্চদশ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধৰ মাজভাগত (প্ৰায় ১৪২০–১৪৪০ খ্ৰীষ্টাব্দ) আছিল বুলি অনুমান কৰিব পাৰি। এই সকলো তথ্যসমূহৰ ভিত্তিত কিছু গৱেষকে কমতা, কামৰূপ আৰু শদিয়া একেই ৰাজ শক্তিয়ে পৰিচালিত কৰিছিল বুলি ক'ব খোজে।<ref>"The eastern region, whether it is called Sadhaya or Svadhaya as in the plates or Sadhiya or Sadiya as in Assamese chronicles and the western region of Kamatapura seems to be politically connected and the same Satyanarayana/Ratnanarayana might have held sway over both regions"{{harvcol|Neog|1977|p=818}}</ref> তথাপিটো কমতাপুৰৰ এই দুৰ্লভনাৰায়ণ আৰু চুতীয়া বংশৰ দুৰ্লভনাৰায়ণ‌ একে ব্যক্তি আছিল নে নাই, সেই বিষয়ে ইতিহাসবিদ সকলৰ মাজত বৰ্তমানেও একমত পোৱা নাযায়। ===ঘাৰমৰা সত্ৰ স্থাপন=== ===চীনৰ লগত সম্পৰ্ক=== ===চুতীয়া-আহোম যুদ্ধ=== * চুকাফাৰ দিনৰ সম্পৰ্ক বুৰঞ্জী সমূহৰ মতে চুকাফাৰ‌ পুত্ৰৰ সময়ৰ পৰা চুতুফাৰ মৃত্যুৰ আগলৈকে আহোমসকলে চুতীয়া ৰাজ্যৰ সৈতে আন্তৰিক সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিছিল।<ref>Bhuyan, S.K, ''Satsari Assam Buranji'',p.9, "Previously, since the time of one of Sukapha’s sons, there was alliance and coordial relations with the Chutia king"</ref><ref>Bhuyan, SK, "Assam Buranji(SM), p. 7</ref><ref>বৰবৰুৱা হিতেশ্বৰ- আহোমৰ দিন or A History of Assam under the Ahoms 1st edition 1981 Publication Board of Assam Guwahati page 32</ref> চুতীয়া ৰজাৰ লগত সম্পৰ্ক ভাল থাকিলেও আহোম ৰজা সকলে চুকাফাৰ দিনৰ পৰাই মাজে মাজে সীমান্ত অঞ্চলৰ চুতীয়া গাঁও আক্ৰমণ কৰি মানুহ ধৰি লয় আনিছিল। তেনে কিছুমান পৰিয়ালৰ উদাহৰণ বুৰঞ্জী সমূহত পোৱা যায়, যেনে: চোম চিৰিং, খাতোৱাল চেতিয়া, চেঙচাই, ঘৰ পাতৰ, ইত্যাদি। বহুতো চুতীয়া লোকক চুকাফাই পৰ্বতৰ পৰা নামি আহোঁতেও বাটত পাই ধৰি আনিছিল। <ref>Bhuyan, SK, "Satsari Assam Buranji, pp.3-4, "বাটতে আহোতে কতো দহ, কতো বাৰ, কতো দুই, কতো তিনি, কতো এক, এইক্ৰমে মানুহ লগ পাই তাকো হাতকৈ মোৰাই দি আহে। সেই মানুহ কতো চুটিয়া, কতো মৰাণ, কতো বৰাহী, এই মানুহ বিস্তৰ হ'ল।..যি চুটিয়া, কছাৰী, মৰাণ পাই লগত ল'লে, তাৰো কাৰ্য্য অনুৰূপে নাম থৈ গ'ল।"</ref> * আহোম ৰজাৰ হত্যা ১৪ শতিকাৰ পাছৰ ভাগত চুতীয়া সকলে আহোম ৰজা চুতুফাক চাফ্ৰাই নৈ লৈ আমন্ত্ৰিত কৰে, কিন্তু কিবা বিবাদ হোৱাত তাৰ পৰা ধৰি লয় গৈ হত্যা কৰে। বুৰঞ্জীসমূহত কিন্তু তেওঁৰ মৃত্যুৰ ধৰণ সম্পৰ্কে একে মত পোৱা নাযায়। কিছুমান বিৱৰণত উল্লেখ আছে যে তেওঁক এটা বলধ গৰুৱে গছকাই হত্যা কৰিছিল<ref>বৰবৰুৱা হিতেশ্বৰ- আহোমৰ দিন or A History of Assam under the Ahoms 1st edition 1981 Publication Board of Assam Guwahati page 32</ref><ref>Bhuyan, S K, Satsari Buranji,p.9</ref><ref>Bhuyan, SK, "বাঁহগৰীয়া বৰগোহাঁই বুৰঞ্জী: দেওধাই অসম বুৰঞ্জী",p.90</ref>, আন কিছুমানত আকৌ কোৱা হৈছে যে তেওঁক নাওতে হত্যা কৰা হৈছিল বুলি কোৱা হৈছে।<ref>Goswami, Hemchandra, "Purani Assam Buranji, p.37</ref><ref>Assam Buranji (SM), p.7</ref> চুতুফাৰ লগত যোৱা সৈন্যবোৰ ৰাজধানীলৈ ঘূৰি আহি এই কথা সদৰি কৰে।<ref>বৰবৰুৱা হিতেশ্বৰ- আহোমৰ দিন or A History of Assam under the Ahoms 1st edition 1981 Publication Board of Assam Guwahati page 32</ref><ref>Gait E.A. A History of Assam 2nd edition 1926 Thacker, Spink & Co Calcutta page 81</ref><ref>Barua Gunaviram Assam Buranji or A History of Assam 4th edition 2008 Publication Board of Assam Guwahati page 56</ref> [[আহোম ভাষা]]ত লিখা "আহোম বুৰঞ্জী"ত চুতীয়াসকলে (''তিউৰা'' হিচাপে) চুতুফাক লৈ গৈ হত্যা কৰিছিল বুলি উল্লেখ কৰিছে যদিও কোনো চুতীয়া ৰজাৰ কথা‌ (ৰজা‌ বুজোৱা ''খুন'' শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা নাই) উল্লেখ কৰা নাই।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji, p.48</ref> চুতুফাৰ মৃত্যুৰ পাছত ১৩৭৬ চনৰ পৰা ১৩৮০ চললৈ আহোম ৰাজ্য অৰাজক হৈ‌ থাকে।<ref>Barua, Gopal Chandra,"Ahom Buranji",p.49, "After the death of Sutuphaa, the country was in interregnum for four years."</ref>। পৰবৰ্তী ৰজা ত্যাও খামটিয়ে চুতীয়া ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰে যদিও একো বিশেষ পৰিনাম পোৱা নগ'ল। * চুতীয়া ৰাজ্যৰ হাবুঙত আহোমৰ প্ৰৱেশ ১৫১২ চনত চুতীয়াৰ হাবুঙৰ প্ৰদেশৰ পানবাৰী অঞ্চলত চুহুংমুঙে প্ৰৱেশ কৰে আৰু আগতে বামুণীয়া কোঁৱৰক তূলি লোৱা বামুণ পৰিয়ালটোক নিজৰ লগত লয়। বামুণ জনক সোণৰ লগুণ উপহাৰ দি হাতী-ঘাহী অধিকাৰী পাতি নিজৰ লগত লয়। পানবাৰীত থকাৰ সময়ত আহোম ৰজাই সেনা বাহিনীৰ কিছুমানক দিহিং নৈত মাছ ধৰিবলৈ পঠিয়াই। দিহিঙত ডাঙৰ বৰালী ধৰিবলৈ লওঁতে চুতীয়াই আহোম সেনাক দেখে। দিহিং নৈ চুতীয়া আৰু আহোম ৰাজ্যৰ সীমা আছিল, উত্তৰত চুতীয়া ৰাজ্য আৰু দক্ষিণত আহোম ৰাজ্য। চুতীয়াৰ পানীত মাছ ধৰিছে বুলি গম পাই মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱাই (সম্ভৱতঃ এইজন দিহিং উপত্যকাৰ শাসনকৰ্তা আছিল) মানু্হ পঠিয়াই। কিন্তু আহোম সকলে মাছৰ লগতে চুতীয়া মানু্হকো ধৰি নিয়ে। এই কথা মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱাই ধীৰনাৰায়ণ ৰজাৰ জোৱাঁই নিতাইক জনাই। নীতিপালৰ পৰা ধীৰনাৰায়ণে খবৰ পাই যে আহোম সেনাই দিহিঙৰ সীমা নামানি উত্তৰ পাৰৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ হাবুঙ অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰিছে।<ref>Assam Buranji (SM), p. 9</ref> * দিখৌ-মুখৰ ৰণ ধীৰনাৰায়ণ ৰজাই এই কথা গম পাই যুদ্ধ কৰিবলৈ মন কৰে আৰু ১৫১৩ চনত লুইতে দি আহি দিখৌমুখত কোঠ পাতে। সেই সময়ত দিখৌ মুখ আজিৰ দিনৰ কাজিৰঙা‌ ওচৰত আছিল। চুতীয়া সেনাই দিখৌ মুখ অঞ্চলত পচলা গড় নিৰ্মাণ কৰে। তাৰ পৰা আগ বাঢ়ি আহি চেৰুৱাকটা অঞ্চলৰ নঙকামুঙ বিলৰ পাৰত কোঠ পাতে। চেৰুৱাকটাৰ পৰা এখিনি সেনা বৰনাঁৱত উঠি চিৰা আটি অঞ্চললৈ যায়। চুহুংমুঙে চাও-চুখ্ৰিং আৰু ৰাইলুঙীয়া গোহাঁইক সৈন্য দি চুতীয়াৰ বৰনাঁৱ ধৰিবলৈ সেনা পঠিয়াই। তাৰ পাছত তেওঁ চেৰুৱাকটাৰ চুতীয়া সেনাক আক্ৰমণ কৰে। চুতীয়া সেনাই শত্ৰুৰ শক্তিৰ অনুমান নাপায় যুদ্ধত পৰাজয় হব লগিয়া হয়। এই যুদ্ধত ৪ হাজাৰ চুতীয়া সৈনিক স্বহীদ হয় আৰু ৩ হাজাৰ বন্দী হয়। বন্দী সকলৰ মূৰ কাটি আহোম ৰজাই মুণ্ডমালা বান্ধিলে।<ref>Satsari Assam Buranji, p.57</ref> সাতসৰী বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি চুতীয়া সেনা দিখৌমুখৰ পৰা উজাই আহিছিল আৰু ডিব্ৰুমুখৰ তিনিমুণি অঞ্চলত ৫ দিন পুণৰ এখন ৰণ হৈছিল, য'ত মাণিকচন্দ্ৰ বৰুৱা, ৰজাৰ ভায়েক ঢেলা আৰু বৰহুলৈ বৰুৱাই ভাগ লৈছিল। যুদ্ধত মাণিকচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ গাত কাড় লাগিছিল আৰু বৰহুলৈ বৰুৱাকে প্ৰমুখ কৰি চুতীয়া সেনা পিছ হুঁহকি শদিয়ালৈ আহিলে। ডিব্ৰুমুখৰ এই যুদ্ধৰ কথা কিন্তু অন্য বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা হোৱা নাই, গতিকে এয়া পাছত হোৱা দিহিংমুখৰ দ্বিতীয়খন ৰণৰ বৰ্ণনাও হ'ব পাৰে যিখনত চুতীয়া সেনা পৰাস্ত হোৱাৰ পাছত আহোম সেনাই ডিব্ৰুমুখত গড় নিৰ্মাণ কৰিছিল। যুদ্ধৰ পৰাজয়ৰ ফলত দিখৌ মুখত বাকী থকা চুতীয়া সেনা সেই অঞ্চলৰ পৰা ঘূৰি আহে আৰু পানবাৰী আহোমৰ হাতলৈ যায়। তাৰ পাছত ১৫১৯ চনত চুহুংমুঙ হাবুঙৰ পৰা দিহিংমুখ অঞ্চল লৈ আহে আৰু তাত এটা কোঠ/দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰে। তেতিয়াৰ দিহিংমুখ আজিৰ দিনৰ পশ্চিম মাজুলী অঞ্চল হয়।<ref>Satsari Assam Buranji, p.57</ref><ref>Goswami, Hemchandra, Purani Assam Buranji, p.40</ref> * দিহিং-মুখৰ প্ৰথম ৰণ ১৫২০ চনত চুতীয়া সেনাই এইবাৰ আকৌ ভটিয়াই আহি আহোমৰ নতুনকৈ নিৰ্মিত দিহিংমুখৰ দুৰ্গ(মৌঙখ্ৰাঙ) আক্ৰমণ কৰে। যুদ্ধত চুতীয়া সেনা জয়ী হয় আৰু আহোম সেনাপতি খেনমোঙক মাৰি আহোম সেনাক সেই অঞ্চলৰ পৰা খেদি পঠিয়াই। ফলত দিহিংমুখৰ কোঠ চুতীয়াৰ হাতলৈ যায়।<ref>Satsari Assam Buranji, p.57</ref><ref>Purani Assam Buranji, p.40</ref> ===চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতন=== * নীতিপালৰ ৰাজত্ব ইয়াৰ পাছতে ১৫২২ চনত ধীৰনাৰায়ণ ৰজাই [[হাবুং]] অঞ্চলৰ (বৰ্তমান ঢকুৱাখনা) ব্ৰাহ্মণক ভূমি দান কৰি সাধনী আৰু নিতাই ৰাজ্য ভাৰ দিয়ে। ৰজা হৈ নিতায়ে নীতিপাল নাম লয়। ৰজা ধীৰনাৰায়ণে ৰাজ্য ভাৰ এৰি জামাতাক যুৱৰাজ পাতি, আপোন পুত্ৰ তিনি বছৰৰ শিশু সাধক নাৰায়ণক নীতিপালৰ হাতত সমৰ্পন কৰি দেশান্তৰিত হয়। সামান্য ‌চুতীয়া ল'ৰা ৰজা হোৱাত ৰাজবংশৰ ৰাজপাট দাবীদাৰ কোঁৱৰসকল স্বাভাৱিকতে ক্ষুণ্ণ ‌হৈ পৰে। এই লোক সকলে নিত্যপালক সিংহাসনচ্যুত কৰিবলৈ ষড়যন্ত্ৰত নামে। এই ষড়যন্ত্ৰৰ মূল নায়ক ধীৰনাৰায়ণ ৰজাৰ ভায়েক সুৰজিৎ ওৰফে সুৰধ্বজপাল আছিল। ষড়যন্ত্ৰ সফল নহ'ল। নীতিপালে তেওঁৰ বিশ্বাসী চোৰাংচোৱাৰ পৰা সকলো কথা জানিব পাৰি ষড়যন্ত্ৰত লিপ্ত বিষয়াক ভাঙি নতুন মন্ত্ৰী বিষয়া নিয়োগ কৰে। পূৰ্ব্বৰ পাত্ৰ মন্ত্ৰী গুচাই সামান্য পাত্ৰ-মন্ত্ৰী পাতি লʼলে। সূৰধ্বজপালক ধৰি আনিবৰ বাবে কাচিতৰা সেনাপতিক পঠায়। কিন্তু সুৰধ্বজ দেশ এৰি পলাই যোৱাত সেই কাম সম্ভৱ নহ'ল। নীতিপালৰ দিনত নাৰায়ণ নামৰ এজন বৰসেনাপতি আৰু ৰঘূবীৰ তথা কাচিতৰা সহসেনাপতি আছিল বুলি জনা যায়। কিন্তু সময়ত নীতিপালৰ শাসন দুৰ্বল হৈ পৰে। পূৰ্বৰ সাধাৰণ বংশৰ লগৰীয়া সকলক ৰাজ্যৰ বিষয়-বাব দিবলৈ ধৰাৰ ফলত সম্ভ্ৰান্ত বংশৰ লোকৰ বিশ্বাস আৰু আনুগত্য হেৰুৱাব লগা হয়। দোষ গুণৰ সুবিচাৰ নকৰি হকে-বিহকে প্ৰজাৰ ওপৰত উৎপীড়ন চলোৱাৰ বাবেই‌ [[নীতিপাল]] প্ৰজাৰ মাজত অনীতিপাল বুলি খ্যাত হৈ পৰে।<ref>Barua, Swarnalata, "Chutia jatir Buranji", p.594.</ref> * দিহিং-মুখৰ দ্বিতীয় ৰণ চুতীয়া ৰাজ্যৰ দুৰৱস্থাৰ বাতৰি আহোম ৰজা [[চুহুন্মুং]]ৰ কাণত পৰিল। ফলত সেই বছৰৰ শেষৰ পিনে(১৫২২ চন) তেওঁ চুতীয়া ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰে। প্ৰথমতে মাজুলীৰ নঙকঙমোঙ বীলৰ ওচৰলৈ আহি তেওঁ দিহিঙমুখত(বৰ্তমানৰ পশ্চিম মাজুলী অঞ্চল) কোঠ দি থকা চুতীয়াক আক্ৰমণ কৰিবলৈ সেনা পঠায়। যুদ্ধৰ নেতৃত্বত থকা বৰগোহাঁয়ে চুতীয়া সেনাক দিহিং মুখৰ পৰা পুবলৈ ঠেলি নিয়ে আৰু লাচাই-টাই নামৰ এজনক চুতীয়াৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা বৰ-নাঁৱত উঠাই ৰজাৰ ওচৰলৈ পঠায়। সেই সময়ত ৰজা বীলৰ পৰা আগ বাঢ়ি আহি চেৰুৱাকতা নামৰ অঞ্চল এটাত আছিল। চুহুংমুঙে লাচাই-টাইক যুদ্ধৰ খবৰ লয়। লাচাই-টাই ৰজাক জনাই যে চুতীয়া সৈন্য লুইত(টিলাও) নৈ‌ ওচৰৰ অঞ্চলৰ লগতে ডিব্ৰুমুখৰ(চোপ-নাম-টিফাও) পানীত কোঠ পাতি আছে।<ref>Deodhai Assam Buranji, p. 17.</ref> ইয়াৰ পাছতে হয়টো আগতে উল্লেখ কৰি অহা ডিব্ৰুগড় ৰণখন সংঘটিত হয়। * ডিব্ৰু-মুখ/ডিব্ৰুগড়ৰ ৰণ ১৫২৩ চনৰ কাতি মাহত চুহুংমুঙৰ আদেশত ফ্ৰাচেনমুঙ বৰগোহাঁই আৰু কিঙলুন বুঢ়াগোহাঁই ৰাজমন্ত্ৰীয়ে নিজৰ সমস্ত সৈন্য বাহিনী লয় ডিব্ৰুমুখলৈ আগ বাঢ়ি আহি তাত এটা গড় নিৰ্মাণ কৰে। চুহুংমুঙে চৰাইদেউ লৈ আহি ভগৱানৰ ওচৰত বলি আগ বঢ়ায়। ১৫২৩ চনৰ আঘোণ মাহত চুহুংমুঙে সৈন্য বাহিনী লয় আগ বাঢ়ি চেঁচামুখত কোঠ দিয়ে। নীতিপালে গড় বন্ধাৰ খবৰ পাই শদিয়াৰ পৰা লাৰুপাৰা(বৰ্তমান চাবুৱাৰ ওচৰৰ) লৈ আগ বাঢ়ি আহে। তাৰ পৰা তেওঁ শত্ৰুক দেশৰ পৰা খেদিবলৈ বুঢ়া বৰুৱাৰ নেতৃত্বত ডিব্ৰুমুখ লৈ সৈন্য বাহিনী পঠিয়ায়। সম্ভৱতঃ এজন ডিব্ৰু উপত্যকাৰ শাসনকৰ্তা আছিল। চুতীয়া সেনাপতি জনে ৰজাৰ আদেশ মতে ডিব্ৰুগড় আক্ৰমণ কৰে। আনপিনে চুহুংমুঙেও ডিব্ৰুমুখলৈ আহি যুদ্ধত ভাগ লয়। ফ্ৰাচেনমুঙ বৰগোহাঁই আৰু কিঙলুন বুঢ়াগোহাঁই ৰাজমন্ত্ৰীয়ে একলগ হৈ পথে দি আগ বাঢ়ি চুতীয়াৰ নৌ বাহিনীক আক্ৰমণ কৰে। চুতীয়াৰ নৌ সেনাৰ নেতৃত্বত আছিল কাচিতৰা, চুলুকী চেতিয়া (GC Baruaৰ বুৰঞ্জীত এলেঙী চেতিয়া বুলি কোৱা হৈছে) আৰু বৰপাত্ৰ নামৰ তিনিজন সেনাপতি। বৰপাত্ৰ জন সম্ভৱতঃ সোৱণশিৰি উপত্যকাৰ তথা হাবুঙৰ শাসনকৰ্তা আছিল, যিজনক তামৰ ফলিত হাবুঙাধিপতি বৃহৎ পাত্ৰ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। কাচিতৰা আছিল লুইত উপত্যকাৰ শাসনকৰ্তা। যুদ্ধত চুতীয়া সেনা পৰাস্ত হয়। পিছ দিনা চুহুংমুঙ ৰজাই গড়ত থকা সকলো মন্ত্ৰী ডাঙৰীয়া আৰু সেনাক লগত লৈ আগ বাঢ়ি সোণাৰী অঞ্চলত (বৰ্তমান কাকপথাৰ অঞ্চল) সোমায়। <ref>Deodhai Assam Buranji, p. 17.</ref> * নীতিপালৰ সন্ধি প্ৰস্তাৱ ইয়াকে দেখি নীতিপালে আহোম ৰজা লৈ কটকীৰ সৈতে কিছুমান উপহাৰ পঠায়। উপহাৰ সমূহৰ মাজত আছিল সোণৰ কাণফুলী/কেৰু(তং-ৰু-খাম), সোণোৱালী‌ মেখেলা(চিন-খাম), কপাহী কাপোৰ(ফ্ৰা-নোন), ৰূপৰ বিচনা(থা-কা-ঙেন), পাটি, ইত্যাদি। সকলো উপহাৰ গ্ৰহণ কৰিও চুহুংমুঙে চুতীয়া ৰাজ সম্পদ(সোণ-ৰুপৰ মেকুৰী, সোণ-ৰুপৰ ছত্ৰ, ৰাজকীয় খাট আৰু ৰাজ দণ্ড), ১০টা দতাল হাতী, এজনী মাখুন্দী হাতী আৰু এজনী ছোৱালী বিচাৰি পঠায়। নীতিপালে ছোৱালী আৰু হাতী দিবলৈ মান্তি হয় যদিও ৰাজকীয় সম্পদ পূৰ্বপুৰুষৰ সম্পত্তি বুলি দিবলৈ নিবিচাৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে এক মাহৰ পাছত সোণ-ৰুপৰ জাপি(কোপ-খাম-ঙেন), সোণৰ তেমি(খোপ-খাম), সোণৰ তোম(লিউ-খাম), সোণৰ ছত্ৰ (চাং-খাম), সোণৰ খাৰু(মাউ-খাম), সোণৰ ভৰিৰ খাৰু(খু-টিন-খাম), হাতী, ঘোঁৰা, হাতীৰ দাতৰ পাটি, কটাৰী আৰু পানীকমলী কাপোৰ দি পঠায়। সমান্তৰাল ভাৱে নীতিপালে লুইতৰ পাৰত এটা দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ লয় আৰু তাতে থাকে। দুৰ্গ নিৰ্মাণৰ কথা শুনি, ৰাজসম্পদ নাপায় আৰু লগতে উপহাৰৰ মাজত কটাৰী দেখি চুহুংমুঙ ৰজাই শদিয়াপুৰ আক্ৰমণ কৰিবলৈ নিৰ্ণয় কৰে।<ref>Deodhai Assam Buranji, p. 18.</ref> * শদিয়াৰ ৰণ ১৫২৪ চনৰ বহাগত লুইত নৈ পাৰ হৈ শদিয়া(সধয়াপুৰ) আক্ৰমণ কৰে। [[ব'হাগ বিহু|ব'হাগ মাহৰ বিহুৰ দিনা]] [[শদিয়া]] আক্ৰমণ কৰা হৈছিল। বিহুৰ দিনা শদিয়াৰ চাৰি শালত বৰ-বলি আয়োজন কৰা হয়, যʼত [[দেউৰী জনগোষ্ঠী|দেউৰী]] পূজাৰীৰ বাহিৰে অন্য লোকে হাতত অস্ত্ৰ লোৱাতো বৰ্জিত আছিল। আজিও এই বৰবলিৰ নিয়ম শদিয়া অঞ্চলৰ থান সমূহত পালন কৰা হয়। সেই সময়ত সৌমাৰ খণ্ডত একমাত্ৰ চুতীয়া সকলৰ মাজত হে খাৰ-বাৰুদ বা হিলৈ-বৰটোপৰ প্ৰচলন আছিল। সেই বাবে হয়তো আক্ৰমণকাৰী সকলে বিহুৰ বতৰত আক্ৰমণ কৰিবলৈ নিৰ্ণয় কৰি লৈছিল। বুৰঞ্জী সমূহৰ মতে সেই সময়ত‌ দুৰ্গৰ লগতে নীতিপালে পুখুৰী এটাও খন্দাই আছিল। লুইতৰ মুখৰ দুৰ্গত হঠাতে কৰা আক্ৰমণ সহিব নোৱাৰি নীতিপাল চন্দনগিৰি লৈ গুচি আহে আৰু কাচিতৰা দৈথাং পৰ্বতত উঠে।<ref>Deodhai Assam Buranji, p. 19.</ref> * চন্দনগিৰি আৰু দৈথাং পৰ্বতৰ ৰণ চুহুংমুঙে শদিয়াৰ বৰনগৰত থাকি ফ্ৰাচেংমুঙ বৰগোহাঁই আৰু কিঙলুন ৰাজমন্ত্ৰীক(বুঢ়াগোহাঁই) চন্দনগিৰি লৈ আক্ৰমণ কৰিবলৈ পঠায়। আনহাতে কনচেং ধনুদাৰী গোহাঁইক (চাও-চঙ কুঙ-ৰিণ) কাচিতৰাৰ লগত যুঁজিবলৈ দৈথাং পৰ্বতলৈ পঠায়। ইফালে চুতীয়া ৰজাৰ তামুলী গজৰাই বৰুৱা আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালক আহোম বাহিনীয়ে বন্দী কৰে‌ আৰু চুতীয়া ৰজা ৰাণীৰ আত্মগোপন স্থান প্ৰকাশ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বুৰঞ্জী অনুসৰি সেহি সময় চুতীয়া ৰজাৰ তামুলী গজৰায় বৰুৱা হাবিত পলাই আছিল। তাৰে ল'ৰাৰ কান্দন শুনি ফ্ৰাচেংমুঙৰ পুত্ৰ ঘৰ সন্দিকৈয়ে বেঢ়ি ধৰিলে‌ বোলে-"ৰজাৰ কথা ক নকলে‌ কাটিম।" এই বুলি তাৰ ল'ৰা তিৰোতাক বন্দী কৰি তাক পঠাই দিলে। বহু প্ৰচেষ্টা সত্ত্বেও গজৰায়ে ৰজাক বিচাৰি নাপাইছিল। শেষত ৰাণীৰ ভোক লাগিলত জুৰি‌ এখনৰ কাষত ভাত ৰান্ধোতে উঠা ধোঁৱা দেখিহে গম পালে আৰু সেইমতে আহোম বিষয়াসকলক জনালেহি যে চুতীয়া ৰজা ৰাণীয়ে চন্দনগিৰিৰ এখন পাহাৰীয়া জুৰিৰ ওচৰত আশ্ৰয় লৈছে।<ref>Bhuyan, S.K.,''Assam Buranji(SM)'',p.10</ref> চন্দনগিৰি পৰ্বতত উঠিবৰ কাৰণে আহোম সেনাই আপ্ৰাণ চেষ্টা চলাইও সফল নহয়। চুতীয়া সেনাই ওপৰৰ পৰা শিল বগৰাই আৰু দলিয়াই বহুতো আক্ৰমণকাৰীৰ হত্যা কৰে। সাতসৰী আৰু অসম বুৰঞ্জীৰ (SM)ৰ পৰা জনা যায় যে সেই সময়ত [[সতী সাধনী|সাধনী ৰাণী]]‌ গৰ্ভৱতী আছিল। GC Baruaৰ আহোম ভাষাৰ বুৰঞ্জীত ৰাণী/কোঁৱৰী গৰাকীক‌ নাঙ-লুং কোৱা হৈছে। লগতে উল্লেখ আছে ৰজা আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ। যিহেতু নাঙ-লুঙৰ অৰ্থ ৰাণী নে‌ কোঁৱৰী সঠিক কয় ক'ব নোৱাৰি গতিকে এই তিনি গৰাকী লোক নাইবা ধীৰনাৰায়ণ, সাধনী আৰু নীতিপাল/সাধকনাৰায়ণ বা নীতিপাল, সাধনী আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ হ'ব পাৰে। উল্লেখযোগ্য যে নীতিপাল সাধনীৰ বিয়া ১৫১২ৰ আগতেই হৈ গৈছিল কাৰণ অসম বুৰঞ্জী(SM)ৰ অনুসৰি ১৫১৩ চনত ধীৰনাৰায়ণক আহোমৰ বিষয়ে তেওঁৰ জোঁৱায়েকে খবৰ দিছিল। সাধনী আৰু নীতিপালৰ‌ লগতে ১২০ গৰাকী কোঁৱৰীয়েও শিলা কুচাই বিৰোধী পক্ষৰ সৈনিকক মাৰে। আহোম সৈন্য চন্দনগিৰি পৰ্বতত উঠিবলৈ সক্ষম নহৈ পিছুৱাই আহিব লগাত পৰে আৰু এজন চুতীয়া সৈনিকক লগত ধৰি আনে। ইয়াৰ পাছত আক্ৰমণকাৰী সকলে ৰননীতি কৰি পৰ্বতৰ তিনিফালে বেৰি ধৰিব লয়। চাও ৰু-পক আৰু কিছু লোক ঘিলা গছৰ সহায়ত চন্দনগিৰি পাহাৰত উঠিল, কিন্তু মানুহ নেদেখিলে। আগ বাঢ়ি গৈ এখন গাঁও পালে আৰু তাত দুকুৰিমান মানুহ দেখিলে। চুতীয়া বুৰঞ্জী অনুসৰি ফ্ৰাচেংমুঙ বৰগোহাঁই কিছু লোকক ঘিলা গছত উঠি [[ঢোল]] বজাবলৈ আদেশ দিয়ে। হয়তো এই সকল আগতে ধৰি অনা‌ চুতীয়া বন্দী আছিল। আগৰ দিনত ঢোল বজোৱাটো যুদ্ধত জয়ৰ প্ৰতীক আছিল। ঢোল বজাই বিজয়ৰ কথা জনাই দিয়া হয়। সেই বাবে পাহাৰৰ ওপৰত উঠি থকা ৰজা ৰাণীয়ে বিহুৰ বতৰত ঢোলৰ মাত শুনি বাহিৰলৈ উলাই আহে আৰু তিনিও ফালৰ পৰা শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰ বলি হয়। নীতিপালক আহোম সেনাই বৰদ্বাৰত দেখিলে। তথাপিও চুতীয়া সেনানী যি সকল আছিলে সেই সকলে আকৌ শিল দলিয়াই কিছু শত্ৰুক মাৰিলে।নীতিপালে শত্ৰুৰ গালৈ কাড় মাৰিবলৈ লয় যদিও বিৰোধী পক্ষৰ জানমোঙখাম হাতীবৰুৱাৰ (ফু-কে-চং) কাড় লাগি মৃত্যু বৰণ কৰে। সাধনীয়ে নিজৰ মহিলা সৈন্য বাহিনীক লগত লয় যুঁজ দিয়ে যদিও শেষত পৰাস্ত হৈ চন্দনগিৰিৰ পৰা জাপ মাৰে। প্ৰায় সংখ্যক বুৰঞ্জীত সাধনীয়ে আত্মবলিদান কৰিছিল বুলি আছে যদিও গোপাল চন্দ্ৰ বৰবৰুৱাৰ টাই ভাষাৰ বুৰঞ্জীত ৰাণীৰ (নাঙ-লুং) গাত যাঠি লাগিছিল বুলি উল্লেখ আছে। যিকি নহওক এই তথ্য পৰাও ৰানী সাধনীয়ে আত্মসমৰ্পণ নকৰি শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াৰ কথাহে পোহৰলৈ আনে, কাৰণ আত্মসমৰ্পণ কৰা হ'লে তেওঁক যাঠি মাৰি আক্ৰমণ কৰা নহ'ল হয়। আনপিনে কাচিতৰাক কনচেঙে দৈথাং পৰ্বতত পৰাস্ত কৰে। <ref>Deodhai Assam Buranji, p. 19.</ref> চুতীয়াৰ এই চন্দনগিৰিৰ অন্তিমখন ৰণৰ বিষয়ে চুতীয়াসকলে বিষাদৰ সুৰেৰে বিহু গীতত আজিও গাই<ref>[https://archive.org/details/yoi-malini-e-magazine-acjsa/page/32/mode/1up Barua, Nipu, ''"Yoi Malini"'', p.33]</ref>-{{quote|“দেহি এ...<br/> কনচেঙে লৈ গ’ল জোলোঙাত ভৰাই নীতিপাল ৰজাৰ মূৰ,<br/>ৰাণী সাধনীয়ে প্ৰাণত্যাগ কৰিলে এ বুকু হমহমাইছে মোৰ।<br/>}} বিহুগীতত চুতীয়াসকলৰ আহোমৰ বিৰুদ্ধে দীৰ্ঘদিনীয়া যুদ্ধৰ প্ৰতিফলন হোৱা দেখা যায়। যুদ্ধই সৰ্বসাধাৰণ প্ৰজাৰ মনলৈ কঢ়িয়াই আনিছিল ভীতি গ্রস্ততা, সংশয় আৰু অনিশ্চয়তা। এই কথা চুতীয়া সকলে আজিও বিহুগীতত এনেকৈ গাই<ref>[https://archive.org/details/yoi-malini-e-magazine-acjsa/page/32/mode/1up Barua, Nipu, ''"Yoi Malini"'', p.43]</ref>: {{blockquote| ডিবুৰুৰ ৰণেখন শদিয়াত লাগিলে<br/>মিৰিয়নী কান্দিলে চাঙত,<br />সৰুৰে পৰা পীৰিতি কৰিলোঁ<br />নেৰিবা দুখৰে কালত।<br /> বাৰীৰে ঢাপতে গছে আমলখি<br />আনি দিম মহঙৰ লোণ,<br />শদিয়া ৰণলৈ চিন্তিব নালাগে<br />তোমাকনো বুলি যাওঁ সোণ।<br /> নৈৰ ৰঙা গড়া দলনি দোপনি<br />হৰিণা চিঞৰে বনত,<br /> তোমাৰ সন্তাপত থাকিব নোৱাৰো<br />মৰিমগৈ শদিয়া ৰণত।<br /> কোনে আনি দিব লোণে আমলখি<br />কোনে আনি দিব জৰা,<br />কোনে আনি দিব ধনৰে বাতৰি<br />শদিয়া ৰণৰে পৰা।<br />}} ===ৰাজ্য পতনৰ পৰবৰ্তী পৰিস্থিতি=== চুতীয়া ৰজা নীতিপাল, তেওঁৰ পুত্ৰ আৰু কাচিতৰা তিনিওৰে মূৰ চন্দগিৰি আৰু দৈথাঙৰ পৰা কাটি আনি শদিয়াত থকা চুহুংমুঙৰ আগত প্ৰস্তুত কৰা হয়। দেওধাই বুৰঞ্জীৰ মতে সাধনীৰ মূৰটো কাটি অনা হৈছিল। ৰজা আৰু পুত্ৰৰ মূৰ কেইটা নচোৱাই পৰ্বতত মুণ্ডামালা বান্ধি শেষত চৰাইদেউৰ শালৰ খটখটিত পোতি থোৱা হয়। অসম বুৰঞ্জী(SM)ৰ মতে আহোম সেনাই সাধনীৰ মৃত শৰীৰৰ পৰা কঁকালত পিন্ধা সোণৰ কঙ্কালি লয় আনি শদিয়াৰ থানলৈ আনিছিল, কিন্তু তাত কিছুমান চুতীয়াই আক্ৰমণ কৰি লাপিত ফাংত্যাং দেওধাই নামৰ এজনক হত্যা কৰিছিল। Edward Gaitৰ‌ A History of Assamত উল্লেখ কৰা‌ মতে ৰাণীৰ মৃত্যু যাঠী লাগ হৈছিল। GC Baruaৰ Ahom Buranjiত ৰাণীৰ(নাঙ-লুং) বিষয়ে দিয়া আছে যদিও এই অংশৰ অনুবাদ দিয়া হোৱা নাই। অংশটোত "টিং" শব্দৰ উল্লেখ চাই ক'ব পাৰি যে ইয়াতো ৰাণীৰ গাত "যাঠী" লগাৰ কথাই উল্লেখ আছে। "পুৰণি অসম বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি কোঁৱৰী কিছুমানক কাটিছিল আৰু কিছুমানক ধৰি আনিছিল<ref>Goswami, Hemchandra,"Purani Assam Buranji, p. 42</ref>। অন্য বুৰঞ্জী সমূহত এই অংশত ৰানী সাধনীৰ(নাঙ-লুং) কথ উল্লেখ কৰা হোৱা নাই। ===চুতীয়া ভূমিৰ বিতৰণ=== শদিয়া ৰাজধানী শাসন কৰিবলৈ ফ্ৰাচেংমুঙ বৰগোহাঁইক তিনিশ সৈনিক দিয়া হৈছিল। শদিয়া আৰু দিহিং অঞ্চলত নতুনকৈ আহোম ৰাজ্যৰ মানুহ আনি থাকিবলৈ দিয়া হয়।<ref>Gait, Edward, "A history of Assam", p.94,"Chutiyas were subjugated, and their country was brought under control by the appointment of Ahom officials at Sadiya and on the Dihing, and by the settlement at those places of a number of Ahom families."</ref> ‌চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰদেশ সমূহ ভাল দৰে শাসন কৰিবলৈ বহুতো নতুন পদবী সৃষ্টি কৰা হয়। ১৫২৬ চনত চাওচেং কুঙৰিন (ধনুধৰিয়া গোহাঁই)‌ কনচেঙক থাওমৌঙ মৌঙ-তেও (ভটিয়লীয়া গোহাঁই বা নামনিয়াল সন্দিকৈ<ref>Satsari Buranji, p.62</ref>) পতা হয়। এইজনক হাবুঙ অঞ্চলত ৰখা হয় আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ বিশ্বনাথৰ, লখিমপুৰ আৰু ধেমাজি শাসন কৰিবলৈ দিয়া হয়।‌ একেই বছৰতে থাওমৌঙ বানলুং (বানলুঙীয়া গোহাঁই) খেওখেনক থাওমৌঙ লৌঙ-ক্লং (দিহিঙীয়া গোহাঁই)‌ পতা‌ হয়। সেই‌ সময়ত দিহিং নৈ পাটকাইৰ পৰা ডিগবৈ, দিহিং-পাটকাই অৰণ্য, তিপাম,‌ নাহৰকটীয়া, মৰাণহাট, চেপন, বকতা, চৰগুৱা হৈ ব্ৰক্ষ্মপুত্ৰৰ সমান্তৰাল ভাৱে বৈ গৈ পশ্চিম মাজুলী/বোকাখাত অঞ্চলত ব্ৰক্ষ্মপুত্ৰত পাৰিছিল। এইজন গোহাঁইক দিহিং প্ৰদেশ অৰ্থাৎ মাজুলী, উত্তৰ শিৱসাগৰ, ডিব্ৰুগড় আৰু দক্ষিণ তিনিচুকীয়া লৈকে শাসন‌ কৰিবলৈ দিয়া হয়। সাতসৰী বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা মতে প্ৰথমতে ফ্ৰাচেংমুঙ বৰগোহাঁইক শদিয়াৰ ৰাজ আৰু কিংলুন বুঢ়াগোহাঁইক দিহিং ৰাজ দিয়া হৈছিল।<ref>Satsari Buranji, p.68</ref> ১৫২৬ চনত হোৱা চুতীয়া বিদ্ৰোহৰ ফলত ডিব্ৰুগড়ত নতুন এখন প্ৰদেশ গঠন কৰি ১৫২৭ত চাওলুং চুলিঙক শাসনকৰ্তা হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়, যাতে ১৫২৬ৰ দৰে শদিয়া অঞ্চলত পুনৰ বিদ্ৰোহ হ'লে ডিব্ৰু প্ৰদেশৰ সেনাই শদিয়া বাহিনীৰ সহযোগ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও একেই‌ সময়তে কিংলুন বুঢ়াগোহাঁইক "থাও-মুঙ-বঙেন" পাতি তিনিচুকীয়া অঞ্চল শাসন(সোণাৰীৰ পৰা লুইতৰ লৈকে) কৰিবলৈ দিয়া হয়।<ref>Ahom Buranji(GC Barua), p.61</ref> একেই বছৰে মুচলমানৰ বৰ উজিৰৰ নেতৃত্বত অহা আক্ৰমণকাৰী সকলক লখিমপুৰ-বিশ্বনাথ অঞ্চলৰ পৰা খেদি ধনুধৰিয়া গোহাঁই চেঙপেমক থাওমুং কটক পাতি লখিমপুৰৰ [[ফুলবাৰী]] অঞ্চল শাসন কৰিবলৈ দিয়া‌ হৈছিল।<ref>Ahom Buranji(GC Barua), p.61</ref> শদিয়াৰ মহং (নগা পাহাৰৰ মহঙতকৈ পৃথক) অঞ্চলৰ লোণৰ খাট ৰক্ষা কৰিবলৈ "থাও-মুঙ-বক্লাঙ" বা‌ হাটখোৱা গোহাঁই নিযুক্ত কৰা হৈছিল। বুৰঞ্জীৰ পৰা জনা যায় যে ১৫২৯ চনত হোৱা চুতীয়া বিদ্ৰোহত দুয়োজন গোহাঁই (ফ্ৰাচেংমুঙ বৰগোঁহাই আৰু কিংলুন বুঢ়াগোহাঁই) একেলগে শদিয়া-তিনিচুকীয়া অঞ্চলতে শাসন কৰি আছিল। একেই বছৰৰে(১৫২৭) শেষৰ পিনে কনচেঙক ভটিয়লীয়া গোহাঁইৰ পৰা নতুন পদবী‌ "চাও-চেঙলুং"‌(ৰাজমন্ত্ৰী) দিয়া হয়<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p.61</ref>। পূৰ্বতে ৰাজমন্ত্ৰী পদবীটো বৰগোঁহাই বা বুঢ়াগোহাঁই এজনক দিয়া হৈছিল। ৰাজমন্ত্ৰী পাতি চুহুংমুঙে কনচেঙক দুয়োজন‌ গোহাঁইৰ লগত একেই শাৰিতে ৰাখি সমমৰ্যাদা দিছিল। চুতীয়াৰ বৰপাত্ৰ পদবীটো চুহুংমুঙৰ‌ দিনটো অব্যাহত আছিল। চুক্লেংমুঙ(চুহুংমুঙৰ পুত্ৰ) ৰজাৰ দিনত চুতীয়াৰ বৰপাত্ৰ এজনৰ সমৰ্থন পাই হাবুঙৰ ব্ৰাহ্মণ মুখিয়াল এজনে বিদ্ৰোহ কৰে। ফলত যুদ্ধ এখন হয় য'ত বৰপাত্ৰ জনৰ মৃত্যু হয় আৰু ব্ৰাহ্মণজন বেহাৰলৈ পলাই যায়<ref> সুকুমাৰ মহন্তৰ ঘৰত পোৱা অসম বুৰঞ্জী, ২৫ পৃষ্ঠাত আছে-"সেই সময়ত ৰজা দাই ধৰিলে, বোলে-'চুটিয়া মাৰি ভূঞা বিলাকক মাৰি-কাটি বুপা ৰজায়ে ময়েহে ৰাজ্য লৈছো। বামুণে যে ৰজা‌ হয় চুটিয়াৰ বৰপাত্ৰকনো কিহলৈ থৈছোঁ?' এহি বুলি বৰপাত্ৰক মাৰিলে, বামুণকো ‌মাৰিব চালে, সপুত্ৰবান্ধৱে বেহাৰলৈ পলাই গেʼল। " </ref>। এই বৰপাত্ৰ জন হয়টো পুৰণি চুতীয়া বৰপাত্ৰ জনেই আছিল (ডিব্ৰাৰুগড় ৰণত আত্মসমৰ্পণ কৰিব পাৰে) বা‌ একেই পৰিয়ালৰ লোক আছিল‌‌। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পাছতে হয়টো "চাও-চেঙলুং" আৰু "বৰপাত্ৰ" উপাধি দুটা মিলি "বৰপাত্ৰগোঁহাই" হিচাপে জনাজাত হয়।<ref>[https://www.jstor.org/stable/3516963?read-now=1&seq=18#page_scan_tab_contents Guha, Amalendu, ''The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714)'',p. 20,''It appears that the noble designation of Barpatragohain was borrowed from the civil list of Habung where the local ruler, a dependent of the Chutia king, had the title of Vrihatpatra''.]</ref> এই‌ সকলো কথাৰ পৰা সহজে ধৰিব পাৰি যে চুহুংমুঙে পূৰ্বৰ চুতীয়া বিষয়া সকলৰ ঠাইতেই একো একোটা নতুন পদবী গঠন কৰিছিল। চুতীয়া বৰপাত্ৰৰ ঠাইত প্ৰথমতে ভটিয়লীয়া গোহাঁই আৰু পাছলৈ বৰপাত্ৰ গোহাঁই, মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱাৰ ঠাইত দিহিঙীয়া গোহাঁই, ডিব্ৰুৰ বুঢ়া বৰুৱাৰ ঠাইত চাওলুং চুলিঙ আৰু শদিয়া-তিনিচুকীয়াত কাচিতৰা বৰুৱা বা ৰজাৰ ঠাইত দুয়ো প্ৰমুখ গোহাঁই। ইয়াৰ পাছত দিহিঙৰ পাৰৰ বকতাত নতুন ৰাজধানী এখন নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>Ahom Buranji(GC Barua), p.64</ref> ==ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক আৰু সামৰিক ব্যৱস্থা== চুতীয়া ৰজা ৰাজ্যখনৰ সাৰ্বভৌম শাসক আছিল; তেওঁৰ পাছত ৰাজকুমাৰ আৰু অন্যান্য ৰাজবংশীয় দাবীদাৰসকলৰ স্থান আছিল। বুৰঞ্জীসমূহত ৰজাৰ ভাতৃ ধেলাই যুদ্ধত অংশ লোৱাৰ কথা উল্লেখ আছে, আনহাতে চুতীয়া বুৰঞ্জীত সুৰধ্বজপালক সিংহাসনৰ দাবীদাৰ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে। ৰজাক ''পাত্ৰ-মন্ত্ৰী'' নামেৰে জনাজাত এটা মন্ত্ৰী পৰিষদে সহায় কৰিছিল; এই পৰিষদৰ সদস্যসকলে পাত্ৰ আৰু বৰপাত্ৰ আদি উপাধি বহন কৰিছিল। কাশিতৰা, যাক আহোম বুৰঞ্জীত কাইতৰা বুলিও উল্লেখ কৰা হৈছে, চুতীয়া ৰাজ্যৰ এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ পাত্ৰ-মন্ত্ৰী আৰু সেনানায়ক আছিল। যুদ্ধৰ অন্তিম পৰ্যায়ত ৰজা আৰু কাশিতৰাৰ গতিবিধি পৃথকভাৱে উল্লেখ কৰাটোৱে তেওঁৰ উচ্চ মৰ্যাদাৰ ইংগিত দিয়ে—ৰজাই দৈ-চন্দন বা চন্দনগিৰিৰ দুৰ্গ প্ৰতিৰক্ষা কৰিছিল আৰু তাৰ বিপৰীতে কাশিতৰাই দৈ-ঠাঙৰ‌ দুৰ্গত আশ্ৰয় লৈছিল, য'ত পাছত তেওঁ পৰাজিত আৰু নিহত হয়। তামৰ ফলিৰ পৰা গম পোৱা যায় যে বৰপাত্ৰ বা বৃহৎপাত্ৰই হাবুং আৰু তাৰ সংলগ্ন উত্তৰ-পাৰ অঞ্চল শাসন কৰিছিল; তেওঁৰ মুখ্য কাৰ্যালয় সম্ভৱতঃ হাবুং–সোৱণশিৰি অঞ্চলত আছিল। বুৰঞ্জীসমূহত পাটৰলুং নামেৰে টাই ভাষাত উল্লেখিত এজন‌ বৰপাত্ৰৰ কথাও পোৱা যায়, যি কাশিতৰা আৰু এলেঙী চেতিয়াৰ সৈতে ডিব্ৰুমুখত চুতীয়া নৌবাহিনীৰ এজন সেনানায়ক আছিল। চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছতো পাত্ৰ উপাধিটো প্ৰচলিত হৈ আছিল। বুৰঞ্জীসমূহত প্ৰায় ১৫৫০ চনত কংসপাত্ৰ নামৰ এজনে শদিয়াত চুতীয়া বিদ্ৰোহ সংগঠিত কৰি নিজকে ৰজা ঘোষণা কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে। যুদ্ধলৈ পঠিওৱা সেনাধ্যক্ষ বা সেনানায়ক সকলক ''সেনাপতি'' অথবা ''বৰসেনাপতি'' বুলি কোৱা হৈছিল। চুতীয়া বুৰঞ্জীত নীতিপালৰ অধীনত নাৰায়ণ নামৰ এজনক বৰসেনাপতি আৰু ৰঘুবীৰ আৰু কাশিতৰাক সেনাপতি পতাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। পাত্ৰ উপাধিৰ দৰে সেনাপতি উপাধিও ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছতো চলি আছিল। বুৰঞ্জীসমূহত প্ৰায় ১৫৭২ চনত শদিয়া অঞ্চলত এজন চুতীয়া "সেনাপতি"য়ে আন এটা চুতীয়া বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব লোৱাৰ কথা পোৱা যায়। ১৮ শতিকাত ''বৰসেনাপতি'' মটক মুখিয়াল সকলৰ বংশানুক্ৰমিক শাসকীয় উপাধি হৈ পৰে। ব্ৰিটিছ পৰ্যবেক্ষকসকলে এই পৰিয়ালটোক ৰাজকীয় বুৰুক চুতীয়া গোটৰ অন্তৰ্গত আৰু শদিয়াৰ পৰা প্ৰব্ৰজন কৰা বুলি চিনাক্ত কৰিছিল। পাত্ৰ-মন্ত্ৰী আৰু মুখ্য সেনাপতি সকলৰ তলত কেইবাজনো আঞ্চলিক মুখিয়া আৰু বিষয়া আছিল, যিসকলক বুৰঞ্জীসমূহত সামূহিকভাৱে ''বৰা-বুৰুক'' বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। তেওঁলোকে ''বৰুৱা'', ''বৰা'', ''চেতিয়া'', ''পাল'' আদি উপাধি বহন কৰিছিল। বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি মাণিকচন্দ্ৰ বা মাণিচন্দ্ৰ বৰুৱা আৰু বৰহুলৈ বৰুৱা দিহিং–মাজুলী অঞ্চলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিষয়া আছিল; তাত তেওঁলোকে আঞ্চলিক আৰু সামৰিক কৰ্তৃত্ব প্ৰয়োগ কৰা যেন দেখা যায়। এই দুই গৰাকী বিষয়ায়ে পাছলৈ ডিব্ৰুমুখৰ যুদ্ধখনত অংশ লয়। এলেঙী বা চুলুকি চেতিয়া আন এজন চুতীয়া বিষয়া আছিল, যিয়ে কাশিতৰা আৰু পাতৰলুঙৰ সৈতে ডিব্ৰুমুখৰ‌ যুদ্ধত নৌবাহিনীৰ নেতৃত্বত কৰিছিল।‌ ''বৰা''ও সামৰিক বা অধীনস্থ বিষয়াৰ উপাধি হিচাপে ব্যৱহৃত হৈছিল। দেউৰী সমাজত "বৰা"ক মন্দিৰ আৰু তাৰ পৱিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ৰক্ষাৰ দায়িত্বত থকা বিষয়া হিচাপে সংৰক্ষণ কৰা হৈছে। আজিও বৰা সকল দেউৰী মন্দিৰসমূহৰ প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিষদৰ অংশ। এই উচ্চপদস্থ বিষয়াসকলৰ তলত স্থানীয় বিষয়া আছিল, যিসকলে প্ৰশাসন, জনবল সংগঠন আৰু প্ৰতিৰক্ষাত সহায় কৰিছিল। ইয়াৰ এটা উদাহৰণ হৈছে ''থাও-মান'', যাক অসমীয়া বিৱৰণ সমূহত গাঁওবুঢ়া বা থাওবান বৰুৱা বুলি অনুবাদ কৰা হৈছে। চুতীয়া ৰজাই তেওঁক লাৰুপাৰা (বৰ্তমানৰ চাবুৱা আঞ্চল) অঞ্চলৰ পৰা ডিব্ৰুমুখৰ যুদ্ধলৈ পঠিয়াইছিল। এই প্ৰসংগত এই পদটো পাছৰ গাঁও-স্তৰৰ গাঁওবুঢ়া পদতকৈ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল বুলি অনুমান কৰিব পাৰি; ইয়াত স্থানীয় নেতৃত্বৰ সৈতে সামৰিক জনবল সংগঠনৰ দায়িত্বও জড়িত আছিল। তামৰ ফলি আৰু বুৰঞ্জীসমূহত আন কিছুমান বিশেষায়িত বিষয়াৰ কথাও উল্লেখ আছে। ভূমিদান ফলি সমূহত ''বলাধ্যক্ষ''—অৰ্থাৎ সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ তত্ত্বাৱধায়ক—আৰু ''ন্যায়পাল''—অৰ্থাৎ ন্যায় আৰু বিচাৰৰ সৈতে জড়িত বিষয়া—ৰাজকীয় দানৰ সাক্ষী হিচাপে উল্লেখিত হৈছে। তামৰ ফলি এখনত ''কটকী-তৈল্য-জাতক'' বুলি লোক এজনৰ উল্লেখ পোৱা যায়; মহেশ্বৰ নেওগে ''প্ৰাচ্য-শাসনাৱলী''ত এই শব্দটোৱে পদাধিকাৰী এজনক বুজোৱা হৈছিল বুলি ধৰি লৈছে। ৰাজকীয় দানপত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা সকলক লিপিকাৰ আৰু স্বৰ্ণকাৰ বুলি কোৱা হৈছিল। আহোম বুৰঞ্জী আৰু হিতেশ্বৰ বৰবৰুৱাৰ ''আহোমৰ দিন''ত চুতীয়া ৰাজ্যৰ সৈতে সম্পৰ্কিত চুতীয়া কটকী, ভঁৰালী, ভাণ্ডাৰী আৰু তামুলী পদাধিকাৰী সকলৰ কথা উল্লেখ কৰা‌ হৈছে। কটকীয়ে দূত, বাৰ্তাবাহক বা কূটনৈতিক মধ্যস্থতাকাৰী হিচাপে কাম কৰিছিল; ভঁৰালী আৰু ভাণ্ডাৰী সকল ৰাজকীয় ভঁৰাল, অস্ত্ৰাগাৰ, মূল্যৱান সামগ্ৰী বা যোগানৰ সৈতে জড়িত আছিল। চুতীয়া ৰজায়ে কোচ জনগোষ্ঠীৰ শুকান মঙহৰ ভৰালী এজন ৰাখিছিল। খেঙুলী চেতিয়া চুতীয়া ৰজাৰ ভাণ্ডাৰী এজনৰ পৰা বঢ়া বংশ আছিল। গজৰাই তামুলীক চুতীয়া ৰজাৰ তামুলী বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে; সম্ভৱতঃ তেওঁ ৰাজগৃহ, উদ্যান, তামোলৰ যোগান বা আনুষ্ঠানিক সামগ্ৰীৰ সৈতে জড়িত দায়িত্ব পালন কৰিছিল। ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ অন্তৰ্গত আছিল দেউৰী পুৰোহিত বৰ্গ, মন্দিৰৰ তত্ত্বাৱধায়ক আছিল মেধি, বাৰিক, বৰা, ভৰালী,‌ ইত্যাদি সকল। ==চুতীয়া ৰাজ্যৰ স্থাপত্য আৰু কীৰ্তিচিহ্ন== ==চুতীয়া ৰাজ্যত পোৱা সম্পদ== চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰা কমাৰ, সোণাৰি, কমাৰ, কুমাৰ, কহাৰ, তাতি, খনিকৰ, বাঢ়ৈ, বামুণ, কায়স্থ, গণক, কলিতা, ইত্যাদি বহুতো ভিন্ন ভিন্ন‌‌ বৃক্তিকৰ লোক পোৱা‌ গৈছিল। ইয়াৰ বহুতো লোকক ৰজাই নিজৰ ৰাজধানী লৈ লয় আনে।‌ চুতীয়াৰ বাহিৰে মিচিং‌,‌ দেউৰী, কিছু মৰাণ আৰু কোচ জনগোষ্ঠীৰ লোকো চুতীয়া ৰাজ্যৰ নাগৰিক আছিল। তাৰে চুতীয়া ৰাজ্যৰ মিচিং সকলক "চুতীয়া মিৰি" কোৱা‌ হৈছিল যি‌ সকল আজিৰ দিনৰ বাৰগাম মিচিং যেনে দলে, পেগু, পায়েং, টাইদ, ইত্যাদি। চুতীয়া ৰজাৰ শুকান মাংসৰ ভৰালী জন কোচ লোক আছিল। তিনি হাজাৰ চুতীয়া কমাৰক চুহুংমুঙ ৰজাই যোৰহাট জিলাৰ বছাৰ পিনে আৰু তাৰে উজনি অঞ্চলত বহুৱাইছিল<ref>Sarma, Benudhar, ''Maniram Dewan, p.287</ref>। বন্দী হোৱা লোকৰ পৰা বিভিন্ন "চেতিয়া" খেল/বংশও সৃষ্টি কৰা হয়। ইয়াৰ বাহিৰে শদিয়াত বহুতো সম্পদ যেনে সোণৰ মাইহাং, কেকুৰা দোলা,‌‌ কলাই খাৰ,‌‌ সোণৰ তিনিচুকীয়া সিংহাসন, খাট, ভোগজৰা, বেলা, জাপি, পিকদান, আৰোৱান, দবা, কালি, হিলৈ, বৰটোপ (মিঠাহুলোং),‌ হিলৈ-তোলা চৰা নাও, চুতীয়া ধেনু, বৰধেনু, বাৰু-বৰ্চা, ইত্যাদি পোৱা গৈছিল। বহুতো ঘোৰা, গৰু-মʼহ আৰু হাতীও লাভ কৰা হৈছিল। সম্পদ সমূহ শদিয়াৰ পৰা দিহিং নৈয়ে দি ৰাজধানী‌ লৈ অনা হয় ‌আৰু পাছলৈ চাৰিং অঞ্চলত ৰখা হয়। এখিনি চুতীয়া লোকক চাৰিঙত পাতি নাওবৈচা খেল সৃষ্টি কৰে,‌ য'ৰ পৰা পাছলৈ শেনচোৱা, তাঙোন ধৰা, বচোৱাল বোৱা, ইত্যাদি খেলৰ সৃষ্টি হয়। এই নাওবৈচা সকলে চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰা পোৱা চৰানাও চলাই। একেধৰণে এখিনি লোকক লয় হিলৈধাৰী ফৈদ গঠন কৰা হৈছিল। চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰা পাছত আহোম সকলে প্ৰথম বাৰৰ বাবে মিৰি, মিচিমি, আবৰ, দফলা, ইত্যাদি পাহাৰীয়া জাতিৰ সম্পৰ্কত আহে।<ref>Satsari Assam Buranji,p.14, 61</ref> ==ৰজা সকলৰ তালিকা== {|class="wikitable" |+ '''ৰজাৰ তালিকাত''' |- ! # ! বছৰ ! ৰাজত্ব কাল ! নাম ! অন্য নাম |---- | ১. | ১১৮৭ - ১২২০ | ৩৩ ব | বীৰপাল | গয়াপাল |---- | ২. | ১২২০ - ১২৫৫ | ৩৫ ব | [[ৰত্নধ্বজপাল]] | গৌৰীনাৰায়ণ |---- | ৩. | ১২৫৫ - ১২৭০ | ১৫ ব | বিজয়ধ্বজপাল | শিৱনাৰায়ণ |---- | ৪. | ১২৭০ - ১২৮৫ | ১৫ ব | বিক্ৰমধ্বজপাল | জগতনাৰায়ণ |---- | ৫. | ১২৮৫ - ১৩০৫ | ২০ ব | গৌৰধ্বজপাল | প্ৰমত্তনাৰায়ণ |---- | ৬. | ১৩০৫ - ১৩২৫ | ২০ ব | শঙ্খধ্বজপাল | হৰিনাৰায়ণ |---- | ৭. | ১৩২৫ - ১৩৪৩ | ১৮ ব | ময়ূৰধ্বজপাল | গোলোকনাৰায়ণ |---- | ৮. | ১৩৪৩ - ১৩৬০ |১৭ ব | জয়ধ্বজপাল | বজ্ৰনাৰায়ণ |---- | ৯. | ১৩৬০ - ১৩৮০ | ২০ ব | কৰ্মধ্বজপাল | নন্দেশ্বৰ/নন্দিনৃপ |---- | ১০. | ১৩৮০ - ১৪০০ | ২০ ব | সত্যনাৰায়ণ | ৰত্ননাৰায়ণ |---- | ১১. | ১৪০০ - ১৪১৫ | ১৫ ব | লক্ষ্মীনাৰায়ণ | ধৰ্মনাৰায়ণ |---- | ১২. | ১৪১৫ - ১৪৩০ | ১৫ ব | দুৰ্লভনাৰায়ণ | |---- | ১৩. | ১৪৩০- ১৪৪৫ | ১৫ ব | মুক্তধৰ্মনাৰায়ণ | |---- | ১৪. | ১৪৪৫ - ১৪৬৫ | ২০ ব | প্ৰত্যক্ষনাৰায়ণ/প্ৰতাপনাৰায়ণ | |---- | ১৫. | ১৪৬৫ - ১৪৮০ | ১৫ ব | যশনাৰায়ণ | |---- | ১৬. | ১৪৮০- ১৫০০ | ২০ ব | পুৰন্দৰধ্বজপাল | পুৰন্দৰনাৰায়ণ |---- | ১৭. | ১৫০০ - ১৫২২ | ২২ ব | ধৰ্মধ্বজপাল | [[ধীৰনাৰায়ণ]] |---- | ১৮. | ১৫২২ - ১৫২৪ | ২ ব | নীতিপাল/নিত্যপাল | চন্দ্ৰনাৰায়ণ |} ==চুতীয়া ৰাজ্যৰ হিলৈ-বৰতোপৰ প্ৰচলন== হিলৈ-বৰতোপ চুতীয়া ৰাজ্যৰ এক মূল্যৱান উন্নত অস্ত্ৰ আছিল। এই ৰাজ্যৰ হিলৈ-বৰতোপৰ প্ৰচলনৰ কথা বহুতো ঐতিহাসিক তথ্য পোৱা যায়। বুৰঞ্জী সমূহত উল্লেখ কৰা মতে আহোম ৰজাই চুতীয়া ৰাজধানী শদিয়াৰ পৰা আন সম্পদৰ লগতে হিলৈ<ref>Bhuyan, S.K,"Deodhai Assam Buranji", p. 126</ref><ref>Bhuyan, S.K,"Assam Buranji(SM)", p.10</ref><ref>হিতেশ্বৰ বৰবৰুৱা, "আহোমৰ দিন", p.49</ref> আৰু হিলৈ তোলা চ'ৰানাও উদ্ধাৰ কৰিছিল।<ref>Phukan, Kasinath Tamuli, "Assam Buranji",p.17-18</ref><ref>Bhuyan,S.K,"Satsari Buranji",p.135</ref> মনিৰাম‌ দেৱানৰ লেখনীৰ মতে "মিঠা হুলং" বৰটোপ টো চুতীয়া সকলৰ পৰা লোৱা হৈছিল।<ref>Sharma, Benudhar.''Maniram Dewan, p.289.''</ref> তেওঁ লিখিছে, ''"ওপৰত যিকেইটা তোপৰ নাম দিয়া হৈছে তাৰ ভিতৰত মিঠাহোলোং বোলাবিধ পোন-প্ৰথমতে দিহিঙ্গীয়া ৰজাই চুতীয়া ৰজাৰ পৰা পায়।"'' চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰা দিহিঙ্গীয়া ৰজাই ৩০০০ চুতীয়া কমাৰক গোলাঘাট-যোৰহাট জিলাত সংস্থাপিত কৰি বৰটোপ-হিলৈ, ইত্যাদি বনাবলৈ আদেশ দিছিল। মনিৰাম দেৱানে উল্লেখ কৰিছে,‌ {{blockquote|"তেওঁ বিলাকৰ(চুতীয়াৰ) পৰা ভালেমান দোলা, কালী,...,হিলৈ আৰু কলাই খাৰৰ(gunpowder) বাদেও অসংখ্য কমাৰ কাম কৰা মানুহ বন্দী কৰি আনে। ৰজাই তেওঁবিলাকৰ কিছুমানক বচাৰ পিনে আৰু কিছুমানক উজনিৰ পিনে বহুৱালে আৰু কমাৰ শাল পতাই লো-দা-কটাৰী, হিলৈ, বৰতোপ আদি গঢ়িবলৈ আহিলাপাতি যতাই দিলে। তেওঁ বিলাকৰ ভিতৰত কামৰ ভাল-বেয়া চাবলৈ হাজৰিকা, শইকীয়াও পাতি দিলে।‌ দিহিঙ্গীয়া ৰজাৰ দিনৰ পৰাহে অসম ৰাজ্যত(আহোম ৰাজ্যত) কমাৰৰ খেল আৰু ব্যৱসায় চলন্তি হয়। দিহিঙ্গীয়া ৰজাৰ দিনত অসমত ৩০০০ কমাৰ আছিল।"}} [[File:Ahom cannons.jpg|thumb|আহোম যুগৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰা মিঠাহুলং বৰটোপ]] ইতিহাসবিদ হিতেশ্বৰ বৰবৰুৱাই নিজৰ গ্ৰন্থ "আহোমৰ দিন"ত উল্লেখ কৰা মতে চুহুংমুঙৰ দিনত চুতীয়াৰ পৰা বৰতোপ-হিলৈ অধিকাৰ কৰাৰ পাছৰপৰাহে আহোম ৰজাসকলে অসমত আগ্নেয় অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ধৰে।<ref>হিতেশ্বৰ বৰবৰুৱা, আহোমৰ দিন, p.451</ref> চুতীয়াৰ পৰাজয়ৰ পাছত গৌড় ৰাজ্যৰ সেনাই ১৫২৭ আৰু ১৫৩২ত দুবাৰকৈ অসম আক্ৰমণ কৰিছিল। এই যুদ্ধত গৌড় সেনাই হিলৈ-বৰটোপ ব্যৱহাৰ কৰিছিল যদিও আহোম সেনাই কেৱল ধেনু কাঁড় হে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। অৱশ্যে এই যুদ্ধতো আহোম সেনাই বহুতো হিলৈ-বৰটোপ উদ্ধাৰ কৰিছিল‌।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 61-68</ref> ১৫৩৬ চনত নগা বিৰুদ্ধে হোৱা ৰণত প্ৰথম বাৰৰ বাবে আহোম সৈন্যৰ হাতত বৰটোপ থকা কথা উল্লেখ পোৱা যায়।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 75</ref> তদুপৰি আহোম সেনাই ১৬১৭ চনত মোগলৰ বিৰুদ্ধে হে প্ৰথম বাৰৰ বাবে হিলৈ-বৰটোপ ব্যবহাৰ কৰিব লৈছিল বুলি জনা যায়<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 75</ref>। পিছে এই তথ্যৰ বিপৰীতে কিছু তথ্য পোৱা যায়। নয়ন ৰাজগুৰুৰ উল্লেখ অনুসৰি আহোম সকলে আগ্নেয় অস্ত্ৰ চীনা আৰু মান সকলৰ পৰা ব্যৱসায়ৰ মাধ্যমেৰে লাভ কৰিছিল<ref>"...the Ahoms encountered through trade with the Burmese and Chinese,..." {{Cite journal |last=Rajguru |first=Nayan |title=The Ahom Kingdom: Statecraft, Military Innovation and Its Role in South Asian History |journal=International Journal of History |volume=5 |issue=2 |pages=315–318 |date=2023 |issn=2706-9109 |url=https://www.historyjournal.net/article/330/6-2-68-918.pdf |publisher=International Journal of History |language=en |access-date=2026-07-04 |page=316}}</ref> যত চীনা মান আৰু টাই সকলে আহোম-চুতীয়া ৰণৰ আগৰে পৰা আগ্নেয় অস্ত্ৰ সমূহ ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে। টাই সকলে আগ্নেয় অস্ত্ৰ সমূহক আহোম ভাষাত কঙ লুং (𑜀𑜨𑜂𑜫 𑜎𑜥𑜂𑜫) আৰু শান ভাষাত কং ফাই (တူၼ်းၸၢပ်ႈ) বুলি উল্লেখ কৰিছিল।<ref>{{Cite book |last=Borua |first=Golap Chandra |title=Ahom-Assamese-English Dictionary |publisher=Baptist Mission Press |location=Calcutta |date=1920 |url=https://archive.org/details/ahom-assamese-english_dictionary |via=Internet Archive |language=en |access-date=2026-07-04 |page=22}}</ref> ১৩৯৭ চনত টাই সকলৰ শাসক চি-লুন-ফাই চীনা সৈনিকৰ দ্বাৰা আগ্নেয় অস্ত্ৰৰ সংস্পৰ্শত আহিছিল।<ref>"..They were familiar with cannons and guns. Si Lun-fa was pleased with their abilities...." {{Cite journal |last=Fernquest |first=Jon |title=Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier Zone (1382–1454) |journal=SOAS Bulletin of Burma Research |volume=4 |issue=2 |pages=1–138 |date=2006 |publisher=School of Oriental and African Studies |url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs4/SBBR4.2-Fernquest.pdf |language=en |access-date=2026-07-04 |page=47}}</ref> উল্লেখযোগ্য যে আহোম ৰাজ্যই আন টাই ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে, ঘনিষ্ঠ ৰাজনৈতিক সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিছিল<ref>{{Cite journal |last=Phukan |first=J. N. |title=Relations of the Ahom Kings of Assam with Those of Mong Mao (in Yunnan, China) and of Mong Kwang (Mogaung in Myanmar) |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=52 |pages=888–893 |date=1991 |publisher=Indian History Congress |issn=2249-1937 |jstor=44142722 |url=https://www.jstor.org/stable/44142722 |language=en |access-date=2026-07-04 |page=}}</ref> আৰু টাই ৰাজ্য সমূহত চীনৰ সম্পৰ্কত আগ্নেয় অস্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰ উল্লেখিত পোৱা যায়। চুতীয়াৰ পৰাজয়ৰ পাছত গৌড় ৰাজ্যৰ সেনাই ১৫২৭ আৰু ১৫৩২ত দুবাৰকৈ অসম আক্ৰমণ কৰিছিল। অৱশ্যে এই যুদ্ধতো আহোম সেনাই বহুতো হিলৈ-বৰটোপ উদ্ধাৰ কৰিছিল‌।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 61-68</ref> ১৫৩৬ চনত নগা বিৰুদ্ধে হোৱা ৰণত প্ৰথম বাৰৰ বাবে আহোম সৈন্যৰ হাতত বৰটোপ থকা কথা উল্লেখ পোৱা যায়।<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 75</ref> তদুপৰি আহোম সেনাই ১৬১৭ চনত মোগলৰ বিৰুদ্ধে হে প্ৰথম বাৰৰ বাবে হিলৈ-বৰটোপ ব্যবহাৰ কৰিব লৈছিল বুলি জনা যায়<ref>Barua, Gopal Chandra, "Ahom Buranji", p. 75</ref>। নাওবৈচা ফুকনৰ বুৰঞ্জীত উল্লেখ কৰা মতে খোৰা ৰজাৰ দিনত(১৫৫২-১৬০৩) প্ৰথম বাৰৰ বাবে চুতীয়া লোকক নিযুক্তি দি হিলৈদাৰী ফৈদ গঠন কৰা হৈছিল।<ref>নাওবৈচা ফুকনৰ বুৰঞ্জী, p.55</ref><ref>The Chutiyas being expert warrior knew the use of matchlocks. After their subjugation, the Chutiyas were, therefore engaged in manufacturing matchlocks and they became prominent in the ''Hiloidhari-Khel'' (guild for manufacturing matchlocks)"{{harvcol|Dutta|1985|p=30}}</ref> হেমকোষ অভিধানত চুতীয়া সকলৰ হিলৈক "চুতীয়া হিলৈ" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। বৃটিছৰ ১৮৯১ চনৰ লোকপিয়লত "হিলেদাৰী"ৰ বাহিৰেও "চুতীয়া-হিলৈদাৰী" বুলি এটা পৃথক খেল/শ্ৰেণীৰ উল্লেখ কৰা হৈছে। এই সকলে হয়টো ৰণত "চুতীয়া হিলৈ" ব্যৱহাৰ কৰিছিল।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=YvV-VI_2YRkC&pg=PR67&dq=sutiyahilaidari&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiiqITCufiRAxXdwTgGHeU5KJcQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q&f=false Census of India 1891, p. 17]</ref> ==চুতীয়া বিদ্ৰোহ== ১৫২৪ চনত চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতন হৈছিল যদিও চুতীয়া সকলৰ মনৰ পৰা স্বাধীনতা আৰু স্বৰাজৰ আশা নাইকিয়া হৈ যোৱা নাছিল। চিৰদিন স্বাধীন হৈ থকা চুতীয়া সকলে বীৰাঙ্গণা ৰাণী সাধনীৰ আত্মোৎসৰ্গৰ কথা সোঁৱৰি পুনৰ জাগ্ৰত হৈ উঠিল আৰু বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰিলে। এই বিদ্ৰোহ ১৫২৭ চনৰ পৰা ১৭০০ শতিকাৰ শেষ ভাগৰ লৈকে চলিছিল। ১৭৭০ দখকৰ মায়ামৰা বিদ্ৰোহে জাতিটোৰ শেষ বিদ্ৰোহ বুলি কব পাৰি যাৰ ফলত সকলো নহলেও এটা অংশয়ে স্বাধীন হৈ নিজৰ ৰাজ্য গঠন কৰিছিল। চুতীয়া ৰাজ্যৰ ৰাজধানী শদিয়া ধ্বংস হোৱাৰ ফলত বহুতো ৰাজকোঁৱৰ আৰু সম্ভ্ৰান্ত পৰিয়ালৰ লোকে পাহাৰীয়া মিচিং, মিচিমি জাতিৰ লোক সকলৰ মাজত আশ্ৰয় লৈছিল আৰু প্ৰথম বিদ্ৰোহ এই সকল লোকে আৰম্ভ কৰিছিল। এই কথা কোচ ৰজা সকলৰ দৰং ৰাজ বংশাৱলীতো উল্লেখ কৰা হৈছে। <poem>"পূৰ্বে চুটিয়াৰ ৰজা সিঠাৱে আছিল। অন্যায়ে অসম ছল কৰিয়া মাৰিলে॥ যিমতে মাৰিল তাৰ শুনিয়ো কাহিনী। বলে নপাৰিয়া স্বৰ্গী ৰাজা মনে গুণি॥ ৩৬৪ ... তাৰ পুত্ৰ ভাই যত সকলে পলাইল। মিৰি মিচিমিত পশি প্ৰাণক ৰাখিলা॥ চুটিয়াৰ ৰাজাক মাৰিয়া ছলে বলে। লৈলা সেহি ৰাজ্যক অসমে কৌতূহলে॥ ৩৭১</poem> * ১৫২৬ চনৰ বিদ্ৰোহ, শদিয়া চুতীয়া সকলে প্ৰথম বিদ্ৰোহ ১৫২৬ চনৰ ফাগুন মাহত ৰাজধানী শদিয়াত ঘোষণা কৰিছিল, অৰ্থাৎ ৰাজ্য পতনৰ ৩ বছৰৰ পাছত। বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ আৰু ফ্ৰাচেংমুং বৰগোহাঁইক সহযোগ কৰিবলৈ দিহিঙীয়া গোহাঁইক পঠিওৱা হৈছিল। যুদ্ধত বিদ্ৰোহী সকলৰ হাতত ফ্ৰাচেংমুং বৰগোহাঁইৰ হাতী প্লাইপাম আৰু দিহিঙীয়া গোহাঁই মৰা পৰিছিল। কিন্তু শেষ পৰ্যায়ত বিদ্ৰোহী সকল পৰাজিত হৈ উভতি যাবলৈ বাধ্য হ'ল। এই বিদ্ৰোহৰ ফলত চুহুংমুঙ ৰজাই বহুতো প্ৰশাসনীয় পৰিবৰ্তন কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। ১৫২৭ চনৰ জেঠ মাহত, ডিব্ৰুগড় অঞ্চলত নতুন এখন প্ৰদেশ গঠন কৰি তাত চাওলুং চুলিঙক শাসনকৰ্তা হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, যাতে শদিয়া অঞ্চলত পুনৰ বিদ্ৰোহ হ'লে ডিব্ৰু প্ৰদেশৰ সেনাই শদিয়া বাহিনীৰ সহযোগ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও কিংলুন বুঢ়াগোহাঁইক "থাও-মুঙ-বঙেন" পাতি পশ্চিম শদিয়া অঞ্চলত (তিনিচুকীয়াৰ সোণাৰিৰ(কাংখাম) পৰা লুহিত নদীৰ গুৰি লৈকে) শাসন কৰিবলৈ দিয়া হ'ল। * ১৫২৯ চনৰ বিদ্ৰোহ, শদিয়া প্ৰথম বিদ্ৰোহৰ দুবছৰ পাছতে ১৫২৯ চনৰ পুহ মাহত শদিয়াৰ চুতীয়া সকলে আকৌ মুৰ দাঙি উঠিলে। এইবাৰ চুহুংমুঙ ৰজাই ফ্ৰাচেংমুঙক সহযোগ কৰিবলৈ চাও চুক্লান (তিপামৰ পৰা) আৰু কিংলুনক সহযোগ কৰিবলৈ চাওলুং চুলিঙক (ডিব্ৰুগড়ৰ পৰা) পঠিয়ালে। ইয়াৰ পাছত চুহুংমুঙে চুক্লেংমুঙ ৰাজকোঁৱৰক ৰাজধানীত ৰাখি সকলো বিষয়ববীয়াৰ সৈতে নিজে শদিয়া আহি উপস্থিত হয়। লুহিতৰ পাৰত, ডিবাং নৈৰ পাৰত, মাৰানকাও, চন্দনগিৰি পৰ্বত, দৈথাং পৰ্বত, ইত্যাদি বিভিন্ন ঠাইত কেইবাখনো যুদ্ধ হয়। প্ৰথম পৰ্যায়ত বিদ্ৰোহী সকলে চাও চুলিঙক ধৰি নিবলৈ সক্ষম হৈছিল কিন্তু পাছৰ পৰ্যায়ত এৰি দিলে। বহু মাহ যুদ্ধ লগা পাছত শেষত বিদ্ৰোহী সকল পৰাজিত হ'ল। যুদ্ধত লাভ কৰা সকলো ধন আৰু সম্পত্তি ৰজা আৰু মন্ত্ৰী সকলে নিজৰ মাজতে ভাগ কৰি ল'লে আৰু ৰজাই বৰগোহাঁই আৰু বুঢ়াগোহাঁইক শদিয়াত ৰাখি নিজে ৰাজধানী লৈ ঘূৰি গ'ল। * ১৫৪২ চনৰ বিদ্ৰোহ, দিচাং নৈৰ পাৰত চুতীয়া সকলে পুনৰ বাৰ ১৫৪২ চনত ৰজা চুক্লেংমুঙৰ দিনত বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰে কৰিছিল। এইবাৰ ১৫৪২ চনৰ বহাগ মাহত ডিব্ৰুগড় অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে শিৱসাগৰৰ দিচাং নৈৰ ওচৰত আহোম মন্ত্ৰী চেং-হাননক পৰাস্ত কৰি স্বৰাজ ঘোষণা কৰে। কিন্তু ইয়াৰ পাছতে চুক্লেংমুঙে চাওলুং তিমাক বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ পঠিয়াই আৰু দুবছৰ লৈকে পূৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ বিভিন্ন অঞ্চল ধ্বংস কৰে যাতে চুতীয়া সকলে পুনৰ বিদ্ৰোহ কৰিবলৈ সাহস নকৰে। * ১৫৫০ চনৰ বিদ্ৰোহ, শদিয়া ১৫৫০ চনত শদিয়াখোৱা গোহাঁইৰ মৃত্যুৰ পাছত, কংসপাত্ৰ নামৰ চুতীয়া নায়ক এজনে শদিয়াত বিদ্ৰোহ কৰি নিজকে ৰজা বুলি ঘোষণা কৰিছিল। আহোম ৰাজ্যৰ বহুতো ৰাজকোঁৱৰে তেওঁক সহযোগ কৰিছিল আৰু শদিয়াত উপস্থিত হৈ আহোম ৰজাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰিবলৈ সাজু হৈছিল। এই যুদ্ধ ৩ বছৰ লৈকে চলিছিল আৰু শেষত কংসপাত্ৰৰ লগতে বহুতো চুতীয়াই মৃত্যু বৰণ কৰিছিল। ৰাজকোঁৱৰ সকলৰ ভিতৰত কিছুমানৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু বাকী থকা সকলক বন্দী বনাই পাছলৈ চাৰিঙত থাকিবলৈ দিয়া হৈছিল। * ১৫৬৫ চনৰ বিদ্ৰোহ, নামৰূপ আৰু খেৰাম ১৫৬৫ চনৰ মাঘ মাহত ডিব্ৰুগড় অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰি নামৰূপ আৰু খেৰাম(বৰ্তমান ডিব্ৰুগড়ৰৰ খেৰেমীয়া) অঞ্চলৰ আহোম গাঁও সমূহ আক্ৰমণ কৰি লুণ্ঠন কৰিছিল। ৰজাই বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ চাওলুং তিপামক পঠিয়াইছিল। বিদ্ৰোহী সকলৰ লগত হোৱা যুদ্ধত চাওলুং তিপামৰ হাতী আহত হৈছিল যাৰ বাবে তেওঁ যুদ্ধ এৰি দিহিং পাৰ হৈ উভতি আহে। ইয়াৰ পাছত বিদ্ৰোহৰ কি পৰিণতি হ'ল গম পোৱা নাযায়। সম্ভৱতঃ পাছলৈ বিদ্ৰোহ দমন কৰা হৈছিল। * ১৫৭২ চনৰ বিদ্ৰোহ, শদিয়া ১৫৭২ চনত পুনৰ বাব চুতীয়া সেনাপতি এজনৰ নেতৃত্বত শদিয়া অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে মুৰ দাঙি উঠে। বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ চাওলুং চাৰিং, চাওফ্ৰাংমুঙ বৰগোহাঁই, শদিয়া খোৱা গোঁহাই, ইত্যাদি বহুতো বিষয়ববীয়াক পঠিওৱা হৈছিল। আহোম সেনাৰ তুলনাত বিদ্ৰোহী সকলৰ সংখ্যা কম থকাৰ বাবে বিদ্ৰোহী সকল কানচাই আৰু পুখুৰীখনা নামৰ অঞ্চল লৈ আতঁৰি আহিছিল আৰু সেই অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলৰ সহযোগত পুনৰ ৰণ কৰিছিল। কিন্তু দুৰ্ভাগ্যবশতঃ বিদ্ৰোহী সকল পৰাজিত হৈছিল। চুতীয়া সেনাপতি, কানচাইৰ মুখিয়াল আৰু অন্য বহুতো চুতীয়া সৈন্যক বন্দী বনাই ৰাজধানী লৈ লয় অনা হৈছিল। * ১৬৬৫ চনৰ বিদ্ৰোহ, উত্তৰ পাৰ ১৬৬৫ চনত আহোম সেনা নগা সকলৰ লগত হোৱা যুদ্ধত ব্যস্ত আছিল। এই সুযোগ লয়, উত্তৰ পাৰৰ লখিমপুৰৰ এখিনি চুতীয়া লোকে মিৰি আৰু দফলা লোকৰ লগত মিলি বিদ্ৰোহ কৰিছিল। কিন্তু বিদ্ৰোহ সফল নহ'ল। * ১৬৭৩ চনৰ বিদ্ৰোহ, উত্তৰ পাৰ ১৬৭৩ চনত ধেমাজি অঞ্চলৰ চুতীয়া সকলে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰি ৰূপা(বৰ্তমানৰ ৰূপহী) আৰু ডিমৌ(বৰ্তমানৰ ধেমাজিৰ ডিমৌ) মিৰি সকলে আহোম ৰজাক কৰ হিচাপে দিয়া মাৰ নাও তোলাই লৈ গৈছিল। এই কথা শুনি আহোম ৰজাই চুতীয়া অঞ্চললৈ কটকী পঠিয়াই নাও সমূহ ঘূৰাই দিবলৈ আদেশ কৰিছিল, কিন্তু চুতীয়া সকলে আদেশ নামানিলে। ইয়াৰ পাছত সকলো চুতীয়া দেউলীয়া নামৰ গাঁৱ এখনত একগোট হৈছিল। কটকীৰ খবৰ পাই আহোম ৰজাই তিনিমুখিয়া অঞ্চলত থকা নাৰাই নামৰ চুতীয়া বিদ্ৰোহী নেতা জনক ধৰি আনিবলৈ সৈনিক পঠিয়ালে। ইয়াৰ পাছত ৰজাই শদিয়াখোৱা গোঁহাই আৰু মৰঙ্গীখোৱা গোহাঁইক চেঁচামুখত গড় নিৰ্মাণ কৰি যুদ্ধৰ বাবে সাজু হ'বলৈ আদেশ দিলে। দিহং নদীৰ (চিয়াং) পাৰত আন এটা গড় নিৰ্মাণ কৰা হ'ল। তাৰ পাছত আহোম সেনাই দিহং পাৰ হৈ চুতীয়া গাঁৱলৈ আগ বাঢ়ি আহিল। চুতীয়া সকলেও হাতত ধেনু-কাড় লয় দেউলীয়া গাঁৱৰ পৰা মিৰি গাঁও এখনলৈ আগ বাঢ়ি আহিলে। আহোম ৰজাই পুনৰ চুতীয়া সকলৰ ওচৰলৈ কটকী পঠিয়াইলে। চুতীয়া বৰুৱা জনে অৱশেষত বশ্যতা স্বীকাৰ কৰিলে, কিন্তু নিজৰ গৰু-ছাগলী, হাঁহ-কুকুৰ, ইত্যাদি সকলো হেৰুৱালে। নাৰাই আৰু অন্য চুতীয়া বিদ্ৰোহী নেতা সকলক মদ্যপান কৰোৱাই পুনৰ বিদ্ৰোহ নকৰিবলৈ প্ৰতিজ্ঞা কৰালে। সবল আৰু শক্তিশালী চুতীয়া সৈনিক সকলৰ বন্দী বনোৱা হ'ল আৰু অন্য চুতীয়া সকলক প্ৰতি বছৰে কৰ হিচাপে নাও দিবলৈ আদেশ দিয়া হ'ল। * ১৭৬৯-১৮০৫ চনৰ মায়ামৰা বিদ্ৰোহ মায়ামৰা ধৰ্মীয় চুতীয়া সকলে ১৭৬৯ চনত আহোম ৰাজ্যৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰি ১৭৯১ লৈকে বেংমৰা নামৰ পৃথক ৰাজ্য এখন গঠন কৰিছিল। মায়ামৰা বিদ্ৰোহত ভাগ লোৱা জনগোষ্ঠী সমূহৰ মাজত দ্বিতীয় সৰ্বাধিক লোক চুতীয়া জনগোষ্ঠীৰ আছিল। বেংমৰা ৰাজ্যৰ ৰজা সৰ্বানন্দ সিংহ বীৰপালৰ বংশৰ বুৰুক চুতীয়া ৰাজপৰিয়ালৰ লোক আছিল। হয়তো ১৫২৫ চনত ৰাজ্য হেৰুৱা চুতীয়া ৰাজপৰিয়াল টোৱে সৰুকৈ হ'লেও পুনৰ বাৰ ৰাজ্য ৰাজত্ব কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। * ১৭৭৫ চনৰ বিদ্ৰোহ, ডিব্ৰু-দিহিং অঞ্চল মায়ামৰা বিদ্ৰোহ হৈ থাকোঁতে ডিব্ৰু-দিহিংৰ মাজৰ অঞ্চলৰ একাংশ চুতীয়াই বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰিছিল। টাই ভাষাৰ "আহোম বুৰঞ্জী" নামৰ গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা মতে পূৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ সীমান্ত অঞ্চলৰ খামজাং প্ৰদেশৰ পৰা নঙাখাম নামৰ নৰা মুখিয়ালৰ লগত ধৰা সকলে আহি বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰিছিল। এই বিদ্ৰোহত চুতীয়া সকলে নৰা সকলক সহযোগ কৰিছিল। নৰা মুখিয়াল জনে ১৭৭৫ চনত চুতীয়া সকলৰ সহযোগত হাটখোৱা গোহাঁইক পৰাস্ত কৰি নিজকে ডিব্ৰু নৈৰ কাষৰ অঞ্চলৰ ৰজা বুলি ঘোষণা কৰিছিল। ৰজা হৈ নঙাখামে চুতীয়া আৰু বাৰেচিৰিঙীয়া সকলৰ মাজৰ পৰাই ফুকন আৰু বৰুৱা নিযুক্ত কৰিছিল। আহোম ৰজাই নঙাখাম আৰু চুতীয়া সকলৰ বিৰুদ্ধে বুঢ়াগোহাঁইৰ নেতৃত্বত ৪০ হাজাৰ সৈন্য পঠিয়াইছিল। সেনা সকলে আহি ৰঙাগড়াত(বৰ্তমানৰ ডিব্ৰু-চৈখোৱাৰ দক্ষিণত) উপস্থিত হৈছিল। ইয়াত পাছত তেজী আৰু দিহিং নৈৰ পাৰত যুদ্ধ হৈছিল। বিদ্ৰোহী সকল পৰাজিত হৈ আতৰি গৈছিল। নৰা সকলে পূৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজ্যৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলত আশ্ৰয় লয় আৰু চুতীয়া সকলে ধূনাগুৰি নামৰ ঠাই এদখৰত আশ্ৰয় লয়। বহুতো চুতীয়া, বাৰেচিৰিং আৰু নৰা বিদ্ৰোহীক ৰাজধানী ৰংপুৰলৈ লয় অনা হয়। তাৰে কিছুমানক মৃত্যু দণ্ড দিয়া হৈছিল আৰু আন সকলক বন্দী হিচাপে ৰখা হৈছিল।<ref>Barua, G.C, "Ahom Buranji, p. 331-333</ref> ==অসমীয়া সংস্কৃতিত চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰভাব== ==আৰু চাওক== * [[চুতীয়া জনগোষ্ঠী]] * [[সতী সাধনী]] ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{reflist}} ==গ্ৰন্থসূচী== {{refbegin}} * {{cite book | last = Gait | first = Edward | title = A History of Assam | publisher = Thacker, Spink & Co. | date = 1906 | location = Calcutta | url = http://books.google.com/books?id=w-6kr1IyHJkC}} *{{cite book |last=Saikia |first=Yasmin |title=In the Meadows of Gold: Telling Tales of the Swargadeos at the Crossroads of Assam |year=1997 |publisher=Spectrum Publications |location=Guwahati}}</ref> *{{Cite journal|last=Neog|first=Maheswar|title=Light on a Ruling Dynasty of Arunachal Pradesh in the Fourteenth and Fifteenth Centuries|date=1977|journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute|volume=58/59|pages=813–820|jstor=41691751|issn=0378-1143}} {{refend}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{অসম বুৰঞ্জী}} [[শ্ৰেণী:অসমৰ ইতিহাস]] [[শ্ৰেণী:চুতীয়া ৰাজ্য]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ সাম্ৰাজ্য আৰু ৰাজ্য]] abme0egid2xv1rlouw0yd6ow2zo4cdk 0 35700 623273 617297 2026-08-04T14:50:02Z ~2026-40323-54 50838 /* সংগীত */ শুধৰণি 623273 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ৰ'দৰ চিঠি | image = ৰ'দৰ_চিঠি_চলচ্চিত্ৰ_প'ষ্টাৰ ২.jpg | caption = | director = [[বাহাৰুল ইছলাম]] | producer = ইক্ৰামূল মজিদ | writer = | based on = ''সীমাৰ সিপাৰে'' (নাট) <br> {{lang-en|Beyond the Obvious}} | starring = [[অংগৰাগ মহন্ত]] <br> [[জুবিন গাৰ্গ]] <br> [[আদিল হুছেইন]] <br> [[ভাগীৰথী]] | music = [[জুবিন গাৰ্গ]] | cinematography = প্ৰদীপ দৈমাৰী | editing = কাজু | distributor = অল্টাৰনেটিভ চিনেমেটিক্স | released = ৭ নৱেম্বৰ, ২০১৪ | runtime = | country = {{flag|India}} | language =[[অসমীয়া ভাষা]] }} '''ৰ'দৰ চিঠি''' ({{lang-en|Scare Crow}}) ২০১৪ চনৰ ৭ নৱেম্বৰত মুক্তি লাভ কৰা এখন অসমীয়া কথাছবি। [[বাহাৰুল ইছলাম|বাহাৰুল ইছলামে]] পৰিচালনা কৰা এই ছবিখন দেশৰ বিভিন্ন ঠাইত সমাদৃত ''সীমাৰ সিপাৰে'' নাটখনৰ আলমত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। এই ছবিখন অল্টাৰনেটিভ চিনেমেটিক্সৰ হৈ ইক্ৰামূল মজিদে প্ৰযোজনা কৰিছে। ছবিখনত ভাগীৰথী, [[অংগৰাগ মহন্ত]], [[জুবিন গাৰ্গ]], [[আদিল হুছেইন]] প্ৰমুখ্যে বহু ন-পুৰণি শিল্পীয়ে অভিনয় কৰিছে। ছবিখন ইংৰাজী চাব টাইটলৰ সৈতে '''স্কেয়াৰ ক্ৰ'''' নামেৰে মুক্তি দিয়া হয়। ==নিৰ্মাণ== ২০১৩ চনৰ ৭ এপ্ৰিলৰ দিনা ছবিখনৰ মহুৰত হৈছিল। ===প্ৰি-প্ৰডাকশ্যন=== পৰিচালক বাহাৰুল ইছলামে ছবিখন কলা-সন্মত কৰিবৰ বাবে যোৱা তিনিবছৰ ধৰি কাম কৰি আছিল। এই ছবিখনৰ বাবে তেওঁ [[ননী বৰপূজাৰী]]ৰ লগত একেলগে কাম কৰে।<ref name="Pop">{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-09/guwahati/38403194_1_papon-assamese-film-industry-angaraag | title=Pop icons to make beautiful music on the silver screen | work=THE TIMES OF INDIA | date=Apr 9, 2013 | accessdate=14 জানুৱাৰী 2014 | author=Gaurav Das, TNN | location=GUWAHATI }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===কাহিনী=== ''টাইমছ অফ ইণ্ডিয়া'' কাকতত কেইবছৰ মান আগতে ''দি মেন হু লিভছ অন ইন আডাৰ্ছ ব'ডিছ আফটাৰ হিজ ডেড'' শীৰ্ষক বাতৰি এটা প্ৰকাশ পাইছিল। বাতৰিটোৰ মতে স্কটলেণ্ডৰ এজন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ শৰীৰৰ বিভিন্ন অংগ কেইবাজনো লোকক দান দিছিল। প্ৰয়াত ব্যক্তিজন আৰু অংগ গ্ৰহণ কৰা লোকসকলৰ পৰিয়ালৰ মাজত গঢ়ি উঠা সম্পৰ্কক কেন্দ্ৰ কৰি নাট্যকাৰ বাহাৰুল ইছলামে দেশৰ ভিন্ন প্ৰান্তত সমাদৃত '''সীমাৰ সিপাৰে''' ({{lang-en|Beyond the Obvious}}) নাটখনৰ ৰচনা কৰিছিল। এই নাটখনৰ আলমতে কথা ছবিখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।<ref name="Pop" /> ===কলা-কুশলী নিৰ্বাচন=== পৰিচালক বাহাৰুল ইছলামে প্ৰকাশ কৰা মতে, [[জুবিন গাৰ্গ]] আৰু [[অংগৰাগ মহন্ত]]ক ছবিখনত অভিনয়ৰ বাবে প্ৰস্তাৱ দিয়াৰ পাছত বিনা সংকোচৰে দুয়ো একেলগে অভিনয় কৰিবলৈ মান্তি হৈছিল। পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে অসমীয়া কণ্ঠশিল্পী অংগৰাগ আৰু জুবিনে একেলগে অভিনয় কৰিছে। অংগৰাগ মহন্তই এইখন ছবিৰ যোগেদিয়েই অভিনয়ৰ জগতত খোজ পেলাইছে। ===চিত্ৰগ্ৰহণ=== ছবিখনৰ চিত্ৰগ্ৰহণ তিনিটা পৰ্যায়ত কৰা হৈছিল। প্ৰথম পৰ্যায়ত [[মেঘালয়]]ৰ [[চেৰাপুঞ্জী]]ত চিত্ৰগ্ৰহণ কৰা হৈছিল। অংগৰাগ মহন্তৰ চিত্ৰগ্ৰহণ পাছত কৰা হৈছিল। নৱ দাসে ছবিখনৰ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ চিত্ৰগ্ৰহণ কৰিছিল। ==সংগীত == {{Infobox album|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Albums --> | Name = ৰ'দৰ চিঠি | Type = film | Artist = জুবিন গাৰ্গ | Cover = Audio CD cover of Rodor Sithi.jpg | Recorded = | Length = ৩০.২৪ মিনিট | Label = অল্টাৰনেটিভ চিনেমেটিক্স | Producer = | name = ৰ'দৰ চিঠি | type = বোলছবি | artist = [[বাহাৰুল ইছলাম]] | released = ২৫ ডিচেম্বৰ, ২০১৩ | genre = বোলছবি সংগীত | label = [[Times Music]] | producer = [[জুবিন গাৰ্গ]] }} ২০১৩ চনৰ ২৫ ডিচেম্বৰত বাহাৰুল ইছলামৰ কাহিনী পৰিচালনাৰে নিৰ্মীয়মান অসমীয়া ছবি ''ৰ'দৰ চিঠি''ৰ গীতৰ শ্ৰব্য চিডিখন উন্মোচিত হয় মহানগৰীৰ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি কাননস্থিত মুকলি মঞ্চত। বিয়লি ৫ বজাত আড়ম্বৰপূৰ্ণ এটা সাংস্কৃতিক সন্ধিয়াত পৰিচালক বাহাৰুল ইছলাম আৰু কণ্ঠশিল্পী [[জুবিন গাৰ্গ]], [[অংগৰাগ মহন্ত]], মৃণ্ময় মমতাৰ উপস্থিতিত শ্ৰব্য চিডিখন মুক্তি দিয়া হয়। গীতৰ কথা [[হীৰেন ভট্টাচাৰ্য]], [[দিগন্ত ভাৰতী|দিগন্ত ভাৰতী,]] [[শশাংক সমীৰ গগৈ|শশাংক সমীৰ]] আৰু [[মন্মথ বৈশ্য]]ৰ। শ্ৰব্য চিডিখনত হীৰেন ভট্টাচাৰ্যৰ এটি জনপ্ৰিয় কবিতাক সংগীতৰ ৰূপ দিয়া হৈছে। ছবিখনৰ সংগীত পৰিচালক হৈছে জুবিন গাৰ্গ আৰু চিডিখনত নথকা [[মন্মথ বৈশ্য]]ই লিখা "ৰাধাই জানে" শীৰ্ষক গীতটিৰ সুৰকাৰ [[অংগৰাগ মহন্ত]]। বোলছবিখনৰ শ্ৰব্য চিডিখনত মুঠতে ছটা গান আছে।<ref name="timesmusic">{{cite web | url=http://www.timesmusic.com/album/regional/rodor-sithi-2632.html | title=RODOR SITHI Music | accessdate=14 জানুৱাৰী 2014 | archivedate=2013-12-29 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131229063643/http://www.timesmusic.com/album/regional/rodor-sithi-2632.html | deadurl=yes }}</ref> {{গীতৰ তালিকা | headline = গীতৰ তালিকা | extra_column = গায়ক/গায়িকা | lyrics_credits = yes | total_length = ৩০:৬৯ | title1 = প্ৰতিদিনে - জুবিন | extra1 = [[জুবিন গাৰ্গ]] | music1 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics1 = দিগন্ত ভাৰতী | length1 = ৬:৩৯ | title2 = ৰ'দৰ চিঠি | extra2 = [[জুবিন গাৰ্গ]] | music2 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics2 = [[শশাঙ্ক সমীৰ]] | length2 = ৩:৪৭ | title3 = এন্ধাৰে এন্ধাৰে | extra3 = [[জুবিন গাৰ্গ]] | music3 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics3 = [[হীৰেন ভট্টাচাৰ্য]] | length3 = ৪:৫৫ | title4 = আকাশে দিয়া | extra4 = [[জুবিন গাৰ্গ]] | music4 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics4 = [[শশাঙ্ক সমীৰ]] | length4 = ৫:৩৪ | title5 = প্ৰতিদিনে - পাপন | extra5 = [[অংগৰাগ মহন্ত]] | music5 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics5 = দিগন্ত ভাৰতী | length5 = ৬:৩৮ | title6 = এন্ধাৰে (LOFI) | extra6 = [[অংগৰাগ মহন্ত]] | music6 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics6 = [[হীৰেন ভট্টাচাৰ্য]] | length6 = ৪:৫৬ }} ==অভিনয়== ছবিখনৰ দুটা মূল চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে [[অংগৰাগ মহন্ত]] আৰু [[জুবিন গাৰ্গ|জুবিন গাৰ্গে]]। 'অংগৰাগে ছবিখনত এজন বিজ্ঞানীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref name="Pop" /> অন্যান্য অভিনয়শিল্পীসকল হ'ল [[ভাগীৰথী]], [[আদিল হুছেইন]], জ্যোতি নাৰায়ণ নাথ, [[ননী বৰপূজাৰী]], বৰষা বাহাৰ, কিছমত বানো, ফে'ৰী প্ৰিয়া, শশাংক সমীৰ গগৈ আদি। ==মুক্তি== ২০১৪ চনৰ ৭ নৱেম্বৰত অসমৰ লগতে দেশৰ কেইবাখনো চহৰত ইংৰাজী চাব টাইটলৰ সৈতে (ইংৰাজী নাম- Scare Crow) মুক্তি দিয়া হয়। ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== * {{Official website|rodorsithi.net}} * {{Facebook|Rodorsithi}} {{অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ}} [[শ্ৰেণী:২০১৪ বৰ্ষৰ অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ]] [[শ্ৰেণী:অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ]] [[শ্ৰেণী:২০১৪ বৰ্ষৰ চলচ্চিত্ৰ]] [[শ্ৰেণী:জুবিন গাৰ্গ অভিনিত চলচ্চিত্ৰ]] bt0ww3dfok5j8cm6sqwahpnxbrun3jo 623274 623273 2026-08-04T14:51:50Z ~2026-40323-54 50838 /* সংগীত */ ✓ 623274 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ৰ'দৰ চিঠি | image = ৰ'দৰ_চিঠি_চলচ্চিত্ৰ_প'ষ্টাৰ ২.jpg | caption = | director = [[বাহাৰুল ইছলাম]] | producer = ইক্ৰামূল মজিদ | writer = | based on = ''সীমাৰ সিপাৰে'' (নাট) <br> {{lang-en|Beyond the Obvious}} | starring = [[অংগৰাগ মহন্ত]] <br> [[জুবিন গাৰ্গ]] <br> [[আদিল হুছেইন]] <br> [[ভাগীৰথী]] | music = [[জুবিন গাৰ্গ]] | cinematography = প্ৰদীপ দৈমাৰী | editing = কাজু | distributor = অল্টাৰনেটিভ চিনেমেটিক্স | released = ৭ নৱেম্বৰ, ২০১৪ | runtime = | country = {{flag|India}} | language =[[অসমীয়া ভাষা]] }} '''ৰ'দৰ চিঠি''' ({{lang-en|Scare Crow}}) ২০১৪ চনৰ ৭ নৱেম্বৰত মুক্তি লাভ কৰা এখন অসমীয়া কথাছবি। [[বাহাৰুল ইছলাম|বাহাৰুল ইছলামে]] পৰিচালনা কৰা এই ছবিখন দেশৰ বিভিন্ন ঠাইত সমাদৃত ''সীমাৰ সিপাৰে'' নাটখনৰ আলমত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। এই ছবিখন অল্টাৰনেটিভ চিনেমেটিক্সৰ হৈ ইক্ৰামূল মজিদে প্ৰযোজনা কৰিছে। ছবিখনত ভাগীৰথী, [[অংগৰাগ মহন্ত]], [[জুবিন গাৰ্গ]], [[আদিল হুছেইন]] প্ৰমুখ্যে বহু ন-পুৰণি শিল্পীয়ে অভিনয় কৰিছে। ছবিখন ইংৰাজী চাব টাইটলৰ সৈতে '''স্কেয়াৰ ক্ৰ'''' নামেৰে মুক্তি দিয়া হয়। ==নিৰ্মাণ== ২০১৩ চনৰ ৭ এপ্ৰিলৰ দিনা ছবিখনৰ মহুৰত হৈছিল। ===প্ৰি-প্ৰডাকশ্যন=== পৰিচালক বাহাৰুল ইছলামে ছবিখন কলা-সন্মত কৰিবৰ বাবে যোৱা তিনিবছৰ ধৰি কাম কৰি আছিল। এই ছবিখনৰ বাবে তেওঁ [[ননী বৰপূজাৰী]]ৰ লগত একেলগে কাম কৰে।<ref name="Pop">{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-09/guwahati/38403194_1_papon-assamese-film-industry-angaraag | title=Pop icons to make beautiful music on the silver screen | work=THE TIMES OF INDIA | date=Apr 9, 2013 | accessdate=14 জানুৱাৰী 2014 | author=Gaurav Das, TNN | location=GUWAHATI }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===কাহিনী=== ''টাইমছ অফ ইণ্ডিয়া'' কাকতত কেইবছৰ মান আগতে ''দি মেন হু লিভছ অন ইন আডাৰ্ছ ব'ডিছ আফটাৰ হিজ ডেড'' শীৰ্ষক বাতৰি এটা প্ৰকাশ পাইছিল। বাতৰিটোৰ মতে স্কটলেণ্ডৰ এজন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ শৰীৰৰ বিভিন্ন অংগ কেইবাজনো লোকক দান দিছিল। প্ৰয়াত ব্যক্তিজন আৰু অংগ গ্ৰহণ কৰা লোকসকলৰ পৰিয়ালৰ মাজত গঢ়ি উঠা সম্পৰ্কক কেন্দ্ৰ কৰি নাট্যকাৰ বাহাৰুল ইছলামে দেশৰ ভিন্ন প্ৰান্তত সমাদৃত '''সীমাৰ সিপাৰে''' ({{lang-en|Beyond the Obvious}}) নাটখনৰ ৰচনা কৰিছিল। এই নাটখনৰ আলমতে কথা ছবিখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।<ref name="Pop" /> ===কলা-কুশলী নিৰ্বাচন=== পৰিচালক বাহাৰুল ইছলামে প্ৰকাশ কৰা মতে, [[জুবিন গাৰ্গ]] আৰু [[অংগৰাগ মহন্ত]]ক ছবিখনত অভিনয়ৰ বাবে প্ৰস্তাৱ দিয়াৰ পাছত বিনা সংকোচৰে দুয়ো একেলগে অভিনয় কৰিবলৈ মান্তি হৈছিল। পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে অসমীয়া কণ্ঠশিল্পী অংগৰাগ আৰু জুবিনে একেলগে অভিনয় কৰিছে। অংগৰাগ মহন্তই এইখন ছবিৰ যোগেদিয়েই অভিনয়ৰ জগতত খোজ পেলাইছে। ===চিত্ৰগ্ৰহণ=== ছবিখনৰ চিত্ৰগ্ৰহণ তিনিটা পৰ্যায়ত কৰা হৈছিল। প্ৰথম পৰ্যায়ত [[মেঘালয়]]ৰ [[চেৰাপুঞ্জী]]ত চিত্ৰগ্ৰহণ কৰা হৈছিল। অংগৰাগ মহন্তৰ চিত্ৰগ্ৰহণ পাছত কৰা হৈছিল। নৱ দাসে ছবিখনৰ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ চিত্ৰগ্ৰহণ কৰিছিল। ==সংগীত == {{Infobox album|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Albums --> | Name = ৰ'দৰ চিঠি | Type = film | Artist = জুবিন গাৰ্গ | Cover = Audio CD cover of Rodor Sithi.jpg | Recorded = | Length = ৩০.২৪ মিনিট | Label = অল্টাৰনেটিভ চিনেমেটিক্স | Producer = | name = ৰ'দৰ চিঠি | type = বোলছবি | artist = [[বাহাৰুল ইছলাম]] | released = ২৫ ডিচেম্বৰ, ২০১৩ | genre = বোলছবি সংগীত | label = [[Times Music]] | producer = [[জুবিন গাৰ্গ]] }} ২০১৩ চনৰ ২৫ ডিচেম্বৰত বাহাৰুল ইছলামৰ কাহিনী পৰিচালনাৰে নিৰ্মীয়মান অসমীয়া ছবি ''ৰ'দৰ চিঠি''ৰ গীতৰ শ্ৰব্য চিডিখন উন্মোচিত হয় মহানগৰীৰ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি কাননস্থিত মুকলি মঞ্চত। বিয়লি ৫ বজাত আড়ম্বৰপূৰ্ণ এটা সাংস্কৃতিক সন্ধিয়াত পৰিচালক বাহাৰুল ইছলাম আৰু কণ্ঠশিল্পী [[জুবিন গাৰ্গ]], [[অংগৰাগ মহন্ত]], মৃণ্ময় মমতাৰ উপস্থিতিত শ্ৰব্য চিডিখন মুক্তি দিয়া হয়। গীতৰ কথা [[হীৰেন ভট্টাচাৰ্য]], [[দিগন্ত ভাৰতী|দিগন্ত ভাৰতী,]] [[শশাংক সমীৰ গগৈ|শশাংক সমীৰ]] আৰু [[মন্মথ বৈশ্য]]ৰ। শ্ৰব্য চিডিখনত হীৰেন ভট্টাচাৰ্যৰ এটি জনপ্ৰিয় কবিতাক সংগীতৰ ৰূপ দিয়া হৈছে। ছবিখনৰ সংগীত পৰিচালক হৈছে জুবিন গাৰ্গ আৰু চিডিখনত নথকা [[মন্মথ বৈশ্য]]ই লিখা "ৰাধাই জানে" শীৰ্ষক গীতটিৰ সুৰকাৰ [[অংগৰাগ মহন্ত]]। বোলছবিখনৰ শ্ৰব্য চিডিখনত মুঠতে ছটা গান আছে।<ref name="timesmusic">{{cite web | url=http://www.timesmusic.com/album/regional/rodor-sithi-2632.html | title=RODOR SITHI Music | accessdate=14 জানুৱাৰী 2014 | archivedate=2013-12-29 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131229063643/http://www.timesmusic.com/album/regional/rodor-sithi-2632.html | deadurl=yes }}</ref> {{গীতৰ তালিকা | headline = গীতৰ তালিকা | extra_column = গায়ক/গায়িকা | lyrics_credits = yes | total_length = ৩০:৬৯ | title1 = প্ৰতিদিনে - জুবিন | extra1 = [[জুবিন গাৰ্গ]] | music1 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics1 = দিগন্ত ভাৰতী | length1 = ৬:৩৯ | title2 = ৰ'দৰ চিঠি | extra2 = [[জুবিন গাৰ্গ]] | music2 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics2 = [[শশাঙ্ক সমীৰ]] | length2 = ৩:৪৭ | title3 = এন্ধাৰে | extra3 = [[জুবিন গাৰ্গ]] | music3 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics3 = [[হীৰেন ভট্টাচাৰ্য]] | length3 = ৪:৫৫ | title4 = আকাশে দিয়া | extra4 = [[জুবিন গাৰ্গ]] | music4 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics4 = [[শশাঙ্ক সমীৰ]] | length4 = ৫:৩৪ | title5 = প্ৰতিদিনে - পাপন | extra5 = [[অংগৰাগ মহন্ত]] | music5 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics5 = দিগন্ত ভাৰতী | length5 = ৬:৩৮ | title6 = এন্ধাৰে (LOFI) | extra6 = [[অংগৰাগ মহন্ত]] | music6 = জুবিন গাৰ্গ | lyrics6 = [[হীৰেন ভট্টাচাৰ্য]] | length6 = ৪:৫৬ }} ==অভিনয়== ছবিখনৰ দুটা মূল চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে [[অংগৰাগ মহন্ত]] আৰু [[জুবিন গাৰ্গ|জুবিন গাৰ্গে]]। 'অংগৰাগে ছবিখনত এজন বিজ্ঞানীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref name="Pop" /> অন্যান্য অভিনয়শিল্পীসকল হ'ল [[ভাগীৰথী]], [[আদিল হুছেইন]], জ্যোতি নাৰায়ণ নাথ, [[ননী বৰপূজাৰী]], বৰষা বাহাৰ, কিছমত বানো, ফে'ৰী প্ৰিয়া, শশাংক সমীৰ গগৈ আদি। ==মুক্তি== ২০১৪ চনৰ ৭ নৱেম্বৰত অসমৰ লগতে দেশৰ কেইবাখনো চহৰত ইংৰাজী চাব টাইটলৰ সৈতে (ইংৰাজী নাম- Scare Crow) মুক্তি দিয়া হয়। ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== * {{Official website|rodorsithi.net}} * {{Facebook|Rodorsithi}} {{অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ}} [[শ্ৰেণী:২০১৪ বৰ্ষৰ অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ]] [[শ্ৰেণী:অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ]] [[শ্ৰেণী:২০১৪ বৰ্ষৰ চলচ্চিত্ৰ]] [[শ্ৰেণী:জুবিন গাৰ্গ অভিনিত চলচ্চিত্ৰ]] c7au2ohhwfu6bpiv2wx0gme9q0081az 2 42506 623318 424985 2026-08-04T20:19:44Z CommonsDelinker 118 Removing [[:c:File:আস্কৰ_আলী.jpg|আস্কৰ_আলী.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: [[:c:COM:WEBHOST|Personal photo]] by non-contributors ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]). 623318 wikitext text/x-wiki [[File:Wikipedia logo puzzle globe spins horizontally and vertically, revealing the contents of all of its puzzle pieces, without background.gif|200px|center]] <!-- begin date code --> <div style="border:0px solid #ccc; background: none; text-align: center; padding:3px; float:right; font-size: smaller; font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; line-height: 1.144; "> <div style="width:50"><br></div> <div style="width:50">{{CURRENTDAYNAME}}</div> <div style="font-size: x-large; width: 50; ">{{CURRENTDAY}}</div> <div style="width: 50; "> {{CURRENTMONTHNAME}}</div> <div class="plainlinks" style="background: #aaaa; color: #000; "><font color="#000000">{{CURRENTTIME}}</font> UTC</div> </div> <!-- end date code --> == আস্কৰ আলী == {{Infobox person | name = আস্কৰ আলী | image = | caption = অসমীয়া উইকিপিডিয়াত অংশগ্ৰহণকাৰী | birth_date = {{Birth date and age|1998|11|26}} | birth_place = [[তেজপুৰ]], [[অসম]], [[ভাৰত]] | language = [[অসমীয়া ভাষা|অসমীয়া]] | nationality = {{flag|ভাৰত}} | citizenship = [[ভাৰতীয়]] | alma_mater = {{plain list| * [[পাঁচমাইল উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়]] * [[দৰং কলেজ]] * [[তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়]]}} | education = স্নাতকোত্তৰ | known_for = অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত অৱদান | email = askar.geofil@gmail.com }} '''আস্কৰ আলী''' (জন্ম: ১৯৯৮ নভেম্বৰ ২৬) হ'ল এজন অসমীয়া উইকিপিডিয়াত অংশগ্ৰহণকাৰী। [[তেজপুৰ]], [[অসম]]ত জন্ম গ্ৰহণ কৰা আস্কৰ আলীয়ে বৰ্তমানে [[তেজপুৰ কেন্দ্ৰীয় বিশ্ববিদ্যালয়]]ত অসমীয়া বিভাগত অধ্যয়ন কৰি আছে। == জীৱনবৃত্ত == [[তেজপুৰ]]ত ১৯৯৮ চনৰ ২৬ নভেম্বৰত জন্ম গ্ৰহণ কৰা আস্কৰ আলী প্ৰাথমিক শিক্ষা [[তেজপুৰ]]ৰ পৰা আৰম্ভ কৰে। তাৰ পিছত আলীয়ে [[পাঁচমাইল উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়]]ত আৰু [[দৰং কলেজ]]ত শিক্ষা প্ৰাপ্ত কৰিছে। বৰ্তমান [[তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়]]ত অসমীয়া বিভাগত অধ্যয়ন কৰি আছে। <ref name=":0">{{Cite web|last=|first=|authorlink= তৰুৰাগ |year=মে, ২০২৪|title=তৰুৰাগ |url=https://taruraag.blogspot.com/p/about-us.html|accessdate=২০২৪}}</ref> ==পদক== {{সাঁচ: প্ৰতিভাবান ন-সম্পাদকৰ পদক}} == যোগাযোগ == * ই-মেইল: askar.geofil@gmail.com == বাহ্যিক সংযোগ == * [https://taruraag.blogspot.com/p/about-us.html আস্কৰ আলীৰ জীৱন পৰিচয়] - তৰুৰাগ ব্লগত == ৱিকিপিডিয়া পছন্দ == {| class="wikitable" |- ! পছন্দৰ বিষয় |- | * অসমীয়া সাহিত্য * অসমীয়া সংস্কৃতি * ইতিহাস * বিজ্ঞান |} == সদস্যৰ তথ্য == {{Assamesecalendar}} {{User Wikipedian For|year=2024}} {{User Assam}} {{User Proud Assamese}} {{Babel|as}} == বাকচ == {| style="width: 100%; border: 1px solid #999; background-color: #f9f9f9; padding: 10px; margin-top: 10px; " |- | style="width: 50%; vertical-align: top; padding: 10px; " | '''বৈশিষ্ট্য''' * জন্মস্থান: তেজপুৰ, অসম * শিক্ষাগত যোগ্যতা: স্নাতকোত্তৰ * শিক্ষাপ্ৰতিষ্ঠান: তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয় * বিশেষত্ব: অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত অৱদান | style="width: 50%; vertical-align: top; padding: 10px; " | '''যোগাযোগ''' * ই-মেইল: askar.geofil@gmail.com |} cr15009w1y3ihwzuck5590us0fviqvz 0 51178 623332 611353 2026-08-05T03:22:07Z KhiLanTzi 23530 /* */ 623332 wikitext text/x-wiki {{Short description|অসমৰ পৰম্পৰাগত এক প্ৰকাৰৰ দক্ষিণ-পশ্চিম টাই লিপি}} {{Infobox Writing system |name=লিক টাই-আহোম (𑜎𑜢𑜀𑜫; 𑜄𑜩: 𑜒𑜑𑜪𑜨:) |sample=Tai-Ahom traditional and simplified script.jpg |imagesize = 300px |languages=[[টাই-আহোম ভাষা]], [[অসমীয়া ভাষা]] <ref>http://sealang.net/ahom/</ref> |fam1=[[Proto-Sinaitic alphabet]] |fam2=[[Phoenician alphabet]] |fam3=[[Aramaic alphabet]] |fam4=[[Brāhmī script|Brāhmī]] |time= ১৩ শতিকা &ndash; বৰ্তমান |unicode=[https://www.unicode.org/charts/PDF/U11700.pdf U+11700&ndash; U+1173F] |iso15924=Ahom (338), Ahom, Tai Ahom |note=none |caption=ওপৰত পৌৰাণিক আহোম লিপি আৰু তলত ইউনিকড আহোম লিপিত লিখা খ্বম টাই-আহোম|type=[[ধ্বনিগত বৰ্ণমালা লিপি]]|sisters=[[টাই লে লিপি]]|altname=অসমাখৰ|children={{Hlist|পৌৰাণিক আহোম পাণ্ডুলিপি|[[আহোম (ইউনিকড ব্লক)|ইউনিকড আহোম লিপি]]}}}} '''লিক টাই-আহোম''' ({{lang-en|Tai Ahom Script}}) বা '''অসমাখৰ''' হ'ল এক প্ৰকাৰৰ লিপি যাক [[টাই-আহোম ভাষা]] আৰু কিছু ক্ষেত্ৰত [[অসমীয়া ভাষা]] লিখাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>...same text in Ahom script (asamaksara). For example, etadartha-vijnapakam-acamaksarena-paraprasthe (the same meaning is carried by what is rendered in acamaksarena on the other page); etadarthakam-asamksaram-etad-apara-prstha (to get this meaning in asamksara, it is there on the other page) (বৰা মহেন্দ্ৰ (১৯৮১). ''The Evolution of Assamese Script''. [[যোৰহাট]], [[অসম]]: [[অসম সাহিত্য সভা]] পৃষ্ঠা: ১১-১২)</ref><ref name="Diller">Diller, A. (1993). Tai Languages. In ''International Encyclopedia of Linguistics'' (Vol. 4, pp. 128-131). Oxford, UK: Oxford University Press.</ref> এই লিপি [[টাই-আহোম জনগোষ্ঠী]]য়ে ব্যৱহাৰ কৰে। [[অসম|অসমৰ]] [[বুৰঞ্জী]] সমূহ এই লিপিত লিখা হৈছিল।<ref>বৰুৱা (১৯৩০) (টাই-আহোম ভাষা, ইংৰাজী ভাষা ভাষাত), টাই-আহোম-বুৰঞ্জী, বেপ্টিষ্ট মিছন প্ৰেছ, কলকাতা </ref> == ইতিহাস == {{See|টাই-আহোম ভাষা }} টাই-আহোম লিপি [[চীনদেশ|চীনদেশৰ]] টাই নোৱা সকলৰ লিপিৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি বিশেষজ্ঞ সকলে মত প্ৰকাশ কৰে। নোৱা লিপিৰ সৈতে টাই-আহোম লিপিৰ যথেষ্ট সাদৃশ্যত আছে। পাছত চীনৰ চৰকাৰে ইয়াক উন্নত কৰাত ই দেখাত টাই-আহোম লিপিতকৈ অলপ বেলেগ হৈ পৰে যদিও প্ৰাচীন পুথি বোৰত ব্যৱহাৰ হোৱা লিপি সমূহ প্ৰায় একে হয়।<ref name="Diller" /><ref name="French">French, M. A. (1994). Tai Languages. In ''The Encyclopedia of Language and Linguistics'' (Vol. 4, pp. 4520-4521). New York, NY: Pergamon Press Press.</ref> এই ভাষাৰ পৌৰাণিক পুথি সমূহ টাই-আহোম ভাষাত লিখা [[সাঁচিপাত|সাঁচিপাতৰ]] পুথি। টাই-আহোম ভাষা উৎপত্তি মূল কাৰণ আছিল টাই-আহোমসকলে চীনৰ [[দেহ'ঙ টাই আৰু চিংফৌ স্বায়ত্ব প্ৰান্ত]] অঞ্চল (পূৰ্বৰ পূব [[মু'ঙ মাও]]) এৰি [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা|ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকালৈ]] অহা।<ref name="Court">Court, C. (1996). Introduction. In P. T. Daniels & W. Bright (Eds.) ''The World's Writing Systems'' (pp. 443). Oxford: Oxford University Press.</ref> <ref name="Spread">Court, C. (1996). The spread of Brahmi Script into Southeast Asia. In P. T. Daniels & W. Bright (Eds.) ''The World's Writing Systems'' (pp. 445-449). Oxford: Oxford University Press.</ref> এই ভাষাৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে প্ৰিণ্ট ফণ্ট নিৰ্মাণ কৰা হল। এই ফণ্টক টাই-আহোম-অসমীয়া-ইংৰাজী শব্দকোষত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name="Stars">Terwiel, B. J., & Wichasin, R. (eds.), (1992). ''Tai Ahoms and the stars: three ritual texts to ward off danger''. Ithaca, NY: Southeast Asia Program.</ref> ===অনুবাদ=== ====প্ৰাৰম্ভিক প্ৰচেষ্টা==== টাই-আহোম পুথি সমূহৰ অনুবাদৰ প্ৰাৰম্ভিক প্ৰচেষ্টা ১৯শ শতিকাৰ সময়ত ব্ৰিটিছ বিষয়া এছ. এণ্ডল আৰু ই. এ. গেইট দ্ৱাৰা গোলাপ চন্দ্ৰ বৰুৱাৰ দ্বাৰা হৈছিল।<ref name="gait1906">{{Cite book |last=Gait |first=E.A. |title=A History of Assam |url=https://archive.org/details/historyofassam00gait |publisher=Thacker, Spink & Co. |year=1906 |location=Calcutta |access-date=2025-03-31|page=v–vi}}</ref> ====আধুনিক অনুবাদ প্ৰযুক্তি==== আধুনিক অনুবাদৰ প্ৰচেষ্টা ২০ আৰু ২১ শতিকাত পুনৰ আৰম্ভ হয়। এই অনুবাদত টাই-আহোম-অসমীয়া অভিধান, বুৰঞ্জী, আৰু অন্যান্য ঐতিহাসিক গ্ৰন্থসমূহত পোৱা তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰা হয়। ই-অভিলেখ সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টাত ব্ৰিটিছ লাইব্ৰেৰীৰ Endangered Archives Programme (EAP373) উদ্যোগে ২০০৮-২০১০ সময়সীমাত টাই-আহোম পান্ডুলিপি ডিজিটেলাইজ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="eap373">{{Cite web |title=Preserving the Ahom Manuscripts of Assam, India |url=https://eap.bl.uk/project/EAP373 |website=Endangered Archives Programme, British Library |access-date=2025-03-31 }}</ref> এই উদ্যোগত প্ৰায় ৭৩৫টা পান্ডুলিপি ডিজিটেল ৰূপত সংৰক্ষণ কৰা হয়, যাৰ ভিতৰত টাই-আহোম ভাষাত লিখা ৰাজনৈতিক, ধৰ্মীয়, আৰু সামাজিক ঘটনাৰ বিৱৰণ পোৱা যায়। == লিপিৰ বিশেষত্ব == অধিকাংশ অবুগীদাচীয় (abugidasic) লিপিৰ দৰে টাই-আহোম লিপিৰ প্ৰতিটো আখৰত /a/ নিহিত স্বৰ থাকে।<ref>{{cite web | url=https://www.unicode.org/L2/L2012/12309r-n4321r.pdf | title=N4321R: Revised Proposal to add the Ahom Script in the SMP of the UCS | first1=Martin | last1=Hosken | first2=Stephen | last2=Morey | publisher=ISO/IEC JTC1/SC2/WG2 | date=2012-10-23 }}</ref> অন্য স্বৰ সমূহক বিশেষণৰ প্ৰয়োগ কৰি সূচায় বিশেষণৰ সো বাওঁ ওপৰ তলত দেখা যায় যদিও ৰাগৰ তথ্য লিপিত দেখা নাযায়। অন্য টাই সকলৰ লিপিৰ দৰে টাই-আহোম লিপিৰ দুটামান টাই বিশেষত্ব হ'ল : * প্ৰসঙ্গ ক্ৰিয়া উপসৰ্গ শব্দ ক্ৰম<ref name="Diller" /><ref name="Blake" /> * একপদীয় মূল<ref name="Diller" /><ref name="French" /><ref name="Hongladarom">Hongladarom, K. (2005). Thai and Tai Languages. In ''Encyclopedia of linguistics'' (Vol. 2, pp. 1098-1101). New York, NY: Fitzroy Dearborn.</ref><ref name="Blake" /> * বিশ্লেষণাত্মক বাক্য ৰচনা<ref name="Blake">Blake, B. J. (1994). Language Classification. In ''The Encyclopedia of Language and Linguistics'' (Vol. 4, pp. 1952-1957). New York, NY: Pergamon Press Press.</ref> যেতিয়া টাই-আহোম ভাষা কোৱা বা লিখা যায় তেতিয়া কিছুমান কথা ব্যাখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ক্ৰিয়াৰ কাল নাথাকে আৰু সংজ্ঞাত বহুবচন নাথাকে। সময়ৰ বিষয়ে ক্ৰিয়া,ক্ৰিয়াৰ আগত থকা সহায়ক বা ক্ৰিয়াৰ শৃঙ্খলাৰ দ্বাৰা জানিব পৰা যায়। টাই-আহোম লিপি যথেষ্ট জটিল হয় কাৰণ লিপিত স্বৰ ৰাগৰ বিষয়ে উল্লেখ নাথাকে আৰু এটা ব্যঞ্জন বৰ্ণ এটা শব্দত কেবল এবাৰেই লিখিব পৰা যায়।<ref name="Hongladarom" /> সামান্য শব্দ সমূহ ছুটি কৰিব পৰা যায় আৰু এটা প্ৰাৰম্ভিক ব্যঞ্জনৰ সৈতে কেবাটাও শব্দ একেলেথাৰিয়ে সংকুচিত কৰিব পৰা যায়।<ref name="Stars" /> <gallery> File:The Ahom script.png|টাই-আহোম লিপিৰ চানেকি File:Tai Script of Ahom Kingdom.jpg|গুৱাহাটীৰ ইতিহাস আৰু প্ৰত্নতাত্বিক অধ্যয়ন বিভাগৰদ্বাৰা সংৰক্ষিত টাই-আহোম লেখনি File:Siu-nyut-pha coin.jpg|[[চুন্যৎফা]]ই প্ৰচলন কৰা টাই-আহোম লিপি অংকিত মোহৰ </gallery> == বৰ্ণ আৰু সংখ্যা == অন্যান্য আবুগিদাৰ দৰে, প্ৰতিটো ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ অন্তৰ্গত স্বৰ /a/ ধৰা হয়।<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/L2/L2012/12309r-n4321r.pdf |title=N4321R: Revised Proposal to add the Ahom Script in the SMP of the UCS |first1=Martin |last1=Hosken |first2=Stephen |last2=Morey |publisher=ISO/IEC JTC1/SC2/WG2 |date=2012-10-23}}</ref> অন্য স্বৰবৰ্ণবোৰ চিহ্ন (diacritic) যোগে দেখুওৱা হয়, যি ব্যঞ্জনৰ ওপৰ, তলত, বাওঁফালে বা সোঁফালে লিখা হয়। লিপিটোৱে স্বৰভাৱৰ সৈতে ভাষাত থকা স্বৰধ্বনিৰ পৰা পৃথকভাৱে টোন ধ্বনি সূচায় নোৱাৰে।<ref name="Stars" /> === ব্যঞ্জনবৰ্ণ === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ আহোম ব্যঞ্জনবৰ্ণ ! কা !! খা !! ঙা !! না !! টা |- | 𑜀 || 𑜁 || 𑜂 || 𑜃 || 𑜄 |- ! পা !! ফা !! বা !! মা !! য়া |- | 𑜆 || 𑜇 || 𑜈 || 𑜉 || 𑜊 |- ! ছা !! থা !! ৰা !! লা !! চা |- | 𑜋 || 𑜌 || 𑜍 || 𑜎 || 𑜏 |- ! ঞা !! থ !! হা !! আ !! দা |- | 𑜐 || 𑜌 || 𑜑 || 𑜒 || 𑜓 |} === মধ্যবৰ্ণ === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ মধ্যবৰ্ণ (Medial consonants) ! ল !! ৰ !! সংযুক্ত ৰ (ligating) |- | ◌𑜝 || ◌𑜞 || ◌𑜟 |} === স্বৰবৰ্ণ === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ আহোম স্বৰবৰ্ণ ! আ !! আ !! ই !! ঈ !! উ !! ঊ !! এ !! ঐ !! অ' !! ঔ !! অম |- | 𑜠 || 𑜡 || ◌𑜢 || ◌𑜣 || ◌𑜤 || ◌𑜥 || 𑜦 || ◌𑜩 || ◌𑜨 || ◌𑜧 || ◌𑜪 |} ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ অন্তৰ্গত স্বৰ নাথাকিবলৈ বিৰাম (virama) চিহ্ন “◌𑜫” ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name="Unicode">{{Cite web |url=https://www.unicode.org/L2/L2012/12309r-n4321r.pdf |title=Revised Proposal to add the Ahom Script in the SMP of the UCS |first1=Stephen |last1=Morey |first2=Martin |last2=Hosken |publisher=Unicode |date=2012}}</ref> === চিহ্নসমূহ === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ চিহ্ন আৰু যতিচিহ্ন ! ক্ষুদ্ৰ অংশ বিভাজক !! অংশ বিভাজক !! অনুচ্ছেদ বিভাজক !! বিস্ময়বোধক চিহ্ন |- | 𑜼 || 𑜽 || 𑜾 || 𑜿 |} === সংখ্যা === {{Main|টাই-আহোম সংখ্যা পদ্ধতি}} আহোম লিপিত নিজস্ব সংখ্যাসমূহ আছে:<ref name="Unicode" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ আহোম সংখ্যা ! ০ !! ১ !! ২ !! ৩ !! ৪ !! ৫ !! ৬ !! ৭ !! ৮ !! ৯ !! ১০ !! ২০ |- | 𑜰 || 𑜱 || 𑜲 || 𑜳 || 𑜴 || 𑜵 || 𑜶 || 𑜷 || 𑜸 || 𑜹 || 𑜺 || 𑜻 |} ==ইউনিক’ড== {{মূল|আহোম (ইউনিকড ব্লক)}} ২০১৫ চনৰ জুন মাহত টাই-আহোম লিপিক [[ইউনিক’ড]]ৰ ৮.০ সংস্কৰণৰ যোগেদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। টাই-আহোম লিপিৰ ইউনিক’ড ব্লক হৈছে U+11700&ndash; U+1173F: {{Unicode chart Ahom}} == তথ্য সংগ্ৰহ == {{Reflist}} == উৎস প্ৰসংগ == * {{cite book |ref=harv |last1=Terwiel |first1=B J |last2=Wichasin |first2=R |year=1992 |title=Tai Ahoms and the stars: three ritual texts to ward off danger |url=https://books.google.com/books?id=as1TI8XEbrUC |location=Ithaca, NY |publisher=SEAP Publications}} {{refend}} == বাহ্যিক সংযোগ == # [https://en.glosbe.com/en/aho ইংৰাজীৰ পৰা টাই-আহোমলৈ অনলাইন অভিধান - গ্ল'চবে] # [http://www.omniglot.com/writing/ahom.htm Ahom] at [http://www.omniglot.com/writing/ Omniglot.com -- A guide to writing systems] [[শ্ৰেণী:লিপি]] [[শ্ৰেণী:টাই-আহোম সাহিত্য]] [[শ্ৰেণী:টাই-আহোম ভাষা]] [[শ্ৰেণী:অসমৰ ভাষা আৰু লিপি]] [[শ্ৰেণী:আহোম বৰ্ণমালা]] fxmiyik2e5fzj7w6xgq2zchdqetx83q 0 52365 623433 613561 2026-08-05T09:59:58Z Ananya Taye 28065 /* ইতিহাস */ Added content about later group of Bhuyans 623433 wikitext text/x-wiki '''বাৰ ভূঞা''' ( মধ্যযুগীয় [[অসম]] আৰু বংগৰ এচাম শাসনকৰ্তা আৰু জমিদাৰ আছিল। ভূঞাৰ অৰ্থ ভূঁই বা ভূমিৰ অধিকাৰী। তেওঁলোকে আনৰ পৰা প্ৰায় স্বাধীনতা বজাই ৰাখি নিজ মাজতে গোট কৰিছিল। এই ভূপতিসকল কোনো বিশেষ জনগোষ্ঠী, ধৰ্ম বা জাতিৰ নাছিল।<ref name="Nath 1989 21">{{harv|Nath|1989|p=21}}</ref> বাহিৰা শক্তিয়ে আক্ৰমণ কৰিলে তেওঁলোকে সাধাৰণতে একেলগে তাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ কৰিছিল। শান্তিৰ সময়ত সকলোৱে নিজা নিজা সাৰ্বভৌমত্ব বজাই ৰাখিছিল। তাৰ মাজতে শক্তিশালী ৰজাৰ আৱিৰ্ভৱ হ'লে তেওঁলোকে আনুগত্য প্ৰকাশ কৰিছিল।<ref>{{harv|Neog|1980|p=49}}</ref> তেওঁলোকে ''চকলা'' নামৰ গাঁৱৰ সমষ্টিত শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সকলোতকৈ প্ৰতাপীজনে নিজকে ''ৰজা'' বুলিছিল।<ref>{{harv|Neog|1980|p=48}}</ref> সিবিলাকৰ বাৰজন বাৰ ঠাইত প্ৰখ্যাত হৈ উঠিছিল; সেই কাৰণে সিবিলাকক "বাৰভূঞা" বোলা যায়। বাৰঘৰ কায়স্থ ভূঞাত বাজেও দুঘৰ বামুণ ভূঞা আছিল।<ref>{{harv|Barooah|1937|p=19}}</ref> আন বুৰঞ্জীবিদৰ মতে শাসনকৰ্তাৰ সংখ্যা বাৰজনতকৈ বেছি আহিল আৰু ''বাৰ'' শব্দই "বহুতো" বুজাইছিল।<ref>{{Harvcol|Neog|1980|p=49f}}</ref> গতিকে ''ভূঞা-ৰাজ'' বুলিলে নিজা নিজা শাসন বুজাইছিল, আৰু ''বাৰ ভূঞা'' বুলিলে তেওঁলোকৰ বিশেষ গোটক বুজাইছিল।<ref>{{harv|Guha|1983|p=10}}</ref> বংগত তেওঁলোকে ভাটিৰ অঞ্চলক বাৰটা প্ৰাশাসনিক গোট বা ''দ্বাদশ বাংলা''ত ভগাইছিল।<ref>Akbarnama, Volume III, Page 647</ref> বৰ্তমানৰ অসম, উত্তৰ বংগ আৰু বাংলাদেশৰো সৰহভাগেৰে গঠিত [[কামৰূপ ৰাজ্য]]ৰ ভাঙোনৰ সময়ছোৱাতে বাৰ ভূঞাৰ উৎপত্তি হৈছিল। [[শালস্তম্ভ বংশ]]ৰ নৱম শতিকাৰ ৰজা বলবৰ্মন (তৃতীয়)ৰ ৰাজত্বকালতে মাটি ভগাই লোৱাৰ কাৰ্য খুব দেখিবলৈ পোৱা হৈছিল।<ref>{{harv|Lahiri|1984|p=62}}</ref> মধ্য কামৰূপৰ পতন হোৱাৰ পাছত সৰু সৰু দলপতিৰ প্ৰথা অব্যাহত থাকে। [[File:Map of Baro-Bhuyan territories.jpg|thumb|right|১৬ শতিকাৰ আগভাগত ভূঞা সকলে ৰাজত্ব কৰা অঞ্চলসমূহ]] অসমত বাৰভূঞাসকলে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী]]ৰ দক্ষিণপাৰে [[কছাৰী ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমফালে আৰু উত্তৰপাৰে [[চুতীয়া ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমৰ অঞ্চল অধিকাৰ কৰিছিল। ইয়াত [[নগাঁও জিলা|নগাঁও]], [[দৰং জিলা|দৰং]] আৰু [[শোণিতপুৰ জিলা|শোণিতপুৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বংগৰ আক্ৰমণকাৰীৰ বিৰুদ্ধে তেওঁলোকে অস্ত্ৰ ধৰিছিল আৰু ১৪৯৮ চনৰ পাছত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহৰ প্ৰশাসনৰ বাকী ৰোৱা অংশক পৰাস্ত কৰিছিল। তেওঁলোকে [[কোচ ৰাজ্য]]ৰ উত্থানতো বাধা দিছিল যদিও ব্যৰ্থ হয়। তাৰ পাছত দ‌‌‌ক্ষিণপাৰে তেওঁলোকৰ অঞ্চল কচাৰী ৰাজ্য আৰু কমতা ৰজ্যৰ মাজৰ সংকুচিত হৈ পৰে। উত্তৰ পাৰতো [[আহোম ৰাজ্য]]ৰ প্ৰভাৱ বাঢ়ি আহিবলৈ ধৰে। বংগত বৰিসালৰ চন্দ্ৰদ্বীপ ৰাজ্য বসু ৰাজ পৰিয়ালে শাসন কৰিছিল। ইয়াৰ শেষৰজন ৰজা ৰবীন্দ্ৰ নাৰায়ণ বসুৱে বংগৰ বিভাজনৰ সময়ত [[কলকাতা]]লৈ পলাই যায়। তেওঁলোকৰ স্থান ইতিমধ্যেই জমিদাৰলৈ অৱনমিত হৈছিল।l ==ইতিহাস== ===অসমৰ বাৰ-ভূঞা=== অসমৰ বাৰ-ভূঞা সকলক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিব পৰা যায়। প্ৰথমটো ভাগ হৈছে আদি বা পুৰণি ভূঞা আৰু আনটো হৈছে ১৪ শতিকাত অহা বাৰ-ভূঞা। শংকৰদেৱৰ আদি পুৰুষ এই দ্বিতীয় ভাগৰ আছিল। ====আদি ভূঞা==== * আদি-চৰিতৰ তথ্য : আদি ভূঞা বা পুৰণি ভূঞা সকলৰ উৎপত্তিৰ কথা বিশেষভাৱে জনা নাযায়। একমাত্ৰ ১৭ শতিকাৰ শেষ ভাগত<ref>Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 29, It is supposed to have been written in 1586 saka (1664 AD).</ref> লিখা বিতৰ্কিত গ্ৰন্থ "আদি-চৰিত"ত হে এই সকলৰ উৎপত্তিৰ এটা আখ্যান দিয়া হৈছে। কিন্ত এইখন গ্ৰন্থ প্ৰায় বোৰ ইতিহাসবিদে গ্ৰহণ নকৰে আৰু জালি বুলি গণ্য কৰে।<ref>Maheswar Neog states that the Adi-carita, ascribed to Madhavadeva, has created much ill feeling among the Vaisnavas of Assam, and has been denounced by the more considerate section of sattra pontiffs and literary men alike.</ref><ref>{{cite book |last=Sarma |first=Satyendranath |title=Madhavadeva |series=Makers of Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |year=1985 |page=25 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/pdf/madhavadeva_english.pdf |quote="Besides the above genuine works, a few more apocryphal works by later writers, viz., Adi-carita, Amulyaratna, Guptamani, and Guptastir are ascribed to Madhavadeva. The language, style and contents of these works clearly expose the spuriousness of these works."}}</ref><ref>{{cite journal |last=Saikia |first=Baburam |title=Marginalisation, Revolt and Adaptation: On Changing the Mayamara Tradition |journal=Journal of Ethnology and Folkloristics |volume=15 |issue=1 |year=2021 |pages=85–102 |doi=10.2478/jef-2021-0006 |quote="the present Mayamoria gosain ... disowns the Adi Carit-Puthi as a forged document written by a third-rate poet and not by Madhavadeva"; "Neog ... puts this manuscript in the category of spurious account in his analysis."}}</ref> এই গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰা মতে আদি-ভুঞা সকলৰ উৎপত্তি কমতাপুৰৰ ৰজা আৰিমত্তৰ ৰাজসভাৰ সমুদ্ৰ নামৰ মন্ত্ৰী এজনৰ পৰা হৈছিল। প্ৰতাপপুৰা (কামৰূপৰ বুৰঞ্জী মতে প্ৰতাপসিংহ/ৰামচন্দ্ৰ) নামৰ এজন ৰজাই ৰত্নপীঠৰ (যোগিনী তন্ত্ৰৰ মতে কামৰূপ ৰাজ্যৰ পশ্চিম অংশ) ৰত্নপুৰত ৰাজত্ব কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ মায়ামত্তয়ে নিজৰ ৰাজ্যখন দুয়ো পুত্ৰ নাগমত্ত আৰু আৰিমত্তৰ মাজত ভাগ কৰি দিছিল। আৰিমত্তয়ে ৰাজ্যৰ পুব ভাগ শাসন কৰিছিল, যʼত তেওঁৰ মন্ত্ৰী সমুদ্ৰয়ে তেওঁৰ বাবে এখন নতুন ৰাজধানী নিৰ্মাণ কৰি দিছিল। নাগমত্তেয়ে ৰত্নপীঠৰ ৰত্নপুৰৰ পৰা পশ্চিম ভাগ ৰাজত্ব কৰিছিল। কিছু বছৰৰ পাছত নাগমত্তৰ মৃত্যু হয় আৰু আৰিমত্তয়ে নিজৰ পিতৃক হত্যা কৰি সমগ্ৰ ৰাজ্য নিজৰ অধীনলৈ লয়। "কামৰূপৰ বুৰঞ্জী" নামৰ গ্ৰন্থখনৰ পৰা জনা যায় যে আৰিমত্তয়ে কমতাপুৰৰ ৰজা দুৰ্ল্লভেন্দক পৰাস্ত কৰি কমতাপুৰৰ ৰজা হৈছিল আৰু পুনৰ কামৰূপলৈ আহি পিতৃক সত্যা কৰি বৈদ্যৰগড় নামে এখন পাট নিৰ্মাণ কৰিছিল। তাৰ পাছত তেওঁ বিশ্বনাথৰ প্ৰতাপ গড়ৰৰ লৈকে ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰি কামৰূপ লৈ ঘূৰি আহি ৰাজপাট খাইছিল।<ref>Bhuyan, Surjya Kumar, ''Kamrupar Buranji'', p.4</ref> বহু ইতিহাসবিদে কিন্তু আৰিমত্তৰ এই কাহিনীটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ অসুবিধা পায় আৰু ইয়াক কিংবদন্তি বুলি আখ্যা দিয়ে।<ref>{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |year=1947 |pages=72, 74|quote="Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure."}}</ref><ref>{{cite book |last=Gait |first=Edward A. |title=A History of Assam |publisher=Thacker, Spink & Co. |location=Calcutta and Simla |year=1926 |page=19 |url=https://archive.org/stream/historyofassam00gait/historyofassam00gait_djvu.txt |quote="Many legends cluster round Arimatta, but it would serve no useful purpose to discuss them further, as it is quite impossible to unravel the truth from the various conflicting stories that are current amongst the people."}}</ref><ref>{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |year=1947 |page=72|quote="The Arimatta legends are so hopelessly divergent that it will simply be a wild goose chase here to make an attempt to reconcile them."}}</ref> যিয়ে নওক গ্ৰন্থ খনৰ পাছৰ অংশৰ মতে আৰিমত্তয়ে সমুদ্ৰক ৰাজ্যৰ এটা অংশ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল আৰু সমুদ্ৰৰ পুত্ৰ মনোহৰক আন অংশ। সমুদ্ৰ আৰু মনোহৰৰ মৃত্যুৰ পাছত সমগ্ৰ অঞ্চলটো মনোহৰৰ পুত্ৰী লক্ষ্মীৰ হাতলৈ গৈছিল। লক্ষ্মীৰ দুই পুত্ৰ আছিল, সান্তনো আৰু সুমন্ত <ref>Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 52</ref>। সান্তনো আৰু সুমন্ত দুয়োৰে বাৰজন পুত্ৰ আছিল। এই সকলকে বৰ বাৰ-ভূঞা (লস্কৰ, কাব্যশী, পদ্ম, ৰাই, সলাল, চুকা/সকা, টেটন, ধ্বজ/ধয়া, উজীৰ, সৰল, ৰমাই আৰু তমাই) আৰু সৰু বাৰ-ভূঞা (কন্বজ্বৰা/কনৌজ্বৰা, ৰঘূ, মুকুন্দ,কদম্ব, সুৰথ, সুন্দৰা,সুশামা, গৌড়বাজ, ৰত্ন, মহাৰথ, লেপ আৰু কেপ) কোৱা হৈছিল। সৰু বাৰ-ভূঞা সকল ৰামপুৰলৈ(বৰ্তমানৰ নগাঁৱত অৱস্থিত) স্থানান্তৰিত হৈছিল। বৰ বাৰ-ভূঞা সকল পূৰ্বৰ ঠাইতে থাকি সেই ঠাইক নিজৰ মাতৃৰ নামত লক্ষ্মিপুৰ/লক্ষিমপুৰ( বৰ্তমানৰ দৰঙত অৱস্থিত) দিয়ে। পুৰ্বতে এই ঠাইক ৰঙ্গ-গ্ৰাম কোৱা হৈছিল<ref>[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.452455/page/n33/mode/1up As per Asamar Buranji, ''Rang-gram''(Rangagaon) was renamed as ''Lakshmipur'' after their mother Lakshmi]</ref>। গ্ৰন্থখনত উল্লেখ থকাৰ মতে আদি ভূঞা সকলে চুতীয়া আৰু কছাৰী দুয়ো ৰাজ্যৰ লগত যুদ্ধ কৰি নিজৰ ভূমি ৰক্ষা কৰিছিল। গ্ৰন্থখনত দিয়াৰ মতে এবাৰ বৰ বাৰ-ভূঞায়ে আহোম ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰিছিল, কিন্তু যুদ্ধত পৰাস্ত হৈ বাৰজন বৰ-ভূঞাক বন্দী কৰি শদিয়াৰ শ্যামা কালিৰ মন্দিৰলৈ(তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ) বলি দিবলৈ পঠিওৱা হৈছিল। কিন্তু, কাহিনীটোৰ মতে, গোসানীয়ে ভূঞা সকলৰ বলি ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে আৰু সেই বাবে আহোম ৰজাই সকলোকে সপত কোৱাই এৰি দিলে। গ্ৰন্থখনৰ মতে ইয়াৰ পাছত বাৰ ভূঞাৰ সহযোগত আহোম ৰজায়ে কছাৰী ৰজা আৰু চুতীয়া ৰজা, ধীৰনাৰায়ণক পৰাস্ত কৰি হত্যা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। অৱশ্যে এই ঘটনাটো সত্য প্ৰমাণিত নহয় বুলি ভবা হয় কাৰণ চুতীয়া ৰজাক ১৫২৪ চনত পৰাস্ত কৰাৰ পাছত হে শদিয়াখন বা শদিয়াৰ কালি মন্দিৰটো আহোম ৰজাৰ অধীনলৈ আহিছিল। হয়টো এই ঘটনা পৰৱৰ্তী কালৰ চুতীয়া বিদ্ৰোহ (১৫২৭-১৫২৯ চনৰ) বা কছাৰী দমন(১৫৩৬ চনৰ) হয়। সম্ভৱতঃ এই বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ বিদ্ৰোহক দমন কৰি আহোম ৰজাই চুতীয়া বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ বা কছাৰী ৰজাক পৰাস্ত কৰিবলৈ এইসকলৰ সহায় লৈছিল। "পুৰণি অসম বুৰঞ্জী" গ্ৰন্থখনত কছাৰীৰ বিৰুদ্ধে আহোম ৰজাই ভূঞা সকলৰ সহায় লোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref>Goswami, Hemchandra, "Purani Assam Buranji, p.28,"ৰটা ভাঙ্গি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল। যেতিয়া স্বৰ্গদেৱে কছাৰীক মৰঙ্গিৰ পৰা খেদালে, তেতিয়াএ দেৱতায়ে মানুহ দুনুহ দি লাচামক নি তাক টুৰ্পাক নাম দি মৰঙ্গিৰ অধিকাৰ পাতিলে। সেই সময়ৰ পৰাই এই ঘৰক বাঁহবড়িয়া চেতিয়া‌ বোলে। ই পূৰ্ব্বৰ ৰটা মাৰি অনা কলিতা।"</ref> আদি-চৰিতত উল্লেখ থকাৰ মতে এই কাৰ্যত প্ৰসন্ন হৈ আহোম ৰজাই বাৰ-ভূঞাসকলক উত্তৰ কোলৰ বাৰখন সৰু প্ৰদেশ(যেনে কলাবাৰী, গহপুৰ, কলংপুৰ, নাৰায়ণপুৰ, ইত্যাদি) আহোমৰ হৈ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল। ইয়াৰে লস্কৰ পৰিয়ালৰ জয় ভূঞা আৰু উজীৰ পৰিয়ালৰ মাহি ভূঞা এসময়ত শক্তিশালী হৈ উঠিছিল আৰু আহোম ৰজা জয়ধ্বজ সিংহই এই সকলৰ সকল চুক্তি কৰিব লগীয়া হৈছিল। গ্ৰন্থখনত লিখা হৈছে যে সৰু বাৰ-ভূঞাসকলে বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ লগত কল্পতৰু-শাস্ত্ৰ নামৰ এখন গ্ৰন্থৰ বাবে দ্বন্দ্ব কৰি ৰামপুৰৰ দক্ষিণলৈ আঁতৰি আহিছিল। * বুৰঞ্জীৰ তথ্য : আহোম যুগৰ বুৰঞ্জীসমূহৰ অনুসৰি চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে সকলো আদি ভূঞাক বস কৰি সিহঁতক অধিকাংশক উজনি অসমৰ উত্তৰ কোললৈ(বৰ্তমানৰ লক্ষিমপুৰ, বিশ্বনাথ জিলা) স্থানান্তৰিত কৰিছিল। হৰকান্ত বৰুৱাৰ ''"আসাম বুৰঞ্জী"'' আৰু কাশীনাথ তামুলী ফুকনৰ ''"আসাম বুৰঞ্জী পুথি"''ৰ অনুসৰি চুতীয়াক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত বাৰ-ভূঞাক বস কৰি চুহুংমুঙে সিহঁতৰ ল'ৰা কিছুমানক তামুলী আৰু পাচনী পাতি লৈছিল।<ref>Tamuli Phukan, Kasinath, ''Assam Buranji, p. 20, "পাচে চুটিয়া ৰজাৰ পো ভাই সহিতে চুটিয়াক পাকৰি গুৰিত পাতিলে। পাচে লাক্নি কাতকেউ ১৪২৭ সঁকত বাৰভুঁয়াক বৰালে; সিহঁতৰ বচোআল টঙ্গালি হাচটি এইসকলৰ আদৰ্স ললে; সিহঁতৰ ল'ৰা কিচু সৰ্গদেৱে তামুলী পাঁচনিকৈ লগত ল'লে।" </ref><ref>Barua, Harakanta Sadaramin, ''Assam Buranji, p. 24.</ref> ''"সাতসৰী বুৰঞ্জী"''ৰ মতে চুহুংমুঙ ৰজাই প্ৰথমতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ ৰৌটা ভাঙি ভূঞাক দমন কৰি বিস্তৰ মানুহ পাই ভূঞা সকলক নিবন্ধ কৰি মেলি দিছিল। তাৰ পাছত সলাত গড় (বৰ্তমানৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰৰ বিশ্বনাথ-কুকুৰাকতা অঞ্চল) বান্ধি উত্তৰ-দক্ষিণৰ ৰাজ(ভূঞা) মাৰি লৈছিল।<ref>Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 16, "কছাৰী কৰতলীয়া:- দেৱৰগাঁৱত, মৰঙ্গিত কছাৰী আছিল।..পাছে চুহুমফা ৰজাদেৱে সেই কছাৰীক বহুবাৰ যুঁজিলে, আৰু চেং ৰজাক খুনখৰাক ধৰি আনিলে... আমালৈ ঘোঁৰা দিবি ২০, বুঢ়াগোহাঁইলৈ দিবি ৩টা, মৰঙ্গিখোৱালৈ দিবি ১টা, এই নিৱদ্ধ। ভূঞা:- আতপাচে ৰৈয়ত ভাঙ্গি আনিলে। বিস্তৰ ৰাজত মানুহ পাই থানে-থানে পাতি ভূঞাহতক নিৱন্ধ দি মেলি পঠায়। সলাত গড় বান্ধি থৈ উত্তৰে-দক্ষিণে যি ৰাজ পায়, তাক মাৰিবৰ মন কৰিছে।" </ref><ref>Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'', p.135, "দুই বছৰ থাকি দেৱৰগাঞো মৰঙ্গি মাৰিছে, কছাৰী মাৰিছে। দুই বছৰ থাকি উত্তৰ কোলৰ বাৰে-ভূঞাক ধৰিছে। ভূঞাহতক জিনি বচোৱাল টঙালি জমনড়া মমচাট কৌপতীয়া জাপি ল'লে। এক বৎসৰ থাকি সলাত গড় বান্ধিছে। এক বৎসৰ থাকি ৰটা-টেমনি মাৰিছে।" </ref>‌‌ এই কথা টাই ভাষাৰ ''"আহোম বুৰঞ্জী"'' আৰু ''"দেওধাই অসম বুৰঞ্জী"'' এই দুয়ো গ্ৰন্থখনতো উল্লেখ কৰা হৈছে<ref>Barua, G.C.,"Ahom Buranji, p. 62, "The heavenly king proceeded to Shaola(Biswanath). He ordered Shenglung, Thaomung Shenba, and some others to go and remain at Teomani-Rowta. They did accordingly proceeded to the place and stopped there...The king passed the year Lakni Taomit (1528 AD) in peace. In Lakni Kaken (in 1529 AD), the king, with his son, the Dangarias and followers proceeded to Shaola(Sala). The heavenly king sent a messenger to Shenglung and other directing them to return from Teomani-Rowta. The king then ordered Thaomung Katak and Thaomung Mungklang to cross the Bharali river and plunder the wide country on the other side. Both of them acted as desired and returned with some captives who were produced before the king. Thaomung Katak was placed at Narayanpur."</ref><ref>Bhuyan, S.K, ''Deodhai Asam Buranji'',p.21,"ৰজাদেৱে বিশ্বনাথ লৈ গৈ ত্যাওচুংলুং-কংচেং, থাওমুং-চেনব‌ এই দুইক ৰেটাই-টেমনিত থাকিব দিলেগৈ। পাচে থাওমুং-কটকক উজিৰক ধৰিবলৈ পঠালে। উজিৰে এই কথা জানি ভাগি পৰাৰ...লাক্নি কাকেও শকত ৰজাদেৱৰ‌ বাপেক-পুতেক ৰাজ্যে-সমন্বিতে বিশ্বনাথলৈ গৈ কলঙ্গেদি মানুহ পঠাই ৰেটাই-টেমনিৰ পৰা ত্যাওচুংলুং-কংচেঙক লোকজন সহিতে আহিব দিলে। পাচে ৰজাদেৱে থাওমুং-কটক, থাওমুং-মুংক্লাং, এই দুইক ভৰলীয়ে উজাই পঠালে, বোলে-"তহঁতে দুয়ে ভৰলু পাৰ হৈ‌ গৈ যি মানুহ পাৱ ধৰি আনগৈ।" পাচে ইবোলাক দুয়ো গৈ‌ যি মানুহ পালে আনি ৰজাদেৱৰ ঠাইত দিলেহি। পাচে থাওমুং-কটকক নাৰায়ণপুৰত ৰাজ দি তাতে থাকিব দিলে।"</ref>। ইয়াৰ পাছত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ভূঞা সকলে ৰজাৰ ৰাজচʼৰালৈ অহা যোৱা কৰি আছিল আৰু উত্তৰ-কোল, দিহিং, ইত্যাদি অঞ্চলত থাকি পুখুৰী, দৌল, ইত্যাদি নিৰ্মাণ কৰি থৈ গৈছিল।<ref>Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 17, "ভুঞাহঁত আহি গান্ধ, স্বওঁৰ, থঙ্গা ৰজাক ভেটিলেহি। ছমাহ থাকি যায়, অহাযোৱাকৈ থাকে। উত্তৰকোলত ৪ মাহ থাকি পুখুৰী খানি আহিল। দিহিঙ্গত দৌল বান্ধিলে, পুখুৰী খানিলে শিলিখাতলত, পানীচকি দি হাট পাতিলে দলৌগুৰিত। হালধিবাৰীত নগৰ কৰিলে। ভূঞাহঁত আহি থাকে, ৰজায়েৰে কথা হই থাকে। ৰজা বামুণহঁতক বাদ কৰাই ৰঙ্গ চাই থাকে। পুৰ্ব্বে বাৰু নাছিল, ছাৰিব নাজানে, ভূঞাৰ পৰাহে হ'ল।" </ref> ''"পুৰণি অসম বুৰঞ্জী"'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে দিহিঙীয়া ৰজায়ে ৰটা-টেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিছিল। এই ভূঞা সকলৰ মাজত বাৰ মুখ্য ভূঞা আছিল উতৈ, তমাই, ৰাই, সঁকাই, কৌষিক, উজিৰ, লস্কৰ, চোমদাৰ, সনাতন, কেহো, ৰামভট আৰু ভকতভূঞা। এই সকলৰ তলত চাৰিজন কৈ সৰু মূৰীয়া ভূঞা আছিল।<ref>Goswami, Hemchandra, "Purani Assam Buranji, p. 27-28, "বাৰ ভুঞাপ:- আৰু পূৰ্বে দিহীঙ্গিয়া ৰজা দেৱে ৰটাটেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিলেনি। ভূঞাৰ নাম উতৈ ১,তমাই ১, ৰাই ১, সঁকাই ১, কৌষিক ১, উজিৰ ১, লস্কৰ ১, চোমদাৰ ১, সনাতন ১, কেহো ১, ৰামভট ১, ভকতভূঞা ১। এই বাৰটা মুখ্য ভূঞা। তাৰে চাৰিটাকৈ সৰু মূৰিয়া ভূঞা দুকুড়ি আঠোটা। ৰটা ভাঙি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল।" </ref> ''"অসম বুৰঞ্জী (SM)"''ৰ অনুসৰি এই সকল ভূঞাৰ উতৈ আৰু তমাই নামৰ দুই ভূঞায়ে বগা হাতীত উঠি নিজকে ৰজা ঘূষণা কৰাত, আহোম ৰজাই দুয়োকে ধৰি দেওঘৰলৈ নি কাটিলে আৰু অন্য ভূঞাৰ (লস্কৰ, লালোয়া, উতাবৰ, কহিক/কৌষিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই) ভাই-ভতিজাক খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই ল'লে<ref>Bhuyan, S.K.,"Assam Buranji(SM)", p.11-13, "সেই সয়ম উতৈ তমাই দুই ভূঞায়ে হস্তিত চূণ ঘহি কান্ধত চলি, বোলে, -"সৰ্বকালে আমাৰ ৰাজ্য, চুটিয়াক মাৰি বৰ লাই পালে। শুক্ল হস্তীত যি বহে তাৰে ৰাজ্য, আহোমে ক'ত পালে?" এই গৰ্ব্ব শুনি স্বৰ্গদেৱে বোলে-"মোক নাকুৰি নাখামে দিছে কালে পাইছো।" ভূঞা হঁত কোন মানুহ, শুকুলা হস্তিত উঠি যে আমাক অৱগৰ্ব্ব কৰে?" এই বুলি স্বৰ্গদেৱে বৰসন্দিকৈ ডেকাৰজা, দিহিঙ্গীয়া গলমণি পাত্ৰ, চনবন ভঙ্গীয়া হুহামৰা এই তিনি প্ৰধান কাঁড়ী, বোলে-"আমি ভূঞাহঁতক মাৰি ধৰি আনি দিম; স্বৰ্গদেৱৰ লোণ চাউল খাবৰ কি কাৰণ?" পাচে স্বৰ্গদেৱে বঁটাবাহন দি লোকজন সহিতে পঠাই দিলে। সিবোৰো গৈ কঢ়ামুখৰ দীৰ্ঘ পুখুৰীৰ কোষত ৰʼলগৈ। সেই সময়ত কাৰেকুছীয়া বাসুদেৱ তপসী লস্কৰে বোলে-"আহোমৰ লগত যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰি। পোৱালি-খোৱা আহোম, পেটৰ পোৱালিকো চিৰি মাৰে।" এই বুলি ঘোঁৰা ৫টা, ৰূপ ২ চৰু সহিতে মালবৈয়া লস্কৰ পঠাই দিলে, বোলে-"আমি স্বৰ্গদেৱৰ শৰ্ণীয়া হʼলো, আমাক যিৰূপে ক্ৰোদ্ধ এৰিব, তাকে কৰিব।" পাচে ডেকাৰজা প্ৰমুখ্যে গলমণি পাত্ৰে বোলে-"ভাল, আমি মহাৰাজ স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত বুজাই সাঞ্চি-পাতি ৰাখিম। তহঁতৰ ভাই-ভতিজা আমাৰ লগত পঠাই দে, খাটনীয়াৰৰূপে স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত সেৱা কৰি থাকক গৈ, তেবেসে আমি উলটি যাব পাৰোঁ।" এই কথাত থাকি লালোয়া, উতাবৰ, কহিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই, এই সকল ভূঞাৰ ভাই-ভতিজাক লগত লৈ সন্দিকৈ প্ৰমুখ্যে ডেকাৰজায়ে খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই দিলে। স্বৰ্গদেউ বোলে-"শুকুলা হাতীৰ যে তমাই উঠিছে, সেই হাতী মোলৈ কিয় নানিলিহঁক?" পাচে ভূঞাৰ পুত্ৰ চপা সোণাবৰে বোলে-"হাতীৰ পোৰোগ হৈছিল, সেই কথাতেহে হাতীৰ সকলো গাৱে চূণ ঘহিছিল। শুক্লা হস্তীক স্বৰ্গদেউ নাপায়, আমি বন্দীহঁতে ক'ত পাম?" স্বৰ্গদেউ বোলে-"বন্দীহঁতে টেপাই কৰিব পাই নেকি?" এই বুলি উতৈ তমাই ২ ভূঞাক জুমুধি দেওঘৰৰ কোষত কাটিলে। তাৰ দুই পুতেক খাটনীয়াৰৰ লগতে ৰাখিলে। তাৰেপৰা ভূঞা বোৰ বশ হৈ থাকিল।" </ref>। ''"পুৰণি অসম বুৰঞ্জী"'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে চুহুংমুঙৰ ৰজাৰ ৰাজত্ব কালৰ শেষৰ ফালে তুৰ্বকক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত ৰটা-টেমনিত বাকি থকা কিছু ভূঞায়ে(মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখান) আহোম ৰজাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল আৰু কলং নৈৰ ওচৰত গোট খাই যুদ্ধলৈ সাজু হৈছিল। কিন্তু চুহুংমুঙ আৰু পাছলৈ তেওঁ পুত্ৰ চুক্লেংমুঙে এই সকলৰ বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল আৰু সকলোকে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ লয় অনা হৈছিল। <ref>Bhuyan, S.K.,"Assam Buranji(SM)", p.29, "আৰু ৰটাটেমনি ভাগি বাৰভূঞা যাই কলঙ্গৰ কোষত ৰহিল। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখাঁ, এইসব প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে।...পাটত বহি (গড়গঞা‌ ৰজাই) ভূঞাসকলক কাটি তাৰ ভাই-ভতিজাক লগত খাটনিয়াৰ ৰূপে ৰাখি ডেকা ৰাজা দবৰাজা সহিতে কোঁচক ধাৰে সলালৈ খেদি গ'ল।"</ref><ref>Goswami, Hemchandra, "Purani Assam Buranji, p. 154, "পাচে মোৰ পুথাও দিহিঙ্গীয়া ৰজা কাচেঙ্গ বড় পাত্ৰগোহাইক সেনাপতি পাতি উপাই কৰি তুৰ্বকক মৰালে। আত পাচে সেই বেলা ৰটাটেমনিৰ বাৰ ভূঞায়াই কলঙৰ কাখৰত ৰলহি। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, চন্দ্ৰ দলৈ, তামুলী দলৈ, বাহুদলৈ, বড় চোমদাৰ, এই সকল প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে। ...পাচে দিহিঙ্গীয়া ৰজা বড় সন্দিকৈ সকলো বোৰে ভূঞায় যুদ্ধলৈ সলালৈ, আহিল। পাচে ভূঞাৎ সলা মাৰিলে। প্ৰথমে ৰনভঙ্গ হৈ আমাৰ হুহুকি আহি পৌষ মাস ১৪৬৩ শকত দুদিন পাচে যুদ্ধ কৰি ভূঞাক ভঙ্গাই মূৰ আনি মথাডাঙ্গত থলে। দুটা দৌল বান্ধিলে। ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, দলিদখাঁ, প্ৰমুখো ভূঞা সকল সলাত লোকজন সহিতে দান্তে ধৰি দিহিঙ্গীয়া ৰজাত সৰণাগত হ'ল; লস্কৰো পৰিল ১৬, কটোয়াল পৰিল ১২, ঘোড়া পালে ৩০০, সেনা অনেক পৰিল। বজৰা নাও ৬০ পালে। সেই ভূঞা সকলক পুথাও দিহিঙ্গীয়া স্বৰ্গদেৱৰ আজ্ঞাএ বড় চেতিয়ায়ে উত্তৰ কোনে পাতিলে।" </ref><ref>Barua, G.C.,"Ahom Buranji, p. 79.,"The Bara Bhuiyas paid their homage to the heavenly king(Suklengmung) on the side of the Kapili river.</ref> ====পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞা==== পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰথম অৱস্থাত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দক্ষিণপাৰে পূবে [[কছাৰী ৰাজ্য]] আৰু পশ্চিমে [[কমতা ৰাজ্য]]ৰ মাজৰ অঞ্চলত আধিপত্য স্থাপন কৰিছিল। মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে, এই গোটৰ শিৰোমণি চণ্ডীবৰ মূলতঃ কনৌজৰ এজন শাসক আছিল। তেওঁ কনৌজ এৰি ধৰ্মনাৰায়ণৰ অধীনস্থ গৌড়লৈ আহিছিল।<ref name="Neog1980-41">{{cite book |last=Neog |first=Maheswar |title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |year=1980 |page=41 }}</ref> গৌড়ৰ ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু কমতাৰ ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ মাজত হোৱা এক সন্ধিৰ ফলত চণ্ডীবৰৰ নেতৃত্বত সাতঘৰ কায়স্থ আৰু সাতঘৰ ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালক বৰ্তমানৰ গুৱাহাটীৰ পৰা কেইমাইলমান উত্তৰে অৱস্থিত লেঙামাগুৰিত সংস্থাপন কৰা হৈছিল।<ref name="Neog1980-51">{{cite book |last=Neog |first=Maheswar |title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |year=1980 |page=51 }}</ref> অৱশ্যে বাণীপ্ৰসন্ন মিশ্ৰই শংকৰদেৱৰ পৰম্পৰাগত ১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ জন্ম-তাৰিখক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি তেওঁৰ জন্ম আনুমানিক ১৪৭৯–১৪৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত হোৱা বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে। এই সংশোধিত কালক্ৰম অনুসৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ৰাজত্ব আৰু চণ্ডীবৰৰ অসম আগমনৰ সময়ো পূৰ্বে ধাৰণা কৰা চতুৰ্দশ শতিকাৰ মাজভাগতকৈ যথেষ্ট পৰৱৰ্তী—সম্ভৱতঃ চতুৰ্দশ শতিকাৰ অন্তিম বা পঞ্চদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ৰ হ’ব পাৰে।<ref name="Misra2016">{{cite book |last=Misra |first=Baniprasanna |title=Sankardeva and His Times: Some Further Historical Probings |publisher=Centre for Assamese Studies, Tezpur University |location=Tezpur |year=2016 |pages=19–23 }}</ref> লেঙামাগুৰিত থকা কালত শস্য চপোৱাৰ সময়ত ভূটীয়াসকলে অঞ্চলটো আক্ৰমণ কৰি লুটপাত কৰিছিল। এনে এক আক্ৰমণত তেওঁলোকে চণ্ডীবৰৰ পুত্ৰ ৰাজধৰক বন্দী কৰি নিয়ে। চণ্ডীবৰে তেওঁলোকক মাগুৰি—বৰ্তমানৰ চাংসাৰিৰ ওচৰৰ অঞ্চল—আৰু দেৱাংগিৰিৰ মাজত অৱস্থিত দৈমাৰালৈকে খেদি গৈ কেইবাজনো আক্ৰমণকাৰীক হত্যা কৰি ৰাজধৰক উদ্ধাৰ কৰে। ইয়াৰ চাৰি-পাঁচ বছৰৰ পাছত প্ৰতিশোধ ল’বলৈ অহা ভূটীয়াসকলে চণ্ডীবৰক বৰ্তমানৰ [[ওদালগুৰি জিলা]]ৰ ৰৌতা লৈকে খেদি যায় যদিও বাৰ-ভূঞাসকলৰ হাতত পৰাস্ত হয়।<ref name="Neog1980-65">{{cite book |last=Neog |first=Maheswar |title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |year=1980 |pages=65–66 }}</ref> নিৰাপদ আশ্ৰয়ৰ সন্ধানত চণ্ডীবৰ আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে লেঙামাগুৰি ত্যাগ কৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ সহায়ত বৰ্তমানৰ নগাঁও জিলাৰ [[বৰদোৱা]]ত বসতি স্থাপন কৰে। চণ্ডীবৰৰ বংশধৰসকলৰ ভিতৰত [[শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ]] অন্যতম আছিল। চণ্ডীবৰৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ ৰাজধৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ নেতা হয় আৰু পাছলৈ আন পাঁচজন ভূঞাও এই গোটত যোগ দিয়ে।<ref name="Neog1980-51"/> ১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহে খেন বংশৰ ৰজা নীলাম্বৰক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত তেওঁৰ শাসন বৰনদীলৈকে বিস্তাৰ কৰে। এই অভিযানত তেওঁ দুৰ্লভনাৰায়ণে বাউসীত সংস্থাপন কৰা দ্বিতীয় ভূঞা গোটৰ গন্ধৰ্বৰায়ৰ বংশধৰ হৰূপ নাৰায়ণকো পৰাস্ত কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰি হুছেইন শ্বাহৰ পুত্ৰ দানিয়েলৰ অধীনত থকা বংগৰ শাসনৰ অৱসান ঘটোৱাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা লয়।<ref name="Neog1980-53">{{cite book |last=Neog |first=Maheswar |title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |year=1980 |pages=53–55 }}</ref> কিন্তু তাৰ পাছতেই কমতাত [[বিশ্বসিংহ]]ৰ উত্থানে কামৰূপত পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলৰ আধিপত্য নষ্ট কৰে। পূবফালে কছাৰীসকল আৰু পশ্চিমফালে উত্থানশীল কোচ শক্তিৰ মাজত চাপত পৰি নগাঁও অঞ্চলৰ ভূঞাসকলে ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰথম চতুৰ্থাংশত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। তেওঁলোকে উত্তৰ পাৰত বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ অঞ্চলৰ পশ্চিমফালে আশ্ৰয় লয়। ক্ৰমবৰ্ধমান কোচ–আহোম প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকৰ স্বাধীনতা আৰু সাৰ্বভৌমত্ব অধিক সংকুচিত কৰে।<ref name="Neog1980-53"/> শংকৰদেৱৰ সময়ত তেম্বুৱানীৰ জলধাৰা বন্ধ কৰিবলৈ বিভিন্ন ভূঞাৰ অধীনৰ লোকসকলক মাতি অনাৰ বৰ্ণনাই তেওঁলোকৰ বসতি আৰু জনসংগঠনৰ ভৌগোলিক পৰিসৰৰ আভাস দিয়ে। ৰামচৰণ ঠাকুৰৰ ''শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত''ত এই পৰিসৰ কপিলীৰ পৰা চামধৰা আৰু শিঙ্গৰীৰ পৰা উত্তৰ সীমালৈ বিস্তৃত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে<ref name="Ramcharan-LeelaCharit">{{cite book |author=ৰামচৰণ ঠাকুৰ |editor-last=দত্তবৰুৱা |editor-first=হৰিনাৰায়ণ |title=শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত |edition=তৃতীয় |publisher=দত্তবৰুৱা এণ্ড কোম্পানী |location=নলবাৰী |year=1977 |page=365 |language=as |quote=কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি। শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥ }}</ref>— <blockquote><poem> কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি। শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥ </poem></blockquote> ==টোকা== {{reflist|3}} ==তথ্যসূত্ৰ== {{refbegin}} * {{cite journal |last1=Guha |first1=Amalendu |date=December 1983 |title=The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228–1714) |journal=Social Scientist |volume=11 |issue=12 |pages=3–34 |doi=10.2307/3516963 |jstor=3516963 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Lahiri |first1=Nayanjot |date=June 1984 |title=The Pre-Ahom Roots of Medieval Assam |journal=Social Scientist |volume=12 |issue=6 |pages=60–69 |doi=10.2307/3517004 |jstor=3517004 |ref=harv}} * {{Citation | ref = harv | last = Nath | first = D | title = History of the Koch Kingdom: 1515–1615 | publisher=Mittal Publications | place=Delhi | year=1989 }} * {{Citation | ref = harv | last = Gohain Barooah | first = P | title = An Illustrated HISTORY OF ASSAM | publisher=Leela agency | place=tezpur | year=1937 }} * {{Citation |ref=harv |last=Neog |first=M |contribution=Origin of the Baro-Bhuyans |editor-last=Barpujari |editor-first=H. K. |title=The Comprehensive History of Assam |volume=2 |pages=62–66 |publisher=Assam Publication Board |place=Guwahati |year=1992 }} * {{Citation |ref=harv |last=Neog |first=M |contribution= |editor-last= |editor-first= |title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam |volume= |pages= |publisher=Motilal Banarasidass |place=Delhi |year=1980 }} {{refend}} {{অসমৰ ইতিহাস}} [[শ্ৰেণী:অসমৰ ইতিহাস]] trt4lwgbu6mzi1yue7zf8g2gu99x3um 0 54779 623438 384678 2026-08-05T10:15:43Z InternetArchiveBot 29706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 623438 wikitext text/x-wiki '''অসম বিজ্ঞান লেখক সংস্থা'''ৰ প্ৰতিষ্ঠা হয় ১৯৯৯ চনৰ ২০ নৱেম্বৰত [[যোৰহাট]] জিলাৰ [[চন্দ্ৰকান্ত ভৱন]]ত। প্ৰথমবাৰৰ বাবে [[দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী]]ৰ নেতৃত্বত অসম বিজ্ঞান লেখক সংস্থাৰ প্ৰতিষ্ঠা হয়। এই সংস্থা ২০০১ চনৰ ১০ জানুৱাৰী তাৰিখে ছ’চাইটিজ ৰেজিষ্ট্ৰেচন এক্ট XXI of 1860 ৰ অধীনত পঞ্জীয়ন কৰা হয়। ২০০২ চনত অসম বিজ্ঞান লেখক সংস্থাই ‘[[ভাৰতীয় বিজ্ঞান লেখক সংস্থা]] (Indian Science Writer's Association)ৰ আছাম চেণ্টাৰ ৰূপে স্বীকৃতি লাভ কৰে।<ref>অসমীয়া বিজ্ঞান সাহিত্য, সম্পাদক-অৰবিন্দ ৰাজখোৱা, প্ৰথম প্ৰকাশ, ২০১৮, পৃষ্ঠা-৩৯১</ref> ==লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য== *অসমৰ বিজ্ঞান লেখকসকলক একত্ৰিত কৰি প্ৰচাৰ মাধ্যমৰ জৰিয়তে জনসাধাৰণৰ মাজত বৈজ্ঞানীক সাক্ষৰতা আৰু সচেতনতা বৃদ্ধি কৰা। *বৈজ্ঞানীক লেখনিৰ মাজেৰে নতুন বৈজ্ঞানিক তথ্যৰ বুনিয়াদ গঢ়ি তোলা। *বিজ্ঞান প্ৰচাৰ পত্ৰ, আলোচনী আৰু জনপ্ৰিয় বিজ্ঞান গ্ৰন্থ প্ৰণয়ন আৰু প্ৰকাশ কৰা *ৰাজ্যখনৰ বিজ্ঞান শিক্ষাৰ মান উন্নত কৰাৰ প্ৰয়োজনীয় কাম-কাজত উৎসাহ যোগোৱা *নতুন লেখকসকলক তেওঁলোকৰ বিজ্ঞান লেখনি প্ৰকাশ কৰি উৎসাহিত কৰা। *বিজ্ঞানৰ লেখনি আৰু প্ৰচাৰৰ বাবে কৰ্মশালা আলোচনা চক্ৰ, প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী আদিৰ আয়োজন কৰা। ==কৰ্মশালা== অসম বিজ্ঞান লেখক সংস্থাই ইতিমধ্যে ওঠৰখন জনপ্ৰিয় বিজ্ঞান গ্ৰন্থ আৰু দুখন স্মৃতিগ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ‘ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান সজাগতা বৰ্ষ ২০০৪’উপলক্ষে। ছখন বিজ্ঞান চেতনা পুস্তিকা ২০০৪ চনত যোৰহাট আঞ্চলিক গৱেষণাগাৰৰ আৰ্থিক সাহায্যত প্ৰকাশ কৰা হয়। সংস্থাই অসমৰ জনজাতিসকলৰ মাজত বিজ্ঞান প্ৰসাৰতাৰ উদ্দেশ্যে পদক্ষেপ লৈ ২০০২ চনত ডিমাচা ভাষাত “যিনি আলাংপাউ যায়বা বেমাৰ বুঠু’’ নামৰ এখন স্বাস্থ্য বিষয়ক গ্ৰন্থ অসম ৰাজ্যিক বিজ্ঞান প্ৰযুক্তিবিদ্যা আৰু পৰিৱেশ পৰিষদৰ আৰ্থিক সাহায্যত প্ৰকাশ কৰিছিল। অসম বিজ্ঞান লেখক সংস্থাই আৰম্ভণিৰে পৰা বিজ্ঞান জনপ্ৰিয়কৰণৰ উদ্দেশ্যে কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰ্মশালা আয়োজন কৰি আহিছে।<ref>অসমীয়া বিজ্ঞান সাহিত্য, পৃষ্ঠা-৩৯২</ref> এই কৰ্মশালা আৰু অনুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য হল- *ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ নবীন বিজ্ঞান লেখক কৰ্মশালা (টীয়ক, ২০০০, যোৰহাট, ২০০০) *জিলা পৰ্যায়ৰ বিজ্ঞান লেখক কৰ্মশালা (লখিমপুৰ, ২০০০) *নবীন বিজ্ঞান লেখক কৰ্মশালা (টীহু, ২০০১) *মহিলা বিজ্ঞান লেখিকা কৰ্মশালা (যোৰহাট, ২০০১) *নবীন লেখক বিজ্ঞান কৰ্মশালা (যোৰহাট, ২০০২) *ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান দিৱস (বিশ্বনাথ চাৰিআলি, ২০০৩) *বৈজ্ঞানিক মানসিকতা আৰু বিজ্ঞান সাংবাদিকতা বিষয়ক আলোচনা চক্ৰ (বিশ্বনাথ চাৰিআলি, ২০০৩) *জনপ্ৰিয় বিজ্ঞান লেখনিৰ কৰ্মশালা। (লখিমপুৰ, ২০০৩), *ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান দিৱস (বিশ্বনাথ চাৰিআলি, ২০০৪) *বিজ্ঞান সাংবাদিকতা বিষয়ক আলোচনা চক্ৰ (গুৱাহাটী, ২০০৪), *ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান সজাগতা বৰ্ষ উপলক্ষে আয়োজিত সভা (বিশ্বনাথ চাৰিআলি, ২০০৪) *ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা সংযোগ পৰিষদৰ সহযোগত বিজ্ঞান সাহিত্যৰ অনুবাদ কৰ্মশালা (বিশ্বনাথ চাৰিআলি, ২০০৪) *ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান দিৱস (জালুকবাৰী, ২০০৫) *পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিশ্ববৰ্ষ ২০০৫ উদ্যাপন (২০০৫) *কাৰিকৰী বিজ্ঞান লেখনিৰ কৰ্মশালা (গুৱাহাটী, ২০০৫) *ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান দিৱস (গুৱাহাটী, ২০০৬) *পুতলা নাচৰ মাধ্যমেৰে বিজ্ঞান জনপ্ৰিয়কৰণৰ কৰ্মশালা (বিশ্বনাথ চাৰিআলি, ২০০৬) *প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আৰু বিজ্ঞান লেখকৰ দায়িত্ব শীৰ্ষক কৰ্মশালা (ধেমাজি, ২০০৭) *জনসাধাৰণৰ বাবে বিজ্ঞান শীৰ্ষক কৰ্মশালা (যোৰহাট, ২০০৭) *বিজ্ঞান সাংবাদিকতা কৰ্মশালা (পাটাছাৰকুছি, ২০০৭), *বিজ্ঞান লেখনি শীৰ্ষক কৰ্মশালা (লখিমপুৰ, ২০০৭) *জলবায়ু পৰিৱৰ্তন শীৰ্ষক আলোচনা চক্ৰ (যোৰহাট, ২০০৮) *ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তিবিদ্যা (বিশ্বনাথ চাৰিআলি, ২০০৯) *জনপ্ৰিয় বিজ্ঞান লেখনিৰ কৰ্মশালা (বিশ্বনাথ চাৰিআলি, ২০০৯) *বিজ্ঞান সাংবাদিকতাৰ জনপ্ৰিয় বক্তৃতা (বিশ্বনাথ চাৰিআলি, ২০১০) *দুৰ্গোগ পৰিচালনাৰ জনপ্ৰিয় বক্তৃতা (বিশ্বনাথ চাৰিআলি, ২০১০) *ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান দিৱস (লখিমপুৰ, ১০১১), *বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস (লখিমপুৰ, ২০১১, ২০১২), *জীৱ প্ৰযুক্তিৰ আলোচনা চক্ৰ (কলিয়াবৰ, ২০১১) *কল্প বিজ্ঞানৰ আলোচনা চক্ৰ (লখিমপুৰ, ২০১২), *গণিত জনপ্ৰিয়কৰণৰ কৰ্মশালা (লখিমপুৰ, ২০১২) বিজ্ঞান অনুবাদ কৰ্মশালা (লখিমপুৰ, ২০১২), *বিজ্ঞান ভিত্তিক পুতলা নাচ আৰু জনপ্ৰিয় বক্তৃতা (লখিমপুৰ, ২০১২) ইত্যাদি। ==প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ== *যিনি আলাংপাউ যায়বা বেমাৰ বুঠু (ডিমাচা ভাষাৰ জনপ্ৰিয় বিজ্ঞান গ্ৰন্থ), অসমীয়া গ্ৰন্থখনৰ মূল লেখকদ্বয়- ডাঃ অতুল চন্দ্ৰ পটোৱাৰী, ডাঃ সবিতা পাটোৱাৰী, প্ৰকাশ-২০০২ *জিনম (জীৱবিজ্ঞানৰ প্ৰবন্ধ সংকলন), প্ৰকাশ-২০০৩ *বিজ্ঞানে পৰশে জীৱন : Science Shapes Life (দ্বি-ভাষিক বিজ্ঞান- কাৰ্টুন সংকলন), সুমন্ত বৰুৱা, প্ৰকাশ-২০০৩ *জ্যোতিষবিদ্যাৰ বৈজ্ঞানিক ভিত্তি আছেনে? (জনবিজ্ঞান পুষ্টিকা-১), লেখক ড॰ দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী, প্ৰকাশ-২০০৪ *জীৱ-জন্তু সম্পৰ্কে কিছুমান অন্ধবিশ্বাস (জনবিজ্ঞান পুষ্টিকা-২), লেখক ৰাণা হাজৰিকা, প্ৰকাশ-২০০৪ *জুই আৰু জুয়ে পোৰা (জনবিজ্ঞান পুষ্টিকা-৩), লেখক- ক্ষীৰধৰ বৰুৱা, প্ৰকাশ-২০০৪ *ভাঙনি (বিজ্ঞান সাহিত্যৰ অনুবাদ কৰ্মশালা উপলক্ষে প্ৰকাশিত স্মৃতিগ্ৰন্থ), সম্পাদক - দিলীপ কুমাৰ ভট্টাচাৰ্য, প্ৰকাশ-২০০৪ *অন্ধবিশ্বাস আৰু বিজ্ঞান (বিজ্ঞান চেতনা পুস্তিকা-১), লেখকঃ ৰাণা হাজৰিকা, প্ৰকাশ-২০০৪ *বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিয় লাগে? (বিজ্ঞান চেতনা পুস্তিকা-২), লেখক- ডাঃ ৰাজেন ৰয়, প্ৰকাশ-২০০৪ *পৰিপুষ্টিৰ কথা (বিজ্ঞান চেতনা পুস্তিকা-৩), লেখক সোণেশ্বৰ শৰ্মা, প্ৰকাশ-২০০৪ *পৰিৱেশ স্বাস্থ্য আৰু অনাময় (বিজ্ঞান চেতনা পুস্তিকা-৪) লেখক- গিলীপ কটকী, প্ৰকাশ-২০০৪ *আমাৰ স্বাস্থ্যৰ কথা (বিজ্ঞান চেতনা পুস্তিকা-৫) লেখক-মিণ্টুমনি শৰ্মা, প্ৰকাশ-২০০৪ *ভাল খেতি-বাতিৰ কথা (বিজ্ঞান চেতনা পুস্তিকা-৬) লেখক- দিপালী মজুমদাৰ, প্ৰকাশ-২০০৪ *কোৱাণ্টাম (প্ৰবন্ধ সংকলন) সম্পাদক- ক্ষীৰধৰ বৰুৱা, প্ৰকাশ-২০০৫ *মানৱ স্বাস্থ্য প্ৰত্যাহ্বান আৰু প্ৰত্যুত্তৰ, ২০১৩ (অসম বিজ্ঞান লেখক সংস্থা) ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{Refbegin}} *[http://as.vikaspedia.in/education/9b69bf9959be9f0-9869a89a89cd9a6/9ac9bf99c9cd99e9be9a8-9ac9c899c9cd99e9be9a89bf995-9ae9be9a89b89bf9959a49be-9869f09c1-9869a79c19a89bf995-9b89ae9be99c] *[https://www.iswaindia.com/?page_id=20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024063754/http://www.iswaindia.com/?page_id=20 |date=2019-10-24 }} *[http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=jan0319/state051] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103132906/http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=jan0319/state051 |date=2019-01-03 }} *[http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Education_Announcements.Edn_Ann_2019.Workshop_on_Science_Writing_at_Assam_Agricultural_University_20190925] {{Refend}} [[শ্ৰেণী:অসমৰ সংগঠন]] p3qgfmq88n1cik4aaejbnwa20q5kiu0 0 82448 623452 379859 2026-08-05T11:00:56Z InternetArchiveBot 29706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 623452 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = অৰ্ধেন্দু কুমাৰ দে | birth_name = | image = | image_size = 250px | caption = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1938|03|24}} | birth_place = [[বদৰপুৰ, অসম|বদৰপুৰ]], [[অসম]] | residence = | death_date = {{Death date and age|2022|07|27|1938|03|24|df=y}} | death_place = [[গুৱাহাটী]], [[অসম]], ভাৰত | office = জলসিঞ্চন আৰু ভূমি সংৰক্ষণ মন্ত্ৰী [[অসম চৰকাৰ]] | 1blankname = মন্ত্ৰীত্ব | 1namedata =[[তৃতীয় তৰুণ গগৈ মন্ত্ৰীসভা|জলসিঞ্চন, মাটি সংৰক্ষণ]] | term_start = ৩০ মে’ ২০১১ | term_end = ১৯ জানুৱাৰী ২০১৫ | predecessor1 = নুৰজামাল সৰকাৰ | successor1 = [[ভবেশ কলিতা]] | party = {{Plainlist| * [[ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ]] (১৯৯১–২০২১) * [[ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি]] (২০২১–২০২২) }} | otherparty = | office2 = [[অসম বিধানসভাৰ সদস্য]] | term_start2 = ১৯৯১ চন | term_end2 = ২০০৬ | preceded2 = শান্তি ৰঞ্জন দাস গুপ্তা | successor2 = [[আদিত্য লাংথাছা]] | constituency2 = [[হোজাই]] | term_start3 = ২০১১ | term_end3 = ২০১৬ | preceded3 = [[আদিত্য লাংথাছা]] | successor3 = [[শিলাদিত্য দেৱ]] | constituency3 = [[হোজাই]] | website = | profession = ৰাজনীতিবিদ, চিকিৎসক | alma_mater = {{Plainlist| * [[কটন বিশ্ববিদ্যালয়]] * [[গৌহাটী বিশ্ববিদ্যালয়]] * [[কলিকতা ৰাষ্ট্ৰীয় চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়]] }} | father = অশ্বিনী কুমাৰ দে | mother = হেমলতা দে | spouse = {{Marriage|মায়া দে|1966}} | children = ১ | native_name = | source = http://www.assamassembly.gov.in/-ardhendu-kumar-dey.html }} অৰ্ধেন্দু কুমাৰ দে ({{lang-en|Ardhendu Kumar Dey}} ; ২৪ মাৰ্চ ১৯৩৮ – ২৭ জুলাই ২০২২) এজন ভাৰতীয় ৰাজনীতিবিদ তথা অসম চৰকাৰৰ জলসিঞ্চন আৰু ভূমি সংৰক্ষণ বিভাগৰ প্ৰাক্তন মন্ত্ৰী ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sentinelassam.com/guwahati-city/guwahati-former-minister-ardhendu-kumar-dey-passes-away-604547|title=Guwahati: Former Minister Ardhendu Kumar Dey Passes Away|first=Sentinel Digital|last=Desk|date=27 July 2022|website=www.sentinelassam.com}}</ref> ১৯৯১ চনৰ পৰা ২০০৬ চনলৈ [[হোজাই|হোজাই সমষ্টিৰ]] পৰা [[ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ|আইএনচিৰ]] সদস্য হিচাপে [[অসম বিধানসভা|অসম বিধানসভালৈ]] নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পিছত ২০১১ চনৰ পৰা ২০১৬ চনলৈ হোজাইৰ পৰা পুনৰ বিধায়ক হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়।২০২১ চনৰ এপ্ৰিল মাহত তেওঁ [[ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি|ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টীত]] যোগদান কৰে।<ref>{{Cite web|url=https://nenow.in/north-east-news/assam/assam-assembly-elections-after-being-denied-party-ticket-dr-ardhendu-kumar-dey-quits-congress.html|title = Assam Assembly elections: After being denied party ticket, Dr Ardhendu Kumar Dey quits Congress}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pratidintime.com/senior-congress-leader-ardhendu-dey-quits-party/amp/|title=Senior Congress Leader Ardhendu Dey Quits Party|website=Pratidin Time|access-date=2022-07-28|archivedate=2021-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210627222635/https://www.pratidintime.com/senior-congress-leader-ardhendu-dey-quits-party/amp/|deadurl=yes}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন== অৰ্ধেন্দু কুমাৰ দেই ১৯৩৮ চনৰ ২৪ মাৰ্চত অশ্বিনী কুমাৰ দে আৰু হেমলতা দেৱৰ ঘৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ [[হোজাই]]ৰ বাসিন্দা আছিল। ১৯৬৬ চনত তেওঁ মায়া দেৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয় আৰু তেওঁৰ এজন পুত্ৰ সন্তান জন্ম হয়।<ref>{{Cite web |title=প্রাক্তন মন্ত্ৰী ডা: অর্ধেন্দু দে পত্মী মায়া দে প্রয়াত |url=https://www.nayathahor.com/2021/06/blog-post_83.html |access-date=2022-07-28 |website=Naya Thahor |archivedate=2024-03-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240319112650/https://www.nayathahor.com/2021/06/blog-post_83.html |deadurl=yes }}</ref> ==মৃত্যু== তেওঁক গৌহাটী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয়(GMCH)ত ভৰ্তি কৰা হৈছিল আৰু তাতে চিকিৎসাধীন হৈ আছিল। ২০২২ চনৰ ২৭ জুলাইত একেখন চিকিৎসালয়তে ৮৪ বছৰ বয়সত শেষ নিশ্বাস ত্যাগ কৰে।<ref>{{Cite web|url=https://www.pratidintime.com/guwahati-news-breaking-latest/former-assam-minister-ardhendu-kumar-dey-no-more|title=Former Assam Minister Ardhendu Kumar Dey No More|first=Pratidin|last=Time|website=Pratidin Time}}</ref> ==তথ্য উৎস== l3fb80236yc51jbsqe7gdrqncqrzmot 0 82818 623453 615047 2026-08-05T11:02:49Z InternetArchiveBot 29706 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 623453 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = অৰ্শদ নাদীম | image = Arshad Nadeem at 2016 South-Asian Games.jpg | imagesize = 200px | caption = ২০১৬ চনৰ দক্ষিণ এছিয়ান গেমছত নাদীম | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1997 |01|2|df=yes}} | birth_place = খানেৱাল, পঞ্জাৱ [[পাকিস্তান]]<ref name="Profile"/> | height = ১.৮৭ মি | weight = ৯৫ কেজি | sport = এথলেটিকছ | event = যাঠি দলিওৱা | club = | education = | collegeteam = | coach = টেৰ্চিয়াছ লিবেনবাৰ্গ | pb = ৯২.৯৭ মি (২০২৪)<ref name="OlympicRecord">{{Cite web |title=Arshad Nadeem Sets Olympic Record with 92.97m Javelin Throw |url=https://www.olympics.com/news/arshad-nadeem-throws-92-97m-to-win-javelin-gold |access-date=2024-08-11 |website=Olympics |language=en |archive-date=2024-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811203015/https://www.olympics.com/news/arshad-nadeem-throws-92-97m-to-win-javelin-gold |url-status=live }}{{Dead link|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | medaltemplates = {{Medal|Sport|পুৰুষৰ এথলেটিকছ }} {{Medal|Country|{{PAK}}}} {{Medal|Competition|অলিম্পিক}} [[File:Olympic rings.svg|center|80px]] {{MedalGold|২০২৪ পেৰিছ|যাঠি দলিওৱা}} {{Medal|Competition|কমনৱেলথ গেমছ}} {{MedalGold|বাৰ্মিংহাম ২০২২|যাঠি দলিওৱা}} {{Medal|Competition|[[এছিয়ান গেমছ]]}} {{MedalBronze|২০১৮ জাকাৰ্টা|যাঠি দলিওৱা}} {{Medal|Competition|ইছলামিক ছলিডাৰিটি গেমছ}} {{MedalGold|কন্যা ২০২১|যাঠি দলিওৱা}} {{MedalBronze|২০১৭ বকো|যাঠি দলিওৱা}} {{Medal|Competition|দক্ষিণ এছিয়ান গেমছ}} {{MedalGold|২০১৯ কাঠমাণ্ডু|যাঠি দলিওৱা}} {{MedalBronze|২০১৬ গুৱাহাটী আৰু চিলং|যাঠি দলিওৱা}} {{Medal|Competition|ইমাম ৰেজা কাপ}} {{MedalGold|২০২১ মাছহাদ|যাঠি দলিওৱা}} {{Medal|Competition|এছিয়ান জুনিয়ৰ এথলেটিকছ চেম্পিয়নশ্বিপ}} {{MedalBronze|২০১৬ হো চি মিন চহৰ|যাঠি দলিওৱা}} | updated = ১২ আগষ্ট ২০২২ }} '''অৰ্শদ নাদীম''' ({{lang-en|Arshad Nadeem}}; জন্ম ২ জানুৱাৰী, ১৯৯৭) এজন [[পাকিস্তান|পাকিস্তানী]] জেভেলিন নিক্ষেপকাৰী।<ref name="Profile">{{Cite web|url=https://www.worldathletics.org/athletes/pakistan/arshad-nadeem-14698105|title = World Athletics Profile}}</ref> [[অলিম্পিক]] <ref name=":2">{{Cite web|date=2021-08-07|title=Arshad Nadeem — from Mian Channu to Pakistan's hope for Olympic glory|url=https://www.dawn.com/news/1639164|access-date=2021-08-07|website=dawn.com|language=en|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807085143/https://www.dawn.com/news/1639164|url-status=live}}</ref> আৰু বিশ্ব এথলেটিকছ চেম্পিয়নশ্বিপৰ যিকোনো ট্ৰেক এণ্ড ফিল্ড ইভেণ্টৰ ফাইনেললৈ যোগ্যতা অৰ্জন কৰা তেওঁ প্ৰথমজন পাকিস্তানী খেলুৱৈ।<ref>{{Cite web|date=July 22, 2022|title=World Athletics Championships: Arshad makes history, qualifies for final|url=https://tribune.com.pk/story/2367238/world-athletics-championships-arshad-makes-history-qualifies-for-final|access-date=July 24, 2022|website=Express Tribune|language=en|archive-date=July 22, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722104426/https://tribune.com.pk/story/2367238/world-athletics-championships-arshad-makes-history-qualifies-for-final|url-status=live}}</ref> ২০২২ চনৰ কমনৱেলথ গেমছত তেওঁ ৯০.১৮ মিটাৰ নিক্ষেপ কৰি এক নতুন ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু কমনৱেলথ গেমছ অভিলেখ গঢ়ি তোলে আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ পৰা ৯০ মিটাৰৰ দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰা প্ৰথমজন খেলুৱৈ হিচাপে পৰিগণিত হয়।<ref name = "90m mark">{{Cite web |last=Desk |first=The Bridge |date=2022-08-08 |title=Watch: Arshad Nadeem becomes first South Asian to breach 90m mark |url=https://thebridge.in/commonwealth-games/arshad-nadeem-90m-javelin-throw-watch-34351 |access-date=2022-08-07 |website=thebridge.in |language=en |archive-date=2022-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808063934/https://thebridge.in/commonwealth-games/arshad-nadeem-90m-javelin-throw-watch-34351 |url-status=live }}</ref> ==কেৰিয়াৰ== ===আৰম্ভণি=== ২০১৫ চনৰ পৰা তেওঁ জেভেলিন থ্ৰ' ইভেণ্টৰ প্ৰতিযোগিতাত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ২০১৬ চনত নাদীমে ৱৰ্ল্ড এথলেটিকছৰ পৰা বৃত্তি লাভ কৰে যাৰ ফলত তেওঁ মৰিচাছৰ আইএএএফ হাই পাৰফৰমেন্স ট্ৰেইনিং চেণ্টাৰত প্ৰশিক্ষণৰ বাবে যোগ্যতা অৰ্জন কৰে।<ref name=":0">{{Cite web|title=Athletics – Nadeem Arshad – Tokyo 2020 Olympics|url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/athlete-profile-n1309642-nadeem-arshad.htm|url-status=dead|access-date=2021-08-07|website=Olympics.com/tokyo-2020/|publisher=[[Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games]]|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804081024/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/athlete-profile-n1309642-nadeem-arshad.htm|archive-date=2021-08-04|archivedate=2021-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210807174321/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/athletics/athlete-profile-n1309642-nadeem-arshad.htm|deadurl=yes}}</ref> ২০১৭ চনৰ মে' মাহত বাকুত অনুষ্ঠিত ইছলামিক ছলিডাৰিটি গেমছত নাদীমে ৭৬.৩৩ মিটাৰ বেষ্ট থ্ৰ'ৰে ব্ৰঞ্জৰ পদক লাভ কৰে।<ref>{{cite news |title=Arshad claims javelin bronze for Pakistan in Baku |url=https://www.dawn.com/news/1334171/ |work=Dawn |date=May 20, 2017 |access-date=December 8, 2019 |archive-date=December 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208204355/https://www.dawn.com/news/1334171/ |url-status=live }}</ref> ২০১৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত তেওঁ অষ্ট্ৰেলিয়াৰ গোল্ড কোষ্টত অনুষ্ঠিত কমনৱেলথ গেমছত জেভেলিন থ্ৰ’ ইভেণ্টৰ যোগ্যতা অৰ্জন ৰাউণ্ডত ৮০.৪৫ মিটাৰ দূৰত্বৰ নতুন ব্যক্তিগত শ্ৰেষ্ঠত্ব স্থাপন কৰে। ২০১৮ চনৰ আগষ্ট মাহত তেওঁ ইণ্ডোনেছিয়াৰ জাকাৰ্টাত অনুষ্ঠিত এছিয়ান গেমছত ব্ৰঞ্জৰ পদক লাভ কৰি ৮০.৭৫ মিটাৰ দূৰত্বত আন এক নতুন ব্যক্তিগত শ্ৰেষ্ঠ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় অভিলেখ গঢ়িছিল।<ref>{{cite news |title=Nadeem Arshad wins bronze for Pakistan in Asian Games |url=https://www.thenews.com.pk/latest/360220 |work=The News International |date=27 August 2018 |access-date=8 December 2019 |archive-date=8 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208204337/https://www.thenews.com.pk/latest/360220 |url-status=live }}</ref> ২০১৮ চনৰ কমনৱেলথ গেমছৰ অন্ত পৰাৰ পিছত তেওঁৰ পিঠিৰ আঘাতো হৈছিল।<ref name=":0" /> ২০১৯ চনৰ বিশ্ব এথলেটিকছ চেম্পিয়নশ্বিপত<ref>{{cite news |title=Only one Pakistani athlete to compete in Doha |url=https://www.dawn.com/news/1505704 |work=Dawn |date=September 17, 2019 |access-date=December 8, 2019 |archive-date=December 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206160610/https://www.dawn.com/news/1505704 |url-status=live }}</ref> কাটাৰৰ দোহাত অনুষ্ঠিত হোৱা একমাত্ৰ পাকিস্তানী খেলুৱৈ হিচাপে নাদীম ৮১.৫২ মিটাৰ দৌৰৰ নতুন ব্যক্তিগত শ্ৰেষ্ঠ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় অভিলেখ অৰ্জন কৰে।<ref>{{Cite web|url=https://www.iaaf.org/competitions/iaaf-world-championships/iaaf-world-athletics-championships-doha-2019-6033/results/men/javelin-throw/qualification/series|title=Javelin Throw Series Result {{!}} IAAF World Athletics Championships, DOHA 2019 {{!}} iaaf.org|website=www.iaaf.org|access-date=2019-10-05|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007220709/https://www.iaaf.org/competitions/iaaf-world-championships/iaaf-world-athletics-championships-doha-2019-6033/results/men/javelin-throw/qualification/series|url-status=live}}</ref> ২০১৯ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত পেছাৱাৰত অনুষ্ঠিত ৩৩ সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় গেমছত নাদীমে ৮৩.৬৫ মিটাৰ দূৰত্বলৈ যাঠি নিক্ষেপেৰে সোণৰ পদক লাভ কৰি ৰাষ্ট্ৰীয় অভিলেখ গঢ়িবলৈ সক্ষম হয়।<ref>{{cite news |title=Arshad Nadeem, Maria Maratab set new national records |url=https://www.thenews.com.pk/print/568917 |work=The News International |date=November 15, 2019 |access-date=December 8, 2019 |archive-date=December 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208165747/https://www.thenews.com.pk/print/568917 |url-status=live }}</ref> ২০১৯ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত তেওঁ নেপালত অনুষ্ঠিত ১৩ সংখ্যক দক্ষিণ এছিয়ান গেমছত ৮৬.২৯ মিটাৰ খেলৰ অভিলেখ নিক্ষেপ কৰি সোণৰ পদক লাভ কৰে।<ref>{{cite news |title=South Asian Games: Pakistan add four gold medals, takes tally to 24 |url=https://www.geo.tv/latest/260727 |work=Geo News |date=December 7, 2019 |access-date=December 8, 2019 |archive-date=December 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208204358/https://www.geo.tv/latest/260727 |url-status=live }}</ref> ===অলিম্পিক ২০২০=== ২০২০ চনৰ গ্ৰীষ্মকালীন অলিম্পিকত পাকিস্তানক প্ৰতিনিধিত্ব কৰি অলিম্পিকত তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে অংশগ্ৰহণ কৰে আৰু অলিম্পিকৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ অৰ্হতা লাভ কৰা প্ৰথমজন পাকিস্তানী ট্ৰেক এণ্ড ফিল্ড খেলুৱৈ হিচাপে পৰিগণিত হয়।<ref>{{Cite web|date=2021-08-04|title=Hometown celebrates Arshad's qualification|url=https://nation.com.pk/05-Aug-2021/hometown-celebrates-arshad-s-qualification|access-date=2021-08-07|website=The Nation|language=en|archive-date=2022-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808063934/https://nation.com.pk/2021/08/05/hometown-celebrates-arshad-s-qualification/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pakistani athletes Arshad Nadeem, Najma Parveen off to Tokyo for Olympics 2020|url=https://www.geo.tv/latest/361177-pakistani-athletes-arshad-nadeem-najma-parveen-leave-for-tokyo-olympics-2020|access-date=2021-08-07|website=www.geo.tv|language=en|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807145021/https://www.geo.tv/latest/361177-pakistani-athletes-arshad-nadeem-najma-parveen-leave-for-tokyo-olympics-2020|url-status=live}}</ref> তেওঁৰ পিতৃৰ মত অনুসৰি অলিম্পিকত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ আগতে অৰ্শদক আনকি এটা ভাল প্ৰশিক্ষণ ক্ষেত্ৰৰ সুবিধাও প্ৰদান কৰা হোৱা নাছিল।<ref>{{Cite web|title=Arshad Nadeem, Olympic javelin finalist, practiced with no ground, says fath|url=https://www.geosuper.tv/latest/9295-arshad-nadeem-olympic-javelin-finalist-practiced-with-no-ground|access-date=2021-08-07|website=www.geosuper.tv|language=en-US|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807145022/https://www.geosuper.tv/latest/9295-arshad-nadeem-olympic-javelin-finalist-practiced-with-no-ground|url-status=live}}</ref> অৰ্শদে নিজৰ ঘৰৰ চোতাল আৰু ৰাজপথত প্ৰশিক্ষণ লৈছিল আৰু টকিঅ' অলিম্পিকত অংশগ্ৰহণৰ বাবে যোগ্যতা অৰ্জন কৰাৰ পিছত তেওঁ পাকিস্তান চৰকাৰৰ পৰা কোনো ধৰণৰ আৰ্থিক সাহায্য লাভ কৰা নাছিল।<ref name=":1">{{Cite web|date=2021-08-04|title=Olympic finalist Arshad Nadeem did not even have a ground to practice, claims father|url=https://www.geo.tv/latest/363466-the-government-provided-no-support-arshad-nadeems-father|access-date=2021-08-07|website=Geo.tv|language=en|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807135215/https://www.geo.tv/latest/363466-the-government-provided-no-support-arshad-nadeems-father|url-status=live}}</ref> ২০২১ চনৰ ৪ আগষ্টত তেওঁ ২০২০ চনৰ টকিঅ' অলিম্পিকৰ পুৰুষৰ জেভেলিন থ্ৰ' ইভেণ্টৰ ফাইনেলৰ বাবে যোগ্যতা অৰ্জন কৰে।<ref>{{Cite web|title=Tokyo Olympics: Pakistan's javelin thrower Arshad Nadeem makes history|url=https://www.thenews.com.pk/latest/873166-tokyo-olympics-pakistans-javelin-thrower-arshad-nadeem-qualifies-for-final-round|access-date=2021-08-07|website=www.thenews.com.pk|language=en|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807133711/https://www.thenews.com.pk/latest/873166-tokyo-olympics-pakistans-javelin-thrower-arshad-nadeem-qualifies-for-final-round|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|agency=Reuters|date=2021-08-04|title=Arshad Nadeem, Pakistan's last Olympics medal hope, qualifies for javelin throw final|url=https://www.brecorder.com/news/40111115|access-date=2021-08-07|website=Brecorder|language=en|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807133712/https://www.brecorder.com/news/40111115|url-status=live}}</ref> অলিম্পিকৰ ইতিহাসৰ যিকোনো ট্ৰেক এণ্ড ফিল্ড ইভেণ্টৰ ফাইনেললৈ যোগ্যতা অৰ্জন কৰা তেওঁ প্ৰথমজন পাকিস্তানী হিচাপে পৰিগণিত হয়। তেওঁ পুৰুষৰ জেভেলিন থ্ৰ' ইভেণ্টত ৮৪.৬২ মিটাৰ থ্ৰ'ৰে পঞ্চম স্থান দখল কৰে।<ref>{{Cite web|title=Tokyo Olympics: Pakistan's Arshad Nadeem misses out on medal but wins nation over|url=https://www.geo.tv/latest/363989-tokyo-olympics-all-eyes-on-pakistans-arshad-nadeem-in-javelin-throw-final-today|access-date=2021-08-07|website=www.geo.tv|language=en|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807110324/https://www.geo.tv/latest/363989-tokyo-olympics-all-eyes-on-pakistans-arshad-nadeem-in-javelin-throw-final-today|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-07|title=Javelin throw at Tokyo Olympics: Arshad Nadeem misses out on medal, finishes 5th|url=https://www.dawn.com/news/1639312|access-date=2021-08-07|website=dawn.com|language=en|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807114359/https://www.dawn.com/news/1639312|url-status=live}}</ref> ===২০২২ চন=== ২০২২ চনৰ জুলাই মাহৰ ভিতৰত পাকিস্তানৰ পৰা একমাত্ৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে নাদীমে আমেৰিকাৰ অৰেগনৰ ইউজিনত অনুষ্ঠিত ২০২২ চনৰ বিশ্ব এথলেটিকছ চেম্পিয়নশ্বিপত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। কঁকালত আঘাত পোৱা খেলুৱৈ জনে ৮৬.১৬ মিটাৰ নিক্ষেপ কৰি ৫ম স্থান লাভ কৰে।<ref>{{Cite web|date=July 24, 2022|title=Arshad Nadeem finishes fifth in World Championships javelin final|url=https://www.brecorder.com/news/40187821|access-date=July 24, 2022|website=Business Recorder|language=en|archive-date=July 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220724162450/https://www.brecorder.com/news/40187821|url-status=live}}</ref> এইটোও আছিল তেওঁৰ ছিজনৰ শ্ৰেষ্ঠ থ্ৰ'।<ref>{{Cite web|date=July 23, 2022|title=JAVELIN THROW MEN FINAL RESULT|url=https://www.worldathletics.org/competitions/world-athletics-championships/oregon22/results/men/javelin-throw/final/result|access-date=July 24, 2022|website=worldathletics.org/|language=en|archive-date=July 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220724025508/https://worldathletics.org/competitions/world-athletics-championships/oregon22/results/men/javelin-throw/final/result|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=July 24, 2022|title=Arshad finishes fifth, misses out on medal|url=https://tribune.com.pk/story/2367607/arshad-finishes-fifth-misses-out-on-medal|access-date=July 24, 2022|website=Express Tribune|language=en|archive-date=July 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220724100547/https://tribune.com.pk/story/2367607/arshad-finishes-fifth-misses-out-on-medal|url-status=live}}</ref> ২০২২ চনৰ ৭ আগষ্টত তেওঁ পাকিস্তানৰ হৈ ২০২২ চনৰ কমনৱেলথ গেমছত সোণৰ পদক লাভ কৰে। এই প্ৰতিযোগিতাত তেওঁ পঞ্চম প্ৰচেষ্টাত ৯০.১৮ মিটাৰ নিক্ষেপ কৰি খেলৰ অভিলেখ গঢ়িলে, প্ৰতিযোগিতাখনত বিশ্ব চেম্পিয়ন এণ্ডাৰছন পিটাৰ্ছৰ ৮৮.৬৪ ৰ প্ৰচেষ্টাক অতিক্ৰম কৰি। ইফালে ৯০ মিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা প্ৰথমজন দক্ষিণ এছিয়ান হিচাপেও পৰিগণিত হয়।<ref name = "90m mark"/><ref>{{Cite web|url=https://www.tribunewired.com/2022/08/07/arshad-nadeem-won-gold-medal-made-history-at-commonwealth-games/|title=Arshad Nadeem won gold medal, made history at Commonwealth Games 2022|access-date=2022-08-16|archivedate=2022-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812011743/https://www.tribunewired.com/2022/08/07/arshad-nadeem-won-gold-medal-made-history-at-commonwealth-games/|deadurl=yes}}</ref> ২০২২ চনৰ ১২ আগষ্টত ২০২১ চনৰ ইছলামিক ছলিডাৰিটি গেমছত পাকিস্তানৰ হৈ আন এক সোণৰ পদক লাভ কৰিছিল। তেওঁ ৮৮.৫৫ মিটাৰ নিক্ষেপ কৰি খেলৰ অভিলেখ গঢ়িছিল, যাৰ ফলত ৬ দিনৰ ভিতৰত এইটো তেওঁৰ ২য় সোণৰ পদক হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। <ref>{{Cite web |date=2022-08-12 |title=Arshad Nadeem Bags Another Gold At 2022 Islamic Games In Konya |url=https://www.tribunewired.com/2022/08/12/arshad-nadeem-bags-another-gold-at-2022-islamic-games-in-konya/ |access-date=2022-08-12 |language=en-US |archivedate=2022-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812224402/https://www.tribunewired.com/2022/08/12/arshad-nadeem-bags-another-gold-at-2022-islamic-games-in-konya/ |deadurl=yes }}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== {{Reflist|30em}} [[শ্ৰেণী:পাকিস্তানৰ ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:পাকিস্তানৰ খেলুৱৈ]] pkzw60dpkdykimugzajapo317c7idpf 0 84899 623448 620872 2026-08-05T10:47:59Z InternetArchiveBot 29706 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 623448 wikitext text/x-wiki [[File:Thuriya, an Assamese ethnic ornament.jpg|thumb|থুৰীয়া]] [[File:কেঁচা সোণৰ অলঙ্কাৰ ২.jpeg|thumb|কেঁ‌চাসোণৰ অলংকাৰ]] '''অসমৰ স্বৰ্ণ শিল্প'''ই ({{lang-en|Gold crafts of Assam}}) কামৰূপৰ যুগৰে পৰা অসমৰ অৰ্থনীতিত এক উল্লেখযোগ্য স্থান অধিকাৰ কৰি আহিছে৷ পৌৰাণিক গ্ৰন্থ যেনে অৰ্থশাস্ত্ৰ, কালিকা পুৰাণ বা যোগিনী তন্ত্ৰত প্ৰাচীন অসমৰ সোণ আৰু সোণৰ অলংকাৰৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref>{{cite journal |last1=Goswami |first1=Gitanjali |last2=Sarma |first2=Mousumi |title=Assamese Jewellery: The Shimmering Facet of Assamese Culture |journal=SAARC Culture |volume=6 |year=2018 |pages=37–39 |publisher=SAARC Cultural Centre |url=https://saarcculture.org/wp-content/uploads/2019/05/vol6_2018.pdf |access-date=21 July 2026 }}</ref> অসমত পুৰুষ মহিলা উভয়ৰে পৰিধেয় অলংকাৰৰ উপৰি মূৰ্তি আৰু আন আন সামগ্ৰী সোণেৰে তৈয়াৰ কৰা এক উদ্যোগ গঢ়ি উঠিছিল৷ এই শিল্পৰ ইতিহাস অতি পুৰণি৷ গ্ৰীক গ্ৰন্থ “পেৰিপ্লাছ অৱ দ্যা এৰিথ্ৰিয়ান ছি’’ৰ বৰ্ণনা অনুসৰি সেইসময়ৰ অসমৰ ভূখণ্ডৰ পৰা নিষ্কাশিত সোণ [[ত্ৰিপুৰা]] হৈ [[গংগা]] অৱবাহিকাৰ আশেপাশে থকা বিভিন্ন ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰলৈ গৈছিল৷ পালবংশী ৰজা [[জয়পাল]]ৰ সময়ৰ এখন শিলালিপি অনুসৰি ৰজাই নিজৰ দেহৰ সমান ওজনৰ স্বৰ্ণমুদ্ৰা ব্ৰাহ্মণক দান কৰাৰ কথা জনা যায়৷ ১৩শ শতিকাৰ পাৰ্ছীয়ান ইতিহাসবিদ মিনহাজ আল ছিৰাজ জুজজানিৰ “তাবাকাৎ ই নাছিৰি’’ নামৰ কিতাপমতে সেইসময়ৰ কামৰূপ ৰাজ্যৰ এটা মন্দিৰত সোণ আৰু ৰূপৰ বহুকেইটা মূৰ্তি পোৱা গৈছিল৷ [[কৌটিল্য]]ৰ [[অৰ্থশাস্ত্ৰ]]ত প্ৰাচীন [[কামৰূপ]]ত [[হিমালয়]]ৰ পৰা বৈ অহা নদীৰ বালিৰ পৰা প্ৰচুৰ পৰিমাণে সোণ আহৰণ কৰাৰ কথাৰ উল্লেখ আছে৷ <ref name="সোণ">{{cite web | url=https://xahitya.org/%E0%A6%B8%E0%A7%8B%E0%A6%A3%E0%A7%B0-%E0%A6%85%E0%A6%B8%E0%A6%AE-%E0%A6%8F%E0%A6%95-%E0%A6%B8%E0%A7%8B%E0%A6%A3%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%80-%E0%A6%90%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A7%8D%E0%A6%AF/ | title=সোণৰ অসম:এক সোণালী ঐতিহ্যৰ পম খেদি | accessdate=27 December 2022}}</ref> ==স্বৰ্ণ প্ৰবাহিনী নদী== অসমত প্ৰাচীন কালতে বহুকেইখন নদীৰ বালিৰ পৰা সোণ উৎপাদন কৰা এক উদ্যোগৰ সৃষ্টি হৈছিল৷ নদীসমূহৰ ভিতৰত সোৱণশিৰীত প্ৰচুৰ পৰিমাণে সোণ পোৱা গৈছিল৷ সংস্কৃত শব্দ “স্বৰ্ণ’’ৰ অপভ্ৰংশৰ পৰাই এই নদীৰ নাম “সোৱণশিৰী’’ হয়৷ সোৱণশিৰীৰ বাহিৰে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ]], বুঢ়ীদিহিং, দিক্ৰং, বৰপানী, ধনশিৰি, দিহিং, দিগাৰু, জাগলু আদি নদীত সোণ পোৱা গৈছিল৷ জাগলু নদীৰ সোণ উজ্জ্বল হালধীয়া বৰণৰ আৰু এই সোণেই আটাইতকৈ নিভাঁজ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল৷ অসমৰ বিভিন্ন ৰাজ্যৰ ৰাজপৰিয়ালৰ আ-অলংকাৰ এই সোণৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হৈছিল৷<ref name="gold">{{cite web | url=https://www.livehistoryindia.com/story/places/assams-rivers-of-gold | title=Assam's Rivers of Gold | accessdate=27 December 2022}}</ref> সোণ কমোৱা অসমৰ আন আন নদীবোৰ হ’ল, টেঙাপানী, পৰুৱা, দিহং, দিবাং, ঢল, দিচাং, ডিবুৰু, ডিজু, কাকৈ, কদম সোমদিৰী, খৰৈ,বৰৈ, বৰগাং, বৰদিখৰী, ভৰলী, মানশিৰী, কলিজুৰি, ডেকাজুৰি, পমা, গৰুৱা, মানাহা, বুঢ়ীগঙ্গা, দিচৈ আদি বহুতো সৰু-বৰ নৈত সোণ কমোৱা হৈছিল৷<ref name="নদী">{{cite book | title=আহোমৰ দিন | publisher=অসম প্ৰকাশন পৰিষদ | author=বৰবৰুৱা, হিতেশ্বৰ | year=১৯৮১ | pages=৫০০}}</ref> ==সোণৰ জোখমাখ== প্ৰাচীন কালৰে পৰা অসমীয়া সমাজত জোখ-মাখৰ কিছুমান স্বকীয় পদ্ধতি আছিল৷ সোণ, ৰূপ, ৰত্ন আদি জুখিবলৈ কিছুমান একক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, যিবোৰক আধলি, আনা, চৰু, তোলা, ৰতি, সিকি আদি শব্দেৰে জনা যায়৷ আধলি=৫.৮৩২ গ্ৰাম; আনা=৭২৯ মিলিগ্ৰাম; তোলা=১১.৬৪৬ গ্ৰাম; ৰতি=১৬২ মিলিগ্ৰাম; সিকি=চাৰি আনা৷<ref name="ওজন">{{cite book | title=Jyoti Bilingual Thesaurus (Measures of Ancient Assam) | publisher=Perfect Expressions | author=Deka, Dr, Pranab Jyoti | year=2007 | pages=157 | isbn=81-88866-08-3}}</ref> চৰু=সোণৰ গুড়ি গলোৱা মুহি৷ সোণোৱালসকলে নৈৰ বালি ধুই উলিওৱা সোণ পাৰাৰ সহায়ত পৃথক কৰি মুহিবোৰত একোটা পিণ্ড তৈয়াৰ কৰিছিল৷ এই মুহিবোৰক “চৰু’’ বোলা হৈছিল৷ এক চৰু সোণত প্ৰায় ১৫.১৮ গ্ৰাম সোণ থাকে৷<ref name="চৰু">{{cite book | title=প্ৰাক-ঔপনিৱেশিক অসমৰ অৰ্থনৈতিক ইতিহাস | publisher=অসম পাব্লিচিং কোম্পানী | author=শইকীয়া, ড° ৰক্তিম ৰঞ্জন | pages=৯১ | isbn=978-93-92305-41-2}}</ref> ==সোণাৰী== সোণৰ আ-অলংকাৰ গঢ়া শিল্পীসকলক সোণাৰী বোলে৷ সোণাৰীসকলে সোণ, ৰূপ, তাম আদি ধাতুৰ অলংকাৰ তৈয়াৰ কৰিছিল৷ [[চুতীয়া ৰাজ্য]]ত "সোণাৰী" খেল এটা দেখা গৈছিল।<ref>Bhuyan, SK, "Deodhai Assam Buranji, p. 126</ref><ref>Bhuyan, SK, "Satsari Buranji, p.14</ref> ১৫২৪ত চুতীয়া ৰাজ্য জয় কৰাৰ পাছত এই খেলৰ মানুহক চৰাইদেউত থাকিবলৈ দিয়া হৈছিল য'ৰ পৰা বৰ্তমানৰ সোণাৰি অঞ্চলটোৰ নাম হৈছিল। এয়াই সোণৰ কাৰুকাৰ্য্যৰ বুৰঞ্জীৰ প্ৰথম উল্লেখ। সোণাৰী সকলৰ বাদেও চুতীয়া ৰাজ্যৰ ৰাজধানী শদিয়াৰ পৰা বিভিন্ন ধৰণৰ সোণৰ সম্পদ লুণ্ঠন কৰা হৈছিল যিবোৰ দিহিঙে দি আনি চাৰিং অঞ্চলত ৰখা হৈছিল।<ref>Barbarua, Hiteswar,"Ahomar Din",p.598</ref> তাৰ ভিতৰৰ সোণৰ পীৰা, সোণৰ জাপি, সোণৰ খাৰু, সোণৰ কেৰু/কাণফুলি, সোণৰ ছত্ৰ, সোণৰ ককালি, ইত্যাদি আহোম ৰজা সকলে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ লৈছিল।<ref>Bhuyan, SK, Assam Buranji(SM), p.10</ref><ref>Tamuli Phukan,Kasinath,"Assam Buranji",p.17-17</ref> ১৭ শতিকাৰ আহোম ৰাজত্বকালত মহাৰাজ বুদ্ধি স্বৰ্গনাৰায়ণৰ দিনত [[কোচ বিহাৰ ৰাজ্য|কোচবেহাৰৰ]] সোন্দৰ গোহাঁইৰ লগত অহা মানুহখিনিয়ে সোণৰ কাম কৰিছিল৷ তেওঁলোকে মূৰ্তি, কাঁহী, আঙঠি আদি তৈয়াৰ কৰিছিল৷ স্বৰ্গদেৱ [[ৰুদ্ৰসিংহ]]ৰ দিনত জয়পুৰ আৰু বেনাৰচলৈ অসমৰ পৰা সোণৰ কাম কৰা মানুহ পঠিয়াই অলংকাৰ গঢ়াৰ কাম শিকাই আনি থাপিছিল৷ ইয়াৰ আগতে যিসকল লোকে সোণৰ অলংকাৰ গঢ়িছিল, সেই অলংকাৰবোৰ চকুতলগা নহৈছিল৷ স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহই [[জয়পুৰ]] আৰু বেনাৰচত শিকাই অনা দুজন লোকক ’ৰাজশাল’’ পাতি দি তেওঁলোকক বৰদলৈ উপাধি দিছিল৷<ref name="নদী"/>পূৰ্বতে সোণাৰীসকলে ছত্ৰ, লগুণ, আঙঠি আদি [[ৰাজেশ্বৰ সিংহ]]ই হয়গ্ৰীৱ মাধব মন্দিৰত দান কৰাৰ কথা জনা যায়৷<ref name="চৰু"/> কালক্ৰমত সোণৰ আ-অলংকাৰ গঢ়া, মিনা কৰা, সোণ-পানী ছটিওৱা অলংকাৰ প্ৰস্তুত কৰা আদি কামৰ প্ৰসাৰ হ’বলৈ ধৰে আৰু অসমত স্বৰ্ণ শিল্প কুটীৰ উদ্যোগ হিচাপে গঢ়ি উঠে৷ ==সোণাৰী শালৰ বিভিন্ন সঁজুলি== প্ৰাচীন অসমত সোণাৰীসকলে ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলিবোৰ হ’ল, মাঠনি(ডাঙৰ, সৰু, মজলীয়া হাতুৰী), চৰাই মাঠনি(পিতলৰ সৰু হাতুৰী), ৰেসনি, নৰনি, আফুৰি, ঘৰ, ঠিহা, কাটি, ঘুটি, ফলি, আকোৱা, ৰেতি, ঘোটনী, শান, মুহি, ঢালনা, কাকোন, চেপেনা, লেপ, সৰাহ, গোটালিমৰীয়া, ধেকা, ভাটি, ফেটী-চাতুলি, চাতুলি, আকুৰি, খন, জাৰণ, মৰপা, বিৰি মঠা, মিৰি সাকো আকোৱা, পাচৰংগি, ফুকচুঙা, চানা, কাষটি শিল, ৰোগন, খোলনী আদি৷<ref name="সঁজুলি">{{cite book | title=পুৰণি অসমৰ কাৰিকৰী শিল্পৰ ইতিহাস | publisher=জাগৰণ সাহিত্য প্ৰকাশন | author=শৰ্মা, মৃগেন | year=২০২২ | pages=১২-১৩ | isbn=978-93-93342-23-2}}</ref> ==সোণৰ আ-অলংকাৰ== [[File:গামখাৰু ১.jpeg|thumb|গামখাৰু]] [[File:Assamese jwellery.jpg|thumb|কেঁ‌চাসোণৰ অলংকাৰ]] === ইতিহাস === অসমত অলংকাৰ নিৰ্মাণৰ পৰম্পৰা প্ৰাচীন কালৰ পৰাই চলি আহিছে। প্ৰাচীন গ্ৰন্থসমূহত অসমত সোণ আৰু অলংকাৰৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। ''[[অৰ্থশাস্ত্ৰ]]''ত এই অঞ্চলৰ সৈতে জড়িত সোণৰ এক প্ৰাচীন উল্লেখ পোৱা যায়; আনহাতে ''[[কালিকা পুৰাণ]]'' আৰু ''[[যোগিনী তন্ত্ৰ]]''ত ক্ৰমে ৰূপৰ অলংকাৰ আৰু সোণৰ পাত্ৰৰ উল্লেখ আছে।<ref>{{cite journal |last1=Goswami |first1=Gitanjali |last2=Sarma |first2=Mousumi |title=Assamese Jewellery: The Shimmering Facet of Assamese Culture |journal=SAARC Culture |volume=6 |year=2018 |pages=37–39 |publisher=SAARC Cultural Centre |url=https://saarcculture.org/wp-content/uploads/2019/05/vol6_2018.pdf |access-date=21 July 2026 }}</ref> পৰম্পৰাগত অসমীয়া অলংকাৰৰ আৰ্হিসমূহ সাধাৰণতে অঞ্চলটোৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী, বাদ্যযন্ত্ৰ আৰু দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহৃত সামগ্ৰীৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত।<ref>{{cite journal |last1=Goswami |first1=Gitanjali |last2=Sarma |first2=Mousumi |title=Assamese Jewellery: The Shimmering Facet of Assamese Culture |journal=SAARC Culture |volume=6 |year=2018 |page=37 |publisher=SAARC Cultural Centre |url=https://saarcculture.org/wp-content/uploads/2019/05/vol6_2018.pdf |access-date=21 July 2026 }}</ref> ''থুৰীয়া''{{efn|থুৰীয়া হৈছে বড়ো-কছাৰী জনগোষ্ঠীসমূহে, বিশেষকৈ উজনি অসমৰ জনগোষ্ঠীসমূহে পৰিধান কৰা এক পৰম্পৰাগত কাণৰ অলংকাৰ। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ উত্তৰাঞ্চলৰ মিচিমি, ন্যিছি আৰু আদি আদি জনগোষ্ঠীৰ মাজতো একেধৰণৰ কাণৰ ফুটাত সুমুৱাই পিন্ধা অলংকাৰ দেখা যায়। বড়োসকলে থুৰীয়াক ''দৌলা'' বুলি কয়।<ref>[https://bododimasaarchive.org/node/1387 Doula earings of Bodo tribe]</ref> ডিমাছা মহিলাসকলে পৰিধান কৰা একেধৰণৰ অলংকাৰক ''খ্মাওথাই'' বুলি কোৱা হয়,<ref>[https://bododimasaarchive.org/digital-heritage/khmaothai Khmaothai Dimasa earrings]</ref> আৰু ত্ৰিপুৰী মহিলাসকলে পৰিধান কৰাবিধক ''ৱাখুম'' বুলি কোৱা হয়।}}, ''মাদলি''{{efn|দেউৰী ভাষাত ''লি'' শব্দৰ অৰ্থ হাৰ; ''লি-কটুঙ''ৰ অৰ্থ হাৰ আৰু কাণফুলি।<ref>{{cite web |title=Jewellery |url=https://www.xobdo.org/dic/jewellery |website=Xobdo.org |access-date=21 July 2026 }}</ref> দেউৰী মহিলাসকলে ‘বিচু’ পৰিৱেশন কৰাৰ সময়ত ব্যৱহাৰ কৰা অলংকাৰসমূহৰ ভিতৰত ''মাদলি'', ''জোনবিৰি'' আৰু ''দুগদুগী'' অন্যতম।<ref>{{cite journal |last=Pathak |first=Guptajit |title=A Discourse on the Traditions and Cultural Identity of the Deori Community of Assam |journal=The Creative Launcher |volume=1 |issue=4 |year=2016 |page=58 |doi=10.53032/tcl.2016.1.4.10 |url=https://media.neliti.com/media/publications/566134-a-discourse-on-the-traditions-and-cultur-1de63151.pdf }}</ref> একে ঢোল আকৃতিৰ হাৰ বিধক দেউৰী ভাষাত ''দুৰুম-লি'' বা ''মাদল-লি'' বুলিও কোৱা হয়; দেউৰী ভাষাত ''দুৰুম'' আৰু সাধাৰণতে ব্যৱহৃত ''মাদল'' শব্দৰ অৰ্থ ঢোল।}}, ''জোনবিৰি'' আৰু ''গামখাৰু''{{efn|পূৰ্বতে অসমৰ জনজাতীয় মুখিয়ালসকলে ''গামখাৰু'' পৰিধান কৰিছিল। ঐতিহাসিক বুৰঞ্জীসমূহত মিচিং, চুতীয়া (যেনে নৰাই গাম),<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p. 226.</ref> ডফলা বা ন্যিছি (যেনে কাবাক্কৰা গাম),<ref>Barua, Gopal Chandra, ''Ahom Buranji'', p. 221.</ref> চিংফৌ (যেনে বিচা গাম)<ref>{{cite web |title=History |url=https://namsai.nic.in/history/ |website=Namsai District, Government of Arunachal Pradesh |quote=Bisa Gam and Duffa Gam were Singpho chiefs.}}</ref> আৰু মিচিমি জনগোষ্ঠীৰ<ref>Ian Heath, ''Men-at-Arms: The North-East Frontier 1837–1901'', p. 44.</ref> মুখিয়াল বা গাঁওবুঢ়াসকলৰ উপাধি হিচাপে ''গাম'' শব্দৰ ব্যৱহাৰ দেখা যায়। এই শব্দটো ''গ্ৰাম'' শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি কোৱা হয়। কোনো ''গাম''-এ পৰিধান কৰা খাৰু হোৱা বাবেই অলংকাৰবিধে ''গামখাৰু'' নাম লাভ কৰা বুলি কোৱা হয়।<ref>{{cite web |last=Rahang |first=Manjuli |title=কেৰু, মণি, থুৰিয়াৰ কথাৰে |url=http://as.vikaspedia.in/education/9859b89ae9f0-9b89829b89cd9959c39a49bf/9959c79f09c1-9ae9a39bf-9a59c19f09bf9be9f0-9959a59be9f09c7 |website=Vikaspedia |language=as}}</ref> ''তুংখুঙীয়া বুৰঞ্জী''তো গামখাৰুক পুৰুষে পৰিধান কৰা খাৰু হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref>Bhuyan, S. K., ''Tungkhungia Buranji'', p. 239.</ref> পূৰ্বতে পুৰুষে পৰিধান কৰিলেও বৰ্তমান এই অলংকাৰবিধ মূলতঃ মহিলাৰ সৈতে জড়িত। দেউৰী ভাষাত গামখাৰুক ''গাম উচুং'' বুলি কোৱা হয়।<ref>{{cite book |last1=Deori |first1=Probitra |last2=Deori |first2=D. Machiya |title=Deori Language Book |publisher=Deori Development Society |location=Mahadevpur, Arunachal Pradesh |page=13 |url=https://ddsociety.in/Deori%20Language%20Book.pdf |access-date=21 July 2026 }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> চুতীয়া ৰজাই আহোম ৰজা আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰীসকলক সোণৰ খাৰু উপহাৰ দিছিল। গামখাৰু সাধাৰণতে পুৰুষে পৰিধান কৰাৰ বাবে এই খাৰুসমূহ গামখাৰু হ’ব পাৰে। বড়ো মহিলাসকলে পৰিধান কৰা একেধৰণৰ খাৰুক ''মুঠি আচান'' বুলি কোৱা হয়।<ref>[https://bododimasaarchive.org/node/1397 Bodo tribe Muthi Asan bangle]</ref>}} আদি অলংকাৰৰ উৎপত্তি বড়ো, ডিমাছা, চুতীয়া, দেউৰী আদি [[বড়ো-কছাৰী|বড়ো-কছাৰী মূলীয়]] জনগোষ্ঠী সমূহৰ মাজত হোৱা বুলি ধৰা হয়। বুৰঞ্জীসমূহত [[চুতীয়া ৰাজ্য]] আৰু পৰৱৰ্তী [[আহোম ৰাজ্য]]ত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ অলংকাৰৰ ব্যাপক প্ৰচলনৰ উল্লেখ আছে। প্ৰচুৰ পৰিমানে স্বদেশতে সোণ উৎপন্ন হোৱা বাবে অসমৰ ৰাজ্য সমূহৰ ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আৰু ৰজাই সোণেৰে নিৰ্মিত সাজ-পাৰ আৰু আ-অলংকাৰ পৰিধান কৰিছিল৷ ৰজাই সোণৰ বাখৰপতা আঙুঠি, নেপুৰ, সোণৰ গুণাৰে কাম কৰা জামা, গামখাৰু, পাচসৰী, সাতসৰী, নৱসৰী, কাণত সোণৰ গুণাৰে আঁৰি দিয়া মুকুতা আদি পিন্ধিছিল আৰু ৰাণীয়েও সোণৰ গুণাৰে বুটাবছা মেখেলা, আৰু সোণেৰে নিৰ্মিত বিভিন্ন অলংকাৰ পিন্ধিছিল৷<ref name="ইতিহাস">{{cite book | title=ইতিহাসে সোঁৱৰা ছশটা বছৰ | publisher=বনলতা | author=ৰাজকুমাৰ, ৺সৰ্বানন্দ | year=২০০০ | isbn=81-7339-308-7}}</ref> শেষ [[চুতীয়া ৰাজ্য|চুতীয়া]] ৰজা নীতিপালে আক্ৰমণকাৰী আহোম সেনাবাহিনীৰ সৈতে শান্তি স্থাপন কৰাৰ উদ্দেশ্যে আহোম ৰজা আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰীসকললৈ বহুতো উপহাৰ পঠিয়াইছিল। ইয়াৰ ভিতৰত সোণৰ কেৰু কাণফুলি,<ref>"Then the Chutiâ king sent to our king Katakis with the following things to sue for peace - a pair of gold Keru earings (Tong-ru-Khang-kham), golden cloth (sin-kham) and cotton cloth(sin-phra-nun)."{{harvcol|Jacquesson|p=8}}</ref>{{efn|এই বিষয়ে আন বুৰঞ্জীসমূহৰ উল্লেখৰ ভিতৰত ''সাতসৰী বুৰঞ্জী'',<ref>Satsari Buranji, p. 58</ref> ''দেওধাই অসম বুৰঞ্জী''<ref>Deodhai Buranji,"ৰজাদেৱলৈ সন্দেশ দি আহিছিল: সোণৰ কেৰু ১ যোৰ, সোনোৱালী কাপোৰ ১ জোৰ, নৰা কাপোৰ এখান।"</ref> আৰু ''পুৰণি অসম বুৰঞ্জী''<ref>Purani Assam Buranji, p.40</ref> অন্তৰ্ভুক্ত।}} সোণৰ খাৰু—সম্ভৱতঃ গামখাৰু—<ref>Bhuyan, S.K, "Assam Buranji (SM)", p.11</ref> আৰু সোণৰ ভৰিৰ খাৰু অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।<ref> "Then the Sutiyâ king desired to send silver and gold lipped Jâpi (''Kup-ngiun-kham''), gold bracelets (''Mao-kham''), gold basket (''Liu-kham''), gold box (''Khup-kham''), gold foot bangles (''Khu-tin-kham''), gold pirâ (''Kham-ku''), horse (''Ma''), elephant (''Chang-pai''), and two Âroans (''Phra-nun'') and Xorais (''Phun'') to the Ahom king."{{harvcol|Jacquesson|p=12}}</ref><ref>{{harvcol|Barua|1939|p=56}}</ref> ''অসম বুৰঞ্জী (এছ এম)''ৰ মতে, চুতীয়া ৰজাৰ পৰাজয়ৰ পাছত আহোমসকলে চুতীয়া ৰাণীৰ সোণৰ কঁকালৰ অলংকাৰ ''কঙ্কালি'' লৈ আহি [[শদিয়া]]ৰ দেৱালয়ত অৰ্পণ কৰিছিল।<ref>Bhuyan, S.K, "Assam Buranji (SM)", p.11, "ঘৈণীয়েককো কঙ্কালত কাটি শালত দি‌ থলে।‌ ককালৰ সোণৰ কঙ্কালি তাৰ শদিয়াৰ দেওঘলৈ দিলে।"</ref> অলংকাৰসমূহৰ উপৰি, অলংকাৰ নিৰ্মাণত দক্ষ সোণাৰীকে ধৰি বহুতো শিল্পীক চুতীয়া ৰাজধানী [[শদিয়া]]ৰ পৰা আহোম ৰাজধানীলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল।<ref>{{citation | first = S L | last = Baruah | title = A Comprehensive History of Assam | year = 1986 | publisher = Munshiram Manoharlal |page=230 }}</ref> আহোম ৰজা [[চুৰাম্‌ফা]]ৰ ৰাজত্বকালত সাজ-পোছাক আৰু অলংকাৰৰ ব্যৱহাৰক সামাজিক মৰ্যাদাৰ ভিত্তিত নিয়ন্ত্ৰণ কৰা কিছুমান বিধি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। এই বিধি অনুসৰি হিন্দুসকলক সোণৰ মণি, আঙঠি আৰু ''থুৰীয়া'' পিন্ধিবলৈ নিষেধ কৰা হৈছিল। আহোমসকলেও নিজ নিজ সামাজিক বা পদমৰ্যাদাৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত মানদণ্ড অনুসৰি জীৱন-যাপন কৰিব লাগিছিল; নিজৰ নিৰ্ধাৰিত মৰ্যাদাৰ সীমা অতিক্ৰম কৰাৰ চেষ্টা কৰিলে মৃত্যুদণ্ডৰ বিধান আছিল। হিন্দু মহিলাসকলকো জাকজমকীয়া মেখেলা-চাদৰ পৰিধান কৰিবলৈ নিষেধ কৰা হৈছিল।<ref>{{cite book |last=Saikia |first=Yasmin |title=In the Meadows of Gold: Telling Tales of the Swargadeos at the Crossroads of Assam |publisher=Spectrum Publications |year=1997 |page=28 |quote= Bhogaraja extended the road to Salguri. Before ascending to the throne in the presence of his Gohains, Ranga Phukan was sacrificed...That year it was stipulated that Hindus could not build houses with an upper beam. Neither could they wear gold beads, rings and Thuriya. 88 Even Ahoms were to live according to their standards. If they tried to exceed their position, they were to be put to death. Hindu women were forbidden from wearing fancy Mekhala Chaddar.89 Such an offence carried a death sentence. All these rules were made at this time.|isbn=9788185319612}}</ref> তদুপৰি সাধাৰণ পাইক শ্ৰেণীৰ লোকৰ সোণৰ অলংকাৰ পিন্ধাৰ অধিকাৰ নাছিল৷ আহোম ৰজা [[ৰুদ্ৰ সিংহ]]ৰ ৰাজত্বকালত অসমত সোণৰ অলংকাৰৰ মান আৰু কাৰুকাৰ্য উন্নত কৰাৰ বাবে উল্লেখযোগ্য প্ৰচেষ্টা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ঐতিহাসিক বিৱৰণ অনুসৰি, উন্নত অলংকাৰ নিৰ্মাণৰ কৌশল শিকিবলৈ অসমৰ সোণাৰীসকলক [[জয়পুৰ]] আৰু বাৰাণসী আদি নগৰলৈ পঠিওৱা হৈছিল।<ref name="Ahom">{{cite book | title=Ahomor Din | publisher=Assam Publishing Company | author=Barbaruah, Hiteswar |year=1981 | pages=500}}</ref> [[File:Assamese jwellery.jpg|thumb|অসমীয়া অলংকাৰ]] এই সময়ৰ পূৰ্বে স্থানীয়ভাৱে নিৰ্মিত অলংকাৰসমূহ তুলনামূলকভাৱে কম পৰিশীলিত বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰি উভতি অহাৰ পাছত ৰজাই দুজন কাৰিকৰক ''ৰাজশাল''ত নিযুক্তি দি ''বৰদলৈ'' উপাধি প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত অলংকাৰ নিৰ্মাণৰ কাৰুকাৰ্যৰ উন্নতি ঘটে।<ref name="Ahom"/> পৰৱৰ্তী সময়ত সোণ পানী চৰোৱা অলংকাৰৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পায় আৰু অসমৰ সোণাৰী শিল্প এক সমৃদ্ধিশালী কুটীৰ উদ্যোগলৈ বিকশিত হয়।<ref name="Ahom"/> === অলংকাৰৰ প্ৰকাৰ === অসমত প্ৰচলিত পৰম্পৰাগত অলংকাৰসমূহৰ ভিতৰত অন্তী, আঙুঠি, উণ্টি, উজন্টী, কঁকালী, কঙ্কন, কণ্টক-কঙ্কন, কণ্ঠহাৰ, কণ্ঠা, কণ্ঠি, কটিসূত্ৰ, কণ্ঠীমালা, কপালী, কৰ্দনী, কঁৰিয়া, কলি, কল্কী, কাঞ্চি, কাণজাপি, কাণফুল, কাণবালা, কাকৈ, কিৰীট, কাণবালি, কিংকিনী, কুণ্ডল, কেঁচুলুৰীয়া হাৰ, কেঁয়ুৰ, গলোতি, গামখাৰু, গেজেৰা, গোটা বালা, ঘুঙুৰা, চন্দ্ৰহাৰ, চাঁপকলি, জুনুকা, জেঠীনেজীয়া আঙঠি, জোনবিৰি, ঢোলবিৰি, ঝুমকা, টিকলী, থুৰীয়া, দুল, দুগদুগী, বিৰি, সাতসৰী, পাঁচসৰী, নৱসৰী, নাকচাবি, নাকফুল, মটৰমালা, মুঠিখাৰু, লংকেৰু, ঠোকা সোণ বা যুৰীয়া সোণ, লোকাপাৰ, শংখবালা, শিলিখা হাৰ আৰু চিতিপতি উল্লেখযোগ্য।<ref name="ওজন"/> ==অলংকাৰ গঢ়োৱা পদ্ধতি== সোণাৰীসকলে প্ৰথমতে কষটি শিলত ঘঁহি সোণৰ বিশুদ্ধতা পৰীক্ষা কৰি লয়৷ এটা মাটিৰ মুহিত সোণ সুৱগাৰ সহায়ত ৰেতি মাৰি আফুৰিত গলাই লয় আৰু পিছত শীতল হ’লে হাতুৰীৰে নিয়াৰিত পিতি চেপেটা কৰে৷ পিছত তাৰপৰাই বিভিন্ন অলংকাৰৰ গঢ়ত গঢ় দি উলিয়ায়৷<ref name="সঁজুলি"/> ==তথ্যসূত্ৰ== {{Reflist}} ==টোকা সমূহ== {{notelist}} ==গ্ৰন্থ সমূহ== {{refbegin}} * {{citation|last=Jacquesson|first=Francois|title=Ahom Buranji Translation : Chutia-Ahom wars|url=https://archive.org/details/ahom-buranji-translations }} *{{citation|last=Barua|first=G.C|title=Ahom Buranji|year=1939|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.450867/page/56/mode/1up}} {{refend}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ হস্তশিল্প]] [[শ্ৰেণী:পুৰণি আৰু মধ্যযুগীয় অসম]] e7cylgogdot6u9ercdpjcmcclfot278 4 105851 623319 424557 2026-08-04T20:19:49Z CommonsDelinker 118 Removing [[:c:File:আস্কৰ_আলী.jpg|আস্কৰ_আলী.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: [[:c:COM:WEBHOST|Personal photo]] by non-contributors ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]). 623319 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:justify;"> ২০১৭ চনত মোৰ ৱিকিপিডিয়া একাউণ্ট খুলিছিলোঁ যদিও সেই সময়ত অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদনাৰ প্ৰক্ৰিয়া বা ৱিকিপিডিয়াৰ বিভিন্ন কাৰ্য আৰু নীতিৰ সৈতে মই মুঠেই পৰিচিত হোৱা নাছিলোঁ৷ মোৰ এই নেতিবাচক দিশৰ বাবেই আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ নীতি, সম্পাদনা জ্ঞানৰ অভাৱে মোক এই মঞ্চত সক্ৰিয়ভাৱে অৰিহণা যোগাৱাত বাধা প্ৰদান কৰিছিল ৷ অৱশ্যে ডিজিটেল জগতত অসমীয়া ভাষা, সাহিত্য, সংস্কৃতি সংৰক্ষণৰ বাবে অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াই যি প্ৰচেষ্টা হাতত লৈছে সেই প্ৰচেষ্টাই মোক সদায়েই আকৰ্ষিত কৰিছিল৷ প্ৰথম যেতিয়া ৱিকিপিডিয়াৰ জগতখনত ভৰি দিছিলোঁ তেতিয়া এই মঞ্চত অৰ্থপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াব পৰা আত্মবিশ্বাসৰ অভাৱ আছিল৷ অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰতি মোৰ আগ্ৰহ থকাৰ পিছতো সক্ৰিয় হৈ থাকিব পৰা নাছিলোঁ লগতে ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদনা কৰ্মক মই প্ৰত্যাহ্বানজনক বুলি বিবেচনা কৰিলোঁ৷ মঞ্চখন আদৰণীয় হ’লেও মোৰ দৰে নবীন এজনৰ বাবে যেন এক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰা দুৰ্গ যেন আছিল৷ পৰৱৰ্তী সময়ত মই [[তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ অসমীয়া বিভাগত স্নাতকোত্তৰ অধ্যয়নৰ বাবে নামভৰ্তি কৰিলোঁ৷ এই সিদ্ধান্ত মোৰ যাত্ৰাৰ এক নতুন আশাৰ ৰেঙণি৷ তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্ৰমে মোক ব্লগিং আৰু ডেস্কটপ পাব্লিছিং আদি বিভিন্ন কাৰিকৰী দিশৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়াৰ লগতে অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰতি মোৰ আগ্ৰহ পুনৰ জগাই তুলিলে আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ বিভিন্ন দিশ সমূহ বুজি পোৱাত সহায় কৰিলে৷ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্ৰমৰ জৰিয়তে অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ সৈতে পুনৰ পৰিচিত হ’লোঁ৷ গাঁথনিগত শিক্ষণ পৰিৱেশে মোক ৱিকিপিডিয়াৰ কাম-কাজ ভালদৰে বুজিবলৈ সহায় কৰিলে৷ সম্পাদনাৰ সূক্ষ্মতা, উদ্ধৃতিৰ গুৰুত্ব, মঞ্চৰ সম্প্ৰদায়-চালিত প্ৰকৃতি আদি বুজিবলৈ ধৰিলোঁ৷ মোৰ অধ্যাপক আৰু সহপাঠীসকলৰ পৰা পোৱা সমৰ্থন এই শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াত যথেষ্ট সহায়ক আছিল৷ মোৰ যাত্ৰাৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজশ হৈছে তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অসমীয়া বিভাগৰ অতিথি অধ্যাপক, গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গৱেষক, সক্ৰিয় অসমীয়া ৱিকিপিডিয়ান [[সদস্য:BhuyanBhaskar|ভাস্কৰ ভূঞা]] ৷ তেওঁৰ সক্ৰিয় সহযোগিতাই উৎসাহ আৰু আশাৰ ইন্ধন যোগালে৷ ভাস্কৰ ভূঞাই কেৱল কাৰিকৰী সাহায্য প্ৰদান কৰাই নহয়, অসমীয়া ভাষা-সংস্কৃতি ৰক্ষাৰ কামত তেওঁৰ সমৰ্পণেৰেও মোক অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল৷ তেওঁৰ মেণ্টৰশ্বিপৰ অধীনত মই সঠিকতা, নিৰপেক্ষতা আৰু সম্যক গৱেষণাৰ গুৰুত্ব জানিলোঁ, শিকিলোঁ৷ তেওঁৰ উৎসাহ আৰু গঠনমূলক প্ৰতিক্ৰিয়াই মোক মোৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰিছে আৰু মোৰ আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰিছে৷ আৰু তেতিয়াৰ পৰাই মই অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া সম্পাদনাত নিয়োজিত হৈছোঁ৷ মোৰ অৱদানসমূহে অসমীয়া সাহিত্য, ঐতিহাসিক ঘটনা, উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিত্ব, সাংস্কৃতিক প্ৰথাকে ধৰি বিভিন্ন বিষয়ক সামৰি লৈছে৷ ২০২৪ চনৰ ২ জুন তাৰিখে তেজপুৰৰ অগ্নিগড়ত অনুষ্ঠিত অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ ২৩ সংখ্যক জন্মদিন উদযাপন আৰু চন্দন চিৰিং ফুকন স্মৃতিগ্ৰন্থ উন্মোচনী অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ সৌভাগ্য লাভ কৰিলোঁ৷ এই অনুষ্ঠানটো মোৰ যাত্ৰাৰ এক মাইলৰ খুঁটি আছিল৷ সহযোগী ৱিকিপিডিয়ানসকলক লগ পোৱাৰ, ধাৰণা বিনিময় কৰাৰ এক সুযোগ লাভ কৰিছিলোঁ৷ অসমৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা অংশগ্ৰহণ কৰা সদস্যসকলৰ নিষ্ঠা আৰু উৎসাহ দেখি অনুপ্ৰাণিত হৈছিলোঁ৷ আগন্তুক দিনবোৰত মই অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ সৈতে সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত হৈ থাকিবলৈ প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ৷ মোৰ আশা পৃথিৱীৰ প্ৰতিটো সম্পদ ইংৰাজীত যিদৰে উপলভ্য, সেইদৰে অসমীয়া ভাষাত উপলভ্য হোৱাটো৷ এয়া কোনো সহজ কাম নহয়, কিন্তু সামূহিক প্ৰচেষ্টাৰে ই সাধনযোগ্য৷ নতুন প্ৰজন্মক বিশেষকৈ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ বিশেষ প্ৰয়োজন৷ অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদনা, তথ্যৰ ভৰাল চহকী, আৰু বহনক্ষমতাৰ বাবে তেওঁলোক জড়িত হোৱাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ৷ ৱিকিপিডিয়াই আমাৰ স্থানীয় ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ লগতে জ্ঞানৰ এক বিশ্বব্যাপী ভঁৰাললৈ অৰিহণা যোগোৱাৰ এক অনন্য সুযোগ আগবঢ়াইছে৷ অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ এই সমাজৰ এজন সদস্য হিচাপে মই নিজক লৈ গৌৰৱবোধ কৰোঁ ৷ মোৰ এই যাত্ৰাৰ সহায়ক হিছাপে ভাস্কৰ ভূঞা আৰু সমগ্ৰ অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া সমাজৰ উৎসাহ আৰু সহায়ৰ বাবে কৃতজ্ঞতা জ্ঞাপন কৰিছোঁ৷ মই অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ কামত দায়বদ্ধ হৈ আছোঁ আৰু মোৰ অৱদান আগবঢ়াই নিবলৈ আগ্ৰহী৷ আমি সকলোৱে মিলি আমাৰ চহকী সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণ আৰু সকলোৰে বাবে সুলভ হোৱাটো নিশ্চিত কৰিব পাৰোঁ৷ আহক আমি আমাৰ মানুহৰ মাজত গৌৰৱ আৰু পৰিচয়ৰ ভাৱ গঢ়ি তুলি বিশ্বৰ প্ৰতিটো সম্পদ অসমীয়াত উপলভ্য কৰাৰ দিশত কাম কৰোঁ৷ <strong> --[[সদস্য:Askar Ruqaim|আস্কৰ আলী]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Askar Ruqaim|বাৰ্তা]]) 12:56, 02 July 2024 (ইউ.টি.চি.)</strong> </div> 89yrhr0o60pn2a486lwhdtigto9nk97 0 123963 623437 603103 2026-08-05T10:03:44Z InternetArchiveBot 29706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 623437 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Infobox person|name=অশ্বিনী ভাৱে|othername=|image=AshwiniBhave.jpg|imagesize=|caption=২০০৯ চনত ভাৱে|birth_date={{birth date and age|1967|5|7|df=yes}}|birth_place=[[মুম্বাই]], [[মহাৰাষ্ট্ৰ]], ভাৰত|spouse=কিশোৰ বপৰ্দিকাৰ|children=২|nationality=ভাৰতীয়|occupation={{Hlist|অভিনেত্ৰী|চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক}}|years_active=১৯৮৬–বৰ্তমান|website=}} '''অশ্বিনী ভাৱে''' ({{Lang-en|Ashwini Bhave}}; জন্ম: ৭ মেʼ ১৯৬৭) এগৰাকী ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী আৰু প্ৰযোজক। তেওঁ মাৰাঠী, [[বলিউড|হিন্দী]], আৰু কন্নড় চলচ্চিত্ৰৰ লগতে হিন্দী টেলিভিছনত তেওঁৰ কামৰ বাবে পৰিচিত। ১৯৮০ আৰু নব্বৈৰ দশকৰ শেষৰ ফালে মাৰাঠী চলচ্চিত্ৰৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় অভিনেত্ৰী হিচাপে স্থিতিস্থাপক, আৱেগিকভাৱে স্তৰিত মহিলাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল। তেওঁ তেওঁৰ জীৱনকালত দুটা মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্যিক চলচ্চিত্ৰ বঁটা, এটা বংগ চলচ্চিত্ৰ সাংবাদিক সংস্থাৰ বঁটা, এটা জী চিত্ৰ গৌৰৱ পুৰস্কাৰ, আৰু ফিল্মফেয়াৰ মাৰাঠী বঁটাত তিনিটা মনোনয়ন পত্ৰকে ধৰি অসংখ্য বঁটা-বাহন তথা স্বীকৃতি লাভ কৰিছে। ভাৱেই স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়ৰে পৰাই অভিনয় কৰিছিল। ''গগনভেদী'' নামৰ থিয়েটাৰৰ নাটক এখনত তেওঁ প্ৰথম অভিনয় কৰিছিল আৰু ১৯৮৬ চনত মাৰাঠী পাৰিবাৰিক নাটক ''শ্বাবাছ সুনবাইত'' মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰি চলচ্চিত্ৰত পদাৰ্পণ কৰে। ''আশী হি বনৱা বনৱী'' (১৯৮৮), ''এক ৰাত্ৰা মন্তৰলেলি'' (১৯৮৯), ''কালত নাকালত'' (১৯৮৯), ''হালাদ ৰুছালি কুংকু হাছলা'' (১৯৯১) আদি ছবিত অভিনয়েৰে তেওঁ বিশেষ খ্যাতি লাভ কৰে। আৰ কে ফিল্মছৰ ''হেনা'' (১৯৯১)ত অভিনয়েৰে [[বলিউড|হিন্দী চিনেমা জগত]]লৈ তেওঁৰ আগমন ঘটিছিল, ছবিখনে তেওঁলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ স্বীকৃতি কঢ়িয়াই আনিছিল। তাৰ পিছত তেওঁ ''মীৰা কা মোহন'' (১৯৯২), ''[[সৈনিক (চলচ্চিত্ৰ)|সৈনিক]]'' (১৯৯৩), ''চিতা'' (১৯৯৪), ''জুৰমানা'' (১৯৯৬), আৰু ''বন্ধন'' (১৯৯৮)কে ধৰি বহুকেইখন সফল হিন্দী ছবিত অভিনয় কৰে আৰু ''আহুতি'' (১৯৯২), ''বজিৰ'' (১৯৯৪), ''পুৰুষ'' (১৯৯৪), আৰু ''চৰকাৰণামা'' (১৯৯৮)ৰ দৰে ছবিসমূহত আৱেগপূৰ্ণ অভিনয়ৰ বাবে সমালোচকসকলৰ দ্বাৰাও প্ৰশংসিত হয়। তেওঁৰ অভিনীত কন্নড় ছবি ''শাৰভেগড়া চাৰাদৰা'' (১৯৮৯) আৰু ''বিষ্ণু বিজয়া'' (১৯৯৩)য়েও বক্স অফিচত ভাল প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। ২০০০ চনৰ আৰম্ভণিতে ছবিজগতৰ পৰা বিৰতি লোৱাৰ পিছত ভাৱেই ''কদাচিত'' (২০০৮) নামৰ ছবিত অভিনয়ৰে পুনৰ উভতি আহে, তেওঁ ছবিখনৰ জৰিয়তে প্ৰযোজক হিচাপেও আত্মপ্ৰকাশ কৰে। পৰৱৰ্তী বছৰবোৰত তেওঁ ''আজচা দিৱস মাঝা'' (২০১৩), ''ধ্যানিমণি'' (২০১৭), আৰু ''মাঞ্জা'' (২০১৭) ছবিত আৰু ৱেব ছিৰিজ ''দ্য ৰাইকাৰ কেছ'' (২০২০)ত সাক্ষী ৰাইকাৰৰ চৰিত্ৰত অভিনয়েৰে ভূয়সী প্ৰশংসা লাভ কৰে। ২০২৪ চনত তেওঁৰ অভিনীত ছবি ''ঘৰত গণপতি''য়ে ব্যৱসায়িকভাৱে সফলতা লাভ কৰাৰ লগতে বঁটা প্ৰদানৰ অনুষ্ঠানসমূহত এক শক্তিশালী প্ৰতিদ্বন্দ্বী হৈ পৰিছিল। অভিনয়ৰ বাহিৰেও ভাৱেই ছান ফ্ৰান্সিস্কোৰ একাডেমী অৱ আৰ্ট ইউনিভাৰ্চিটিৰ পৰা মোশ্যন পিকচাৰ্ছ আৰু টেলিভিছন বিষয়ত স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰিছে। চফ্টৱেৰ ইঞ্জিনিয়াৰ কিশোৰ বপাৰ্দিকাৰৰ সৈতে তেওঁ বিবাহপাশত আৱদ্ধ হয়, আৰু দম্পতীহালৰ দুটি সন্তান আছে। [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ|আমেৰিকালৈ]] স্থানান্তৰিত হোৱাৰ পিছতো, ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰত বিশেষকৈ মাৰাঠী ছবিত ভাৱেই এক সক্ৰিয় আৰু সন্মানীয় উপস্থিতি অব্যাহত ৰাখিছে।<ref>{{Cite web|title=Ashwini Bhave Bio|url=http://www.in.com/ashwini-bhave/biography-28071.html|work=In.com|accessdate=2 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030185031/http://www.in.com/ashwini-bhave/biography-28071.html|archivedate=30 October 2016}}</ref> == প্ৰাৰম্ভিক জীৱন == ১৯৬৭ চনৰ ৭ মেʼ তাৰিখে [[মহাৰাষ্ট্ৰ|মহাৰাষ্ট্ৰৰ]] [[মুম্বাই|মুম্বাইত]] মহাৰাষ্ট্ৰীয় কোকানাস্থ ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালত ভাৱেৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁ ডাঙৰ-দীঘল হৈছিল চুনাভট্টিৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলত।<ref>{{Cite web|last=gaush94|date=2025-03-16|title=Ashwini Bhave Wiki, Biography, Family, Age, and More|url=https://www.wikigraphy.in/ashwini-bhave/|accessdate=2025-07-06|language=en-US}}</ref> তেওঁৰ মাতৃ উষা ভাৱে সাধনা বিদ্যালয়ত শিক্ষয়িত্ৰী আছিল, যʼত অশ্বিনীয়ে স্কুলীয়া শিক্ষা সমাপ্ত কৰিছিল, আনহাতে তেওঁৰ পিতৃ শাৰদ ভাৱে এছ আই ই এছ কলেজৰ ভৌতিক ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ অধ্যাপক আছিল আৰু তেওঁৰ ককায়েক অতুল, এগৰাকী চিভিল ইঞ্জিনিয়াৰ।<ref>{{Cite web|title=Ashwini Bhave Wiki, Age, Husband, Children, Family, Biography & More - WikiBio|url=https://wikibio.in/ashwini-bhave/|accessdate=2025-07-06|language=en-US}}</ref> স্কুলত থাকোঁতে তেওঁ আবৃত্তি আৰু বাকপটু প্ৰতিযোগিতাৰ দৰে কাৰ্য্যকলাপসমূহত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। দশম শ্ৰেণীৰ গ্ৰীষ্মকালীন ছুটীৰ সময়ত মাৰাঠী থিয়েটাৰ প্ৰডাকশ্যন কোম্পানী চন্দ্ৰলেখাই মধুকৰ তোৰাদমালৰ ''গগনভেদীৰ'' প্ৰস্তাৱ দিছিল, যাৰ ফলত অভিনয়ৰ ক্ষেত্ৰখনত তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক আগ্ৰাসন ঘটিছিল।<ref>{{Cite web|last=Panchal|first=Chetana Gavkhadkar|date=2010-03-10|title=Ashwini Bhave, Interview|url=https://marathimovieworld.com/interviews/ashwinibhave-interview.php|accessdate=2025-07-06|language=en-US|archivedate=2025-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250706155850/https://marathimovieworld.com/interviews/ashwinibhave-interview.php|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|last=शिंदे-पॉल|first=रसिका|date=2025-05-07|title=Ashwini Bhave was very fond of sports along with acting. {{!}} Entertainment mix masala|url=https://kalakrutimedia.com/ashwini-bhave-wanted-to-become-sports-person-marathi-info/|accessdate=2025-07-06|work=Kalakruti Media|language=en-US|archivedate=2025-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250706155850/https://kalakrutimedia.com/ashwini-bhave-wanted-to-become-sports-person-marathi-info/|deadurl=yes}}</ref> স্কুলীয়া শিক্ষা সমাপ্ত কৰাৰ পিছত ভাৱেই মুম্বাইৰ ডি জি ৰূপৰেল কলেজৰ পৰা [[দৰ্শন]] বিষয়ত স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে। == ব্যক্তিগত জীৱন == ২৬ জুলাই তাৰিখে চফ্টৱেৰ ইঞ্জিনিয়াৰ কিশোৰ বোপৰ্দিকাৰৰ সৈতে ভাৱেই বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়।<ref>{{Cite web|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-07-18|title=लग्नानंतर परदेशात झाली सेटल, जाणून घ्या अश्विनी भावेची लव्ह स्टोरी...|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/television/ashwini-bhave-know-about-actress-childhood-marathi-and-hindi-movies-and-serials-1193484|accessdate=2025-07-06|work=marathi.abplive.com|language=mr}}</ref> [[হাইদৰাবাদ|হায়দৰাবাদ]]ত ''বন্ধন'' (১৯৯৮) ছবিৰ চিত্ৰগ্ৰহণ চলি থকা সময়ত দুয়োৰে সাক্ষাৎ হয় আৰু কিছু সময়ৰ প্ৰেমৰ সম্পৰ্কৰ অন্তত দুয়ো বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। বিবাহৰ পিছত দম্পতীহাল [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ|আমেৰিকা]]লৈ স্থানান্তৰিত হয় আৰু ছান ফ্ৰান্সিস্কো উপসাগৰীয় অঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰে।<ref>{{Cite web|title=अश्विनी भावे: फिल्मी दुनिया छोड़ अमेरिका चली गई अक्षय कुमार की ये हीरोइन, सॉफ्टवेयर इंजीनियर से की शादी|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/ashiwini-bhave-left-bollywood-after-marriage-know-about-her-and-she-is|accessdate=24 May 2022|work=Amar Ujala|language=hi}}</ref><ref>{{Cite web|last=Singh|first=Deepali|title=I would love to work with Aamir Khan, says Ashwini Bhave|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/interview-i-would-love-to-work-with-aamir-khan-says-ashwini-bhave-2320750|accessdate=2025-07-10|work=DNA India|language=en}}</ref> তেওঁলোকৰ দুটা সন্তান আছে: পুত্ৰ সমীৰ আৰু কন্যা সচি।<ref>{{Cite news |date=2015-11-10 |title=I want my kids to have good memories of the festival |url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/i-want-my-kids-to-have-good-memories-of-the-festival/story-6BAQBkDBTvamr1Vsvy1jmJ.html |access-date=2025-07-03 |work=Hindustan Times}}</ref> ২০০২ চনত আমেৰিকাত বাস কৰি থকাৰ সময়তে ভাৱেই একাডেমী অৱ আৰ্ট ইউনিভাৰ্চিটিৰ পৰা মোশ্যন পিকচাৰ্ছ আৰু টেলিভিছন বিষয়ত স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে।<ref>{{Cite web|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2022-05-07|title='लिंबू कलरची साडी' म्हटलं की डोळ्यांसमोर येणारा चेहरा! जाणून घ्या अभिनेत्री अश्विनी भावेंबद्दल.|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/happy-birthday-ashwini-bhave-know-about-actress-career-journey-1056939|accessdate=2025-07-06|work=marathi.abplive.com|language=mr}}</ref> == চলচ্চিত্ৰপুঞ্জী == === চলচ্চিত্ৰ === {| class="wikitable sortable" ! বৰ্ষ ! শিৰোনাম ! চৰিত্ৰ ! ভাষা ! টোকা |- |1986 |''Shabas Sunbai'' |Ratan Inamdar |[[মাৰাঠী ভাষা|Marathi]] | |- |1987 |''Rajlakshmi'' |Jamuna |[[হিন্দী ভাষা|Hindi]] |Film version of series ''Shrikant'' (1987) |- | rowspan="3" |1988 |''Ashi Hi Banwa Banwi'' |Madhuri | rowspan="5" |Marathi | |- |''Kiss Bai Kiss'' |Gauri | |- |''Gholat Ghol'' |Madhu Kulkarni | |- | rowspan="3" |1989 |''Ek Ratra Mantarleli'' |Padma | |- |''Kalat Nakalat'' |Manisha Salkar | |- |''Sharavegada Saradara'' |Teja's love interest |[[কন্নড় ভাষা|Kannada]] | |- | rowspan="2" |1990 |''Dhadakebaaz'' |PSI Uma Jadhav | rowspan="2" |Marathi | |- |''Baap Re Baap'' |Anju | |- | rowspan="2" |1991 |''Henna'' |Chandani Kaul |Hindi | |- |''Halad Rusli Kunku Hasla'' |Gauri | rowspan="2" |Marathi | |- | rowspan="8" |1992 |''Sagle Sarkhech'' |Madhavi Jagdale | |- |''Meera Ka Mohan'' |Meera | rowspan="4" |Hindi | |- |''Naya Sawan'' |Kavita |Unreleased |- |''Bank Robbery'' | |Unreleased |- |''Honeymoon'' |Lata | |- |''Than Than Gopal'' |Priya / Radha Jawalkar | rowspan="3" |Marathi | |- |''Aahuti'' |Aasha Sathe | |- |''Zunj Tujhi Majhi'' |Reshma Phadke | |- | rowspan="6" |1993 |''Parampara'' |Rajeshwari | rowspan="3" |Hindi | |- |''Kayda Kanoon'' |Shehnaz Lucknowi / Maria D'Souza | |- |''[[সৈনিক (চলচ্চিত্ৰ)|Sainik]]'' |Alka | |- | rowspan="2" |''Vishnu Vijaya'' | rowspan="2" |Anita |Kannada | |- |Hindi |Released as ''Ashaant'' |- |''Janmathep'' |Kasturi | rowspan="2" |Marathi | |- | rowspan="9" |1994 |''Vazir'' |Kamal Kamble | |- |''Chauraha'' |Poonam | rowspan="5" |Hindi | |- |''Mohabbat Ki Arzoo'' |Shalu Singh | |- |''Cheetah'' |Dr. Anita Kedarnath | |- |''Ekka Raja Rani'' |Asha | |- |''Zakhmi Dil'' |Gayatri | |- |''Mayechi Sawli'' |Radha Shehnaiwale | rowspan="2" |Marathi | |- |''Chal Gammat Karu'' | | |- |''Purush'' |Ambika Apte | rowspan="5" |Hindi | |- |1995 |''Vapsi Sajan Ki'' |Pooja | |- | rowspan="3" |1996 |''Jurmana'' |Adv. Kiran Saxena | |- |''Shastra'' | |Special appearance |- |''Bhairavi'' |Ragini Sridhar | |- | rowspan="3" |1997 |''Rangena Halliyage Rangada Rangegowda'' |Kasthuri |Kannada | |- |''Police Station'' | | rowspan="4" |Hindi | |- |''Judge Mujrim'' |Insp. Ashwini Sinha | |- | rowspan="3" |1998 |''Yugpurush'' |Deepti | |- |''Bandhan'' |Pooja Thakur | |- |''Sarkarnama'' |Vaijayanti Patil |Marathi | |- |1999 |''Teri Mohabbat Ke Naam'' |Amrita |Hindi | |- |2008 |''Kadachit'' |Dr. Gayatri Pradhan | rowspan="4" |Marathi | |- |2013 |''Aajcha Divas Majha'' |Mrs. Mohite | |- | rowspan="2" |2017 |''Dhyanimani'' |Shalini Pathak (Shalu) | |- |''Manjha'' |Samidha<ref>{{Cite web|url=http://marathicineyug.com/news/latest-news/2092-teaser-poster-of-manjha-is-out-film-releases-on-21-april-2017|title=Teaser Poster of 'Manjha' is out, Film Releases on 21 April 2017|work=Marathicineyug.com|accessdate=2 April 2019|archivedate=2 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402131433/http://marathicineyug.com/news/latest-news/2092-teaser-poster-of-manjha-is-out-film-releases-on-21-april-2017}}</ref> | |- | rowspan="3" |2024 |''The Still Life'' ''Of An Actor'' |Nina |English |Short film |- |''Gharat Ganpati'' |Ahilya Sharad Gharat | rowspan="2" |Marathi |<ref>{{Cite web|date=1 May 2024|title=Gharat Ganpati Movie (2024): Cast, Trailer, OTT, Songs, Release Date {{!}} घरत गणपती {{!}} Exclusive 2024 - Rang Marathi|url=https://rangmarathi.com/gharat-ganpati-movie/|accessdate=1 May 2024|work=Rang Marathi}}</ref> |- |''Gulaabi'' |Gauri Apte |<ref>{{Cite web|title=Gulaabi Movie (2024): Cast, Trailer, OTT, Songs, Release Date {{!}} गुलाबी {{!}} Gulabi {{!}} Exclusive 2024|url=https://rangmarathi.com/gulaabi-movie/|work=Rang Marathi|accessdate=19 January 2025|date=20 December 2024}}</ref> |} === টেলিভিছন === * ''পাৰ্টনাৰ্ছ'' * ''আপনে পৰায়ে'' * ''অন্তৰীক্ষ'' * ''শ্ৰীকান্ত'' (১৯৮৭), যমুনাৰ চৰিত্ৰত * ''যুগ'' (১৯৯৭) ৰুক্মিণীৰ চৰিত্ৰত * ''ৰাউ'' (১৯৯৭) মস্তানীৰ চৰিত্ৰত === থিয়েটাৰ === * ''গগনভেদী'' * ''লগ্নাচি বেদী'' * ''বসুচি সাসু'' === ৱেব ধাৰাবাহিক === {| class="wikitable" ! বৰ্ষ ! চলচ্চিত্ৰ ! ভূমিকা ! ভাষা |- | ২০২০ | ''ৰাইকাৰ গোচৰ'' | সাক্ষী নাইক ৰাইকাৰ <ref>{{Cite web|title=The Raikar Case Review: It's Not A Complicated Murder Mystery|url=https://www.news18.com/news/movies/the-raikar-case-review-its-not-a-complicated-murder-mystery-2573543.html|accessdate=24 May 2022|work=News18|date=11 April 2020|language=en}}</ref> | [[হিন্দী ভাষা|হিন্দী]] |} === প্ৰযোজক === * ''কদাচিত'' (২০০৭) * ''দ্য হিউমেন এক্সপেৰিমেণ্ট'' (২০১৩) == বঁটা আৰু মনোনয়ন == {| class="wikitable" ! বৰ্ষ ! বঁটা ! শিতান ! কৰ্ম ! ফলাফল ! তথ্যসূত্ৰ |- | ১৯৯৩ চনত | মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্যিক চলচ্চিত্ৰ বঁটা | শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰী | ''আহুতি'' |{{Won}} | |- | ১৯৯৪ চনত | ফিল্মফেয়াৰ মাৰাঠী বঁটা | শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰী | ''বজিৰ'' |{{Nom}} | |- | ১৯৯৪ চনত | বংগ চলচ্চিত্ৰ সাংবাদিক সন্থাৰ বঁটা | শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰী (হিন্দী) | ''পুৰুষ'' |{{Won}} | |- | ২০০৮ চনত | মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্যিক চলচ্চিত্ৰ বঁটা | শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰী | rowspan="5" | ''কদাচিত'' |{{Won}} | <ref name=":0">{{Cite news|date=2008-03-14|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/my-husband-is-proud-of-me-ashvini/articleshow/2864831.cms|dead-url=2025-07-10}}</ref> |- | ২০০৮ চনত | মুম্বাই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ | শ্ৰেষ্ঠ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ |{{Nom}} | <ref>{{Cite web|title=Mumbai International Film Festival 2008|url=https://mubi.com/en/awards-and-festivals/mumbai?year=2008|accessdate=2025-07-11|work=MUBI|language=en}}</ref> |- | ২০০৯ চনত | মাতা সন্মন | শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰী |{{Won}} | <ref name=":0" /> |- | ২০০৯ চনত | জি চিত্ৰ গৌৰৱ পুৰস্কাৰ | শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰী |{{Nom}} | <ref name=":0" /> |- | ২০০৯ চনত | ষ্টাৰ স্ক্ৰীণ এৱাৰ্ড | শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰী |{{Won}} | <ref name=":0" /> |- | ২০১৮ চনত | ফিল্মফেয়াৰ মাৰাঠী বঁটা | শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰী সমালোচক | ''মাঞ্জা'' |{{Nom}} | <ref>{{Cite news|date=2018-09-25|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/marathi-nominations-for-the-4th-jio-filmfare-marathi-awards-2018/articleshow/65949558.cms|dead-url=2025-07-11}}</ref> |- | ২০২৫ চনত | জি চিত্ৰ গৌৰৱ পুৰস্কাৰ | শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেত্ৰী | rowspan="4" | <nowiki><i id="mwBLY">ঘৰ গণপতি</i></nowiki> |{{Won}} | <ref>{{Cite web|date=1 May 2024|title=Gharat Ganpati Movie (2024): Cast, Trailer, OTT, Songs, Release Date {{!}} घरत गणपती {{!}} Exclusive 2024 - Rang Marathi|url=https://rangmarathi.com/gharat-ganpati-movie/|accessdate=1 May 2024|work=Rang Marathi}}</ref> |- | ২০২৫ চনত | NDTV মাৰাঠী মনোৰঞ্জন বঁটা | সহযোগী চৰিত্ৰত শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰী |{{Nom}} | <ref>{{Cite web|title=NDTV Marathi ENT Awards 2025: एनडीटीव्ही मराठी पुरस्कार सोहळ्यात 'फुलवंती'ची बाजी! पाहा सर्व विजेत्यांची यादी....|url=https://marathi.ndtv.com/entertainment/ndtv-marathi-entertainment-awards-2025-prajakta-mali-won-best-actress-award-look-at-all-winners-here-7786498|accessdate=2025-07-10|work=NDTV Marathi|language=mr|archivedate=2025-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250714021422/https://marathi.ndtv.com/entertainment/ndtv-marathi-entertainment-awards-2025-prajakta-mali-won-best-actress-award-look-at-all-winners-here-7786498|deadurl=yes}}</ref> |- | ২০২৫ চনত | মাতা সন্মন | শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেত্ৰী |{{Nom}} | <ref>{{Cite web|title='मटा सन्मान २०२५'साठी मानांकने जाहीर; गुणवंत कलाकार आणि गाजलेल्या कलाकृतींचा होणार गौरव|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/mata-sanmaan/news/mata-sanman-nomination-2025-announced-for-television-cinema-natak-and-web-series-category/articleshow/118632796.cms|accessdate=2025-07-10|work=Maharashtra Times|language=mr}}</ref> |- | ২০২৫ চনত | ফিল্মফেয়াৰ মাৰাঠী বঁটা | শ্ৰেষ্ঠ সহযোগী অভিনেত্ৰী |{{Nom}} | <ref>{{Cite web|last=Naik|first=Payal|date=2025-07-07|title=१०व्या मराठी फिल्मफेअर पुरस्कार नामांकनांची यादी जाहीर; कोण ठरणार सर्वोत्कृष्ट? 'या' चित्रपटांमध्ये चुरस|url=https://www.esakal.com/premier/10th-marathi-filmfare-awards-nominations-announced-who-will-be-best-intense-competition-among-these-films-psn14|accessdate=2025-07-11|work=Marathi News Esakal|language=Mr}}</ref> |} == লগতে চাওক == {{Portal|ভাৰত}} * [[ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ অভিনেত্ৰীসকলৰ তালিকা]] == তথ্য উৎস == {{Reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons category|Ashwini Bhave|অশ্বিনী ভাৱে}} * {{IMDb name|0080385}} {{কৰ্তৃপক্ষ নিয়ন্ত্ৰণ}} {{DEFAULTSORT:অশ্বিনী ভাৱে}} [[শ্ৰেণী:জীৱিত ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:হিন্দী টেলিভিছনৰ অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:কন্নড় চলচ্চিত্ৰৰ অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:মাৰাঠী চলচ্চিত্ৰৰ অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:মুম্বাইৰ অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় মঞ্চ অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:মাৰাঠী ব্যক্তি]] 29l0v8ieakrj7592elphws1u1co631d 0 128497 623429 559711 2026-08-05T09:17:01Z InternetArchiveBot 29706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 623429 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = অগস্ত্য হ্ৰদ | other_name = অগস্থ্য হ্ৰদ বা বাতাপী হ্ৰদ | image = Agastya Lake - Badami, views from caves - hamvrvb102k22 (35).jpg | location = বাদামী | type = কৃত্ৰিম হ্ৰদ | etymology = [[অগস্ত্য]] | date-built = ৫ম–৭ম শতিকাৰ সময়ছোৱা }} '''অগস্ত্য হ্ৰদ''' (যাক কেতিয়াবা '''অগস্থ্য হ্ৰদ''' বা '''বাতাপী হ্ৰদ''' নামেও লিখা হয়) দক্ষিণ ভাৰতৰ [[কৰ্ণাটক]]ৰ বাদামীস্থিত এটা {{Circa|৫ম–৭ম শতিকাৰ}} কৃত্ৰিম হ্ৰদ।<ref>{{cite book |last1=Sc |first1=Subhash C. Biswas D. |title=India the Land of Gods |date=29 September 2014 |publisher=PartridgeIndia |isbn=978-1-4828-3655-4 |page=226 |url=https://books.google.com/books?id=hKQOBQAAQBAJ |access-date=10 November 2025 |language=en}}</ref> ইয়াক জনপ্ৰিয় ভ্ৰমণ স্থান বুলি গণ্য কৰা হয়,<ref>{{cite news |title=Lure of an overnight stay at NK |url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/lure-of-an-overnight-stay-at-nk/article6810085.ece |access-date=10 November 2025 |work=The Hindu |date=21 January 2015 |language=en-IN}}</ref> কিয়নো ইয়াৰ ওপৰতেই বাদামী গুহামন্দিৰ অৱস্থিত।<ref name="YATRIKA1">{{cite web |title=Badami: Agatsya Lake – A view from the Badami caves |url=https://yatrikaone.com/india-badami-agatsya-lake-view-from-badami-caves/ |website=YatrikaOne |access-date=21 November 2025 |date=18 August 2019}}</ref> ‘বাতাপী হ্ৰদ’ নামটো আহিছে বাদামীৰ প্ৰাচীন নাম বাতাপীৰপৰা। == পৱিত্ৰতা == [[হিন্দুধৰ্ম]] অনুসৰি, অগস্ত্য মুণিয়ে এই হ্ৰদ সৃষ্টি কৰিছিল বুলি ধাৰণা আছে, সেয়ে এই নামটো ৰখা হৈছিল।<ref name="AVATHI">{{cite web |title=Agasthya lake |url=https://www.avathi.com/place/agastya-lake/2627 |website=www.avathi.com |access-date=20 November 2025}}</ref> তেওঁ ধৰ্মৰ এজন অতি বখত পূজ্য ঋষি।<ref name="Doniger1981p167">{{cite book |author=Wendy Doniger |title=The Rig Veda: An Anthology : One Hundred and Eight Hymns, Selected, Translated and Annotated |url= https://archive.org/details/rigvedapenguincl00anon|url-access=registration | year=1981| publisher=Penguin Books| isbn=978-0-14-044402-5| pages=[https://archive.org/details/rigvedapenguincl00anon/page/167 167]–168}}</ref> [[মহাভাৰত]]ত অগস্ত্য মুণিৰ বিষয়ে বহু ঠাইত উল্লেখ আছে, য’ত হ্ৰদটোৰ কথা উল্লেখ কৰি‌ কৈছে: {{blockquote|যেতিয়া এজন লোক অগস্ত্যৰ হ্ৰদলৈ উপস্থিত হয় আৰু দেৱ–পিতৃসকলৰ পূজাত নিয়োজিত হৈ তাত তিনি ৰাতি থাকে, তেতিয়া তেওঁ ‘আগ্নিৰ ফল’ লাভ কৰে। |[[ব্যাস]], [[মহাভাৰত]]<ref>{{cite book |last1=Buitenen |first1=Johannes Adrianus Bernardus |last2=Fitzgerald |first2=James L. |title=The Mahābhārata |date=1973 |publisher=[[University of Chicago]] Press |isbn=978-0-226-84664-4 |url=https://books.google.com/books?id=2QG_ZgsM13IC&dq=agastya+lake&pg=PA375 |language=en}}</ref>}} ‘‘আগ্নিৰ ফল’’ৰ অৰ্থ সুনিৰ্দিষ্টভাৱে জনোৱা হোৱা নাই। ঋষি অগস্ত্যৰদ্বাৰা সৃষ্টি হৈছে বুলি মান্যতাৰ ফলত হ্ৰদৰ পানীক পৱিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। সেইবাবে ইয়াক সাধাৰণতে কাপোৰ ধোৱা কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা দেখা যায়।<ref name="SVUDA POD">{{cite web |title=India 2007, part 9 (Badami, Pattadakal) |url=https://www.svudapodji.com/en/india-9/ |website=Svuda podji |access-date=21 November 2025 |date=10 January 2020}}</ref> == গঠন == [[File:AGASTHYA LAKE- a view from cave temples.jpg|thumb|গুহামন্দিৰৰপৰা হ্ৰদৰ দৃশ্য]] [[File:Badami - Bhutanatha Group of Temples.jpg|thumb|হ্ৰদৰ কাষত অৱস্থিত ভূটানাথা মন্দিৰৰ সমষ্টি]] হ্ৰদটোৰ চৌফালেই বাদামী গাৰ্ভ গুহা অৱস্থিত। ইয়াৰ পূব পাৰত ভূটানাথা মন্দিৰৰ সমষ্টি অৱস্থিত।<ref>{{cite book |last1=Chugh |first1=Lalit |title=Karnataka's Rich Heritage – Temple Sculptures & Dancing Apsaras |date=23 May 2017 |publisher=Notion Press |isbn=978-1-947137-36-3 |url=https://books.google.com/books?id=fdEkDwAAQBAJ |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Hari Prakash |title=Incredible Temples and Sanatan Sanskriti |date=6 May 2023 |publisher=Blue Rose Publishers |page=115 |url=https://books.google.com/books?id=cmC9EAAAQBAJ&dq=agastya+lake&pg=PA115 |access-date=10 November 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Badami cave temple {{!}} Bhutanatha Temple {{!}} Agastya theertha lake |url=https://karnatakatourism.org/tour-item/badami/ |website=Karnataka Tourism |access-date=20 November 2025}}</ref> বাদামীৰ অধিকাংশ মন্দিৰেই এই হ্ৰদটোৰ কাষ বা পৰিৱেষ্টনত অৱস্থিত।<ref>{{cite book |last1=Abram |first1=David |last2=Guides (Firm) |first2=Rough |title=South India |date=2003 |publisher=Rough Guides |isbn=978-1-84353-103-6 |page=337 |url=https://books.google.com/books?id=sEhJBfbhTAAC&dq=agastya+lake&pg=PA282 |access-date=10 November 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Chugh |first1=Lalit |title=Karnataka's Rich Heritage - Art and Architecture: From Prehistoric Times to the Hoysala Period |date=8 April 2016 |publisher=Notion Press |isbn=978-93-5206-825-8 |url=https://books.google.com/books?id=JpnoCwAAQBAJ&dq=agastya+lake&pg=PT373 |access-date=10 November 2025 |language=en}}</ref> হ্ৰদটো ভ্ৰমণ আকৰ্ষণ ৰূপেও বিশেষভাবে পৰিচিত, কিয়নো ইয়াৰ ওপৰেদিয়ে গুহামন্দিৰসমূহৰ দৰ্শন সহজলভ্য।<ref name="TTOI" /><ref name="YATRIKA1" /> === নিৰ্মাণ পদ্ধতি === হ্ৰদটো কেনেদৰে নিৰ্মিত হৈছিল সেই বিষয়ে সুনিৰ্দিষ্ট তথ্য নাই, কিয়নো ইয়াৰ নিৰ্মাণ সম্পৰ্কে উল্লেখযোগ্য নথি-পত্ৰ পোৱা হোৱা নাই, যদিও ইয়াক মানৱসৃষ্ট হ্ৰদ বুলি সুনিশ্চিত।<ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Aloka Parasher |title=Handbook on Urban History of Early India |date=23 October 2024 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-97-6230-9 |page=158 |url=https://books.google.com/books?id=fOIrEQAAQBAJ&dq=agastya+lake&pg=PA158 |access-date=10 November 2025 |language=en}}</ref><ref name="T.E">{{cite web |last1=Thammaya |first1=Chaitanya |title=Badami Caves: Exploring The Cave Temples Of Badami |url=https://travel.earth/badami-caves-temples/ |website=Travel.Earth |access-date=20 November 2025 |date=14 October 2020 |archivedate=17 October 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251017141643/https://travel.earth/badami-caves-temples/ |deadurl=yes }}</ref> এটা উৎস অনুসৰি বাদামীৰ পূবদিশত দুটা পৰ্বতশ্ৰেণীৰ মাজত এটা [[বান্ধ]] নিৰ্মাণ কৰি এক বৃহৎ জলাশয় সাজি চহৰখনক পানী যোগান দিয়া হৈছিল।<ref>{{cite book |last1=Fergusson |first1=James |title=The Caves Temples of India |date=1880 |publisher=W. H. Allen |page=405 |url=https://books.google.co.in/books?id=5YqEFKdU8FEC&pg=PA405&redir_esc=y#v=onepage&q=agasthya&f=false |language=en}}</ref> ধাৰ্মিক বিশ্বাস অনুসৰি, ওপৰত উল্লেখ কৰাৰ দৰে এই হ্ৰদ অগস্ত্য ঋষিয়ে সৃষ্টি কৰিছিল বুলি কোৱা হয়।<ref name="AVATHI" /> ইনক্ৰেডিব্‌ল ইণ্ডিয়া নামৰ [[ভাৰত চৰকাৰ]]ৰ পৰ্যটন-মাধ্যমে কৈছে যে হ্ৰদটো বাদামীক পানী যোগান ধৰিবলৈ এটা কৌশলগত জলসংগ্ৰহস্থল হিচাপে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref name="INCREDIBLE">{{cite web |title=Explore Badami The Ancient City of Karnataka |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/karnataka/badami |website=[[Incredible India]] |publisher=[[Government of India]] |access-date=11 November 2025 |language=en}}</ref> === নিৰ্মাণ কাল === হ্ৰদটো কেতিয়া নিৰ্মিত হৈছিল সেই বিষয়ে মতানৈক্য আছে। কিছুমান উৎসই ইয়াক ৫ম শতিকাৰ সময়ছোৱাত ৰাখিছে, আন কিছুমানে ৬ষ্ঠ বা ৭ম শতিকাত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref name="TTOI">{{cite news |title=10 caves in India that carry valuable secrets of their historical past |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/10-caves-in-india-that-carry-valuable-secrets-of-their-historical-past/photostory/125244736.cms?picid=125244760 |access-date=21 November 2025 |work=[[The Times of India]] |date=13 November 2025}}</ref> ইনক্ৰেডিব্‌ল ইণ্ডিয়াই হ্ৰদটো ৭ম শতিকাত নিৰ্মাণ হৈছিল বুলি দাবী কৰে।<ref name="INCREDIBLE" /> == বানপানী == ২০২২ চনৰ ছেপ্তেম্বৰ মাহত হোৱা অধিক [[বৰষুণ]]ৰ ফলত, অন্যান্য নদী–হ্ৰদৰ সৈতে অগস্থ্য হ্ৰদো প্লাৱিত হৈছিল, যাৰ ফলত বাদামী গুহামন্দিৰসমূহ ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।<ref>{{cite news | agency = Times News Network (TNN) |title=Dharwad: 50,000 hectares flooded, 1,172 buildings damaged |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hubballi/50k-hectares-flooded-1172-buildings-damaged/articleshow/94040107.cms |access-date=10 November 2025 |work=[[The Times of India]] |date=7 September 2022}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[Category:হ্ৰদ]] [[Category:ভাৰত]] 0m2xbdq1t7gld6uuxr4xpnbul4sk22i 0 137928 623456 618160 2026-08-05T11:28:12Z Sasifow 48425 /* */ বানান সংশোধন 623456 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Emmanuel Macron 2025 (cropped).jpg | caption = ২০২৫ চনত মাক্ৰঁ | office = [[ফ্ৰান্সৰ ৰাষ্ট্ৰপতি]] | term_start = ১৪ মে' ২০১৭ | predecessor = [[ফ্ৰঁচোৱা অলঁদ]] | prime_minister = {{#invoke:collapsible list|main|title={{nobold|''তালিকাখন চাওক''}} |[[এদুৱাৰ ফিলিপ]] |[[জঁ কাস্তেক্স]] |[[এলিজাবেৎ বৰ্ন]] |[[গাব্ৰিয়েল আতাল]] |[[মিশ্বেল বাৰ্নিয়ে]] |[[ফ্ৰঁচোৱা বায়ৰু]] |[[চেবাস্তিয়েঁ ল্যকৰ্ন্যু]] }} | office2 = অৰ্থনীতি আৰু বিত্ত মন্ত্ৰী | term_start2 = ২৬ আগষ্ট ২০১৪ | term_end2 = ৩০ আগষ্ট ২০১৬ | prime_minister2 = [[মানুৱেল ভাল্‌ছ]] | predecessor2 = [[আৰ্ন' মঁতবুৰ]] | successor2 = [[মিশ্বেল চাপেঁ]] | office3 = ৰাষ্ট্ৰপতিৰ উপ-মহাসচিব | term_start3 = ১৫ মে' ২০১২ | term_end3 = ১৫ জুলাই ২০১৪ | president3 = ফ্ৰঁচোৱা অলঁদ | predecessor3 = জঁ কাস্তেক্স | successor3 = [[বৰিছ ভাল']] | birth_name = এমানুৱেল জঁ-মিশ্বেল ফ্ৰেদেৰিক মাক্ৰঁ | birth_date = {{birth date and age|1977|12|21|df=yes}} | birth_place = [[আমিয়েঁ]], [[চম]], [[ফ্ৰান্স]] | party = [[ৰ‍্যনেছঁছ (ফৰাচী ৰাজনৈতিক দল)|ৰ‍্যনেছঁছ]] (২০১৬ চনৰ পৰা) | other_party = {{plainlist| * চ’শ্বালিষ্ট পাৰ্টি (২০০৬–২০০৯) * নিৰ্দলীয় (২০০৯–২০১৬) }} | spouse = {{marriage|[[ব্ৰিজিৎ মাক্ৰঁ]]|20 October 2007}} | father = [[জঁ-মিশ্বেল মাক্ৰঁ]] | relatives = লৰঁছ অ'জিয়েৰ জুৰ্দেঁ (সতীয়া জীয়েক) | alma_mater = {{plainlist| * পাৰি নঁতেৰ বিশ্ববিদ্যালয় (MAS) * ছিয়ঁছ প’ (MPA) * {{lang|fr|École nationale d'administration|italic=no}} }} | module = {{Infobox royalty | embed = yes | succession = এণ্ডোৰাৰ সহ-ৰাজকুমাৰ{{efn|''পদেন'' সহ-ৰাজকুমাৰ}} | reign = ১৪ মে' ২০১৭ – বৰ্তমান | reg_type = সহ-ৰাজকুমাৰ | regent = Joan Enric Vives i Sicília (২০২৫ চনলৈকে)<br />Josep-Lluís Serrano Pentinat (২০২৫ চনৰ পৰা) | predecessor = ফ্ৰঁচোৱা অলঁদ }} | module2 = {{Listen | pos = center | embed = yes | filename = Emmanuel Macron voice sample.oga | title = এমানুৱেল মাক্ৰঁৰ কণ্ঠস্বৰ | type = speech | description = ৪৩ সংখ্যক এণ্টাৰ্কটিক চুক্তি পৰামৰ্শমূলক বৈঠকত মাক্ৰঁৰ ভাষণ<br />ৰেকৰ্ড কৰা হৈছিল: ২৪ জুন ২০২১ }} | signature = Signature de Emmanuel MACRON.svg }} '''এমানুৱেল জঁ-মিশ্বেল ফ্ৰেদেৰিক মাক্ৰঁ'''{{Efn|{{IPAc-en|us|I|ˈ|m|æ|n|j|u|.|ɛ|l|_|m|ə|k|ˈ|ɹ|oʊ|n|audio=En-us-Emmanuel Macron from France pronunciation (Voice of America).ogg}}; {{IPA|fr|emanɥɛl makʁɔ̃|lang|4=LL-Q150 (fra)-Fabricio Cardenas (Culex)-Emmanuel Macron.wav}}}} ({{Langx|fr|Emmanuel Macron}}, {{IPA|fr|emanɥɛl makʁɔ̃|pron|4=LL-Q150 (fra)-Fabricio Cardenas (Culex)-Emmanuel Macron.wav}}; জন্ম: ২১ ডিচেম্বৰ ১৯৭৭) হৈছে এজন ফৰাচী ৰাজনীতিবিদ যিয়ে ২০১৭ চনৰ পৰা ফ্ৰান্সৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি আহিছে। ২০১৬ চনত দলটো প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ পৰাই তেওঁ [[ৰ‍্যনেছঁছ (ফৰাচী ৰাজনৈতিক দল)|ৰ‍্যনেছঁছ]] দলৰ সদস্য হৈ আছে। মাক্ৰঁই পূৰ্বে ৰাষ্ট্ৰপতি [[ফ্ৰঁচোৱা অলঁদ]]ৰ কাৰ্যকালত ২০১২ চনৰ পৰা ২০১৪ চনলৈ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ উপ-মহাসচিব আৰু ২০১৪ চনৰ পৰা ২০১৬ চনলৈ অৰ্থনীতি আৰু বিত্ত মন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। আমিয়েঁত জন্মগ্ৰহণ কৰা মাক্ৰঁয় পাৰি নঁতেৰ বিশ্ববিদ্যালয়ত দৰ্শনশাস্ত্ৰ অধ্যয়ন কৰিছিল। তেওঁ ছিয়ঁছ প’ৰ পৰা পাব্লিক এফেয়াৰ্ছত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰে আৰু ২০০৪ চনত {{lang|fr|École nationale d'administration|italic=no}}-ৰ পৰা স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে। তেওঁ বিত্ত বিভাগৰ জেনেৰেল ইন্সপেক্টৰেটত এজন জ্যেষ্ঠ অসামৰিক কৰ্মচাৰী হিচাপে আৰু ৰথচাইল্ড এণ্ড কো-ত এজন বিনিয়োগ বেংকাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল। ২০১২ চনৰ ফৰাচী ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনৰ পিছত অলঁদে তেওঁক এলিজে প্ৰাসাদৰ উপ-মহাসচিব হিচাপে নিযুক্তি দিয়াৰ ফলত তেওঁ ৰাষ্ট্ৰপতি অলঁদৰ এজন জ্যেষ্ঠ উপদেষ্টা হৈ পৰে। পিছলৈ ২০১৪ চনত দ্বিতীয় ভাল্‌ছ চৰকাৰত তেওঁক অৰ্থনীতি মন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয় আৰু তেওঁ কেইবাটাও ব্যৱসায়-অনুকূল সংস্কাৰ কাৰ্যসূচীৰ নেতৃত্ব দিছিল। তেওঁ নিজৰ ২০১৭ চনৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনৰ প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰিবলৈ ২০১৬ চনত পদত্যাগ কৰে। ২০০৬ চনৰ পৰা ২০০৯ চনৰ ভিতৰত চোচিয়েলিষ্ট পাৰ্টিৰ সদস্য থকা মাক্ৰঁয় ২০১৬ চনত তেওঁ প্ৰতিষ্ঠা কৰা এক মধ্যপন্থী আৰু ইউৰোপ-পন্থী ৰাজনৈতিক আন্দোলন অঁ মাৰ্শ্ব (En Marche)-ৰ বেনাৰত নিৰ্বাচনত অৱতীৰ্ণ হৈছিল। অংশিকভাৱে ফিলন কেলেংকাৰীৰ বাবে মাক্ৰঁয় ২০১৭ চনৰ মে' মাহত অনুষ্ঠিত ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ ভোটদানত ৬৬% ভোট লাভ কৰি নেশ্বনাল ফ্ৰণ্টৰ [[মাৰিন ল্য পেন]]ক পৰাস্ত কৰি ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়। ৩৯ বছৰ বয়সত তেওঁ ফৰাচী ইতিহাসৰ আটাইতকৈ কম বয়সীয়া ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে পৰিগণিত হয়। ২০১৭ চনৰ বিধানসভা নিৰ্বাচনত তেওঁৰ দল, যাৰ নাম সলনি কৰি ''লা ৰেপ্যুব্লিক অঁ মাৰ্শ্ব!'' (LREM) কৰা হৈছিল, ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰে। তেওঁৰ ৰাষ্ট্ৰপতিত্বৰ সময়ছোৱাত মাক্ৰঁই শ্ৰম আইন, কৰ ব্যৱস্থা, আৰু পেনচন সংস্কাৰৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰাৰ লগতে এক নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ৰূপান্তৰ প্ৰক্ৰিয়াক আগুৱাই লৈ যায়। বিৰোধীসকলে তেওঁক "ধনীসকলৰ ৰাষ্ট্ৰপতি" বুলি অভিহিত কৰাৰ মাজতে, তেওঁৰ সংস্কাৰৰ বিৰুদ্ধে ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পোৱা প্ৰতিবাদৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ২০১৮–২০২০ চনত য়েল' ভেষ্ট প্ৰতিবাদ আৰু পেনচন সংস্কাৰ ধৰ্মঘট তীব্ৰতৰ হৈ পৰে। ২০২০ চনৰ পৰা তেওঁ ফ্ৰান্সত কভিড-১৯ মহামাৰী আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে চৰকাৰী কাৰ্যপন্থাৰ নেতৃত্ব দিয়ে, যাৰ ভিতৰত দেশৰ কভিড-১৯ টিকাদান প্ৰক্ৰিয়াৰ তদাৰক কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বৈদেশিক নীতিৰ ক্ষেত্ৰত মাক্ৰঁই ইউৰোপীয় ইউনিয়ন (EU)-ৰ সংস্কাৰৰ বাবে আহ্বান জনায় আৰু জাৰ্মানী আৰু ইটালীৰ সৈতে চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰে। চীন-আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ বাণিজ্য যুদ্ধৰ সময়ত তেওঁ চীনৰ সৈতে €৪০ বিলিয়ন মূল্যৰ বাণিজ্য আৰু ব্যৱসায়িক চুক্তি সম্পন্ন কৰে আৰু অকাছ (AUKUS) নিৰাপত্তা চুক্তিক লৈ অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু আমেৰিকাৰ সৈতে সৃষ্টি হোৱা বিবাদৰ তদাৰক কৰে। মাক্ৰঁই ইচলামিক ষ্টেটৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত অপাৰেশ্বন 'শ্বামাল' (Chammal) অব্যাহত ৰাখিছিল আৰু ইউক্ৰেনত ৰাছিয়াৰ আক্ৰমণৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গৰিহণাত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ২০২২ চনৰ ফৰাচী ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনত মাক্ৰঁ পুনৰবাৰ ল্য পেনক পৰাস্ত কৰি দ্বিতীয়টো কাৰ্যকালৰ বাবে নিৰ্বাচিত হয় আৰু ২০০২ চনত [[জাক শ্বিৰাক]]ৰ পিছত পুনৰ নিৰ্বাচিত হোৱা প্ৰথমজন ফৰাচী ৰাষ্ট্ৰপতি প্ৰাৰ্থী হিচাপে পৰিগণিত হয়। ২০২২ চনৰ বিধানসভা নিৰ্বাচনত মাক্ৰঁৰ মধ্যপন্থী মিত্ৰজোঁটে সংখ্যাগৰিষ্ঠতা হেৰুৱায়, যাৰ ফলত এখন ত্ৰিশংকু সংসদৰ সৃষ্টি হয় আৰু ১৯৯৩ চনৰ বিধানসভা নিৰ্বাচনৰ পিছত ফ্ৰান্সৰ প্ৰথমখন সংখ্যালঘু চৰকাৰ গঠন হয়। ২০২৩ চনত তেওঁৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী [[এলিজাবেৎ বৰ্ন]]ৰ চৰকাৰে অৱসৰৰ বয়স ৬২ বছৰৰ পৰা ৬৪ বছৰলৈ বৃদ্ধি কৰা আইন গৃহীত কৰে; ইয়াৰ ফলত ৰাজহুৱা খণ্ডৰ ধৰ্মঘট আৰু হিংসাত্মক প্ৰতিবাদৰ সৃষ্টি হয়। ২০২৪ চনত এক চৰকাৰী সংকটৰ পিছত মাক্ৰঁই [[গাব্ৰিয়েল আতাল]]ক প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। ইয়াৰ পিছত ২০২৪ চনৰ ইউৰোপীয় সংসদৰ নিৰ্বাচনত শোচনীয় পৰাজয়ৰ পিছত তেওঁ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদ ভংগ কৰি এখন আচস্মিক বিধানসভা নিৰ্বাচন আহ্বান কৰে, যাৰ ফলত আন এখন ত্ৰিশংকু সংসদৰ সৃষ্টি হয় আৰু তেওঁৰ মিত্ৰজোঁটৰ নিৰ্বাচনী পৰাজয় ঘটে। ইয়াৰ পিছত মাক্ৰঁই এজন সংৰক্ষণশীল আৰু প্ৰাক্তন মুখ্য ব্ৰেক্সিট মধ্যস্থতাকাৰী [[মিশ্বেল বাৰ্নিয়ে]]ক প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণৰ তিনি মাহৰ পিছত, বাৰ্নিয়েৰ চৰকাৰখন এক ঐতিহাসিক অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ ভোটৰ দ্বাৰা পতন ঘটে, যাৰ ফলত মাক্ৰঁই তেওঁৰ স্থানত মধ্যপন্থী অভিজ্ঞ ৰাজনীতিবিদ [[ফ্ৰঁচোৱা বায়ৰু]]ক নিযুক্তি দিবলৈ বাধ্য হয়। ২০২৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত বায়ৰু চৰকাৰখনো অনাস্থা ভোটৰ দ্বাৰা পতন হোৱাৰ পিছত, মাক্ৰঁই সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ মন্ত্ৰী [[চেবাস্তিয়েঁ ল্যকৰ্ন্যু]]ক প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। চৰকাৰ গঠনক লৈ সৃষ্টি হোৱা ৰাজনৈতিক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাবে ল্যকৰ্ন্যুৱে এমাহতকৈও কম সময়ৰ ভিতৰতে পদত্যাগ কৰে, কিন্তু তাৰ কিছু সময়ৰ পিছতে মাক্ৰঁই তেওঁক পুনৰ নিযুক্তি দিয়ে।<ref>{{Cite news |last=Chrisafis |first=Angelique |date=10 October 2025 |title=Macron reappoints Sébastien Lecornu as French prime minister |url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/10/macron-reappoints-sebastien-lecornu-as-french-prime-minister |access-date=11 October 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> এই হ্ৰস্বকালীন চৰকাৰসমূহৰ গঠনে এক গভীৰ ২০২৪–২০২৫ ফৰাচী ৰাজনৈতিক সংকটক চিহ্নিত কৰিছিল। == টোকা == {{Notelist}} == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:বিশেষজ্ঞৰ সহায়ৰ প্ৰয়োজন থকা প্ৰবন্ধ]] [[শ্ৰেণী:ফ্ৰান্সৰ ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:ৰাজনীতিবিদ]] 33pf7czrm985khg2icotyq785zbu1qr 4 138085 623286 623207 2026-08-04T16:27:51Z Jyoti Chiring 34123 /* Jyoti Chiring */ 623286 wikitext text/x-wiki [[শ্ৰেণী:কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬]] ===[[সদস্য:AjayDas|Ajay Das]]=== # [[কোচি]] # [[কোচিন আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ]] # [[চীনা মাছ ধৰা জাল]] # [[শবৰীমালা মন্দিৰ]] ===[[সদস্য: Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]]=== # [[চি এছ ৰাধাদেৱী]] # [[ভাইলোপিল্লী শ্ৰীধৰ মেনন]] # [[জি দেৱৰাজন]] # [[ডন পালাথাৰা]] # [[ভৰতন]] # [[ভদ্ৰন (পৰিচালক)]] # [[কে জি জৰ্জ]] # [[আদামিন্তে মকন আবু]] # [[আই ভি শশী]] # [[উস্তাদ হোটেল]] # [[ৱায়নাড় জিলা]] # [[পেৰিয়াৰ নদী]] # [[পম্বা নদী]] # [[এল২: এমপুৰান]] # [[মিন্নাল মুৰুলী]] # [[প্ৰেমম]] # [[মহেশীন্তে প্ৰতিকাৰম]] # [[কুম্বালাংগী নাইটছ]] # [[মায়ানদী]] # [[ক্লাছমেটছ (২০০৬ চনৰ চলচ্চিত্ৰ)]] # [[বেংগালুৰু ডেজ]] # [[ট্ৰাফিক ( ২০১১ চনৰ চলচ্চিত্ৰ )]] # [[পথেমৰী]] # [[থুদৰম]] # [[চেলিম কুমাৰ]] ===[[সদস্য:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]]=== # [[আৰাট্টুপুঝা পূৰম]] # [[ৰেৱতী পট্টথানম]] # [[কুট্টিপুঝা কৃষ্ণ পিল্লাই]] # [[লুচিফাৰ (২০১৯ চনৰ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ)]] # [[দক্ষিণ এছিয়ান আচাৰ]] # [[কলৰ চিপচ]] # [[পুলিচেৰী]] # [[খিচড়ী]] # [[কালান]] # [[ফ'ৰ্ট কোচি]] # [[দাইল]] # [[এদায়ুৰ জলকীয়া]] # [[মুণ্ডু]] # [[চেট্টীকুলংগৰা কুম্ভ ভৰণী]] # [[কুম্মাট্টিকলি]] # [[কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনেল]] # [[কোচিন বন্দৰ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাট্য উৎসৱ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ]] ===[[সদস্য:নৰুনা বৰুৱা|Naruna Baruah]]=== # [[চুন্দন ভল্লাম]] # [[বালাৰামপুৰম]] # [[জিলা পৰ্যটন প্ৰসাৰ পৰিষদ (কেৰালা)]] # [[উইলিংডন দ্বীপ]] # [[সুবি সুৰেশ]] # [[চাভিট্টু নাদকম]] # [[থ্ৰিচূৰ]] # [[কোচিন শ্বিপয়াৰ্ড লিমিটেড]] ===[[সদস্য:যদুমণি|যদুমণি]]=== # [[আই এন এছ ভেণ্ডুৰুথি]] # [[দক্ষিণ নৌসেনাৰ কমাণ্ড]] # [[পল্লুৰুথী সাহায্য বন্দোবস্ত]] # [[মডেল অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কোচি]] # [[যোগাযোগ আৰু ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন বিদ্যালয়, কোচি]] # [[অমৃতা হাস্পতাল, কোচি]] # [[চান্টা ক্ৰুজ কেথেড্ৰেল বেচিলিকা, কোচি]] # [[নেডুম্বাছেৰী]] # [[ইনফ'পাৰ্ক কোচি]] # [[এৰিছেৰী]] # [[পুথুৱাইপ]] # [[চাটনি]] # [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল, কোচি]] # [[কোচি পৌৰ নিগম]] ===[[:m:User:JyotiPN|JyotiPN]]=== # [[নীলাকুইল]] # [[জৰ্জ জোচেফ কে]] ===[[সদস্য:Jyoti Chiring|Jyoti Chiring]]=== # [[কাদালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[কেৰালা দিৱস]] # [[কান্নুৰ সমুদ্ৰ তীৰ]] # [[থোট্টাডা ]] # [[কুমাৰাকম পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[পুকোড হ্ৰদ]] # [[কাবিনী নদী]] # [[মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট]] ===[[সদস্য:Nayan j Nath|Nayan Jyoti]]=== # [[আলেপ্পী সেউজীয়া ইলাচী]] ===[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|Kumud Ghosh]]=== # [[ৱাকেৰানা ফ্ৰাইনোডাৰ্মা]] # [[ইন্দিৰাণা]] # [[মাইক্ৰিক্সালাছ এড’নিছ]] # [[ইন্দিৰাণা ব্ৰাকিটাৰ্ছাছ]] # [[ইণ্ডোচিলভিৰানা ইণ্ডিকা]] # [[ৱায়ানাড বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]] # [[বিজয়লক্ষ্মী (কবি)]] # [[ইন্দিৰাণা বেডোমি]] # [[ইন্দিৰাণা চিৰাবাসী]] # [[নীলগিৰি কাঠনি পাৰ]] # [[বগাপেটীয়া কোকলোঙা]] # [[নীলগিৰি ফুলটোকা]] # [[মালাবাৰ কাঠ শালিকা]] # [[নীলগিৰি লেংগুৰ]] # [[নীলগিৰি তহৰ]] # [[মুগা জহামাল]] # [[নীলগিৰি মাৰ্টেন]] # [[সহ্যাদ্ৰিছ বন এন্দুৰ]] # [[এৰন বাউয়াৰৰ ঘৰ কেঁকোসাপ]] ===[[সদস্য:Sameer Kalita14|Sameer Kalita]]=== # [[মাট্টা চাউল]] # [[অষ্টমুদি হ্ৰদ]] # [[ভোপাল]] # [[কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ]] go6k37oya9683tdgb2a32fgnmbdtsoo 623313 623286 2026-08-04T17:30:06Z যদুমণি 32127 /* যদুমণি */ 623313 wikitext text/x-wiki [[শ্ৰেণী:কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬]] ===[[সদস্য:AjayDas|Ajay Das]]=== # [[কোচি]] # [[কোচিন আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ]] # [[চীনা মাছ ধৰা জাল]] # [[শবৰীমালা মন্দিৰ]] ===[[সদস্য: Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]]=== # [[চি এছ ৰাধাদেৱী]] # [[ভাইলোপিল্লী শ্ৰীধৰ মেনন]] # [[জি দেৱৰাজন]] # [[ডন পালাথাৰা]] # [[ভৰতন]] # [[ভদ্ৰন (পৰিচালক)]] # [[কে জি জৰ্জ]] # [[আদামিন্তে মকন আবু]] # [[আই ভি শশী]] # [[উস্তাদ হোটেল]] # [[ৱায়নাড় জিলা]] # [[পেৰিয়াৰ নদী]] # [[পম্বা নদী]] # [[এল২: এমপুৰান]] # [[মিন্নাল মুৰুলী]] # [[প্ৰেমম]] # [[মহেশীন্তে প্ৰতিকাৰম]] # [[কুম্বালাংগী নাইটছ]] # [[মায়ানদী]] # [[ক্লাছমেটছ (২০০৬ চনৰ চলচ্চিত্ৰ)]] # [[বেংগালুৰু ডেজ]] # [[ট্ৰাফিক ( ২০১১ চনৰ চলচ্চিত্ৰ )]] # [[পথেমৰী]] # [[থুদৰম]] # [[চেলিম কুমাৰ]] ===[[সদস্য:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]]=== # [[আৰাট্টুপুঝা পূৰম]] # [[ৰেৱতী পট্টথানম]] # [[কুট্টিপুঝা কৃষ্ণ পিল্লাই]] # [[লুচিফাৰ (২০১৯ চনৰ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ)]] # [[দক্ষিণ এছিয়ান আচাৰ]] # [[কলৰ চিপচ]] # [[পুলিচেৰী]] # [[খিচড়ী]] # [[কালান]] # [[ফ'ৰ্ট কোচি]] # [[দাইল]] # [[এদায়ুৰ জলকীয়া]] # [[মুণ্ডু]] # [[চেট্টীকুলংগৰা কুম্ভ ভৰণী]] # [[কুম্মাট্টিকলি]] # [[কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনেল]] # [[কোচিন বন্দৰ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাট্য উৎসৱ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ]] ===[[সদস্য:নৰুনা বৰুৱা|Naruna Baruah]]=== # [[চুন্দন ভল্লাম]] # [[বালাৰামপুৰম]] # [[জিলা পৰ্যটন প্ৰসাৰ পৰিষদ (কেৰালা)]] # [[উইলিংডন দ্বীপ]] # [[সুবি সুৰেশ]] # [[চাভিট্টু নাদকম]] # [[থ্ৰিচূৰ]] # [[কোচিন শ্বিপয়াৰ্ড লিমিটেড]] ===[[সদস্য:যদুমণি|যদুমণি]]=== # [[আই এন এছ ভেণ্ডুৰুথি]] # [[দক্ষিণ নৌসেনাৰ কমাণ্ড]] # [[পল্লুৰুথী সাহায্য বন্দোবস্ত]] # [[মডেল অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কোচি]] # [[যোগাযোগ আৰু ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন বিদ্যালয়, কোচি]] # [[অমৃতা হাস্পতাল, কোচি]] # [[চান্টা ক্ৰুজ কেথেড্ৰেল বেচিলিকা, কোচি]] # [[নেডুম্বাছেৰী]] # [[ইনফ'পাৰ্ক কোচি]] # [[এৰিছেৰী]] # [[পুথুৱাইপ]] # [[চাটনি]] # [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল, কোচি]] # [[কোচি পৌৰ নিগম]] # [[মুজিৰিছ]] ===[[:m:User:JyotiPN|JyotiPN]]=== # [[নীলাকুইল]] # [[জৰ্জ জোচেফ কে]] ===[[সদস্য:Jyoti Chiring|Jyoti Chiring]]=== # [[কাদালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[কেৰালা দিৱস]] # [[কান্নুৰ সমুদ্ৰ তীৰ]] # [[থোট্টাডা ]] # [[কুমাৰাকম পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[পুকোড হ্ৰদ]] # [[কাবিনী নদী]] # [[মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট]] ===[[সদস্য:Nayan j Nath|Nayan Jyoti]]=== # [[আলেপ্পী সেউজীয়া ইলাচী]] ===[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|Kumud Ghosh]]=== # [[ৱাকেৰানা ফ্ৰাইনোডাৰ্মা]] # [[ইন্দিৰাণা]] # [[মাইক্ৰিক্সালাছ এড’নিছ]] # [[ইন্দিৰাণা ব্ৰাকিটাৰ্ছাছ]] # [[ইণ্ডোচিলভিৰানা ইণ্ডিকা]] # [[ৱায়ানাড বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]] # [[বিজয়লক্ষ্মী (কবি)]] # [[ইন্দিৰাণা বেডোমি]] # [[ইন্দিৰাণা চিৰাবাসী]] # [[নীলগিৰি কাঠনি পাৰ]] # [[বগাপেটীয়া কোকলোঙা]] # [[নীলগিৰি ফুলটোকা]] # [[মালাবাৰ কাঠ শালিকা]] # [[নীলগিৰি লেংগুৰ]] # [[নীলগিৰি তহৰ]] # [[মুগা জহামাল]] # [[নীলগিৰি মাৰ্টেন]] # [[সহ্যাদ্ৰিছ বন এন্দুৰ]] # [[এৰন বাউয়াৰৰ ঘৰ কেঁকোসাপ]] ===[[সদস্য:Sameer Kalita14|Sameer Kalita]]=== # [[মাট্টা চাউল]] # [[অষ্টমুদি হ্ৰদ]] # [[ভোপাল]] # [[কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ]] qw1tw5cxuuzwj3kyfpdryyjffva6u6f 623341 623313 2026-08-05T03:28:49Z Kandarpajit Kallol 6257 623341 wikitext text/x-wiki [[শ্ৰেণী:কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬]] ===[[সদস্য:AjayDas|Ajay Das]]=== # [[কোচি]] # [[কোচিন আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ]] # [[চীনা মাছ ধৰা জাল]] # [[শবৰীমালা মন্দিৰ]] ===[[সদস্য: Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]]=== # [[চি এছ ৰাধাদেৱী]] # [[ভাইলোপিল্লী শ্ৰীধৰ মেনন]] # [[জি দেৱৰাজন]] # [[ডন পালাথাৰা]] # [[ভৰতন]] # [[ভদ্ৰন (পৰিচালক)]] # [[কে জি জৰ্জ]] # [[আদামিন্তে মকন আবু]] # [[আই ভি শশী]] # [[উস্তাদ হোটেল]] # [[ৱায়নাড় জিলা]] # [[পেৰিয়াৰ নদী]] # [[পম্বা নদী]] # [[এল২: এমপুৰান]] # [[মিন্নাল মুৰুলী]] # [[প্ৰেমম]] # [[মহেশীন্তে প্ৰতিকাৰম]] # [[কুম্বালাংগী নাইটছ]] # [[মায়ানদী]] # [[ক্লাছমেটছ (২০০৬ চনৰ চলচ্চিত্ৰ)]] # [[বেংগালুৰু ডেজ]] # [[ট্ৰাফিক ( ২০১১ চনৰ চলচ্চিত্ৰ )]] # [[পথেমৰী]] # [[থুদৰম]] # [[চেলিম কুমাৰ]] ===[[সদস্য:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]]=== # [[আৰাট্টুপুঝা পূৰম]] # [[ৰেৱতী পট্টথানম]] # [[কুট্টিপুঝা কৃষ্ণ পিল্লাই]] # [[লুচিফাৰ (২০১৯ চনৰ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ)]] # [[দক্ষিণ এছিয়ান আচাৰ]] # [[কলৰ চিপচ]] # [[পুলিচেৰী]] # [[খিচড়ী]] # [[কালান]] # [[ফ'ৰ্ট কোচি]] # [[দাইল]] # [[এদায়ুৰ জলকীয়া]] # [[মুণ্ডু]] # [[চেট্টীকুলংগৰা কুম্ভ ভৰণী]] # [[কুম্মাট্টিকলি]] # [[কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনেল]] # [[কোচিন বন্দৰ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাট্য উৎসৱ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ]] # [[ওচিৰাকালি]] ===[[সদস্য:নৰুনা বৰুৱা|Naruna Baruah]]=== # [[চুন্দন ভল্লাম]] # [[বালাৰামপুৰম]] # [[জিলা পৰ্যটন প্ৰসাৰ পৰিষদ (কেৰালা)]] # [[উইলিংডন দ্বীপ]] # [[সুবি সুৰেশ]] # [[চাভিট্টু নাদকম]] # [[থ্ৰিচূৰ]] # [[কোচিন শ্বিপয়াৰ্ড লিমিটেড]] ===[[সদস্য:যদুমণি|যদুমণি]]=== # [[আই এন এছ ভেণ্ডুৰুথি]] # [[দক্ষিণ নৌসেনাৰ কমাণ্ড]] # [[পল্লুৰুথী সাহায্য বন্দোবস্ত]] # [[মডেল অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কোচি]] # [[যোগাযোগ আৰু ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন বিদ্যালয়, কোচি]] # [[অমৃতা হাস্পতাল, কোচি]] # [[চান্টা ক্ৰুজ কেথেড্ৰেল বেচিলিকা, কোচি]] # [[নেডুম্বাছেৰী]] # [[ইনফ'পাৰ্ক কোচি]] # [[এৰিছেৰী]] # [[পুথুৱাইপ]] # [[চাটনি]] # [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল, কোচি]] # [[কোচি পৌৰ নিগম]] # [[মুজিৰিছ]] ===[[:m:User:JyotiPN|JyotiPN]]=== # [[নীলাকুইল]] # [[জৰ্জ জোচেফ কে]] ===[[সদস্য:Jyoti Chiring|Jyoti Chiring]]=== # [[কাদালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[কেৰালা দিৱস]] # [[কান্নুৰ সমুদ্ৰ তীৰ]] # [[থোট্টাডা ]] # [[কুমাৰাকম পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[পুকোড হ্ৰদ]] # [[কাবিনী নদী]] # [[মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট]] ===[[সদস্য:Nayan j Nath|Nayan Jyoti]]=== # [[আলেপ্পী সেউজীয়া ইলাচী]] ===[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|Kumud Ghosh]]=== # [[ৱাকেৰানা ফ্ৰাইনোডাৰ্মা]] # [[ইন্দিৰাণা]] # [[মাইক্ৰিক্সালাছ এড’নিছ]] # [[ইন্দিৰাণা ব্ৰাকিটাৰ্ছাছ]] # [[ইণ্ডোচিলভিৰানা ইণ্ডিকা]] # [[ৱায়ানাড বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]] # [[বিজয়লক্ষ্মী (কবি)]] # [[ইন্দিৰাণা বেডোমি]] # [[ইন্দিৰাণা চিৰাবাসী]] # [[নীলগিৰি কাঠনি পাৰ]] # [[বগাপেটীয়া কোকলোঙা]] # [[নীলগিৰি ফুলটোকা]] # [[মালাবাৰ কাঠ শালিকা]] # [[নীলগিৰি লেংগুৰ]] # [[নীলগিৰি তহৰ]] # [[মুগা জহামাল]] # [[নীলগিৰি মাৰ্টেন]] # [[সহ্যাদ্ৰিছ বন এন্দুৰ]] # [[এৰন বাউয়াৰৰ ঘৰ কেঁকোসাপ]] ===[[সদস্য:Sameer Kalita14|Sameer Kalita]]=== # [[মাট্টা চাউল]] # [[অষ্টমুদি হ্ৰদ]] # [[ভোপাল]] # [[কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ]] o7jwl49xhxwekml6vzwnjl1gndu5233 623352 623341 2026-08-05T03:44:17Z Kandarpajit Kallol 6257 623352 wikitext text/x-wiki [[শ্ৰেণী:কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬]] ===[[সদস্য:AjayDas|Ajay Das]]=== # [[কোচি]] # [[কোচিন আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ]] # [[চীনা মাছ ধৰা জাল]] # [[শবৰীমালা মন্দিৰ]] ===[[সদস্য: Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]]=== # [[চি এছ ৰাধাদেৱী]] # [[ভাইলোপিল্লী শ্ৰীধৰ মেনন]] # [[জি দেৱৰাজন]] # [[ডন পালাথাৰা]] # [[ভৰতন]] # [[ভদ্ৰন (পৰিচালক)]] # [[কে জি জৰ্জ]] # [[আদামিন্তে মকন আবু]] # [[আই ভি শশী]] # [[উস্তাদ হোটেল]] # [[ৱায়নাড় জিলা]] # [[পেৰিয়াৰ নদী]] # [[পম্বা নদী]] # [[এল২: এমপুৰান]] # [[মিন্নাল মুৰুলী]] # [[প্ৰেমম]] # [[মহেশীন্তে প্ৰতিকাৰম]] # [[কুম্বালাংগী নাইটছ]] # [[মায়ানদী]] # [[ক্লাছমেটছ (২০০৬ চনৰ চলচ্চিত্ৰ)]] # [[বেংগালুৰু ডেজ]] # [[ট্ৰাফিক ( ২০১১ চনৰ চলচ্চিত্ৰ )]] # [[পথেমৰী]] # [[থুদৰম]] # [[চেলিম কুমাৰ]] ===[[সদস্য:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]]=== # [[আৰাট্টুপুঝা পূৰম]] # [[ৰেৱতী পট্টথানম]] # [[কুট্টিপুঝা কৃষ্ণ পিল্লাই]] # [[লুচিফাৰ (২০১৯ চনৰ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ)]] # [[দক্ষিণ এছিয়ান আচাৰ]] # [[কলৰ চিপচ]] # [[পুলিচেৰী]] # [[খিচড়ী]] # [[কালান]] # [[ফ'ৰ্ট কোচি]] # [[দাইল]] # [[এদায়ুৰ জলকীয়া]] # [[মুণ্ডু]] # [[চেট্টীকুলংগৰা কুম্ভ ভৰণী]] # [[কুম্মাট্টিকলি]] # [[কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনেল]] # [[কোচিন বন্দৰ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাট্য উৎসৱ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ]] # [[ওচিৰাকালি]] # [[ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম]] ===[[সদস্য:নৰুনা বৰুৱা|Naruna Baruah]]=== # [[চুন্দন ভল্লাম]] # [[বালাৰামপুৰম]] # [[জিলা পৰ্যটন প্ৰসাৰ পৰিষদ (কেৰালা)]] # [[উইলিংডন দ্বীপ]] # [[সুবি সুৰেশ]] # [[চাভিট্টু নাদকম]] # [[থ্ৰিচূৰ]] # [[কোচিন শ্বিপয়াৰ্ড লিমিটেড]] ===[[সদস্য:যদুমণি|যদুমণি]]=== # [[আই এন এছ ভেণ্ডুৰুথি]] # [[দক্ষিণ নৌসেনাৰ কমাণ্ড]] # [[পল্লুৰুথী সাহায্য বন্দোবস্ত]] # [[মডেল অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কোচি]] # [[যোগাযোগ আৰু ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন বিদ্যালয়, কোচি]] # [[অমৃতা হাস্পতাল, কোচি]] # [[চান্টা ক্ৰুজ কেথেড্ৰেল বেচিলিকা, কোচি]] # [[নেডুম্বাছেৰী]] # [[ইনফ'পাৰ্ক কোচি]] # [[এৰিছেৰী]] # [[পুথুৱাইপ]] # [[চাটনি]] # [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল, কোচি]] # [[কোচি পৌৰ নিগম]] # [[মুজিৰিছ]] ===[[:m:User:JyotiPN|JyotiPN]]=== # [[নীলাকুইল]] # [[জৰ্জ জোচেফ কে]] ===[[সদস্য:Jyoti Chiring|Jyoti Chiring]]=== # [[কাদালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[কেৰালা দিৱস]] # [[কান্নুৰ সমুদ্ৰ তীৰ]] # [[থোট্টাডা ]] # [[কুমাৰাকম পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[পুকোড হ্ৰদ]] # [[কাবিনী নদী]] # [[মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট]] ===[[সদস্য:Nayan j Nath|Nayan Jyoti]]=== # [[আলেপ্পী সেউজীয়া ইলাচী]] ===[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|Kumud Ghosh]]=== # [[ৱাকেৰানা ফ্ৰাইনোডাৰ্মা]] # [[ইন্দিৰাণা]] # [[মাইক্ৰিক্সালাছ এড’নিছ]] # [[ইন্দিৰাণা ব্ৰাকিটাৰ্ছাছ]] # [[ইণ্ডোচিলভিৰানা ইণ্ডিকা]] # [[ৱায়ানাড বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]] # [[বিজয়লক্ষ্মী (কবি)]] # [[ইন্দিৰাণা বেডোমি]] # [[ইন্দিৰাণা চিৰাবাসী]] # [[নীলগিৰি কাঠনি পাৰ]] # [[বগাপেটীয়া কোকলোঙা]] # [[নীলগিৰি ফুলটোকা]] # [[মালাবাৰ কাঠ শালিকা]] # [[নীলগিৰি লেংগুৰ]] # [[নীলগিৰি তহৰ]] # [[মুগা জহামাল]] # [[নীলগিৰি মাৰ্টেন]] # [[সহ্যাদ্ৰিছ বন এন্দুৰ]] # [[এৰন বাউয়াৰৰ ঘৰ কেঁকোসাপ]] ===[[সদস্য:Sameer Kalita14|Sameer Kalita]]=== # [[মাট্টা চাউল]] # [[অষ্টমুদি হ্ৰদ]] # [[ভোপাল]] # [[কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ]] cpgp7vpjro906o27vapdjoqceicv60q 623369 623352 2026-08-05T04:14:48Z Kandarpajit Kallol 6257 623369 wikitext text/x-wiki [[শ্ৰেণী:কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬]] ===[[সদস্য:AjayDas|Ajay Das]]=== # [[কোচি]] # [[কোচিন আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ]] # [[চীনা মাছ ধৰা জাল]] # [[শবৰীমালা মন্দিৰ]] ===[[সদস্য: Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]]=== # [[চি এছ ৰাধাদেৱী]] # [[ভাইলোপিল্লী শ্ৰীধৰ মেনন]] # [[জি দেৱৰাজন]] # [[ডন পালাথাৰা]] # [[ভৰতন]] # [[ভদ্ৰন (পৰিচালক)]] # [[কে জি জৰ্জ]] # [[আদামিন্তে মকন আবু]] # [[আই ভি শশী]] # [[উস্তাদ হোটেল]] # [[ৱায়নাড় জিলা]] # [[পেৰিয়াৰ নদী]] # [[পম্বা নদী]] # [[এল২: এমপুৰান]] # [[মিন্নাল মুৰুলী]] # [[প্ৰেমম]] # [[মহেশীন্তে প্ৰতিকাৰম]] # [[কুম্বালাংগী নাইটছ]] # [[মায়ানদী]] # [[ক্লাছমেটছ (২০০৬ চনৰ চলচ্চিত্ৰ)]] # [[বেংগালুৰু ডেজ]] # [[ট্ৰাফিক ( ২০১১ চনৰ চলচ্চিত্ৰ )]] # [[পথেমৰী]] # [[থুদৰম]] # [[চেলিম কুমাৰ]] ===[[সদস্য:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]]=== # [[আৰাট্টুপুঝা পূৰম]] # [[ৰেৱতী পট্টথানম]] # [[কুট্টিপুঝা কৃষ্ণ পিল্লাই]] # [[লুচিফাৰ (২০১৯ চনৰ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ)]] # [[দক্ষিণ এছিয়ান আচাৰ]] # [[কলৰ চিপচ]] # [[পুলিচেৰী]] # [[খিচড়ী]] # [[কালান]] # [[ফ'ৰ্ট কোচি]] # [[দাইল]] # [[এদায়ুৰ জলকীয়া]] # [[মুণ্ডু]] # [[চেট্টীকুলংগৰা কুম্ভ ভৰণী]] # [[কুম্মাট্টিকলি]] # [[কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনেল]] # [[কোচিন বন্দৰ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাট্য উৎসৱ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ]] # [[ওচিৰাকালি]] # [[ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম]] # [[থিৰুভাথিৰা]] ===[[সদস্য:নৰুনা বৰুৱা|Naruna Baruah]]=== # [[চুন্দন ভল্লাম]] # [[বালাৰামপুৰম]] # [[জিলা পৰ্যটন প্ৰসাৰ পৰিষদ (কেৰালা)]] # [[উইলিংডন দ্বীপ]] # [[সুবি সুৰেশ]] # [[চাভিট্টু নাদকম]] # [[থ্ৰিচূৰ]] # [[কোচিন শ্বিপয়াৰ্ড লিমিটেড]] ===[[সদস্য:যদুমণি|যদুমণি]]=== # [[আই এন এছ ভেণ্ডুৰুথি]] # [[দক্ষিণ নৌসেনাৰ কমাণ্ড]] # [[পল্লুৰুথী সাহায্য বন্দোবস্ত]] # [[মডেল অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কোচি]] # [[যোগাযোগ আৰু ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন বিদ্যালয়, কোচি]] # [[অমৃতা হাস্পতাল, কোচি]] # [[চান্টা ক্ৰুজ কেথেড্ৰেল বেচিলিকা, কোচি]] # [[নেডুম্বাছেৰী]] # [[ইনফ'পাৰ্ক কোচি]] # [[এৰিছেৰী]] # [[পুথুৱাইপ]] # [[চাটনি]] # [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল, কোচি]] # [[কোচি পৌৰ নিগম]] # [[মুজিৰিছ]] ===[[:m:User:JyotiPN|JyotiPN]]=== # [[নীলাকুইল]] # [[জৰ্জ জোচেফ কে]] ===[[সদস্য:Jyoti Chiring|Jyoti Chiring]]=== # [[কাদালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[কেৰালা দিৱস]] # [[কান্নুৰ সমুদ্ৰ তীৰ]] # [[থোট্টাডা ]] # [[কুমাৰাকম পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[পুকোড হ্ৰদ]] # [[কাবিনী নদী]] # [[মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট]] ===[[সদস্য:Nayan j Nath|Nayan Jyoti]]=== # [[আলেপ্পী সেউজীয়া ইলাচী]] ===[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|Kumud Ghosh]]=== # [[ৱাকেৰানা ফ্ৰাইনোডাৰ্মা]] # [[ইন্দিৰাণা]] # [[মাইক্ৰিক্সালাছ এড’নিছ]] # [[ইন্দিৰাণা ব্ৰাকিটাৰ্ছাছ]] # [[ইণ্ডোচিলভিৰানা ইণ্ডিকা]] # [[ৱায়ানাড বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]] # [[বিজয়লক্ষ্মী (কবি)]] # [[ইন্দিৰাণা বেডোমি]] # [[ইন্দিৰাণা চিৰাবাসী]] # [[নীলগিৰি কাঠনি পাৰ]] # [[বগাপেটীয়া কোকলোঙা]] # [[নীলগিৰি ফুলটোকা]] # [[মালাবাৰ কাঠ শালিকা]] # [[নীলগিৰি লেংগুৰ]] # [[নীলগিৰি তহৰ]] # [[মুগা জহামাল]] # [[নীলগিৰি মাৰ্টেন]] # [[সহ্যাদ্ৰিছ বন এন্দুৰ]] # [[এৰন বাউয়াৰৰ ঘৰ কেঁকোসাপ]] ===[[সদস্য:Sameer Kalita14|Sameer Kalita]]=== # [[মাট্টা চাউল]] # [[অষ্টমুদি হ্ৰদ]] # [[ভোপাল]] # [[কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ]] httlfw3xjrdxehqum29f6ww1tgdlfyy 623383 623369 2026-08-05T04:34:16Z Kandarpajit Kallol 6257 623383 wikitext text/x-wiki [[শ্ৰেণী:কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬]] ===[[সদস্য:AjayDas|Ajay Das]]=== # [[কোচি]] # [[কোচিন আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ]] # [[চীনা মাছ ধৰা জাল]] # [[শবৰীমালা মন্দিৰ]] ===[[সদস্য: Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]]=== # [[চি এছ ৰাধাদেৱী]] # [[ভাইলোপিল্লী শ্ৰীধৰ মেনন]] # [[জি দেৱৰাজন]] # [[ডন পালাথাৰা]] # [[ভৰতন]] # [[ভদ্ৰন (পৰিচালক)]] # [[কে জি জৰ্জ]] # [[আদামিন্তে মকন আবু]] # [[আই ভি শশী]] # [[উস্তাদ হোটেল]] # [[ৱায়নাড় জিলা]] # [[পেৰিয়াৰ নদী]] # [[পম্বা নদী]] # [[এল২: এমপুৰান]] # [[মিন্নাল মুৰুলী]] # [[প্ৰেমম]] # [[মহেশীন্তে প্ৰতিকাৰম]] # [[কুম্বালাংগী নাইটছ]] # [[মায়ানদী]] # [[ক্লাছমেটছ (২০০৬ চনৰ চলচ্চিত্ৰ)]] # [[বেংগালুৰু ডেজ]] # [[ট্ৰাফিক ( ২০১১ চনৰ চলচ্চিত্ৰ )]] # [[পথেমৰী]] # [[থুদৰম]] # [[চেলিম কুমাৰ]] ===[[সদস্য:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]]=== # [[আৰাট্টুপুঝা পূৰম]] # [[ৰেৱতী পট্টথানম]] # [[কুট্টিপুঝা কৃষ্ণ পিল্লাই]] # [[লুচিফাৰ (২০১৯ চনৰ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ)]] # [[দক্ষিণ এছিয়ান আচাৰ]] # [[কলৰ চিপচ]] # [[পুলিচেৰী]] # [[খিচড়ী]] # [[কালান]] # [[ফ'ৰ্ট কোচি]] # [[দাইল]] # [[এদায়ুৰ জলকীয়া]] # [[মুণ্ডু]] # [[চেট্টীকুলংগৰা কুম্ভ ভৰণী]] # [[কুম্মাট্টিকলি]] # [[কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনেল]] # [[কোচিন বন্দৰ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাট্য উৎসৱ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ]] # [[ওচিৰাকালি]] # [[ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম]] # [[থিৰুভাথিৰা]] # [[নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] ===[[সদস্য:নৰুনা বৰুৱা|Naruna Baruah]]=== # [[চুন্দন ভল্লাম]] # [[বালাৰামপুৰম]] # [[জিলা পৰ্যটন প্ৰসাৰ পৰিষদ (কেৰালা)]] # [[উইলিংডন দ্বীপ]] # [[সুবি সুৰেশ]] # [[চাভিট্টু নাদকম]] # [[থ্ৰিচূৰ]] # [[কোচিন শ্বিপয়াৰ্ড লিমিটেড]] ===[[সদস্য:যদুমণি|যদুমণি]]=== # [[আই এন এছ ভেণ্ডুৰুথি]] # [[দক্ষিণ নৌসেনাৰ কমাণ্ড]] # [[পল্লুৰুথী সাহায্য বন্দোবস্ত]] # [[মডেল অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কোচি]] # [[যোগাযোগ আৰু ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন বিদ্যালয়, কোচি]] # [[অমৃতা হাস্পতাল, কোচি]] # [[চান্টা ক্ৰুজ কেথেড্ৰেল বেচিলিকা, কোচি]] # [[নেডুম্বাছেৰী]] # [[ইনফ'পাৰ্ক কোচি]] # [[এৰিছেৰী]] # [[পুথুৱাইপ]] # [[চাটনি]] # [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল, কোচি]] # [[কোচি পৌৰ নিগম]] # [[মুজিৰিছ]] ===[[:m:User:JyotiPN|JyotiPN]]=== # [[নীলাকুইল]] # [[জৰ্জ জোচেফ কে]] ===[[সদস্য:Jyoti Chiring|Jyoti Chiring]]=== # [[কাদালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[কেৰালা দিৱস]] # [[কান্নুৰ সমুদ্ৰ তীৰ]] # [[থোট্টাডা ]] # [[কুমাৰাকম পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[পুকোড হ্ৰদ]] # [[কাবিনী নদী]] # [[মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট]] ===[[সদস্য:Nayan j Nath|Nayan Jyoti]]=== # [[আলেপ্পী সেউজীয়া ইলাচী]] ===[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|Kumud Ghosh]]=== # [[ৱাকেৰানা ফ্ৰাইনোডাৰ্মা]] # [[ইন্দিৰাণা]] # [[মাইক্ৰিক্সালাছ এড’নিছ]] # [[ইন্দিৰাণা ব্ৰাকিটাৰ্ছাছ]] # [[ইণ্ডোচিলভিৰানা ইণ্ডিকা]] # [[ৱায়ানাড বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]] # [[বিজয়লক্ষ্মী (কবি)]] # [[ইন্দিৰাণা বেডোমি]] # [[ইন্দিৰাণা চিৰাবাসী]] # [[নীলগিৰি কাঠনি পাৰ]] # [[বগাপেটীয়া কোকলোঙা]] # [[নীলগিৰি ফুলটোকা]] # [[মালাবাৰ কাঠ শালিকা]] # [[নীলগিৰি লেংগুৰ]] # [[নীলগিৰি তহৰ]] # [[মুগা জহামাল]] # [[নীলগিৰি মাৰ্টেন]] # [[সহ্যাদ্ৰিছ বন এন্দুৰ]] # [[এৰন বাউয়াৰৰ ঘৰ কেঁকোসাপ]] ===[[সদস্য:Sameer Kalita14|Sameer Kalita]]=== # [[মাট্টা চাউল]] # [[অষ্টমুদি হ্ৰদ]] # [[ভোপাল]] # [[কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ]] qilt9h6h3pi7g8y3yiaygm9a6yv4di1 623422 623383 2026-08-05T08:19:24Z যদুমণি 32127 /* যদুমণি */ 623422 wikitext text/x-wiki [[শ্ৰেণী:কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬]] ===[[সদস্য:AjayDas|Ajay Das]]=== # [[কোচি]] # [[কোচিন আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ]] # [[চীনা মাছ ধৰা জাল]] # [[শবৰীমালা মন্দিৰ]] ===[[সদস্য: Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]]=== # [[চি এছ ৰাধাদেৱী]] # [[ভাইলোপিল্লী শ্ৰীধৰ মেনন]] # [[জি দেৱৰাজন]] # [[ডন পালাথাৰা]] # [[ভৰতন]] # [[ভদ্ৰন (পৰিচালক)]] # [[কে জি জৰ্জ]] # [[আদামিন্তে মকন আবু]] # [[আই ভি শশী]] # [[উস্তাদ হোটেল]] # [[ৱায়নাড় জিলা]] # [[পেৰিয়াৰ নদী]] # [[পম্বা নদী]] # [[এল২: এমপুৰান]] # [[মিন্নাল মুৰুলী]] # [[প্ৰেমম]] # [[মহেশীন্তে প্ৰতিকাৰম]] # [[কুম্বালাংগী নাইটছ]] # [[মায়ানদী]] # [[ক্লাছমেটছ (২০০৬ চনৰ চলচ্চিত্ৰ)]] # [[বেংগালুৰু ডেজ]] # [[ট্ৰাফিক ( ২০১১ চনৰ চলচ্চিত্ৰ )]] # [[পথেমৰী]] # [[থুদৰম]] # [[চেলিম কুমাৰ]] ===[[সদস্য:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]]=== # [[আৰাট্টুপুঝা পূৰম]] # [[ৰেৱতী পট্টথানম]] # [[কুট্টিপুঝা কৃষ্ণ পিল্লাই]] # [[লুচিফাৰ (২০১৯ চনৰ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ)]] # [[দক্ষিণ এছিয়ান আচাৰ]] # [[কলৰ চিপচ]] # [[পুলিচেৰী]] # [[খিচড়ী]] # [[কালান]] # [[ফ'ৰ্ট কোচি]] # [[দাইল]] # [[এদায়ুৰ জলকীয়া]] # [[মুণ্ডু]] # [[চেট্টীকুলংগৰা কুম্ভ ভৰণী]] # [[কুম্মাট্টিকলি]] # [[কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনেল]] # [[কোচিন বন্দৰ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাট্য উৎসৱ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ]] # [[ওচিৰাকালি]] # [[ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম]] # [[থিৰুভাথিৰা]] # [[নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] ===[[সদস্য:নৰুনা বৰুৱা|Naruna Baruah]]=== # [[চুন্দন ভল্লাম]] # [[বালাৰামপুৰম]] # [[জিলা পৰ্যটন প্ৰসাৰ পৰিষদ (কেৰালা)]] # [[উইলিংডন দ্বীপ]] # [[সুবি সুৰেশ]] # [[চাভিট্টু নাদকম]] # [[থ্ৰিচূৰ]] # [[কোচিন শ্বিপয়াৰ্ড লিমিটেড]] ===[[সদস্য:যদুমণি|যদুমণি]]=== # [[আই এন এছ ভেণ্ডুৰুথি]] # [[দক্ষিণ নৌসেনাৰ কমাণ্ড]] # [[পল্লুৰুথী সাহায্য বন্দোবস্ত]] # [[মডেল অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কোচি]] # [[যোগাযোগ আৰু ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন বিদ্যালয়, কোচি]] # [[অমৃতা হাস্পতাল, কোচি]] # [[চান্টা ক্ৰুজ কেথেড্ৰেল বেচিলিকা, কোচি]] # [[নেডুম্বাছেৰী]] # [[ইনফ'পাৰ্ক কোচি]] # [[এৰিছেৰী]] # [[পুথুৱাইপ]] # [[চাটনি]] # [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল, কোচি]] # [[কোচি পৌৰ নিগম]] # [[মুজিৰিছ]] # [[বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ]] ===[[:m:User:JyotiPN|JyotiPN]]=== # [[নীলাকুইল]] # [[জৰ্জ জোচেফ কে]] ===[[সদস্য:Jyoti Chiring|Jyoti Chiring]]=== # [[কাদালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[কেৰালা দিৱস]] # [[কান্নুৰ সমুদ্ৰ তীৰ]] # [[থোট্টাডা ]] # [[কুমাৰাকম পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[পুকোড হ্ৰদ]] # [[কাবিনী নদী]] # [[মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট]] ===[[সদস্য:Nayan j Nath|Nayan Jyoti]]=== # [[আলেপ্পী সেউজীয়া ইলাচী]] ===[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|Kumud Ghosh]]=== # [[ৱাকেৰানা ফ্ৰাইনোডাৰ্মা]] # [[ইন্দিৰাণা]] # [[মাইক্ৰিক্সালাছ এড’নিছ]] # [[ইন্দিৰাণা ব্ৰাকিটাৰ্ছাছ]] # [[ইণ্ডোচিলভিৰানা ইণ্ডিকা]] # [[ৱায়ানাড বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]] # [[বিজয়লক্ষ্মী (কবি)]] # [[ইন্দিৰাণা বেডোমি]] # [[ইন্দিৰাণা চিৰাবাসী]] # [[নীলগিৰি কাঠনি পাৰ]] # [[বগাপেটীয়া কোকলোঙা]] # [[নীলগিৰি ফুলটোকা]] # [[মালাবাৰ কাঠ শালিকা]] # [[নীলগিৰি লেংগুৰ]] # [[নীলগিৰি তহৰ]] # [[মুগা জহামাল]] # [[নীলগিৰি মাৰ্টেন]] # [[সহ্যাদ্ৰিছ বন এন্দুৰ]] # [[এৰন বাউয়াৰৰ ঘৰ কেঁকোসাপ]] ===[[সদস্য:Sameer Kalita14|Sameer Kalita]]=== # [[মাট্টা চাউল]] # [[অষ্টমুদি হ্ৰদ]] # [[ভোপাল]] # [[কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ]] 1wtvis5qoenmgutzigk69b4tjsog31y 623431 623422 2026-08-05T09:47:21Z যদুমণি 32127 /* যদুমণি */ 623431 wikitext text/x-wiki [[শ্ৰেণী:কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬]] ===[[সদস্য:AjayDas|Ajay Das]]=== # [[কোচি]] # [[কোচিন আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ]] # [[চীনা মাছ ধৰা জাল]] # [[শবৰীমালা মন্দিৰ]] ===[[সদস্য: Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]]=== # [[চি এছ ৰাধাদেৱী]] # [[ভাইলোপিল্লী শ্ৰীধৰ মেনন]] # [[জি দেৱৰাজন]] # [[ডন পালাথাৰা]] # [[ভৰতন]] # [[ভদ্ৰন (পৰিচালক)]] # [[কে জি জৰ্জ]] # [[আদামিন্তে মকন আবু]] # [[আই ভি শশী]] # [[উস্তাদ হোটেল]] # [[ৱায়নাড় জিলা]] # [[পেৰিয়াৰ নদী]] # [[পম্বা নদী]] # [[এল২: এমপুৰান]] # [[মিন্নাল মুৰুলী]] # [[প্ৰেমম]] # [[মহেশীন্তে প্ৰতিকাৰম]] # [[কুম্বালাংগী নাইটছ]] # [[মায়ানদী]] # [[ক্লাছমেটছ (২০০৬ চনৰ চলচ্চিত্ৰ)]] # [[বেংগালুৰু ডেজ]] # [[ট্ৰাফিক ( ২০১১ চনৰ চলচ্চিত্ৰ )]] # [[পথেমৰী]] # [[থুদৰম]] # [[চেলিম কুমাৰ]] ===[[সদস্য:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]]=== # [[আৰাট্টুপুঝা পূৰম]] # [[ৰেৱতী পট্টথানম]] # [[কুট্টিপুঝা কৃষ্ণ পিল্লাই]] # [[লুচিফাৰ (২০১৯ চনৰ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ)]] # [[দক্ষিণ এছিয়ান আচাৰ]] # [[কলৰ চিপচ]] # [[পুলিচেৰী]] # [[খিচড়ী]] # [[কালান]] # [[ফ'ৰ্ট কোচি]] # [[দাইল]] # [[এদায়ুৰ জলকীয়া]] # [[মুণ্ডু]] # [[চেট্টীকুলংগৰা কুম্ভ ভৰণী]] # [[কুম্মাট্টিকলি]] # [[কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনেল]] # [[কোচিন বন্দৰ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নাট্য উৎসৱ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ]] # [[ওচিৰাকালি]] # [[ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম]] # [[থিৰুভাথিৰা]] # [[নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] ===[[সদস্য:নৰুনা বৰুৱা|Naruna Baruah]]=== # [[চুন্দন ভল্লাম]] # [[বালাৰামপুৰম]] # [[জিলা পৰ্যটন প্ৰসাৰ পৰিষদ (কেৰালা)]] # [[উইলিংডন দ্বীপ]] # [[সুবি সুৰেশ]] # [[চাভিট্টু নাদকম]] # [[থ্ৰিচূৰ]] # [[কোচিন শ্বিপয়াৰ্ড লিমিটেড]] ===[[সদস্য:যদুমণি|যদুমণি]]=== # [[আই এন এছ ভেণ্ডুৰুথি]] # [[দক্ষিণ নৌসেনাৰ কমাণ্ড]] # [[পল্লুৰুথী সাহায্য বন্দোবস্ত]] # [[মডেল অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কোচি]] # [[যোগাযোগ আৰু ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন বিদ্যালয়, কোচি]] # [[অমৃতা হাস্পতাল, কোচি]] # [[চান্টা ক্ৰুজ কেথেড্ৰেল বেচিলিকা, কোচি]] # [[নেডুম্বাছেৰী]] # [[ইনফ'পাৰ্ক কোচি]] # [[এৰিছেৰী]] # [[পুথুৱাইপ]] # [[চাটনি]] # [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰেন্সশ্বিপমেণ্ট টাৰ্মিনেল, কোচি]] # [[কোচি পৌৰ নিগম]] # [[মুজিৰিছ]] # [[বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ]] # [[কোডুংগাল্লুৰ]] ===[[:m:User:JyotiPN|JyotiPN]]=== # [[নীলাকুইল]] # [[জৰ্জ জোচেফ কে]] ===[[সদস্য:Jyoti Chiring|Jyoti Chiring]]=== # [[কাদালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[কেৰালা দিৱস]] # [[কান্নুৰ সমুদ্ৰ তীৰ]] # [[থোট্টাডা ]] # [[কুমাৰাকম পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[পুকোড হ্ৰদ]] # [[কাবিনী নদী]] # [[মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট]] ===[[সদস্য:Nayan j Nath|Nayan Jyoti]]=== # [[আলেপ্পী সেউজীয়া ইলাচী]] ===[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|Kumud Ghosh]]=== # [[ৱাকেৰানা ফ্ৰাইনোডাৰ্মা]] # [[ইন্দিৰাণা]] # [[মাইক্ৰিক্সালাছ এড’নিছ]] # [[ইন্দিৰাণা ব্ৰাকিটাৰ্ছাছ]] # [[ইণ্ডোচিলভিৰানা ইণ্ডিকা]] # [[ৱায়ানাড বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]] # [[বিজয়লক্ষ্মী (কবি)]] # [[ইন্দিৰাণা বেডোমি]] # [[ইন্দিৰাণা চিৰাবাসী]] # [[নীলগিৰি কাঠনি পাৰ]] # [[বগাপেটীয়া কোকলোঙা]] # [[নীলগিৰি ফুলটোকা]] # [[মালাবাৰ কাঠ শালিকা]] # [[নীলগিৰি লেংগুৰ]] # [[নীলগিৰি তহৰ]] # [[মুগা জহামাল]] # [[নীলগিৰি মাৰ্টেন]] # [[সহ্যাদ্ৰিছ বন এন্দুৰ]] # [[এৰন বাউয়াৰৰ ঘৰ কেঁকোসাপ]] ===[[সদস্য:Sameer Kalita14|Sameer Kalita]]=== # [[মাট্টা চাউল]] # [[অষ্টমুদি হ্ৰদ]] # [[ভোপাল]] # [[কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ]] m3hu1l12jgjkp41jadt61pj5dj43gho 0 138120 623457 621829 2026-08-05T11:39:31Z InternetArchiveBot 29706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 623457 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = আদামিন্তে মকন আবু | image = | caption = চিনেমাখনৰ থিয়েটাৰ মুক্তিৰ পোষ্টাৰ | director = চেলিম আহমেদ | producer = চেলিম আহমেদ<br />আশ্ৰফ বেডী | writer = চেলিম আহমেদ | screenplay = | story = | based_on = | starring = চেলিম কুমাৰ<br />জৰীণা ৱাহাব | music = ৰমেশ নাৰায়ণ<br />আইজাক থমাছ কট্টুকাপল্লী | cinematography = মধু আম্বাট | editing = বিজয় শংকৰ | studio = অলেন্স মিডিয়া | distributor = কালাসংগম ফিল্মচ<br>লাফিং ভিলা<br />অলেন্স মিডিয়া থ্ৰূ<br>খাচ<br />মঞ্জুনাথ | released = ২৪ জুন ২০১১<ref>{{cite news |url=http://www.mathrubhumi.com/movies/malayalam/194880/ |title=ആദാമിന്റെ മകന്‍ അബു 24ന് |language=ml |date=21 June 2011 |work=Mathrubhumi |access-date=24 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110625073205/http://www.mathrubhumi.com/movies/malayalam/194880/ |archive-date=25 June 2011 |archivedate=25 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110625073205/http://www.mathrubhumi.com/movies/malayalam/194880/ |deadurl=yes }}</ref> | runtime = ১০১ মিনিট | country = [[ভাৰত]] | language = [[মালয়ালম]] | budget = ১.৫ কোটি টকা<ref name="Distribution">{{cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/small-budget-adaminte-makan-set-big-release-017 |author=Sreenivasa Raghavan |title=Small-budget Adaminte Makan... set for big release |date=21 May 2011 |work=Deccan Chronicle |location=India |access-date=25 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524045253/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/small-budget-adaminte-makan-set-big-release-017 |archive-date=24 May 2011 |archivedate=24 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524045253/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/small-budget-adaminte-makan-set-big-release-017 |deadurl=yes }}</ref> | gross = }} '''আদামিন্তে মকন আবু''' ([[মালয়ালম]]: ആദാമിന്റെ മകൻ അബു; অৰ্থ: আদামৰ পুত্ৰ আবু) হ'ল ২০১১ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত এখন ভাৰতীয় মালয়ালম ভাষাৰ সামাজিক নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ। এই কথাছবিখনৰ কাহিনী ৰচনা, পৰিচালনা আৰু সহ প্ৰযোজনা কৰিছিল চেলিম আহমেদে। ইয়াত চেলিম কুমাৰ আৰু জৰীণা ৱাহাবে মুখ্য ভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল আৰু মুকেশ, কালাভাৱন মণি, সুৰাজ ৱেঞ্জাৰামুডু আৰু নেডুমুডি বেণুৱে সহায়ক চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল। চলচ্চিত্ৰখনৰ চিত্ৰগ্ৰহণৰ দায়িত্বত আছিল মধু আম্বাট। চিনেমাখনৰ গীতসমূহৰ সুৰ ৰচনা কৰিছিল ৰমেশ নাৰায়ণে আৰু আবহ সংগীত আছিল আইজাক থমাছ কট্টুকাপল্লীৰ। চলচ্চিত্ৰখনৰ কাহিনীভাগ এজন দৰিদ্ৰ আতৰ বিক্ৰেতা আবুৰ (চেলিম কুমাৰ) জীৱনৰ ওপৰত আধাৰিত, যাৰ জীৱনৰ একমাত্ৰ অৱশিষ্ট ইচ্ছা হ'ল হজ যাত্ৰা কৰা আৰু যিটো পূৰণ কৰিবলৈ তেওঁ কঠোৰ সংগ্ৰাম কৰে। ''আদামিন্তে মকন আবু'' চলচ্চিত্ৰখনৰ পৰিকল্পনা ইয়াৰ মুক্তিৰ প্ৰায় এক দশক আগতেই আৰম্ভ হৈছিল। ২০১০ চনৰ ৭ নৱেম্বৰৰ পৰা এক মাহ ধৰি ডিজিটেল পদ্ধতিৰে ইয়াৰ চিত্ৰগ্ৰহণ কৰা হৈছিল। থ্ৰিছুৰ আৰু কোজীকোড আছিল ইয়াৰ মূল চিত্ৰগ্ৰহণৰ স্থান। ২০১১ চনৰ ২৪ জুনত চিনেমাখন ছবিগৃহত মুক্তি দিয়া হয়। মুক্তিৰ পিছতে ইয়াৰ কাহিনী, পৰিচালনা, অভিনয় শিল্পী, চিত্ৰগ্ৰহণ আৰু আবহ সংগীতৰ বাবে ব্যাপক সমালোচকৰ প্ৰশংসা লাভ কৰে। চলচ্চিত্ৰখনে চাৰিখনকৈ ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়, যাৰ ভিতৰত আছিল শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰ, শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা, শ্ৰেষ্ঠ চিত্ৰগ্ৰহণ আৰু শ্ৰেষ্ঠ আবহ সংগীত বঁটা। ইয়াৰ উপৰিও ই চাৰিখন কেৰালা ৰাজ্যিক চলচ্চিত্ৰ বঁটাও লাভ কৰে, যাৰ ভিতৰত আছিল শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰ, শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা, শ্ৰেষ্ঠ চিত্ৰনাট্য আৰু শ্ৰেষ্ঠ আবহ সংগীত বঁটা। ২০১১ চনৰ অস্কাৰ বঁটাত শ্ৰেষ্ঠ বিদেশী ভাষাৰ চলচ্চিত্ৰ বিভাগৰ বাবে ইয়াক ভাৰতৰ চৰকাৰী প্ৰৱেশ হিচাপে পঠোৱা হৈছিল যদিও ই মনোনীত হ’ব নোৱাৰিলে।<ref name="Oscar Shortlist">{{cite web |url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2012/20120118.html |title=9 Foreign Language Films Vie for Oscar |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518164323/http://www.oscars.org/press/pressreleases/2012/20120118.html |archive-date=18 May 2012 }}</ref> == কাহিনী == আবু আৰু আইচুম্মা [[কেৰালা]]ৰ মালাবাৰ অঞ্চলত বাস কৰা এহাল বৃদ্ধ মুছলমান দম্পতী। তেওঁলোকৰ জীৱনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আশা হ'ল মক্কালৈ গৈ পবিত্ৰ হজ যাত্ৰা কৰা আৰু এই লক্ষ্যত উপনীত হ'বৰ বাবে তেওঁলোকে সৰ্বস্ব ত্যাগ কৰিবলৈ সাজু হয়। আবুৱে তেওঁৰ এই সপোন সাৰ্থক কৰিবলৈ অতি কষ্টেৰে ধন সাঁচি ৰাখে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰ চাত্তাৰে নিজৰ পৰিয়ালৰ সৈতে মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ প্ৰব্ৰজন কৰাৰ পিছত মাক-দেউতাকৰ কোনো খবৰ নোলোৱা হয়। বৰ্তমান সত্তৰৰ দশক অতিক্ৰম কৰা এই দম্পতীহালে সেই বছৰতে হজ যাত্ৰা কৰাৰ উদ্দেশ্যেৰে টকা পইচা সাঁচিবলৈ আৰম্ভ কৰে। আবুৱে ধৰ্মীয় কিতাপ, ইউনানী ঔষধ আৰু ফুলৰ পৰা তৈয়াৰী সুগন্ধি আতৰ বিক্ৰী কৰে, যিবোৰ বৰ্তমানৰ সমাজত কোনেও কিনিব নিবিচাৰে। আনহাতে আইচুম্মাই গৰু আৰু কুকুৰা পোহপাল কৰি গিৰীয়েকক তেওঁলোকৰ এই সপোন পূৰণ কৰাত সহায় কৰে। দ্ৰুতগতিত সলনি হোৱা এই আধুনিক পৃথিৱীখনত আবুৱে নিজকে তেওঁ বিক্ৰী কৰা পুৰণি সামগ্ৰীসমূহৰ দৰেই অপ্ৰাসংগিক আৰু এলাগী অনুভৱ কৰে। এজন স্কুলৰ শিক্ষক অৰ্থাৎ আবুৰ বন্ধুৱে তেওঁৰ সংকটৰ সময়ত সহায়ৰ হাত আগবঢ়ায়। স্থানীয় চাহ দোকানৰ মালিকে আবুৰ প্ৰতি সহানুভূতি দেখুৱায় আৰু এজন ৰহস্যময় সন্ত "ওস্তাদে" আবুক প্ৰায়ে সঁচা পৰামৰ্শ দিয়ে। বহুতো সদাশয় লোকে আবুক পইচা ধাৰলৈ দি সহায় কৰিবলৈ বিচাৰে, কিন্তু ই ইছলামিক ধৰ্মীয় নীতিৰ বিৰোধী হোৱাৰ বাবে আবুৱে কাৰো পৰা একো ল'বলৈ অমান্তি হয়। বয়স বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে আবুৰ ব্যাকুলতা বাঢ়ি যায়। অৱশেষত উপায়ন্তৰ হৈ তেওঁ নিজৰ গৰুজনী আৰু ঘৰৰ সন্মুখৰ এডাল পুৰণি কঁঠাল গছ বিক্ৰী কৰে। এখন ট্ৰেভেল এজেন্সীৰ মেনেজাৰে আবুক বিমানৰ টিকট আৰু যাত্ৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অন্যান্য নথি-পত্ৰ প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে। এজন আৰক্ষী বিষয়াই প্ৰথমতে আবুৰ পাছপৰ্টৰ আবেদনখন নাকচ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু নিয়মীয়া উৎকোচ পোৱাৰ পিছত তেওঁ সহায়কাৰী হৈ পৰে। ইয়াৰ পিছত দম্পতীহালে হজ যাত্ৰাৰ বাবে প্ৰস্তুতি আৰম্ভ কৰে, য'ত ট্ৰেভেল এজেন্সীয়ে আয়োজন কৰা প্ৰশিক্ষণ শ্ৰেণীত অংশগ্ৰহণ কৰা, মেনিংগ’কক্কেল মেনিনজাইটিছৰ প্ৰতিষেধক গ্ৰহণ কৰা আৰু নতুন ইহৰাম বস্ত্ৰ ক্ৰয় কৰা আদি অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। আবুৱে তেওঁৰ পুৰণি সকলো সৰু সৰু ধাৰ পৰিশোধ কৰে আৰু বহু দূৰ ভ্ৰমণ কৰি পূৰ্বৰ এজন চুবুৰীয়া চুলেমানৰ ওচৰলৈ গৈ ক্ষমা খোজে, যাৰ সৈতে এসময়ত তেওঁৰ কন্দল হৈছিল। যেতিয়া পাছপৰ্ট আৰু টিকট সাজু হয় আৰু কোজীকোডলৈ বাছ যাত্ৰাৰ সময় আহে, তেতিয়া কৰাত কলৰ মালিকে আবুৰ গছজোপাৰ বাবদ পইচা খিনি দিয়াৰ সময়ত কয় যে গছজোপাৰ কাঠ ভিতৰি পচি গৈছিল আৰু ই কোনো কামৰ নহয়। তথাপিও আবুৰ উদ্দেশ্য যিহেতু পবিত্ৰ আছিল, সেয়েহে তেওঁ আবুক পইচাখিনি ৰাখিবলৈ জোৰ কৰে। কিন্তু আবুৱে এই ধন ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰে, কাৰণ এই পইচা হালাল নহয় আৰু ই আল্লাক অসন্তুষ্ট কৰিব পাৰে। যেতিয়া আবু নিশ্চিত হয় যে তেওঁৰ সপোন এইবাৰ পূৰণ নহ'ব, তেতিয়া তেওঁ আন এটা সিদ্ধান্তত উপনীত হয়— যে গছজোপাৰো জীৱন আছিল আৰু ঘৰৰ সন্মুখৰ গছজোপা কাটোতে বহুতো সৰু সৰু জীৱৰ মৃত্যু হৈছিল। আবুৱে অনুমান কৰে যে হয়তো এইটোৱেই তেওঁৰ যাত্ৰা সফল নোহোৱাৰ অন্যতম কাৰণ। হজৰ পবিত্ৰ প্ৰত্যুষত আবুৱে তেওঁৰ পত্নীক কয় যে তেওঁলোকে অহা বছৰ যাত্ৰা কৰিব। ইয়াৰ পিছত তেওঁ ঘৰৰ সন্মুখত এটা নতুন কঁঠাল গছৰ পুলি ৰোপণ কৰে আৰু হজৰ দিনা পুৱা প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ মছজিদলৈ যোৱা দেখা যায়। == অভিনয় শিল্পী == * চেলিম কুমাৰ: আবু * জৰীণা ৱাহাব: আইচুম্মা * আদৰ্শ এণ্টো: চাথাৰ * মুকেশ: আশ্ৰফ * কালাভাৱন মণি: জনচন * থম্পি এণ্টনী: ওস্তাদ * সুৰাজ ৱেঞ্জাৰামুডু: হায়দৰ * নেডুমুডি বেণু: গোৱিন্দন মাষ্টৰ * টি এছ ৰাজু: মালিয়েক্কাল আচাইনাৰ হাজী * জাফৰ ইদুক্কী: ফটোগ্ৰাফাৰ * শশী কলিংগ: কবীৰ * এম আৰ গোপকুমাৰ: চুলেমান * অম্বিকা মোহন: নলিনী * নিশা সাৰংগী: ৰাবিয়া * মুৰুলী: আমীৰ * মহম্মদ মায়ানাদ: কায়িতী * বিনোদ কোভীৰ: মইদীন * শশীধৰন মত্তনুৰ: মাম্মুঞ্জী == নিৰ্মাণ == === পৰিকল্পনা === চলচ্চিত্ৰখন মুক্তি পোৱাৰ প্ৰায় এক দশক আগৰে পৰা ইয়াৰ পৰিকল্পনা আৰম্ভ হৈছিল।<ref name="And the..">{{cite news |url=http://indianexpress.com|author=Shaju Philip|title=And The awards go to... |date=20 May 2011|work=The New Indian Express |location=India|access-date=9 June 2011}}</ref> ''আদামিন্তে মকন আবু'' আছিল চেলিম আহমেদৰ পৰিচালনাৰ প্ৰথমখন পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্য চলচ্চিত্ৰ। তেওঁ উল্লেখ কৰে যে বহু বছৰ ধৰি এই কাহিনীটো তেওঁৰ মনত আছিল। ২০০০ চনৰ আৰম্ভণিতে কলেজীয়া শিক্ষা সমাপ্ত কৰাৰ পিছত আহমেদে চলচ্চিত্ৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰাৰ সপোন দেখিছিল, কিন্তু তাত সুযোগ পোৱাটো সহজ নাছিল। অৱশেষত তেওঁ এজন ভ্ৰমণ পৰামৰ্শদাতা বা ট্ৰেভেল কনচুলটেণ্ট হিচাপে কাম কৰিবলৈ লয়। এই সময়ছোৱাত তেওঁ শুনা বিভিন্ন কাহিনী আৰু লগ পোৱা মানুহবোৰে তেওঁৰ মনত এই চলচ্চিত্ৰখনৰ বীজ ৰোপণ কৰিছিল।<ref>{{cite news|url=http://thehindu.com|title=Salim's story|author=Divya Kumar|work=The Hindu |location=India|date=20 June 2011|access-date=21 June 2011}}</ref> ছবিখনৰ মুখ্য চৰিত্ৰ দুটা এক বাস্তৱ জীৱনৰ দম্পতীৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত আছিল। আহমেদে জনোৱা মতে, জেণ্ডা বিমান বন্দৰত নিজৰ পৰিয়ালৰ বাবে অনা উপহাৰ সামগ্ৰীৰ অতিৰিক্ত ওজনৰ সমস্যা সমাধানৰ চেষ্টা কৰি থকাৰ সময়তে তেওঁ ওমৰা পালন কৰি উভতি অহা এহাল দম্পতীক লগ পাইছিল। তেওঁলোকে হজ যাত্ৰাৰ আশাত অতি সাধাৰণভাৱে জীৱন নিৰ্বাহ কৰি টকা পইচা সাঁচিছিল, কিন্তু কেতিয়াবাও হজ কৰিব নোৱাৰিব বুলি শংকা কৰি অৱশেষত ওমৰা কৰিয়েই সন্তুষ্ট আছিল। আহমেদে তেওঁলোকৰ সৈতে বন্ধুত্ব কৰে আৰু বিমানৰ খেলিমেলি বা হোটেলত থকাৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰে। এই সময়ছোৱাতে তেওঁ দম্পতীহালৰ অমৰ প্ৰাণশক্তি, জীৱন আৰু গুণসমূহৰ বিষয়ে জানিব পাৰিছিল।<ref>[http://thehindu.com "‘Adaminte Makan Abu' to be remade in Hindi"]. The Hindu. 25 November 2011. Retrieved 2 December 2011.</ref><ref>[https://archive.org "Everybody is becoming a critic today: Nikhil Advani"]. The Times of India. 19 October 2011. Retrieved 11 November 2011.</ref> মুখ্য চৰিত্ৰ আবু আহমেদৰ নিজ গাঁৱৰ আবুট্টীকা নামৰ এজন ব্যক্তিৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত আছিল, যাৰ অবয়ব আৰু ব্যৱহাৰ এই চৰিত্ৰটোৰ সৈতে বহুখিনি মিলিছিল। আহমেদৰ নিজৰ ভাষাত, ওমৰা তীৰ্থযাত্ৰাত লগ পোৱা বৃদ্ধ দম্পতীহাল আৰু আবুট্টীকাৰ চৰিত্ৰ মিলি অৱশেষত ''আদামিন্তে মকন আবু'' ৰূপ লয়।<ref name="Cinegoerinterview">Y. Sunitha Chowdhary. (2 October 2011). [http://cinegoer.com "Interview With Salim Ahamed"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204025825/http://cinegoer.com |date=4 December 2011 }}. Cinegoer.com. Retrieved 8 December 2011.</ref> আহমেদে উল্লেখ কৰে যে তেওঁ কলেজীয়া দিনবোৰত তিনিটা মূল কাহিনী লিখিছিল, যাৰ ভিতৰত এটা আছিল কেৰালাৰ এখন স্থানীয় স্কুলৰ ওপৰত, এটা আছিল থ্ৰীলাৰ আৰু তৃতীয়টো আছিল আবুৰ কাহিনী। যিহেতু বহুতে এই কাহিনীটো পছন্দ কৰিছিল, সেয়েহে তেওঁ ''আদামিন্তে মকন আবু'' নিৰ্মাণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ বিচাৰিছিল যে তেওঁৰ প্ৰথমখন ছবিয়ে এখন সমাজলৈ এক বাৰ্তা কঢ়িয়াই আনক। আহমেদক চূড়ান্ত চিত্ৰনাট্য প্ৰস্তুত কৰিবলৈ মাত্ৰ এমাহ সময় লাগিছিল। আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান আছিল এজন প্ৰযোজক বা বিত্তীয় সহায়কাৰী বিচাৰি উলিওৱাটো। এইধৰণৰ অ-বাণিজ্যিক ছবিৰ বাবে কোনেও ধন খৰচ কৰিবলৈ সাজু নাছিল, যাৰ বাবে তেওঁ টেলিভিশ্যনৰ কামৰ পৰা পোৱা দৰমহা সাঁচিবলৈ আৰম্ভ কৰে। কিন্তু সেইয়া পৰ্যাপ্ত নাছিল। অৱশেষত তেওঁ এজন বন্ধু তথা প্ৰযোজক আশ্ৰফ বেডীৰ কাষ চাপে। আশ্ৰফ বেডী ইয়াৰ পূৰ্বে ''চাম্বু'' নামৰ ছবিখনৰ অন্যতম প্ৰযোজক আছিল য'ত চেলিম আহমেদে চিত্ৰনাট্য লিখিছিল। ''চাম্বু'' ছবিৰ শ্বুটিং চলি থকাৰ সময়তে চেলিম আহমেদে আশ্ৰফ বেডীৰ সৈতে এই কাহিনীটো আলোচনা কৰিছিল। যিহেতু আশ্ৰফ বেডী পূৰ্বৰে পৰা এই কাহিনীৰ সৈতে পৰিচিত আছিল, সেয়েহে তেওঁ লগে লগে চেলিম আহমেদৰ সৈতে যুটীয়াভাৱে ছবিখন প্ৰযোজনা কৰিবলৈ মান্তি হয়। === অভিনয় শিল্পী নিৰ্বাচন === প্ৰযোজক আশ্ৰফ বেডী আৰু পৰিচালক চেলিম আহমেদে ছবিখনৰ কলা-কুশলী আৰু অভিনয় শিল্পী চূড়ান্ত কৰাৰ আগতে যথেষ্ট গৱেষণা কৰিছিল।<ref name="Livemint interview"/> মুখ্য চৰিত্ৰৰ বাবে তেওঁলোকে চেলিম কুমাৰক বাছনি কৰি এক গম্ভীৰ বিষয়ৰ ওপৰত চিনেমা নিৰ্মাণ কৰাৰ বিপদাশংকা লৈছিল, কিয়নো অভিনেতাগৰাকীৰ পৰম্পৰাগত নায়কৰ দৰে গ্লেমাৰ নাছিল। অৱশেষত ছবিখনৰ ফলাফলৰ মূল্যৰ তুলনাত এই বিপদাশংকা তেনেই নগণ্য হ'ব বুলি তেওঁলোকৰ আত্মবিশ্বাস আছিল।<ref>{{cite news|url=http://indiatimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105144447/http://indiatimes.com|url-status=dead|archive-date=5 November 2012|author=T. Ramavarman |title=Debut director makes a mark |date=19 May 2011|location=India|work=The Times of India|access-date=25 May 2011}}</ref><ref name="Mangalam report">{{cite news|url=http://mangalam.com |title=കാല്‍പ്പനികതയുടെ കൈയൊപ്പ്‌|language=ml|author=K. Sujith|work=Mangalam |date=29 May 2011|access-date=8 June 2011}}</ref> ২০১০ চনৰ চলচ্চিত্ৰ ''বেষ্ট এক্টৰ'' ৰ ছেটত আহমেদে অভিনেতাজনক লগ কৰি এই চৰিত্ৰটোত অভিনয় কৰিবলৈ মান্তি কৰায়। আহমেদৰ মতে চেলিম কুমাৰৰ জনপ্ৰিয়তা আৰু বহুমুখী অভিনয় প্ৰতিভাৰ বাবেই তেওঁ আছিল এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে এক উপযুক্ত পছন্দ।<ref name="Cinegoerinterview"/> কেৰালা কেফে নামৰ চুটি ছবিৰ সংগ্ৰহটোৰ অন্যতম ছবি ''ব্ৰীজ'' ত এজন পুত্ৰ যিয়ে নিজৰ বৃদ্ধ মাকক এৰি থৈ যাবলৈ বাধ্য হয়, চেলিম কুমাৰে কৰা অসাধাৰণ অভিনয় প্ৰদৰ্শন দেখিয়েই চেলিম আহমেদে তেওঁক এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে বাছি লৈছিল।<ref>{{cite news|url=http://hindu.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20111215155013/http://hindu.com|url-status=dead|archive-date=15 December 2011|title=Stepping into limelight|author=Vijay George|date=27 May 2011|access-date=27 May 2011|work=The Hindu|location=Chennai, India|archivedate=15 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715161245/http://hindu.com/|deadurl=yes}}</ref> চেলিম কুমাৰে প্ৰথমতে এই চৰিত্ৰটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ কিছু কুণ্ঠাবোধ কৰিছিল, কিয়নো তেওঁ এজন মূল নায়ক হিচাপে গোটেই চিনেমাখন আগবঢ়াই নিয়াক লৈ নিশ্চিত নাছিল। কিন্তু পৰিচালক আহমেদৰ সম্পূৰ্ণ বিশ্বাস আছিল<ref>{{cite news|url=https://rediff.com|title=Meet National Award winner Salim Kumar|date=20 May 2011|publisher=Rediff|access-date=25 May 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://deccanchronicle.com |author=Keerthy Ramachandran |title=Glad to be part of noble project: Salim Kumar |date=19 May 2011 |work=Deccan Chronicle |location=India |access-date=25 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523062020/http://deccanchronicle.com |archive-date=23 May 2011 }}</ref> আৰু তেওঁ কুমাৰক আশ্বাস দিছিল যে চলচ্চিত্ৰখনত উদ্যোগটোৰ শীৰ্ষ কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞসকল থাকিব। তেওঁ অভিজ্ঞ চিত্ৰগ্ৰহণকাৰী মধু আম্বাট আৰু সংগীত পৰিচালনাৰ বাবে আইজাক থমাছ কট্টুকাপল্লীক ছবিখনলৈ আনিছিল। সাধাৰণতে হাস্যৰসাত্মক চৰিত্ৰৰ বাবে পৰিচিত চেলিম কুমাৰে এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে কোনো বিশেষ প্ৰস্তুতি চলোৱা নাছিল<ref>{{cite news |url=https://deccanherald.com|title=Salim Kumar, an unlikely hero|date=19 May 2011 |work=Deccan Herald |location=India|access-date=25 May 2011}}</ref><ref name="Rediff interview">{{cite news |url=https://rediff.com|author=Meghna George |title=Malayali jury members play down own actors|date=24 May 2011|publisher=Rediff|access-date=25 May 2011}}</ref> আৰু এই কামৰ বাবে তেওঁ কোনো পাৰিশ্ৰমিক লোৱা নাছিল।<ref>{{cite news|url=http://deccanchronicle.com |author=Manoj K. Das |title=Hero of Laughing Villa |date=21 May 2011 |work=Deccan Chronicle |location=India |access-date=25 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524064418/http://deccanchronicle.com |archive-date=24 May 2011 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://mangalam.com|title=ചില്ലറ മാത്രം വാങ്ങി അഭിനയിച്ചു|language=ml|date=22 May 2011|work=Mangalam|access-date=25 May 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://madhyamam.com|title=അബുവിന്റെ പെട്ടി സലിംകുമാറിന്റെ പ്രതിഫലം|language=ml|date=20 May 2011|work=Madhyamam|access-date=26 May 2011|archive-url=https://archive.org|archive-date=2 June 2011|url-status=dead}}</ref> ''কেলেণ্ডাৰ'' চলচ্চিত্ৰৰ জৰিয়তে মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ জগতলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰা জৰীণা ৱাহাবে ছবিখনত মুখ্য মহিলা চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। আহমেদৰ মতে তেওঁক এই চৰিত্ৰত লোৱা হৈছিল কাৰণ তেওঁৰ মুখমণ্ডল এগৰাকী পৰম্পৰাগত মালাবাৰ মুছলমান মহিলাৰ দৰে আছিল।<ref name="Livemint interview">{{cite web|url=https://livemint.com|title=Pilgrim's progress|author=Parvati Jayaraman|work=Mint|date=11 November 2011|access-date=12 November 2011}}</ref> কুমাৰ আৰু ৱাহাবৰ উপৰিও ছবিখনত কালাভাৱন মণি, মুকেশ, সুৰাজ ৱেঞ্জাৰামুডু, নেডুমুডি বেণু আৰু জাফৰ ইদুক্কীৰ দৰে কেইবাজনকৈ অভিনেতাই গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। আহমেদে উল্লেখ কৰে যে তেওঁ আৰম্ভণিৰে পৰা চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগৰ শ্ৰেষ্ঠ ব্যক্তিসকলৰ সৈতে কাম কৰিব বিচাৰিছিল আৰু এই বিষয়টো আটাইৰে পছন্দ হোৱাৰ বাবে কামটো তুলনামূলকভাৱে সহজ হৈ পৰিছিল।<ref name="Livemint interview"/> চিনেমাখনৰ জৰিয়তে মধু আম্বাটে প্ৰায় ১২ বছৰৰ বিৰতিৰ পিছত এখন মালয়ালম চলচ্চিত্ৰত কাম কৰিছিল।<ref name="Creation is often traumatic">{{cite news|url=http://newindianexpress.com |archive-url=https://archive.org |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |title=Creation is often traumatic|author=Shankaran Malini|date=23 June 2011|work=The New Indian Express |location=India|access-date=13 November 2011}}</ref> === চিত্ৰগ্ৰহণ === ছবিখনৰ আটাইকেইজন অভিনেতা-অভিনেত্ৰীৰ মেকআপৰ দায়িত্বত আছিল পট্টনম ৰছিদ।<ref>{{cite news|url=http://in.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016070654/http://in.com |url-status=dead |archive-date=16 October 2012 |title=The make-up king of mollywood|publisher=IBN Live|work=The New Indian Express |location=India|date=4 July 2011|access-date=4 July 2011}}</ref> প্ৰথম অৱস্থাত তেওঁ ব্যৱহাৰ কৰা কৃত্ৰিম দাড়িখন চেলিম কুমাৰৰ ছালৰ ৰং বা স্কিন টোনৰ সৈতে মিল খোৱা নাছিল, যাৰ বাবে তেওঁ মুম্বাইৰ পৰা নিজৰ ধন খৰচ কৰি এটা উপযুক্ত কৃত্ৰিম দাড়ি আমদানি কৰিছিল।<ref name="Makeup">{{cite news|url=http://deccanchronicle.com |author=T. S. Sreenivasa Raghavan |title=Controversy's Makan Abu? |date=22 May 2011 |work=Deccan Chronicle |location=India |access-date=25 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525103710/http://deccanchronicle.com |archive-date=25 May 2011 }}</ref> ২০১০ চনৰ ৭ নৱেম্বৰৰ পৰা কেৰালাৰ থ্ৰিছুৰ আৰু কোজীকোডত ছবিখনৰ শ্বুটিং আৰম্ভ হৈছিল।<ref>{{cite web|url=http://keralamax.com |title=Adaminte Makan Abu – Salim Kumar to do the lead role in the film! |date=3 November 2010 |publisher=Keralmax.com |access-date=30 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.org |archive-date=4 April 2012 }}</ref> ছবিখনৰ বেছিভাগ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ থ্ৰিছুৰৰ আথানিস্থিত এটা ঘৰত চিত্ৰগ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এই চলচ্চিত্ৰখনৰ জৰিয়তে আত্মপ্ৰকাশ কৰা কলা পৰিচালক জ্যোতিষে মাত্ৰ ২ লাখ টকাৰ সীমিত বাজেটত এই ছেটটো তৈয়াৰ কৰি উলিয়াইছিল।<ref>{{cite news |url=http://manoramaonline.com|title=ആദാമിന്റെ വീടൊരുക്കിയ ആനന്ദത്തോടെ ജ്യോതിഷ് |language=ml|date=21 May 2011|work=Malayala Manorama|access-date=25 May 2011}}</ref> চলচ্চিত্ৰখন এখন এৰিফ্লেক্স ডি ২১ (Arriflex D-21) কেমেৰা ব্যৱহাৰ কৰি ডিজিটেল পদ্ধতিৰে শ্বুটিং কৰা হৈছিল। চিত্ৰগ্ৰহণকাৰী মধু আম্বাটে জানিবলৈ দিয়ে যে খৰচ আৰু কম কৰিবলৈ তেওঁ প্ৰথমতে ১৬ মিমি ফিল্ম ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল, কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত ৩৫ মিমি ফিল্ম ব্যৱহাৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয় কাৰণ তেওঁ ছবিখনত বহুতো লং শ্বট ল'ব বিচাৰিছিল। তেওঁৰ মতে এই দীঘলীয়া শ্বটসমূহে চৰিত্ৰটোৰ অকলশৰীয়া অনুভূতিক সুন্দৰকৈ ফুটাই তোলাত সহায় কৰিছিল।<ref>{{cite news|author=Shobha Warrier|url=https://rediff.com|title=We all knew we had a great film!|publisher=Rediff|date=25 May 2011|access-date=26 May 2011}}</ref> ইয়াৰ উপৰিও আম্বাটে লাইটিঙৰ ক্ষেত্ৰতো নতুন পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা চলাইছিল আৰু ছবিখনৰ মূল বিষয়বস্তু তথা ভাবৰ সৈতে সম্পূৰ্ণ মিল থকা এক ব্যতিক্ৰমী লাইটিং শৈলী বাছনি কৰি লৈছিল।<ref>{{cite news|language=ml |work=Mathrubhumi |date=20 May 2011 |access-date=8 December 2011 |title=മലയാളത്തിലെ നേട്ടം ആവേശകരം- മധു അമ്പാട്ട് |url=http://mathrubhumi.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012052744/http://mathrubhumi.com |archive-date=12 October 2013 }}</ref> চলচ্চিত্ৰখনৰ মুঠ বাজেট আছিল প্ৰায় ১.৫ কোটি টকা। ''আদামিন্তে মকন আবু'' চিনেমাখন সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ আহমেদে টেলিভিছন ধাৰাবাহিকৰ চিত্ৰনাট্য লিখি আৰু পৰিচালকসকলক সহায় কৰি বিগত বছৰবোৰত সাঁচি থোৱা সকলো ধন খৰচ কৰিবলগীয়া হৈছিল।<ref name="Outlook report">Minu Ittyipe. (5 December 2011). [http://outlookindia.com "Kodak Moment"]. Outlook. Retrieved 2 December 2011.</ref> অৱশ্যে সাঁচি থোৱা ধনেৰে ছবিখন প্ৰযোজনা কৰিবলৈ নাটনি হৈছিল। আহমেদে মনত পেলাই যে যেতিয়া চিনেমাখনত কোনেও বিত্তীয় সহায় কৰিবলৈ সাজু নাছিল, তেতিয়া তেওঁ বন্ধু তথা প্ৰযোজক আশ্ৰফ বেডীৰ ওচৰ চাপিছিল আৰু তেওঁ লগে লগে যুটীয়াভাৱে ছবিখন প্ৰযোজনা কৰিবলৈ সন্মত হৈছিল। এই পৰ্যায়ৰ পৰাই চিনেমাখনৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যই গতি লাভ কৰে আৰু মাত্ৰ ৩১ দিনৰ ভিতৰতে ইয়াৰ মূল চিত্ৰগ্ৰহণৰ কাম সম্পূৰ্ণ হয়।<ref name="Madhu Ambat">{{cite news|url=http://deccanchronicle.com |title=Madhu hasn't seen his movie |date=20 May 2011 |work=Deccan Chronicle |location=India |access-date=25 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063917/http://deccanchronicle.com |archive-date=24 May 2011 }}</ref> ছবিখনৰ কাৰিকৰী মানদণ্ড উন্নত কৰিবলৈ ১৯ নৱেম্বৰত লছ এঞ্জেলছত অস্কাৰ একাডেমীৰ সদস্যসকলৰ বাবে চিনেমাখনৰ চৰকাৰী প্ৰদৰ্শনীৰ পূৰ্বে অস্কাৰ বঁটা বিজয়ী শব্দ নক্সাকাৰ ৰিচুল পুকুটিয়ে ইয়াৰ শব্দসমূহ পুনৰ সংমিশ্ৰণ আৰু নক্সা কৰিছিল। এই ছবিখনক নতুন ৰূপ দিবলৈ এদল প্ৰথম শ্ৰেণীৰ কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞই কোনো পাৰিশ্ৰমিক নোলোৱাকৈ আগবাঢ়ি আহিছিল।<ref>["Adaminte Makan Abu gets a makeover for the Oscars"]. NDTV. 23 November 2011. Retrieved 2 December 2011.</ref><ref>K. A. Antony. (Undated). [http://omantribune.com "Adaminte Makan begins Oscar hunt"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605032023/http://omantribune.com |date=5 June 2012 }}. Retrieved 2 December 2011.</ref> চিনেমাখনৰ গ্ৰাফিক্সৰ দায়িত্বত আছিল ফিজ থোপ্পিল।<ref>{{cite news|work=The New Indian Express |publisher=IBN Live |date=3 December 2011|time=11:14 am (IST)|location=Kochi, India|title=The glory of Mother Mary |url=http://in.com|archive-url=https://archive.today/20120708213346/http://in.com|url-status=dead|archive-date=8 July 2012|access-date=8 December 2011}}</ref> == মূল বিষয়বস্তু == চলচ্চিত্ৰখনে জাতি আৰু ধৰ্মৰ ঊৰ্ধ্বত মানৱীয় সম্পৰ্কৰ বিভিন্ন দিশৰ লগতে এক সাৰ্বজনীন বাৰ্তা কঢ়িয়াই আনিছে। মানৱীয় मूल्यবোধ আৰু বিভিন্ন গোটৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্প্ৰীতিৰ দিশটোক সুন্দৰকৈ দাঙি ধৰিছে। এই মূল ভাবসমূহ বিশেষকৈ সেই দৃশ্যবোৰত স্পষ্ট হৈ পৰে য'ত আবুৰ সহায়ৰ বাবে আগবাঢ়ি অহা গাঁৱৰ লোকসকলৰ পৰিসৰত এজন খ্ৰীষ্টান ব্যৱসায়ী (জনচন, চৰিত্ৰত কালাভাৱন মণি) আৰু এজন হিন্দু স্কুলৰ শিক্ষক (নেডুমুডি বেণু) অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। এক সৰল কাহিনীভাগৰ জৰিয়তে ''আদামিন্তে মকন আবু'' চিনেমাখনে পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বাৰ্তাও প্ৰেৰণ কৰে। প্ৰকৃতি আৰু ইয়াৰ সহচৰ জীৱসমূহৰ সৈতে মানুহৰ সম্পৰ্কক এডাল কঁঠাল গছ আৰু এজনী পোহনীয়া গৰুৰ জৰিয়তে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হৈছে, যিবোৰ আবুই তীৰ্থযাত্ৰালৈ যোৱাৰ ধন গোটাবলৈ গধুৰ মনেৰে বিক্ৰী কৰে। আমি দেখা পাওঁ যে গছজোপা কাটি অসংখ্য জীৱৰ বাসস্থান ধ্বংস কৰাৰ বাবে আবুই নিজকে ধিক্কাৰ দিছে। ছবিখনৰ মূল থিয়েটাৰ সংস্কৰণত এটা দৃশ্য আছে য'ত একাংশ সন্দেহী দোকানদাৰে গুণগুণাই কয় যে আবুই এই ভ্ৰমণৰ খৰচ যোগাবলৈ ওছামা বিন লাডেনৰ পৰা নিশ্চয় চেক পাইছে। কেইবাজনো সমালোচকে লক্ষ্য কৰিছে যে এই উল্লেখ ইচ্ছাকৃতভাৱে কৰা হৈছে যাতে ইয়াক এখন আধুনিক মুছলমান চলচ্চিত্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিব পৰা যায়।<ref name="ICAreview"/> ঐশ্বৰিক সংযোগৰ শক্তি থকা গাঁৱৰ ভৱিষ্যতবক্তা ওস্তাদৰ চৰিত্ৰটোৱেও ইয়াক এখন অধিক ইছলামীয় ধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ কৰি তুলিছে।<ref name="Prabodhanam">{{cite news |author=Muhammad Shameem |url=http://www.prabodhanam.net/detail.php?cid=287&tp=1 |language=ml |work=Prabodhanam |date=23 July 2011 |access-date=8 December 2011 |title=ആദാമിന്റെ മകന്‍ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930171937/http://www.prabodhanam.net/detail.php?cid=287&tp=1 |archive-date=30 September 2011 |archivedate=30 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930171937/http://www.prabodhanam.net/detail.php?cid=287&tp=1 |deadurl=yes }}</ref> উল্লেখনীয়ভাৱে ''আদামিন্তে মকন আবু'' চলচ্চিত্ৰখনত কোনো প্ৰকৃত নেতিবাচক চৰিত্ৰ নাই। আবু আৰু আইচুম্মাৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ চাত্তাৰ (যিয়ে নিজৰ বৃদ্ধ পিতৃ-মাতৃক পৰিত্যাগ কৰে), তেওঁৱেই হৈছে সামান্য নেতিবাচক দিশ থকা একমাত্ৰ চৰিত্ৰ। এই উল্লেখে ভাৰতৰ নিঃসহায় জ্যেষ্ঠ নাগৰিকসকলে সন্মুখীন হোৱা সমস্যাসমূহক চিত্ৰায়িত কৰিছে, যাৰ ফলত ''আদামিন্তে মকন আবু'' এখন সামাজিকভাৱে সচেতন ছবি হিচাপে গঢ়ি উঠিছে।<ref name="Prabodhanam"/> গোলকীকৰণো ছবিখনৰ অন্যতম এক মুখ্য চিন্তাৰ বিষয়। গোলকীকৰণে সমসাময়িক কেৰালাক স্পৰ্শ কৰা পদ্ধতিটো ছবিখনত দেখুওৱা হৈছে যে ইয়াৰ বহুতো পুৰুষ কৰ্ম সংস্থাপনৰ বাবে ডুবাই বা অন্যান্য উপসাগৰীয় ৰাজ্যলৈ গৈছে আৰু তেওঁলোকে ঘৰলৈ টকা পইচা পঠিয়াই যদিও তেওঁলোকৰ অনুপস্থিতিয়ে অঞ্চলটোক অপৰিসীমভাৱে সলনি কৰি পেলাইছে।<ref name="Hollywood Reporter"/> কোনো কোনো সমালোচকে অনুভৱ কৰিছে যে ছবিখনৰ চৰিত্ৰসমূহৰ লগতে ইয়াৰ পটভূমিও অতিমাত্ৰা আদৰ্শবাদী। বিশিষ্ট সমালোচক এছ আনন্দনে লক্ষ্য কৰিছে যে ব্যস্ত চহৰ এখনৰ পৰা বাবে বেছি আঁতৰত নথকা এই আধুনিক যুগৰ গাঁওখনৰ বাসিন্দা সঁচাকৈয়ে সম্প্ৰীতিপূৰ্ণ, কিন্তু গাঁৱৰ জীৱনৰ এনে এক অতি-আদৰ্শবাদী দৃশ্য বৰ্তমানৰ বাবে অপ্ৰাসংগিক। তেওঁৰ মতে গাঁৱৰ সামাজিক জীৱনে ১৯৮০ ৰ দশকৰ গ্ৰাম্য কেৰালাৰ কথা মনত পেলাই দিয়ে, য’ত সজ কাম কৰা লোক আৰু ৰহস্যময় সন্তৰ উপস্থিতি আছিল। এই পৰিৱেশ বৰ্তমান সময়ত সঁচা বাবে অতিমাত্ৰা আদৰ্শবাদী। অৱশ্যে পৰিচালক চেলিম আহমেদে বৈকমে মহম্মদ বশ্বীৰৰ সৃষ্টিৰ দৰে এক পৰিৱেশত জীৱনটো চিত্ৰায়িত কৰিবলৈ ওলাইছে, য’ত আন্তঃধৰ্মীয় লোকসকলে অন্যান্য জীৱসমূহৰ সৈতে এই পৃথিৱীখন আনন্দৰে ভগাই ল’বলৈ পাই সুখী হয়।<ref name="The Hindu review"/> ইয়াৰ উত্তৰত চেলিম আহমেদে কয় যে চৰিত্ৰসমূহ আদৰ্শবাদী হ'লেও বাস্তৱত এনে মানুহৰ অস্তিত্ব আছে। আবুৰ দৰে এজন ব্যক্তিৰ সততা আৰু আনৰ প্ৰতি থকা সজ ভাৱেই তেওঁক আনৰ পৰাও মৰম আৰু সজ ব্যৱহাৰ লাভ কৰাত সহায় কৰে।<ref name="Livemint interview"/> == সংগীত == {{Infobox album | name = আদামিন্তে মকন আবু | type = soundtrack | artist = ৰমেশ নাৰায়ণ | cover = | alt = | released = ২০১১ | recorded = | venue = | studio = | genre = চলচ্চিত্ৰৰ সংগীতবাহিনী | length = ২৩:২২ | label = মনোৰমা মিউজিক | producer = | prev_title = মকৰমঞ্জু | prev_year = ২০১১ | next_title = | next_year = }} চলচ্চিত্ৰখনৰ মূল আবহ সংগীত আইজাক থমাছ কট্টুকাপল্লীৰ। যিহেতু বিষয়বস্তু আৰু আৱেগ সাৰ্বজনীন আছিল, সেয়েহে কট্টুকাপল্লীয়ে সংগীতক কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ মাজতে আৱদ্ধ কৰি ৰাখিব বিচৰা নাছিল। কাহিনীটো যিহেতু হজ যাত্ৰাৰ বিষয়ে আছিল, সেয়েহে তেওঁ আৰবী সুৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল, কিন্তু পৰ্দাত হজৰ মূল বিষয়বস্তু অহালৈকে ইয়াক নূন্যতম পৰ্যায়ত ৰাখিছিল। তেওঁ ইয়াত উড, মেণ্ডোলিন, [[সন্তুৰ]] আৰু [[সৰোদ]]ৰ দৰে আৰবী বাদ্যযন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও কট্টুকাপল্লীয়ে [[তবলা]], [[বাঁহী]], উত্তৰ কেৰালাৰ [[ঢোল]] আৰু আফ্ৰিকান ড্ৰামো ব্যৱহাৰ কৰিছিল। মালয়ালম চলচ্চিত্ৰৰ সাধাৰণ নিয়মৰ বিপৰীতে এই ছবিখনত মিতব্যয়ী বা নূন্যতম সংগীত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কট্টুকাপল্লীয়ে ''আদামিন্তে মকন আবু'' চলচ্চিত্ৰখনত বহু সময় নীৰৱতা অটুট ৰাখিছিল আৰু এই নীৰৱতাৰ পূৰ্বে আৰু পিছত আৰোহণ আৰু অৱৰোহণ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-interview-with-isaac-thomas-kottukapally/20110606.htm|title=Films can do without background music|author=Shobha Warrier|date=6 June 2011|publisher=Rediff|access-date=8 June 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://mangalam.com/index.php?page=detail&nid=430323&lang=malayalam|title=വഴിമാറിപ്പോയ പഥികന്‍|language=ml|author=Ramesh Puthiyamathom|work=Mangalam|date=29 May 2011|access-date=8 June 2011}}</ref> ''আদামিন্তে মকন আবু'' চিনেমাখনৰ গীতসমূহৰ সুৰ ৰচনা কৰিছিল ৰমেশ নাৰায়ণে<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/arts/music/article2131751.ece|title=Raga of life|author=Nita Sathyendran|date=27 June 2011|work=The Hindu |location=India|access-date=1 July 2011}}</ref> আৰু গীতৰ কথা আছিল ৰফিক আহমেদৰ। মনোৰমা মিউজিকৰ বেনাৰত মুক্তি পোৱা এই সংগীত এলবামটিত [[শংকৰ মহাদেৱন]], ৰমেশ নাৰায়ণ, [[হৰিহৰণ]], সুজাতা, মধুশ্ৰী নাৰায়ণ আৰু শ্ৰীনিৱাসে কণ্ঠদান কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/musicAlbumDetails.do?albumOid=2257839&type=FILM&BV_ID=@@@|title=Adaminte Makan Abu|work=Malayala Manorama|access-date=30 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303101427/http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/musicAlbumDetails.do?albumOid=2257839&type=FILM&BV_ID=@@@|archive-date=3 March 2012|url-status=dead}}</ref> এই সংগীতে সাধাৰণতে ইতিবাচক সমালোচনা লাভ কৰিছিল। চিটি জাৰ্নেলৰ টি সুধীশে গীতসমূহক অৰ্থপূৰ্ণ আৰু হৃদয়স্পৰ্শী বুলি অভিহিত কৰিছে।<ref name="City Journal review"/> ডেক্কান ক্ৰনিকলৰ কীৰ্তি ৰামচন্দ্ৰনে কয় যে সংগীত উৎকৃষ্ট আৰু চিনেমাৰ মেজাজৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ। তেওঁ লগতে কয় যে আন কণ্ঠশিল্পীসকলেও সুন্দৰ সংগীত সৃষ্টি কৰিছে যদিও মক্কা মদীনাথিল গীতটিয়ে ছবিখনৰ মূল বিষয়বস্তুক সুন্দৰকৈ দাঙি ধৰিছে।<ref name="DC review"/> === গীতৰ তালিকা === {{tracklist | headline = | extra_column = কণ্ঠশিল্পী | total_length = 23:22 | title1 = মক্কা মদীনাথিল | extra1 = [[শংকৰ মহাদেৱন]], ৰমেশ নাৰায়ণ | length1 = 5:32 | title2 = কিনাবিন্তে মিনাৰাথিল | extra2 = [[হৰিহৰণ]] | length2 = 3:40 | title3 = মুথোলাকুন্নাথে | extra3 = সুজাতা | length3 = 5:16 | title4 = কিনাবিন্তে মিনাৰাথিল | length4 = 3:40 | extra4 = মধুশ্ৰী নাৰায়ণ | title5 = ...মুথোলাকুন্নাথে | extra5 = শ্ৰীনিৱাস | length5 = 5:14 }} == মুক্তি == === মহোৎসৱত প্ৰদৰ্শনী === ২০১১ চনৰ ১৩ অক্টোবৰত ৫৫তম বিএফআই লণ্ডন চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত এই চলচ্চিত্ৰখনৰ ইউৰোপীয় প্ৰিমিয়াৰ অনুষ্ঠিত হৈছিল, য’ত ইয়াক বিশ্ব চলচ্চিত্ৰ বা ৱৰ্ল্ড চিনেমা বিভাগত প্ৰদৰ্শন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://www.bfi.org.uk/lff/calendar/20111013 |title=Programme for Thursday 13 October |publisher=British Film Institute |date=13 October 2011 |access-date=9 November 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105003119/http://www.bfi.org.uk/lff/calendar/20111013 |archive-date=5 November 2011 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bfi.org.uk/lff/films/world_cinema/1614|title=Abu, Son of Adam|author=Cary Rajinder Sawhney|publisher=British Film Institute|date=13 October 2011|access-date=9 November 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111010072552/http://www.bfi.org.uk/lff/films/world_cinema/1614|archive-date=10 October 2011}}</ref><ref name="Daniel Green">{{cite news|url=https://www.cine-vue.com/2011/10/bfi-london-film-festival-2011-abu-son.html|title=BFI London Film Festival 2011: 'Abu, Son of Adam'|author=Daniel Green|publisher=Cine-vue.com|date=13 October 2011|access-date=26 October 2011}}</ref> ২০১১ চনৰ ১৮ অক্টোবৰত মামি মুম্বাই চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ ইণ্ডিয়ান ফ্ৰেম বিভাগত ইয়াৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰিমিয়াৰ অনুষ্ঠিত হৈছিল।<ref>["Mumbai Film Festival Time Schedule"]. Mumbai Film Festival. Retrieved 9 November 2011.</ref> ফাৰ্ষ্টপোষ্ট ডট কমৰ বাবে কৰা এক পৰ্যালোচনাত সমালোচক বিক্ৰম ফুকনে ''আদামিন্তে মকন আবু'' চলচ্চিত্ৰখনক মুম্বাই মহোৎসৱত প্ৰদৰ্শিত হোৱা দহখন শ্ৰেষ্ঠ ছবিৰ অন্যতম হিচাপে বাছি লৈছিল।<ref>{{cite news |url=https://www.firstpost.com/bollywood/the-ten-best-of-the-mami-fest-106041.html|title=The Ten Best of the MAMI Fest |author=Vikram Phukan|publisher=Firstpost.com|date=12 October 2011|access-date=26 October 2011}}</ref> ২০১১ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত ৮ম দক্ষিণ এছীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ উদ্বোধনী নিশা চিনেমাখনৰ উত্তৰ আমেৰিকান প্ৰিমিয়াৰ অনুষ্ঠিত হৈছিল।<ref>{{cite news|url=http://twitchfilm.com/news/2011/10/this-years-saiff-includes-indias-oscar-entry-abu-son-of-adam.php |title=This Year's SAIFF Includes India's Oscar Entry, ABU, SON OF ADAM |author=Ben Umstead |publisher=Twitch Film |date=20 October 2011 |access-date=26 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.org |archive-date=25 October 2011 }}</ref><ref>["Opening Night"]. South Asian International Film Festival. 9 November 2011. Retrieved 9 November 2011.</ref> ভাৰতৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ ইণ্ডিয়ান পেনোৰামা শাখাত প্ৰদৰ্শনৰ বাবে নিৰ্বাচিত হোৱা সাতখন মালয়ালম চলচ্চিত্ৰৰ ভিতৰত ''আদামিন্তে মকন আবু'' অন্যতম আছিল আৰু ই শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰৰ বাবে জুৰীৰ বিশেষ বঁটা বা ৰজত ময়ূৰ বঁটা লাভ কৰিছিল।<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2011/urumi-adaminte-makan-abu-goa-film-festival-191011.html|title=Urumi, Adaminte Makan Abu in Goa Film Festival |publisher=Oneindia.in|date=19 October 2011|access-date=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cityjournal.in/Newspaper/20111204/Kerala/Kerala_10.html|title=Adaminte... bags Rajatha Mayooram at IFFI|work=City Journal|location=Panaji|date=4 December 2011|access-date=7 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609082131/http://www.cityjournal.in/Newspaper/20111204/Kerala/Kerala_10.html|archive-date=9 June 2012|url-status=dead}}</ref> মহোৎসৱৰ জুৰীৰ অধ্যক্ষ তথা প্ৰখ্যাত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা আদুৰ গোপালকৃষ্ণনে কয় যে ধৰ্ম, প্ৰকৃতি আৰু মানৱতাৰ আদৰ্শক চিত্ৰায়িত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত থকা দৃষ্টিভংগীৰ পৱিত্ৰতাৰ বাবে জুৰীয়ে ''আদামিন্তে মকন আবু'' চলচ্চিত্ৰখনক এই বঁটাৰ বাবে বাছি লৈছিল।<ref name="IFFI award">T. Ramavarman. (3 December 2011). [https://web.archive.org/web/20130527060444/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-03/kochi/30472071_1_panorama-section-malayalam-film-indian-panorama "Special Jury Award for Adaminte Makan Abu at IFFI"]. The Times of India. Retrieved 3 December 2011.</ref> ১৬তম কেৰালা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিযোগিতা শাখাত প্ৰদৰ্শনৰ বাবে নিৰ্বাচিত হোৱা একমাত্ৰ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ আছিল ''আদামিন্তে মকন আবু''।<ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/nine-malayalam-films-to-be-screened-at-iffk/195220-8-66.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012225032/http://ibnlive.in.com/news/nine-malayalam-films-to-be-screened-at-iffk/195220-8-66.html|url-status=dead|archive-date=12 October 2013|title=Nine Malayalam films to be screened at IFFK|publisher=IBN Live|date=19 October 2011|access-date=26 October 2011|archivedate=12 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012225032/http://ibnlive.in.com/news/nine-malayalam-films-to-be-screened-at-iffk/195220-8-66.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/states/kerala/article2604137.ece|title=14 films to compete in international section at IFFK|work=The Hindu|location=India|date=6 November 2011|access-date=6 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107220403/http://www.thehindu.com/news/states/kerala/article2604137.ece|archive-date=7 November 2011|url-status=dead}}</ref> কিন্তু পিছলৈ ইয়াক প্ৰত্যাহাৰ কৰা হয়, কাৰণ এই মহোৎসৱৰ নিয়ম অনুসৰি ভাৰতৰ যিকোনো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মহোৎসৱৰ প্ৰতিযোগিতা শাখাত অংশগ্ৰহণ কৰা চলচ্চিত্ৰ ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব নোৱাৰি।<ref>["Kerala film fest caught in legal tangle ahead of 9 December start"]. Malayalam Manorama. 5 December 2011. Retrieved 7 December 2011.</ref><ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/competition-two-more-films-out/208862-60-123.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012225037/http://ibnlive.in.com/news/competition-two-more-films-out/208862-60-123.html|url-status=dead|archive-date=12 October 2013|title=Competition: Two more films out|work=The New Indian Express|location=Thiruvananthapuram|publisher=IBN Live|date=5 December 2011|access-date=7 December 2011|archivedate=12 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012225037/http://ibnlive.in.com/news/competition-two-more-films-out/208862-60-123.html|deadurl=yes}}</ref> অৱশ্যে মহোৎসৱৰ "মালয়ালম চিনেমা টুডে" শাখাত চলচ্চিত্ৰখন প্ৰদৰ্শিত হৈছিল।<ref name="A slice of Kerala">{{cite web|title=A slice of Kerala|url=newindianexpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012212341/newindianexpress.com|url-status=dead|archive-date=12 October 2013|work=The New Indian Express |location=India|access-date=20 December 2011}} ২০১২ চনৰ জানুৱাৰী মাহত একাডেমী বঁটাৰ পূৰ্ব প্ৰস্তুতি হিচাপে বিবেচিত ২৩তম পাম স্প্ৰিংছ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত<ref>["Festival Flight"]. The Indian Express. Retrieved 2 December 2011.</ref> আৰু ৩০তম ফাজ্ৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱৰ চিনেমা অৱ চেলভেচন কম্পিটিচন শাখাতো ইয়াৰ প্ৰদৰ্শনী কৰা হয়।<ref>["Films Lineup for Cinema of Salvation"]. Fajrfestival.ir. Retrieved 23 March 2012.</ref> মদ্ৰিদত অনুষ্ঠিত ১১তম ইমাজিনইণ্ডিয়া আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত চেলিম কুমাৰে শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ বঁটা লাভ কৰে।<ref name="Madridfilmfest"/> ৱাছিংটনত অনুষ্ঠিত ২০১২ চনৰ চিয়াটল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত প্ৰদৰ্শিত হোৱা চাৰিখন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ভিতৰত ই অন্যতম আছিল।<ref>["Four Indian films to screen at Seattle Intl. fest"]. Indiantelevision.com. 10 May 2012. Retrieved 8 June 2012.</ref> ৰাছিয়াত অনুষ্ঠিত ৮ম কাজান আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুছলমান চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত এই চলচ্চিত্ৰখনে শ্ৰেষ্ঠ চিত্ৰনাট্য বঁটা আৰু ৰাছিয়াৰ গিল্ড অৱ ফিল্ম ক্ৰিটিক্স এণ্ড ফিল্ম স্কলাৰ্ছৰ বঁটা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।<ref name=Kazan1>Priya Sreekumar. (15 September 2012). [http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/mollywood/salim-ahmed-bags-two-awards-international-fest</ref> === ছবিগৃহত মুক্তি === চিত্ৰগ্ৰহণ আৰু সম্পাদনাৰ কাম সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত ''আদামিন্তে মকন আবু'' চলচ্চিত্ৰখন মুম্বাইৰ চেন্সৰ ব’ৰ্ডলৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল আৰু তাৰ পৰা ক’পিসমূহ পোনপটীয়াকৈ ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক বঁটা সমিতিৰ ওচৰলৈ পঠোৱা হৈছিল।<ref name="Madhu Ambat"/> মে' মাহৰ শেষৰ ফালে ছবিখনৰ সহ প্ৰযোজক আশ্ৰফ বেডীয়ে আদালতৰ কাষ চাপি অভিযোগ কৰে যে আহমেদে তেওঁক প্ৰতাৰণা কৰিছে কাৰণ ৰাষ্ট্ৰীয় বঁটাৰ বাবে নাম পঞ্জীয়ন কৰাৰ সময়ত আবেদন পত্ৰত তেওঁক সহ প্ৰযোজক হিচাপে উল্লেখ কৰা হোৱা নাছিল। চলচ্চিত্ৰখন কেৱল চেলিম আহমেদৰ দ্বাৰা প্ৰযোজিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে আদালতে ১০ জুনলৈকে ছবিখনৰ প্ৰদৰ্শনী আৰু বিতৰণ স্থগিত ৰাখিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত চেলিম আহমেদে আদালতৰ ওচৰত নিজৰ ভুল স্বীকাৰ কৰে আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় বঁটাৰ বাবে দাখিল কৰা কাগজ-পত্ৰত আশ্ৰফ বেডী আৰু চেলিম আহমেদক সহ প্ৰযোজক হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰি সংশোধন কৰে। ইয়াৰ পিছত ছবিখন প্ৰদৰ্শনী আৰু বিতৰণৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়।<ref>*{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-24/news-interviews/29577158_1_court-bans-national-film-awards-actor-award|title=Court bans Adaminte Makan Abu release|date=24 May 2011|location=India|work=The Times of India|access-date=25 May 2011|archive-date=12 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120612050146/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-24/news-interviews/29577158_1_court-bans-national-film-awards-actor-award|url-status=dead|archivedate=12 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120612050146/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-24/news-interviews/29577158_1_court-bans-national-film-awards-actor-award|deadurl=yes}} *{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-22/india/29570714_1_film-award-adaminte-makan-abu|title=National award-winning film lands in trouble|date=22 May 2011|access-date=25 May 2011|work=The Times of India|location=India|archive-date=3 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403194259/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-22/india/29570714_1_film-award-adaminte-makan-abu|url-status=dead|archivedate=3 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120403194259/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-22/india/29570714_1_film-award-adaminte-makan-abu|deadurl=yes}} *{{cite news|url=http://newindianexpress.com/entertainment/malayalam/article473081.ece|title=Adaminte Makan Abu's release stopped|work=The New Indian Express|location=India|access-date=25 May 2011|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304105732/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/article473081.ece|deadurl=yes}} *{{cite news|url=http://www.sify.com/movies/court-stays-screening-of-national-award-winning-malayalam-film-news-malayalam-lfvuOjaegjf.html|title=Court stays screening of National Award winning Malayalam film|date=22 May 2011|website=Sify|access-date=25 May 2011}}</ref> ছবিখনৰ বিতৰণৰ অধিকাৰ বিচাৰি চাৰিটা বৃহৎ বিতৰক প্ৰতিষ্ঠান ক্ৰমে প্লেহাউচ, খাচ, কালাসংগম ফিল্মচ আৰু বৈশাখা প্ৰযোজক চেলিম আহমেদ আৰু আশ্ৰফ বেডীৰ কাষ চাপিছিল।<ref name="Distribution"/><ref>["ആദാമിന്റെ മകന്‍ അബു പ്ലേഹൗസിന്?"]. Oneindia.in. 21 May 2011. Retrieved 23 May 2011.</ref> অৱশ্যে অভিনেতা চেলিম কুমাৰে নিজৰ নবগঠিত কোম্পানী লাফিং ভিলাৰ বেনাৰত অলেন্স মিডিয়া ৰিলিজ, কালাসংগম ফিল্মচ, খাচ আৰু মঞ্জুনাথৰ সৈতে যুটীয়াভাৱে ছবিখন নিজেই বিতৰণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ২০১১ চনৰ ২৪ জুনত কেৰালাৰ ৭০ খন ছবিগৃহত চলচ্চিত্ৰখন মুক্তি দিয়া হয়।<ref>{{cite news |url=http://www.metrovaartha.com/2011/06/21023230/abu-cinema20110621.html |title=ഇതാ അബു വരുന്നു |date=21 June 2011 |work=Metro Vaartha |access-date=24 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316170450/http://www.metrovaartha.com/2011/06/21023230/abu-cinema20110621.html |archive-date=16 March 2012 |archivedate=16 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316170450/http://www.metrovaartha.com/2011/06/21023230/abu-cinema20110621.html |deadurl=yes }}</ref><ref name="Release updated">{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-aadaminte-makan-abu-releases-this-week/20110622.htm|author=Meghna George|title=Aadaminte Makan Abu releases this week|date=22 June 2011|publisher=Rediff|access-date=24 June 2011}}</ref> ইয়াৰ পূৰ্বে চেন্নাই, ইৰ্নাকুলাম আৰু কান্নুৰত ছবিখনৰ বিশেষ প্ৰদৰ্শনীৰ আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="Release">{{cite news|url=http://mathrubhumi.com |title=Adaminte Makan Abu to be released in Kerala on June 17 |date=28 May 2011 |work=Mathrubhumi |access-date=30 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910045207/http://mathrubhumi.com |archive-date=10 September 2012 }}</ref> মম্মুট্টী অভিনীত ঐতিহাসিক ছবি ''বম্বে মাৰ্চ ১২'' একেটা তাৰিখতে মুক্তি পোৱাৰ কথা আছিল যদিও মম্মুট্টীৰ অনুৰোধ ক্ৰমে ইয়াৰ মুক্তি পিছুৱাই দিয়া হয়, কাৰণ তেওঁ বিচাৰিছিল যে তেওঁৰ ছবিখনে যাতে ''আদামিন্তে মকন আবু''ৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত অৱতীৰ্ণ হ’বলগীয়া নহয়।<ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/news/2011/mammootty-delay-bombay-march-12-salimkumar-220611-aid0062.html|title=Mammootty delays Bombay March 12 for Salim Kumar|publisher=Oneindia.in|date=22 June 2011|access-date=29 June 2011|archive-date=22 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022150542/http://entertainment.oneindia.in/malayalam/news/2011/mammootty-delay-bombay-march-12-salimkumar-220611-aid0062.html|url-status=dead|archivedate=22 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121022150542/http://entertainment.oneindia.in/malayalam/news/2011/mammootty-delay-bombay-march-12-salimkumar-220611-aid0062.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.madhyamam.com/news/91383/110623 |title=ആദാമിനായി വഴിമാറി ബോംബെ മാര്‍ച്ച് 12 |work=Madhyamam |date=23 June 2011 |access-date=2 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628010440/http://madhyamam.com/news/91383/110623 |archive-date=28 June 2011 |archivedate=28 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628010440/http://madhyamam.com/news/91383/110623 |deadurl=yes }}</ref> === গৃহ মাধ্যম === চলচ্চিত্ৰখনৰ হোম ভিডিঅ'ৰ অধিকাৰ চাইনা ভিডিঅ'জে ক্ৰয় কৰিছিল। ২০১১ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত ইয়াৰ ডিভিডি সমূহ মুকলি কৰা হয় আৰু ইয়াৰ ব্যাপক চাহিদা আছিল বুলি জনা যায়।<ref name="DVD"/> এই অপ্ৰত্যাশিত সঁহাৰি চিনেমাখন ছবিগৃহৰ পৰা সোনকালে আঁতৰাই অনাৰ বাবেই হৈছিল বুলি কোৱা হয়। সংবাদ মাধ্যমত ইতিমধ্যে প্ৰকাশ পাইছিল যে বহুতো দৰ্শকে ছবিগৃহত ''আদামিন্তে মকন আবু'' চাবলৈ সক্ষম হোৱা নাছিল।<ref name="DVD2"/> চলচ্চিত্ৰখনৰ প্ৰথম দূৰদৰ্শন প্ৰদৰ্শনী ২০১১ চনৰ ৭ নৱেম্বৰত বকৰ ঈদ উৎসৱৰ দিনা মজহাৱিল মনোৰমাত হৈছিল।<ref>[http://www.keralatv.in/2011/11/adaminte-makan-abu-on-mazhavil-manorama/ "Adaminte Makan Abu Premiering On Mazhavil Manorama"]. Keralatv.in. 6 November 2011. Retrieved 9 November 2011.</ref> === সাহিত্যিক চুৰিৰ অভিযোগ === চলচ্চিত্ৰখনৰ কাহিনীভাগক লৈ এটা বিতৰ্কৰ সৃষ্টি হৈছিল যেতিয়া চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা আব্বাছ কালাথোডে দাবী কৰিছিল যে এই কাহিনীটো তেওঁৰ আঠ বছৰ পূৰ্বে মুক্তি পোৱা চুটি ছবি ''মৰুপ্পাচা'' ৰ পৰা লোৱা হৈছে। তেওঁ দাবী কৰা মতে ''মৰুপ্পাচা'' চৰিত্ৰসমূহক বৃদ্ধ ৰূপ দি আৰু কাহিনীটোত কিছু অতিৰঞ্জন যোগ কৰি ''আদামিন্তে মকন আবু'' নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। কালাথোডে কয় যে ২১ মিনিটৰ ''মৰুপ্পাচা'' যাৰ কাহিনী, চিত্ৰনাট্য আৰু সংলাপ তেওঁ নিজেই লিখিছিল, তাত বাপ্পু নামৰ এজন যুৱকৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা হৈছে যিয়ে হজৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে তেওঁৰ দিনটোৰ উপাৰ্জনৰ অলপ অংশ সাঁচি ৰাখে। তেওঁ গোটেই পইচাখিনি তেওঁৰ চুবুৰীয়া জনক হস্তান্তৰ কৰে, যাৰ তেনে এটা ইচ্ছা আছিল। কাবালাত আব্দুল্লা নামৰ এজনে এক ঐশ্বৰিক কণ্ঠৰ সপোন দেখে যিয়ে কয় যে ঈশ্বৰে কেৱল বাপ্পুৰ হজহে গ্ৰহণ কৰিছে। উভতি অহাৰ পিছত আব্দুল্লাই বাপ্পুৰ সন্ধানত ওলাই যায়। দীঘলীয়া ভ্ৰমণৰ পিছত যেতিয়া তেওঁলোকৰ মুখামুখি হয় আৰু আব্দুল্লাই বাপ্পুক গোটেই কাহিনীটো কয়, তেতিয়াই কাহিনীটো শেষ হয়।<ref>*{{cite news |url=http://www.hindu.com/2011/05/26/stories/2011052660370900.htm |title=Filmmaker stakes claim to award-winning story |location=India |date=26 May 2011 |work=The Hindu |access-date=8 June 2011 }} *{{cite news |url=http://www.cityjournal.in/Newspaper/20110526/Metro/Metro_1.html |title=Adaminte Makan Abu an imitation? |work=City Journal |date=25 May 2011 |access-date=26 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113022/http://www.cityjournal.in/Newspaper/20110526/Metro/Metro_1.html |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }} *{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_national-award-winner-aadaminte-makan-abu-an-imitation-claims-short-filmmaker_1547437 |title=National-award winner Aadaminte Makan Abu an imitation, claims short filmmaker |work=Daily News and Analysis |location=India |date=25 May 2011 |access-date=26 May 2011 }} *{{cite news |url=http://www.sify.com/news/is-aadaminte-makan-abu-an-imitation-of-an-old-short-film-news-national-lfztEgbhcbi.html |title=Is Adaminte Makan Abu an imitation of an old short film? |website=Sify |date=25 May 2011 |access-date=26 May 2011 }} *{{cite news |url=http://www.madhyamam.com/news/81500/110525 |title=ആദാമിന്റെ മകന്‍ അബു മോഷണമെന്ന് |language=ml |date=25 May 2011 |work=Madhyamam |access-date=26 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110528154806/http://www.madhyamam.com/news/81500/110525 |archive-date=28 May 2011 |archivedate=28 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110528154806/http://www.madhyamam.com/news/81500/110525 |deadurl=yes }}</ref> অভিনেতা চেলিম কুমাৰে এই প্ৰতিক্ৰিয়া ব্যক্ত কৰি এই অভিযোগসমূহক হাস্যকৰ বুলি অভিহিত কৰে। তেওঁ কয় যে ''আদামিন্তে মকন আবু'' এতিয়াও মুক্তি পোৱা নাই। চিনেমাখন নোচোৱাকৈয়ে অভিযোগ উত্থাপন কৰা মানুহজনে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ল যে ইয়াৰ কাহিনীটো সাহিত্যিক চুৰি। মই সেই কাহিনীটো পঢ়িছোঁ যিটো তেওঁ ''আদামিন্তে মকন আবু'' ৰ সৈতে একে বুলি দাবী কৰিছে। তেওঁ ৰচনা কৰা কাহিনীটোৰ সৈতে আচলতে ''কুট্টিকুপ্পায়ম'' চিনেমাখনৰহে মিল আছে।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article2056508.ece|title=Do not call me Bharat Salim Kumar|work=The Hindu |date=28 May 2011|access-date=29 May 2011|location=Chennai, India}}</ref> একে ধৰণৰ এটা কাহিনী অষ্টম শতিকাৰ চুফী সন্ত ইব্ৰাহিম ইবনে আধমেও বৰ্ণনা কৰিছিল। সেই কাহিনীত এজন জোতা চাফা কৰা বা জোতা চিলাই কৰা মানুহে হজ তীৰ্থযাত্ৰালৈ যোৱাৰ সপোন দেখে।<ref>Muhammad Shameem. (Undated). [http://www.prabodhanam.net/detail.php?cid=287&tp=1 "ആദാമിന്റെ മകന്‍"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930171937/http://www.prabodhanam.net/detail.php?cid=287&tp=1 |date=2011-09-30 }}. (in Malayalam). Prabhodanam Varika. Retrieved 9 November 2011.</ref> ==অভ্যৰ্থনা== === সমালোচকৰ সঁহাৰি === {{Quote box|width=100%|align=right|quote=চলচ্চিত্ৰখনে সকলো জীৱৰ একতাৰ বাৰ্তা শক্তিশালীভাৱে প্ৰেৰণ কৰি ইছলাম ধৰ্মক ইয়াৰ প্ৰকৃত পোহৰত চিত্ৰায়িত কৰিছে।<ref>প্ৰতিভা পেটেল। (৯ ছেপ্টেম্বৰ ২০১১)। [http://presidentofindia.nic.in/sp090911.html "Speech by Her Excellency The President of India, Shrimati Pratibha Devisingh Patil at the presentation of the 58th National Film Awards Including Dada Saheb Falke Award 2010"]. Presidentofindia.nic.in. Retrieved 9 November 2011.</ref>|source=—প্ৰতিভা পেটেল, ভাৰতৰ মাননীয় ৰাষ্ট্ৰপতি}} চলচ্চিত্ৰখনে সমালোচকসকলৰ পৰা মূলতঃ প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল। মেহমুদ কুৰিয়াই আদামিন্তে মকন আবুৰ ওপৰত বিভিন্ন অধ্যয়ন আৰু পৰ্যালোচনা সংগ্ৰহ কৰি মালয়ালম ভাষাত এটা খণ্ড সম্পাদনা কৰিছে। [[কেৰালা]]ৰ এটা আগশাৰীৰ প্ৰকাশন গোষ্ঠী মাতৃভূমি বুকছে এই খণ্ডটো প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.indulekha.com/adaminte-makan%20abu-drusya-darsanangalile-kaalavum-desavum-many-authors |title=Adaminte Makan Abu: Drusya Darsanangalile Kaalavum Desavum |access-date=1 September 2013 |archive-date=12 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012004253/http://www.indulekha.com/adaminte-makan%20abu-drusya-darsanangalile-kaalavum-desavum-many-authors |url-status=dead |archivedate=12 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012004253/http://www.indulekha.com/adaminte-makan%20abu-drusya-darsanangalile-kaalavum-desavum-many-authors |deadurl=yes }}</ref><ref>['আদাമിന്റെ মকন অবু'বিন্তে তিলক্কথা প্ৰকাশন চেইতু http://www.mathrubhumi.com/books/article/news/2162/] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130801211813/http://www.mathrubhumi.com/books/article/news/2162/ |date=1 August 2013 }}</ref> দ্য হিন্দুস্তান টাইমছৰ গৌতম ভাস্কৰনে চিনেমাখনক পাঁচটা তৰাৰ ভিতৰত তিনিটা তৰা দি লিখিছে যে ই এক অপ্ৰত্যাশিতভাৱে আদৰ্শবাদী পৰিস্থিতি চিত্ৰায়িত কৰে আৰু এখন শান্ত নদীৰ দৰে বৈ যায়। চিত্ৰগ্ৰহণৰ সন্দৰ্ভত তেওঁ কয় যে কিছুমান শ্বট অসাধাৰণভাৱে ধুনীয়া আৰু ই বিষাদ তথা অকলশৰীয়া অনুভূতিক সুন্দৰকৈ প্ৰকাশ কৰে। সমালোচকগৰাকীয়ে কট্টুকাপল্লীৰ আবহ সংগীতৰ প্ৰশংসা কৰি কয় যে ই সঠিক মেজাজ সৃষ্টি কৰাত সহায় কৰে। তেওঁ মূল অভিনয় শিল্পীসকলৰ অভিনয়ক চমৎকাৰ বুলি অভিহিত কৰে।<ref name="Gautaman Bhaskaran">{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/Gautaman-Bhaskaran-s-review-Adaminte/Article1-711928.aspx |title=Gautaman Bhaskaran's review: Adaminte... |author=Gautaman Bhaskaran |work=Hindustan Times |location=India |date=21 June 2011 |access-date=21 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628235713/http://www.hindustantimes.com/Gautaman-Bhaskaran-s-review-Adaminte/Article1-711928.aspx |archive-date=28 June 2011 |archivedate=28 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628235713/http://www.hindustantimes.com/Gautaman-Bhaskaran-s-review-Adaminte/Article1-711928.aspx |deadurl=yes }}</ref> ইষ্টাৰ্নকিকছৰ এজন সমালোচকে ইয়াক পাঁচটাৰ ভিতৰত পাঁচটা তৰা দিছিল আৰু লিখিছিল যে এয়া এটা সৰল কাহিনী, য’ত ধুনীয়া চিত্ৰগ্ৰহণ আৰু অভিনয় কৰা হৈছে।<ref>{{cite news|url=https://www.easternkicks.com/reviews/abu-son-of-adam|title=Abu, Son of Adam (LFF) |website=EasternKicks |date=n.d.|access-date=26 October 2011}}</ref> ইনষ্টিটিউট অৱ কনটেম্পৰেৰী আৰ্টছৰ অফিচিয়েল ৱেবচাইটত ইয়াক অদম্য আশা আৰু প্ৰকৃত বন্ধুত্বৰ এক মৃদু কাহিনী বুলি অভিহিত কৰা হৈছে।<ref name="ICAreview">{{cite news|url=http://www.ica.org.uk/?lid=30460|title=Abu, Son of Adam|author=Jacob Kassay|publisher=Institute of Contemporary Arts|date=12 October – 13 November 2011|access-date=26 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015104936/http://ica.org.uk/?lid=30460|archive-date=15 October 2011|url-status=usurped}}</ref> ভেৰাইটি আলোচনীৰ গাই লজে উল্লেখ কৰিছে যে কাহিনীটো স্পষ্ট আৰু সহানুভূতিৰে কোৱা হৈছে, কিন্তু ইয়াত হাস্যৰস বা দৃঢ়তাৰ অভাৱ আছে। তেওঁ আম্বাটৰ চিত্ৰগ্ৰহণৰ প্ৰশংসা কৰে যদিও কুমাৰৰ অভিনয়ৰ সমালোচনা কৰি তেওঁক অতিমাত্ৰা সতৰ্ক বুলি কয়।<ref>{{cite news |url=https://www.variety.com/review/VE1117946431/ |title=Abu, Son of Adam|author=Guy Lodge|work=Variety |date=21 June 2011 |access-date=26 October 2011}}</ref> কানাডাৰ চলচ্চিত্ৰ ৱেবচাইট টুইচ ফিল্মৰ জে হাৰ্টাদোৱে ইয়াক এক শান্তিপূৰ্ণ আৰু চিন্তা উদ্দীপক চিনেমা বুলি অভিহিত কৰিছে।<ref>J. Hurtado. (7 November 2011). [http://twitchfilm.com/reviews/2011/11/saiff-2011-abu-son-of-adam-review.php "SAIFF 2011: ABU, SON OF ADAM Review"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113023047/http://twitchfilm.com/reviews/2011/11/saiff-2011-abu-son-of-adam-review.php |date=2011-11-13 }}. Twitch Film. Retrieved 9 November 2011.</ref> দ্য হলিউড ৰিপ'ৰ্টাৰৰ লিছা চেৰিঙে কয় যে চলচ্চিত্ৰখনৰ অভিনয় ভাল আৰু ইয়াৰ দৃশ্যসমূহ আকৰ্ষণীয় আছিল, যদিও এক নিৰ্দিষ্ট আৰ্ট হাউচ দৰ্শকৰ বাহিৰত ইয়াৰ সফলতাৰ সম্ভাৱনা কম।<ref name="Hollywood Reporter">Lisa Tsering. (4 January 2012). [https://www.hollywoodreporter.com/review/abu-son-adam-review-india-oscars-278116 "Abu, Son of Adam: Film Review"]. The Hollywood Reporter. Retrieved 9 January 2012.</ref> ৰেডিফ ডট কমৰ পৰেশ চি পালিচাই ইয়াক এক অতি ইতিবাচক পৰ্যালোচনা দিছে আৰু সৰল তথা ধুনীয়া বুলি প্ৰশংসা কৰিছে। পৰ্যালোচনাটোত অভিনয়, পৰিচালনা আৰু কাহিনীৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে যদিও আৱেগিক হেতাওপৰা আৰু ট্ৰেভেল এজেন্সী এটাৰ প্ৰতি অতি-ইতিবাচক দৃষ্টিভংগীৰ বাবে পাঁচটাৰ ভিতৰত তিনিটা তৰা দিছিল।<ref name="Paresh C. Palicha">{{cite web|url=https://www.rediff.com/movies/review/review-aadaminte-makan-abu/20110624.htm |title=Review: Aadaminte Makan Abu is simple and beautiful|author=Paresh C. Palicha|work=Rediff.com |date=24 June 2011 |access-date=24 June 2011}}</ref> ডেক্কান ক্ৰনিকল কাকতত কীৰ্তি ৰামচন্দ্ৰনে পাঁচটা তৰা দি লিখিছিল যে চলচ্চিত্ৰখনে মালয়ালম চিনেমাৰ ইতিহাসত সন্মান লাভ কৰা উচিত।<ref name="DC review">{{cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/adaminte-makan-abu-simple-poignant-tale-877 |title=Adaminte Makan Abu: A simple poignant tale |author=Keerthy Ramachandran |work=Deccan Chronicle |location=India |date=26 June 2011 |access-date=2 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110630132114/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/adaminte-makan-abu-simple-poignant-tale-877 |archive-date=30 June 2011 |archivedate=30 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110630132114/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/adaminte-makan-abu-simple-poignant-tale-877 |deadurl=yes }}</ref> দ্য হিন্দুৰ এছ আনন্দনে এটা ইতিবাচক পৰ্যালোচনা প্ৰকাশ কৰি কয় যে এজন ধৰ্মপৰায়ণ বৃদ্ধ মানুহৰ আধ্যাত্মিক সুখৰ সন্ধানৰ চিত্ৰায়নে মালয়ালম চিনেমাৰ বাবে আশা কঢ়িয়াই আনিছে। অৱশ্যে তেওঁ ইয়াৰ পটভূমিক অতিমাত্ৰা আদৰ্শবাদী বুলি অভিহিত কৰি কয় যে আহমেদে ইয়াত এক বশ্বীৰিয়ান পৰিৱেশ দেখুৱাব বিচাৰিছে য’ত বিভিন্ন ধৰ্মৰ মানুহে আনন্দৰে একেলগে বাস কৰে।<ref name="The Hindu review">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2011/06/26/stories/2011062650370200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111102122401/http://www.hindu.com/2011/06/26/stories/2011062650370200.htm|url-status=dead|archive-date=2 November 2011|title=An honest portrayal of a man's battles within|author=S. Anandan|location=India|date=26 June 2011|work=The Hindu|access-date=2 July 2011|archivedate=2 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111102122401/http://www.hindu.com/2011/06/26/stories/2011062650370200.htm|deadurl=yes}}</ref> থ্ৰীছুৰৰ চিটি জাৰ্নেলৰ টি সুধীশে তেওঁৰ পৰ্যালোচনাৰ শেষত কয় যে ই অতি ধুনীয়া, আকৰ্ষণীয় আৰু মনোৰঞ্জনধৰ্মী। ছবিখন সঁচাকৈয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় বঁটাৰ যোগ্য আৰু চাব পৰা এখন সুন্দৰ চিনেমা।<ref name="City Journal review">{{cite news|url=http://www.cityjournal.in/Newspaper/20110627/Metro/Metro_12.html|title=Striking a right chord|author=T Sudheesh|work=City Journal|date=27 June 2011|access-date=2 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208082122/http://www.cityjournal.in/Newspaper/20110627/Metro/Metro_12.html|archive-date=8 December 2015|url-status=dead}}</ref> আদামিন্তে মকন আবু চলচ্চিত্ৰখনে কিছু নেতিবাচক সমালোচনাও লাভ কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, চিনে-ভিউ ডট কমৰ ডেনিয়েল গ্ৰীনে ছবিখনক পাঁচটা তৰাৰ ভিতৰত দুটা তৰা দি লিখিছিল যে ই সেই অঞ্চলৰ মুছলমান সম্পৰ্কীয় কোনো গভীৰ অন্তৰ্দৃষ্টি প্ৰদান কৰাত ব্যৰ্থ হৈছে আৰু ছবিখন উৎকৃষ্ট, আকৰ্ষণীয় বা উদ্ভাৱনীমূলক একোৱেই নহয়।<ref name="Daniel Green"/> === বক্স অফিচ === যদিও চলচ্চিত্ৰখনে প্ৰায় সকলো দিশৰ পৰাই ইতিবাচক সমালোচনা লাভ কৰিছিল, কেৰালাৰ বক্স অফিচত ইয়াৰ উপাৰ্জন কেৱল মধ্যমীয়া আছিল।<ref name="DVD">{{cite news|url=https://malayalam.filmibeat.com/news/10-aadaminte-makan-abu-dvd-released-aid0032.html|title=ആദാമിന്റെ മകന്‍ അബു ചൂടപ്പം പോലെ|language=ml|publisher=Oneindia.in|date=10 October 2011|access-date=26 October 2011}}</ref> চিনেমাখন মুক্তিৰ মাত্ৰ কেইদিনমান পিছতে ছবিগৃহৰ পৰা আঁতৰাই অনাৰ বাবে বহুতো দৰ্শকে ছবিগৃহত ''আদামিন্তে মকন আবু'' চাবলৈ সক্ষম হোৱা নাছিল।<ref name="DVD2">A. Shathan. (9 October 2011). [http://www.madhyamam.com/news/124156/111009 "വിപണിയിലും താരം ആദാമിന്റെ മകന്‍"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112121116/http://www.madhyamam.com/news/124156/111009 |date=2011-11-12 }} . Madhyamam. Retrieved 9 November 2011.</ref> চেলিম কুমাৰৰ মতে মুছলমান প্ৰধান মালাবাৰ অঞ্চলক বাদ দি বেছিভাগ অঞ্চলতে চিনেমাখনৰ বক্স অফিচ সংগ্ৰহ আশাপ্ৰদ নাছিল।<ref name="UAE">{{cite news|url=http://www.emirates247.com/entertainment/dubai-keralites-lobby-for-oscar-bound-movie-2011-11-06-1.427004|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111074427/http://www.emirates247.com/entertainment/dubai-keralites-lobby-for-oscar-bound-movie-2011-11-06-1.427004|url-status=dead|archive-date=11 January 2012|title=Dubai Keralites lobby for Oscar-nominated Malayalam movie|author=V. M. Sathish|publisher=Emirates247.com|date=6 November 2011|access-date=6 November 2011}}</ref> == ২০১২ চনৰ একাডেমী বঁটাৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ বিদেশী চলচ্চিত্ৰৰ আবেদন == ''আদামিন্তে মকন আবু'' আছিল ৮৪তম একাডেমী বঁটাৰ শ্ৰেষ্ঠ বিদেশী ভাষাৰ চলচ্চিত্ৰ শাখাত মনোনয়নৰ বাবে ভাৰতৰ চৰকাৰী প্ৰৱেশ।<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/movie-details/news-interviews/Malayalam-film-Adaminte-Makan-Abu-is-Indias-Oscar-entry/articleshow/10093834.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106142851/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-23/news-interviews/30193803_1_official-entry-malayalam-film-feature-film|url-status=live|archive-date=6 November 2012|title=Malayalam film 'Adaminte Makan Abu' is India's Oscar entry|date=23 August 2011 |location=India|work=The Times of India|access-date=23 August 2011}}</ref><ref name="AMPAS">{{cite web |url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2011/20111013.html |title=63 Countries Vie for 2011 Foreign Language Film Oscar |access-date=14 October 2011 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518164120/http://www.oscars.org/press/pressreleases/2011/20111013.html |archive-date=18 May 2012 }}</ref> ফিল্ম ফেডাৰেচন অৱ ইণ্ডিয়াই এই বঁটাৰ বাবে দেশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিবলৈ অন্য ১৫ খন চলচ্চিত্ৰৰ মাজৰ পৰা ইয়াক বাছি লৈছিল।<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/movies/hollywood/story/oscar-2012-63-nations-143382-2011-10-13|title=63 nations vie for foreign language film Oscar |work=India Today|date=14 October 2011|access-date=27 October 2011}}</ref> অস্কাৰলৈ পঠোৱা এইখন দ্বিতীয়খন মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ আছিল (প্ৰথমখন আছিল ''গুৰু'')। অস্কাৰ জুৰীৰ ওচৰত ইয়াৰ প্ৰচাৰ চলোৱাৰ বাবে চেলিম আহমেদ যথেষ্ট চাপৰ সন্মুখীন হৈছিল। আহমেদৰ মতে মনোনয়ন লাভ কৰিবলৈ আমেৰিকাত ছবিখন প্ৰদৰ্শন কৰাৰ দৰে প্ৰচাৰমূলক অনুষ্ঠানৰ প্ৰয়োজন আছিল, য’ত জুৰীৰ সদস্যসকলৰ বাবে কমেও ছয়টা প্ৰদৰ্শনী অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। আহমেদে এইটোও উল্লেখ কৰিছিল যে কেৱল মনোনয়নৰ ফলত কোনো পোনপটীয়া আৰ্থিক লাভ নহয়, সেয়েহে কোনেও তেওঁক এই উদ্দেশ্যে ধন ধাৰলৈ দিবলৈ মান্তি হোৱা নাছিল।<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/south/story/malayalam-movie-adaminte-makan-abu-oscars-142551-2011-10-03 |title=Oscars entry Malayalam movie lacks fund for promotion|author=Prakash|work=India Today|date=4 October 2011 |access-date=27 October 2011}}</ref> ২০১১ চনৰ অক্টোবৰ মাহৰ পৰা লবীং বা প্ৰচাৰ কাৰ্য আৰম্ভ হৈছিল। এক সাক্ষাৎকাৰত আহমেদে কয় যে বিদেশৰ মানুহে, বিশেষকৈ উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ লোকসকলে এই ক্ষেত্ৰত সহায় কৰিছিল। অৱশ্যে চৰকাৰ বা মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগৰ পৰা তেওঁ কোনো ধৰণৰ সহায় বা যোগাযোগ লাভ কৰা নাছিল।<ref name="UAE"/><ref>{{cite news|url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?section=Movies&Id=ENTEN20110186323&keyword=regional&subcatg=MOVIESINDIA&nid=142393 |title=Adaminte Makan Abu can get us Oscar, says Director |author=Press Trust of India |publisher=NDTV |date=19 October 2011 |access-date=27 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111020123253/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?Section=Movies&ID=ENTEN20110186323&subcatg=MOVIESINDIA&keyword=regional&nid=142393 |archive-date=20 October 2011 }}</ref> ইফালে, কেৰালাৰ বহু ৰাজনৈতিক দলে চলচ্চিত্ৰখনৰ পুঁজি সংগ্ৰহৰ বাবে চৰকাৰক সহায় কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল।<ref>{{cite news |url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/srp-urges-centre-state-to-help-adam-to-be-sent-for-oscars/855436.html |archive-url=https://archive.today/20120728214859/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/srp-urges-centre-state-to-help-adam-to-be-sent-for-oscars/855436.html |url-status=dead |archive-date=28 July 2012 |title=SRP urges Centre, State to help 'Adam' to be sent for Oscars |author=Press Trust of India |publisher=IBN Live |date=12 October 2011 |access-date=19 May 2013 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ইয়াৰ উত্তৰত কেৰালাৰ মুখ্যমন্ত্ৰী ওমেন চাণ্ডীয়ে কয় যে ৰাজ্য চৰকাৰে সহায়ৰ হাত আগবঢ়াবলৈ হ'লে মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগে একগোট হৈ দাবী উত্থাপন কৰিব লাগিব।<ref>{{cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/kerala-cm-ready-back-abu-if-mollywood-demands-553 |title=Kerala CM ready to back 'Abu', if Mollywood demands |work=Deccan Chronicle |location=India |date=5 October 2011 |access-date=27 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107083352/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/kerala-cm-ready-back-abu-if-mollywood-demands-553 |archive-date=7 November 2011 |archivedate=7 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111107083352/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/kerala-cm-ready-back-abu-if-mollywood-demands-553 |deadurl=yes }}</ref> চেলিম আহমেদে ২০১১ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহৰ আৰম্ভণিতে লছ এঞ্জেলছৰ ৰেলী ষ্টুডিঅ'ৰ চাৰ্লি চেপলিন স্ক্ৰীনিং ৰুমত দৰ্শকেৰে ভৰি থকা প্ৰেক্ষাগৃহত ছবিখন প্ৰদৰ্শন কৰি নিজৰ একাডেমী বঁটাৰ অভিযান আৰম্ভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।<ref name="Hollywoodscreening">[http://abna.ir/data.asp?lang=3&id=287551 "Hollywood Screens Movie About Hajj as India's 2012 Oscar Nominee"]. Islam Today. Ahlul Bayt News Agency. 31 December 2011. Retrieved 9 January 2012.</ref> অৱশ্যে, ২০১২ চনৰ জানুৱাৰী মাহত চলচ্চিত্ৰখনে চূড়ান্ত তালিকা বা চৰ্টলিষ্টত স্থান লাভ কৰিব নোৱাৰিলে।<ref name="Oscar Shortlist" /> == বঁটা আৰু সন্মান == ''আদামিন্তে মকন আবু'' চলচ্চিত্ৰখনে ইয়াৰ সংগীত, চিত্ৰগ্ৰহণ আৰু কাহিনীৰ লগতে চেলিম কুমাৰৰ উৎকৃষ্ট অভিনয়ৰ বাবে ব্যাপক প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল। এই চলচ্চিত্ৰখনক ৰেডিফ,<ref>{{cite web |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-top-five-malayalam-films-of-2011/20111212.htm|title=The Top Five Malayalam Films of 2011|author=Meghna George|location=Kochi, India|date=12 December 2011|access-date=29 December 2011 |work=Rediff.com}}</ref> চাইফাই<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/malayalam-films-that-you-should-have-watched-in-2011-news-malayalam-mbcjO3ggcbi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108080159/http://www.sify.com/movies/malayalam-films-that-you-should-have-watched-in-2011-news-malayalam-mbcjO3ggcbi.html|url-status=dead|archive-date=8 January 2012|title=Malayalam films that you should have watched in 2011|date=2 January 2012 |access-date=2 January 2012|website=Sify}}</ref> আৰু নাওৰানিং ডট কমৰ দৰে আগশাৰীৰ আলোচনী তথা ৱেবচাইটসমূহে সেই বছৰৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.nowrunning.com/news/malayalam/best-of-2011-malayalam-films/46626/story.htm|title=Best of 2011 – Malayalam Films|author=Veeyen|date=30 December 2011|access-date=2 January 2012|publisher=Nowrunning.com|archive-date=7 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107224158/http://www.nowrunning.com/news/malayalam/best-of-2011-malayalam-films/46626/story.htm|url-status=dead|archivedate=7 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107224158/http://www.nowrunning.com/news/malayalam/best-of-2011-malayalam-films/46626/story.htm|deadurl=yes}}</ref> উল্লেখযোগ্য যে আগশাৰীৰ মালয়ালম দৈনিক কাকত দীপিকাই চেলিম আহমেদক "বছৰৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰিচালক ২০১১" হিচাপে বাছি লৈছিল।<ref>{{cite news|title=ഡയറക്ടർ ഓഫ് ദി ഇയർ-സലീം അഹ്മദ് |url=http://malayalam.deepikaglobal.com/feature/featuredetails.asp?ncode=3177&feature_cat=Cat19 |access-date=4 January 2012 |newspaper=Deepika |language=ml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205120910/http://malayalam.deepikaglobal.com/feature/Featuredetails.asp?ncode=3177&feature_cat=Cat19 |archive-date=5 February 2012 }}</ref> {{div col|colwidth=30em}} ; একাডেমী বঁটা (২০১২) * শ্ৰেষ্ঠ বিদেশী ভাষাৰ চলচ্চিত্ৰ বিভাগৰ বাবে ভাৰতৰ চৰকাৰী প্ৰৱেশ ; অমৃতা-ফেফকা চলচ্চিত্ৰ বঁটা (২০১১)<ref>*{{cite news|url=http://www.hindu.com/2011/06/02/stories/2011060255700700.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110704020310/http://www.hindu.com/2011/06/02/stories/2011060255700700.htm|url-status=dead|archive-date=4 July 2011|title=Film awards announced|date=2 June 2011|location=India|work=The Hindu|access-date=8 June 2011|archivedate=4 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110704020310/http://www.hindu.com/2011/06/02/stories/2011060255700700.htm|deadurl=yes}} *{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/amritafefka-film-awards/156289-60-116.html|title=Amrita-FEFKA film awards|date=2 June 2011|publisher=IBN Live|work=The New Indian Express|location=India|access-date=8 June 2011|archive-date=13 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113085007/http://ibnlive.in.com/news/amritafefka-film-awards/156289-60-116.html|url-status=dead|archivedate=13 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113085007/http://ibnlive.in.com/news/amritafefka-film-awards/156289-60-116.html|deadurl=yes}} *{{cite news|url=https://www.bestmediainfo.com/2011/06/amrita-fefka-film-awards-announced/|title=Amrita FEFKA Film Awards Announced|date=2 June 2011|publisher=Best Media Info|access-date=2 June 2011}}</ref> * জুৰীৰ বিশেষ বঁটা: চেলিম কুমাৰ ; এছিয়াভিজন চলচ্চিত্ৰ বঁটা (২০১১)<ref name="Adaminte Makan Abu gets Asia Vision's outstanding film award">{{cite web|title=Adaminte Makan Abu gets Asia Vision's outstanding film award|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Adaminte-Makan-Abu-gets-Asia-Visions-outstanding-film-award/articleshow/10681342.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707051415/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-10/kochi/30382649_1_lifetime-achievement-award-excellence-awards-movie-awards|url-status=live|archive-date=7 July 2013|location=India|date=10 November 2011|work=The Times of India|access-date=10 November 2011}}</ref><ref>{{cite web |title=Asiavision Movie Awards 2011 – Winners |url=http://www.asiavisionawards.com/ma2011-winners/ |publisher=Asiavisionawards.com |access-date=11 November 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125011756/http://www.asiavisionawards.com/ma2011-winners/ |archive-date=25 January 2012 |archivedate=25 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125011756/http://www.asiavisionawards.com/ma2011-winners/ |deadurl=yes }}</ref> * সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা: আশ্ৰফ বেডী আৰু চেলিম আহমেদ * শ্ৰেষ্ঠ নৱাগত পৰিচালক: চেলিম আহমেদ * শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা: চেলিম কুমাৰ ; ফিল্মফেয়াৰ বঁটা দক্ষিণ (২০১২) * বিজয়ী, শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা (মালয়ালম): চেলিমকুমাৰ * মনোনীত, শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰ (মালয়ালম) ; ইমাজিনইণ্ডিয়া আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ (২০১২)<ref name="Madridfilmfest">["IMAGINEINDIA 2012 AWARDS". Imagineindia International Film Festival]. 30 May 2012. Retrieved 8 June 2012.</ref> * শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা: চেলিম কুমাৰ ; কেৰালা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ (২০১১)<ref>*{{cite news |url=http://iffk.in/ |title=16th IFFK Awards |publisher=International Film Festival of Kerala |date=December 2011 |access-date=29 December 2011 }} *{{cite news |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2721290.ece |title=Colourful climax to IFFK 2011 |date=16 December 2011 |work=The Hindu |access-date=29 December 2011 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108012335/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article2721290.ece |archive-date=8 January 2012 |url-status=dead }} *{{cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/iffk-colours-mountain-voted-best-film-341 |title=IFFK: The Colours of the Mountain voted best film |date=17 December 2011 |work=Deccan Chronicle |location=India |access-date=29 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223001210/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/iffk-colours-mountain-voted-best-film-341 |archive-date=23 December 2011 |archivedate=23 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111223001210/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/iffk-colours-mountain-voted-best-film-341 |deadurl=yes }}</ref> * শ্ৰেষ্ঠ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰৰ বাবে নেটপেক (NETPAC) বঁটা: আশ্ৰফ বেডী আৰু চেলিম আহমেদ * শ্ৰেষ্ঠ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰৰ বাবে ফিপ্ৰেচিল (FIPRESCI) বঁটা: আশ্ৰফ বেডী আৰু চেলিম আহমেদ * শ্ৰেষ্ঠ ভাৰতীয় নৱাগত পৰিচালকৰ বাবে হাছানকুট্টী বঁটা: চেলিম আহমেদ ; ভাৰতৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ (২০১১)<ref name="IFFI award"/> * শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰৰ বাবে জুৰীৰ বিশেষ বঁটা (ৰজত ময়ূৰ) ; জয়হিন্দ টিভি ফিল্ম এৱাৰ্ডচ (২০১১)<ref>{{cite news|url=http://malayalam.oneindia.in/movies/news/2011/11/08-jai-hind-film-awards-2011-announced-aid0166.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120428201228/http://malayalam.oneindia.in/movies/news/2011/11/08-jai-hind-film-awards-2011-announced-aid0166.html|url-status=dead|archive-date=28 April 2012|title=ജയ്‍ഹിന്ദ് അവാര്‍ഡ് സലിം കുമാറിനും കാവ്യയ്ക്കും|date=8 November 2011|publisher=Oneindia.in|language=ml|access-date=9 November 2011|archivedate=28 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120428201228/http://malayalam.oneindia.in/movies/news/2011/11/08-jai-hind-film-awards-2011-announced-aid0166.html|deadurl=yes}}</ref> * শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা: চেলিম কুমাৰ ; কাজান আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুছলমান চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ (২০১২)<ref name=Kazan1/> * শ্ৰেষ্ঠ পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্য চলচ্চিত্ৰৰ চিত্ৰনাট্য: চেলিম আহমেদ * ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ সমালোচক আৰু ৰাছিয়াৰ চলচ্চিত্ৰ পণ্ডিতসকলৰ গিল্ডৰ বঁটা ; কেৰালা চলচ্চিত্ৰ সমালোচক সংস্থা বঁটা (২০১১)<ref>{{cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/critics-award-gaddama-adjudged-best-film/755271/|title=Critics award: 'Gaddama' adjudged best film|work=The New Indian Express |location=India|date=26 February 2011|access-date=20 July 2011}}</ref> * জুৰীৰ বিশেষ বঁটা: চেলিম কুমাৰ ; কেৰালা ৰাজ্যিক চলচ্চিত্ৰ বঁটা (২০১১)<ref>*{{cite news |url = http://www.keralafilm.com/pdf/2011/award_declaration_for_press.pdf |title = Kerala State Film Awards 2010 Declaration |language = ml |publisher = Kerala State Chalachitra Academy |date = 22 May 2011 |access-date = 13 July 2011 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110930111019/http://www.keralafilm.com/pdf/2011/award_declaration_for_press.pdf |archive-date = 30 September 2011 |df = dmy-all |archivedate = 30 September 2011 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110930111019/http://www.keralafilm.com/pdf/2011/award_declaration_for_press.pdf |deadurl = yes }} *{{cite news |url = http://www.hindu.com/2011/05/23/stories/2011052361020100.htm |title = Adaminte Makan Abu adjudged best film |date = 23 May 2011 |access-date = 25 May 2011 |work = The Hindu |location = Chennai, India |archive-date = 26 May 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110526155715/http://www.hindu.com/2011/05/23/stories/2011052361020100.htm |url-status = dead }} *{{cite news |url = https://newindianexpress.com/entertainment/malayalam/article473336.ece |title = Debutant directors sweep Kerala state awards |date = 23 May 2011 |work = The New Indian Express |location = India |access-date = 25 May 2011 }} *{{cite news |url = http://movies.ndtv.com/regional/adaminte-makan-abu-wins-top-honours-at-kerala-state-awards-600101 |title = Adaminte Makan Abu Wins Top Honours at Kerala State Awards |date = 22 May 2011 |agency = IANS |work = NDTV |access-date = 25 May 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150916102435/http://movies.ndtv.com/regional/adaminte-makan-abu-wins-top-honours-at-kerala-state-awards-600101 |archive-date = 16 September 2015 }}</ref> * শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা: চেলিম কুমাৰ * শ্ৰেষ্ঠ আবহ সংগীত: আইজাক থমাছ কট্টুকাপল্লী<ref>{{cite news|url=http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/malayalamContentView.do?contentId=9370575&BV_ID=@@@|title=കൊട്ടുകാപ്പള്ളിക്കും അവാര്ഡിന്റെ ഇരട്ടത്തിളക്കം|date=23 May 2011|work=Malayala Manorama|access-date=26 May 2011}}</ref> * শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰ: আশ্ৰফ বেডী আৰু চেলিম আহমেদ * শ্ৰেষ্ঠ চিত্ৰনাট্য: চেলিম আহমেদ ; নানা চলচ্চিত্ৰ বঁটা (২০১১)<ref>{{cite web |url=http://fbcdn-sphotos-a.akamaihd.net/hphotos-ak-ash4/384380_165044300264538_100002769065902_193665_2060132686_n.jpg |title=Nana Film Awards 2011 |archive-url=https://archive.today/20120710205829/http://fbcdn-sphotos-a.akamaihd.net/hphotos-ak-ash4/384380_165044300264538_100002769065902_193665_2060132686_n.jpg |archive-date=10 July 2012}}</ref> * শ্ৰেষ্ঠ গীতিকাৰ: ৰফিক আহমেদ ; ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা (২০১১)<ref> *[http://www.thehindu.com/news/national/article2032096.ece?homepage=true "Southern cinema sweeps National Awards"]. The Hindu. 19 May 2011. Retrieved 19 May 2011. *{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-nationalfilmawards-idUSTRE74L3EU20110522|author=Chris Michaud|title=South Indian films sweep National Film Awards|date=22 May 2011|work=Reuters|access-date=25 May 2011}} *{{cite news|url=https://variety.com/2011/biz/news/adaminte-wins-indian-film-awards-1118037329/|author=Naman Ramachandran|title=Adaminte wins Indian film awards|date=19 May 2011|work=Variety |access-date=25 May 2011}} </ref> * শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা: চেলিম কুমাৰ * শ্ৰেষ্ঠ চিত্ৰগ্ৰহণ: মধু আম্বাট * শ্ৰেষ্ঠ পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্য চলচ্চিত্ৰ: আশ্ৰফ বেডী আৰু চেলিম আহমেদ * শ্ৰেষ্ঠ সংগীত পৰিচালনা (আবহ সংগীত): আইজাক থমাছ কট্টুকাপল্লী ; দক্ষিণ ভাৰতীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা (২০১২) * বিশেষ প্ৰশংসা বঁটা (অভিনেতা): চেলিম কুমা * শ্ৰেষ্ঠ নৱাগত পৰিচালক: চেলিম আহমেদ ; থিক্কুৰিছি ফাউণ্ডেচন বঁটা (২০১২)<ref>{{cite news |author=Press Trust of India |title='Aadminte Makan Abu chosen best film by Thikkurissy foundation |url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/aadminte-makan-abu-chosen-best-film-by-thikkurissy-foundation/947678.html |access-date=8 January 2012 |publisher=IBN Live |date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119053141/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/aadminte-makan-abu-chosen-best-film-by-thikkurissy-foundation/947678.html |archive-date=19 January 2012 |archivedate=19 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119053141/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/aadminte-makan-abu-chosen-best-film-by-thikkurissy-foundation/947678.html |deadurl=yes }}</ref> * শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰ * শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা: চেলিম কুমাৰ * শ্ৰেষ্ঠ পৰিচালক: চেলিম আহমেদ ; ৱেল্লিনক্ষত্ৰম চলচ্চিত্ৰ বঁটা (২০১১)<ref>{{cite news |url=http://www.kaumudiplus.com/news.php?nid=fc6de09e6ca5ea83e22be3e246b09421&mcid=3&msid=3 |title=പ്രാഞ്ചിയേട്ടന് മൂന്ന് അവാർഡ് |language=ml |work=Kaumudi Plus |date=17 June 2011 |access-date=17 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110619230001/http://www.kaumudiplus.com/news.php?nid=fc6de09e6ca5ea83e22be3e246b09421 |archive-date=19 June 2011 |archivedate=19 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110619230001/http://www.kaumudiplus.com/news.php?nid=fc6de09e6ca5ea83e22be3e246b09421 |deadurl=yes }}</ref> * বিশেষ বঁটা: চেলিম আহমেদ * বিশেষ বঁটা: চেলিম কুমাৰ ; অন্যান্য বঁটা * ২০১২: চিহাব থাঙাল সাংস্কৃতিক বঁটা: চেলিম আহমেদ<ref>{{cite web|title=Shihab Thangal Cultural Award For Salim Ahmed|url=http://www.yentha.com/news|publisher=Yentha.com|date=11 January 2012|access-date=12 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113030006/http://www.yentha.com/news|archive-date=13 January 2012|url-status=dead|archivedate=13 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120113030006/http://www.yentha.com/news|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|title=Salim Ahamed bags award|url=http://kaumudiglobal.com/innerpage1.php?newsid=14913|access-date=12 January 2012|newspaper=Kerala Kaumudi|date=12 January 2012|archive-date=10 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910053248/http://kaumudiglobal.com/innerpage1.php?newsid=14913|url-status=dead|archivedate=10 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150910053248/http://kaumudiglobal.com/innerpage1.php?newsid=14913|deadurl=yes}}</ref> {{div col end}} == পুনৰ নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা == ২০১১ চনৰ মে' মাহৰ শেষৰ ফালে মালয়ালম দৈনিক কাকত মাধ্যমমত প্ৰকাশ পাইছিল যে মুম্বাইস্থিত চলচ্চিত্ৰ প্ৰতিষ্ঠান মেগা প্ৰডাকচনে আদামিন্তে মকন আবু চলচ্চিত্ৰখন হিন্দীত পুনৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ লৈ চেলিম আহমেদৰ কাষ চাপিছিল।<ref>{{cite news|url=http://www.madhyamam.com/news/79914/110521|title=ആദാമിന്റെ മകന്‍ അബു ബോളിവുഡിലേക്ക്‌|language=ml|date=21 May 2011|work=Madhyamam|access-date=26 May 2011|archive-url=https://archive.org|archive-date=22 May 2011|url-status=dead|archivedate=22 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522004157/http://madhyamam.com/news/79914/110521|deadurl=yes}}</ref> মূল চিনেমাখন ছবিগৃহত মুক্তি পোৱাৰ পূৰ্বে জুন মাহৰ আৰম্ভণিতে এই বিষয়ে আলোচনা হোৱাৰ কথা আছিল।<ref name="Release"/> পৰৱৰ্তী সময়ত খবৰ ওলাইছিল যে কৰণ জোহৰৰ ধৰ্মা প্ৰডাকচনে ছবিখনৰ ৰিমেকৰ অধিকাৰ ক্ৰয় কৰিবলৈ আহমেদৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিছিল। জোহৰে ইতিমধ্যে জৰীণা ৱাহাবৰ পৰা এই চিনেমাখনৰ বিষয়ে শুনিছিল।<ref>{{cite news |url=http://www.qatar-tribune.com/data/20110606/content.asp?section=chillout7_3 |title=Aadaminte Makan Abu to be re-made in Hindi |date=6 June 2011 |work=Qatar Tribune |access-date=24 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005221552/http://www.qatar-tribune.com/data/20110606/content.asp?section=chillout7_3 |archive-date=5 October 2011 |archivedate=5 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005221552/http://www.qatar-tribune.com/data/20110606/content.asp?section=chillout7_3 |deadurl=yes }}</ref> বাতৰি অনুসৰি কৰণ জোহৰে ছবিখন পৰিচালনা কৰাৰ আৰু আবুৰ চৰিত্ৰত শ্বাহৰুখ খানে অভিনয় কৰাৰ কথা আছিল, য’ত চেলিম আহমেদো জড়িত থাকিব।<ref>{{cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/kjo-remake-adaminte-makan-abu-hindi-srk-633 |author=Keerthy Ramachandran |title=KJo to remake Adaminte Makan Abu in Hindi with SRK |date=6 June 2011 |work=Deccan Chronicle |location=India |access-date=6 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609011249/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/kjo-remake-adaminte-makan-abu-hindi-srk-633 |archive-date=9 June 2011 |archivedate=9 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110609011249/http://www.deccanchronicle.com/channels/showbiz/others/kjo-remake-adaminte-makan-abu-hindi-srk-633 |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite news |url=http://mangalam.com/index.php?page=detail&nid=432969&lang=malayalam |title=ഷാരൂഖൟ സലീകുമാർ ആകുമോ? |language=ml |date=6 June 2011 |work=Mangalam |access-date=19 May 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.keralakaumudi.com/news.php?nid=44a6d4297bc768938ffb50360b6af12d|title=അബുവായി ഷാരൂഖ്?|language=ml|date=7 June 2011|work=Kerala Kaumudi|access-date=8 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608020157/http://news.keralakaumudi.com/news.php?nid=44a6d4297bc768938ffb50360b6af12d|archive-date=8 June 2011|url-status=dead}}</ref> অৱশ্যে জোহৰে পিছত তেওঁৰ টুইটাৰ পোষ্টৰ জৰিয়তে এই চলচ্চিত্ৰখন পুনৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ কোনো ইচ্ছা নাই বুলি স্পষ্টভাৱে অস্বীকাৰ কৰে। তেওঁ উল্লেখ কৰে যে মই এই প্ৰশংসিত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰখনৰ ৰিমেক কৰাৰ কোনো পৰিকল্পনা কৰা নাই।<ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/KJo-wages-Twitter-war-against-rumours/Article1-712825.aspx |title=KJo wages Twitter war against rumours |date=23 June 2011 |work=Hindustan Times |location=India |access-date=24 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110627031912/http://www.hindustantimes.com/KJo-wages-Twitter-war-against-rumours/Article1-712825.aspx |archive-date=27 June 2011 |archivedate=27 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110627031912/http://www.hindustantimes.com/KJo-wages-Twitter-war-against-rumours/Article1-712825.aspx |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite news |url=https://zeenews.india.com/entertainment/articles/story90662.htm|title=No Haj film with Shah Rukh, says Karan Johar|date=23 June 2011|publisher=Zee News|access-date=24 June 2011}}</ref> ইয়াৰ পিছতো আহমেদে পিছত প্ৰকাশ কৰে যে ধৰ্মা প্ৰডাকচনে ছবিখনৰ অধিকাৰ ক্ৰয় কৰাৰ বিষয়ে তেওঁৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিছিল যদিও প্ৰাৰম্ভিক কথা-বতৰাৰ পিছত তেওঁলোকে আৰু যোগাযোগ নকৰিলে।<ref>{{cite news |url=http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?page=article&sectid=30&contentid=20110624201106240303545116a5238bb |author=Vickey Lalwani |title=KJo loses to JP Dutta |date=24 June 2011 |work=Mumbai Mirror |access-date=24 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002164719/http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?page=article&sectid=30&contentid=20110624201106240303545116a5238bb |archive-date=2 October 2012 |archivedate=2 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121002164719/http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?page=article&sectid=30&contentid=20110624201106240303545116a5238bb |deadurl=yes }}</ref> চেলিম আহমেদে জে পি দত্তৰ সৈতেও এই বিষয়ে আলোচনা কৰিছিল, যিয়ে ছবিখন হিন্দীত নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছিল যদিও এই পৰিকল্পনা সফল নহ’ল।<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-24/news-interviews/29698869_1_malayalam-film-karan-johar-superb-french-film|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105184125/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-24/news-interviews/29698869_1_malayalam-film-karan-johar-superb-french-film|url-status=dead|archive-date=5 November 2012|title=Karan Johar loses to JP Dutta|date=24 June 2011|location=India|work=The Times of India|access-date=24 June 2011|archivedate=5 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105184125/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-24/news-interviews/29698869_1_malayalam-film-karan-johar-superb-french-film|deadurl=yes}}</ref> ২০১১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহৰ এক সাক্ষাৎকাৰত চেলিম কুমাৰে কৈছিল যে চিনেমাখন ভাৰতৰ চাৰিটা ডাঙৰ ভাষাত পুনৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ এক পৰিকল্পনা আছে,<ref name="UAE"/> কিন্তু পৰিচালক চেলিম আহমেদে স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে তেওঁ কাৰো হাতত চিনেমাখনৰ ৰিমেকৰ অধিকাৰ অৰ্পণ কৰিব নিবিচাৰে।<ref name="Hollywoodscreening"/> ==তথ্যসূত্ৰ== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== * {{IMDb title|1945039|Abu, Son of Adam}} * {{rotten-tomatoes|abu_son_of_adam|Abu, Son of Adam}} [[শ্ৰেণী:মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ]] htp7b9vhjiwl9px6mixxk5qd9eqwqv1 0 138229 623268 623251 2026-08-04T12:59:59Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস */ 623268 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়।<ref>{{cite news|title=A milestone|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/a-milestone/article4013251.ece|access-date=5 March 2013|newspaper=The Hindu|date=19 October 2012}}</ref> কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি।<ref name="mpm" /> ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। <ref name="mpm" /> এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোডে=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = [[Indian Institute of Management Kozhikode]] | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = [[National Institute of Technology Calicut]] | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|MESCE Kuttippuram, the first self-financing engineering college in Kerala]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref name="roy"/><ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]).<ref name="roy"/> The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref>{{Explain|date=January 2024|reason=What does it mean for a school to be "digitalised"?}} In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|Physics department of [[Government Victoria College, Palakkad]]]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = ''Halwas'' are popular in [[Kozhikode]] and [[Ponnani]] }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] 8m8y2shrv8ntxqcfxcmx4uxxvnvrh2b 623269 623268 2026-08-04T13:01:34Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস */ 623269 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়।<ref>{{cite news|title=A milestone|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/a-milestone/article4013251.ece|access-date=5 March 2013|newspaper=The Hindu|date=19 October 2012}}</ref> কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি।<ref name="mpm" /> ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। <ref name="mpm" /> এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোডে=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = [[Indian Institute of Management Kozhikode]] | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = [[National Institute of Technology Calicut]] | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|MESCE Kuttippuram, the first self-financing engineering college in Kerala]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref name="roy"/><ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]).<ref name="roy"/> The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref>{{Explain|date=January 2024|reason=What does it mean for a school to be "digitalised"?}} In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|Physics department of [[Government Victoria College, Palakkad]]]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] s7klj34c5b15zzu0ff3ho02d9i4o0dk 623270 623269 2026-08-04T13:03:11Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* কোজিকোডে */ 623270 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়।<ref>{{cite news|title=A milestone|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/a-milestone/article4013251.ece|access-date=5 March 2013|newspaper=The Hindu|date=19 October 2012}}</ref> কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি।<ref name="mpm" /> ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। <ref name="mpm" /> এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|MESCE Kuttippuram, the first self-financing engineering college in Kerala]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref name="roy"/><ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]).<ref name="roy"/> The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref>{{Explain|date=January 2024|reason=What does it mean for a school to be "digitalised"?}} In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|Physics department of [[Government Victoria College, Palakkad]]]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] nv5k4ciyowfjfbambveajiuo9azthb1 623271 623270 2026-08-04T13:07:02Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* মালাপ্পুৰম */ 623271 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়।<ref>{{cite news|title=A milestone|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/a-milestone/article4013251.ece|access-date=5 March 2013|newspaper=The Hindu|date=19 October 2012}}</ref> কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি।<ref name="mpm" /> ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। <ref name="mpm" /> এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref name="roy"/><ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]).<ref name="roy"/> The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref>{{Explain|date=January 2024|reason=What does it mean for a school to be "digitalised"?}} In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|Physics department of [[Government Victoria College, Palakkad]]]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] kot09weuw4byd83s81gwfggm36wwwfm 623272 623271 2026-08-04T13:09:26Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* Palakkad */ 623272 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়।<ref>{{cite news|title=A milestone|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/a-milestone/article4013251.ece|access-date=5 March 2013|newspaper=The Hindu|date=19 October 2012}}</ref> কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি।<ref name="mpm" /> ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। <ref name="mpm" /> এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref name="roy"/><ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]).<ref name="roy"/> The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref>{{Explain|date=January 2024|reason=What does it mean for a school to be "digitalised"?}} In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ ।]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] j98zpp67xm4eqt1sk7s018z93wiizaa 623275 623272 2026-08-04T15:36:29Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* কোজিকোডে */ 623275 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি।<ref name="mpm" /> ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। <ref name="mpm" /> এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref name="roy"/><ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]).<ref name="roy"/> The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref>{{Explain|date=January 2024|reason=What does it mean for a school to be "digitalised"?}} In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ ।]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] 0ev6afjwmdu4ww0gsg1ile9uvqg0scc 623276 623275 2026-08-04T15:51:54Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* মালাপ্পুৰম */ 623276 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। <ref name="mpm" /> এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref name="roy"/><ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]).<ref name="roy"/> The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref>{{Explain|date=January 2024|reason=What does it mean for a school to be "digitalised"?}} In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ ।]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] hwftthlfp6axumq8x3cvzej8147pin1 623277 623276 2026-08-04T15:52:31Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* মালাপ্পুৰম */ 623277 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref name="roy"/><ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]).<ref name="roy"/> The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref>{{Explain|date=January 2024|reason=What does it mean for a school to be "digitalised"?}} In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ ।]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] rhjs6f3waee1ub8o0b62cwfx1e5k0xk 623278 623277 2026-08-04T15:53:12Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* মালাপ্পুৰম */ 623278 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]).<ref name="roy"/> The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref>{{Explain|date=January 2024|reason=What does it mean for a school to be "digitalised"?}} In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ ।]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] ok9wm9xxdlcgtv1dgww5ain24z3ampx 623279 623278 2026-08-04T15:53:47Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* মালাপ্পুৰম */ 623279 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]). The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref>{{Explain|date=January 2024|reason=What does it mean for a school to be "digitalised"?}} In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ ।]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] 09qfh7tti9yrjjaivseq3k7z514cbcm 623280 623279 2026-08-04T15:54:42Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* মালাপ্পুৰম */ 623280 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]). The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===Palakkad=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ ।]] Palakkad city is home to the only [[Indian Institute of Technology, Palakkad|Indian Institute of Technology]] in Kerala. [[Government Victoria College, Palakkad]], established in 1866, is one of the oldest colleges in the state.<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> Other colleges in the state include the [[Government Medical College, Palakkad]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> the [[NSS College of Engineering]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> and [[Mercy College, Palakkad]],<ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> a women's college established in 1964. The [[Chembai Memorial Government Music College]]<ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> is one of the main centres of excellence in teaching [[carnatic music]] in the state. ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] k9s8ffo0vliyj7m68g4lpsaeuprb3s3 623281 623280 2026-08-04T16:02:30Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623281 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} There are 1,237 schools in Kozhikode district, including 191 high schools.<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> Kozhikode is home to two premier educational institutions of national importance: the [[Indian Institute of Management Kozhikode]], and the [[National Institute of Technology Calicut]]. Other institutions include the [[NIRDESH|National Institute for Research and Development in Defence Shipbuilding]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> and National Institute of Electronics and Information Technology.<ref>{{Cite web |url=http://nielit.gov.in/calicut/content/introduction-8 |title=Introduction |date=21 October 2015 |publisher=National Institute of Electronics and Information Technology |access-date=21 May 2019}}</ref> Recently, Kozhikode got Kerala's first residential [[International Baccalaureate]] continuum school, The White School International. It is located in Perumanna and was established in 2016. The [[University of Calicut]] is the largest university in Kerala. It is located in [[Thenjipalam]], about {{convert|24|km}} south of Calicut. This university was established in 1968 and was the second university established in Kerala. Most of the colleges offering tertiary education in the region are affiliated with this university.<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> The [[Calicut Medical College]] was established in 1957 as the second medical college in Kerala. Since then, the institution has grown into a premier centre of medical education in the state. Presently it is the largest medical institute in the state, with a yearly intake of 250 candidates for its undergraduate programme. In 1877, a school for young [[Raja]]s was started in Kozhikode. This was later opened to Hindu boys of all castes. In 1879, it was affiliated with the University of Madras as a second-grade college, bolstering collegiate education in the district. Secondary education has recorded appreciable progress since 1915. The erstwhile Malabar District (of which the present-day Kozhikode district formed a part) holds a high rank among the districts of the Madras Presidency in secondary education.<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]). The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] akp7184i4jyqnmisfnuj381kbdsyalh 623282 623281 2026-08-04T16:13:10Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623282 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> [[Indian Institute of Spices Research]],<ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]). The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] 5nq5wu6dzr5n1sx53p5xevn4u792n6i 623283 623282 2026-08-04T16:14:10Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* কোজিকোড */ 623283 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp;A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]). The Malappuram district has 1,620 schools,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> the most in Kerala as per the school statistics of 2019–20. There are 898 lower primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 363 upper primary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 355 high schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> 248 higher secondary schools,<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> and 27 vocational higher secondary schools<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> in the district. Besides these, there are 120 [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] schools and 3 [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] schools. 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] 60rn3pwdw2ucagqut3haahkldnjid0s 623285 623283 2026-08-04T16:27:09Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623285 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== ে [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] The [[Kerala school of astronomy and mathematics]] flourished between the 14th and 16th centuries. In attempting to solve astronomical problems, the school independently created a number of important mathematics concepts, including [[series expansion]] for trigonometric functions.<ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400&nbsp; A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref> The school was based in [[Kingdom of Tanur|Vettathunadu]] ([[Tirur Taluk|Tirur region]]). ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। 554 government schools, 810 aided schools, and 1 unaided school recognised by the [[Government of Kerala]] have been digitalised.<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> In the academic year 2019–20, the total number of students studying in the schools recognised by Government of Kerala was 739,966; this was composed of 407,690 in aided schools; 245,445 in government schools; and 86,831 in the recognised unaided schools.<ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> This district plays a significant role in the higher education sector of the state. It is home to two of the main universities in the state: the [[University of Calicut]] centered at [[Tenhipalam]], which was established in 1968 as the second university in Kerala,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> and the [[Thunchath Ezhuthachan Malayalam University]] centered at [[Tirur]], which was established in 2012.<ref>{{cite web |url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/ |website = malayalamuniversity.edu.in |title= Malayalam University}}</ref> [[AMU Malappuram Campus]], one of the three off-campus centres of [[Aligarh Muslim University]] (AMU), is in Cherukara and was established by the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> An off-campus of the [[English and Foreign Languages University]] functions at Panakkad.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> The district is also home to a subcentre of [[Kerala Agricultural University]] at [[Thavanur]], and a subcentre of [[Sree Sankaracharya University of Sanskrit]] at [[Tirunavaya]]. The headquarters of [[Darul Huda Islamic University]] is at Chemmad. INKEL Greens at Malappuram provides an educational zone with the industrial zone.<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> Eranad Knowledge City at [[Manjeri]] is a first of its kind project in the state.<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] 101m3o4lq9fclkouk99a6enq2160azw 623295 623285 2026-08-04T16:56:06Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623295 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য।]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাড়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰিও পালাক্কাড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰ পৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰ পৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহন === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰ পৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়।]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰ পৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰ পৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰ পৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰ পৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ পৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাড় চহৰৰ পৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰালয়ে পালাক্কাড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া ৫৫৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৮১০খন অনুদানপ্ৰাপ্ত (Aided) বিদ্যালয় আৰু এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন (Unaided) বিদ্যালয় সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেলীকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষত কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া বিদ্যালয়সমূহত মুঠ ৭,৩৯,৯৬৬জন শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰে ৪,০৭,৬৯০জন অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত, ২,৪৫,৪৪৫জন চৰকাৰী বিদ্যালয়ত আৰু ৮৬,৮৩১জন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। <ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> মালাপ্পুৰম জিলাই কেৰালাৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই জিলাত ৰাজ্যখনৰ দুটা প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত। টেনহিপালমত অৱস্থিত কালিকট বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু ই কেৰালাৰ দ্বিতীয় বিশ্ববিদ্যালয়।{{cite web}} আনহাতে, তিৰুৰত অৱস্থিত থুঞ্চাথ এঝুথাচন মালয়ালম বিশ্ববিদ্যালয় ২০১২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> চেৰুকাৰাত অৱস্থিত আলীগড় মুছলিম ইউনিৰ্ভাছিটি(AMU) মালাপ্পুৰম কেম্পাছ হৈছে আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-ৰ তিনিটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰৰ অন্যতম। এই কেম্পাছটো ২০১০ চনত আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ে স্থাপন কৰে। the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref>Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> পানাক্কাডত ইংৰাজী আৰু বিদেশী ভাষা বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত (English and Foreign Languages University)-ৰ এটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী হৈ আছে।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি, থাৱানুৰত কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ আৰু তিৰুনাভায়াত শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। চেম্মাডত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। মালাপ্পুৰমস্থিত INKEL Greens-এ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত এক শিক্ষা অঞ্চল গঢ়ি তুলিছে। <ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> আনহাতে, মাঞ্জেৰীত অৱস্থিত ''এৰানাড ন'লেজ চিটি'' কেৰালাৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম প্ৰকল্প।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] bt6bq5gv2bvbpejiltqubx9w3bjmglq 623296 623295 2026-08-04T16:57:14Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623296 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য। ]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাঁড়ৰপৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰি পালাক্কাঁড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাঁড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাঁড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰপৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহণ === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰপৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰপৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰপৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰপৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰপৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰ্যালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto; " |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাঁড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাঁড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাঁড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰপৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাঁড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাঁড় চহৰৰপৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাঁড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ে পালাক্কাঁড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া ৫৫৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৮১০খন অনুদানপ্ৰাপ্ত (Aided) বিদ্যালয় আৰু এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন (Unaided) বিদ্যালয় সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেলীকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষত কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া বিদ্যালয়সমূহত মুঠ ৭,৩৯,৯৬৬জন শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰে ৪,০৭,৬৯০জন অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত, ২,৪৫,৪৪৫জন চৰকাৰী বিদ্যালয়ত আৰু ৮৬,৮৩১জন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। <ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> মালাপ্পুৰম জিলাই কেৰালাৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই জিলাত ৰাজ্যখনৰ দুটা প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত। টেনহিপালমত অৱস্থিত কালিকট বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু ই কেৰালাৰ দ্বিতীয় বিশ্ববিদ্যালয়।{{cite web}} আনহাতে, তিৰুৰত অৱস্থিত থুঞ্চাথ এঝুথাচন মালয়ালম বিশ্ববিদ্যালয় ২০১২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> চেৰুকাৰাত অৱস্থিত আলীগড় মুছলিম ইউনিৰ্ভাছিটি(AMU) মালাপ্পুৰম কেম্পাছ হৈছে আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-ৰ তিনিটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰৰ অন্যতম। এই কেম্পাছটো ২০১০ চনত আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ে স্থাপন কৰে। the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref>Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> পানাক্কাডত ইংৰাজী আৰু বিদেশী ভাষা বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত (English and Foreign Languages University)-ৰ এটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী হৈ আছে।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি, থাৱানুৰত কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ আৰু তিৰুনাভায়াত শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। চেম্মাডত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। মালাপ্পুৰমস্থিত INKEL Greens-এ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত এক শিক্ষা অঞ্চল গঢ়ি তুলিছে। <ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> আনহাতে, মাঞ্জেৰীত অৱস্থিত ''এৰানাড ন'লেজ চিটি'' কেৰালাৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম প্ৰকল্প।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] emotd0aj6i3dyruvey2tdnk615z1czl 623297 623296 2026-08-04T17:01:14Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* জনসংযোগৰ মাধ্যম */ 623297 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য। ]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাঁড়ৰপৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰি পালাক্কাঁড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাঁড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাঁড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰপৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহণ === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰপৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰপৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰপৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰপৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰপৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰ্যালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto; " |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাঁড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাঁড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাঁড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰপৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাঁড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাঁড় চহৰৰপৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাঁড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ে পালাক্কাঁড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া ৫৫৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৮১০খন অনুদানপ্ৰাপ্ত (Aided) বিদ্যালয় আৰু এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন (Unaided) বিদ্যালয় সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেলীকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষত কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া বিদ্যালয়সমূহত মুঠ ৭,৩৯,৯৬৬জন শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰে ৪,০৭,৬৯০জন অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত, ২,৪৫,৪৪৫জন চৰকাৰী বিদ্যালয়ত আৰু ৮৬,৮৩১জন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। <ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> মালাপ্পুৰম জিলাই কেৰালাৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই জিলাত ৰাজ্যখনৰ দুটা প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত। টেনহিপালমত অৱস্থিত কালিকট বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু ই কেৰালাৰ দ্বিতীয় বিশ্ববিদ্যালয়।{{cite web}} আনহাতে, তিৰুৰত অৱস্থিত থুঞ্চাথ এঝুথাচন মালয়ালম বিশ্ববিদ্যালয় ২০১২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> চেৰুকাৰাত অৱস্থিত আলীগড় মুছলিম ইউনিৰ্ভাছিটি(AMU) মালাপ্পুৰম কেম্পাছ হৈছে আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-ৰ তিনিটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰৰ অন্যতম। এই কেম্পাছটো ২০১০ চনত আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ে স্থাপন কৰে। the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref>Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> পানাক্কাডত ইংৰাজী আৰু বিদেশী ভাষা বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত (English and Foreign Languages University)-ৰ এটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী হৈ আছে।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি, থাৱানুৰত কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ আৰু তিৰুনাভায়াত শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। চেম্মাডত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। মালাপ্পুৰমস্থিত INKEL Greens-এ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত এক শিক্ষা অঞ্চল গঢ়ি তুলিছে। <ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> আনহাতে, মাঞ্জেৰীত অৱস্থিত ''এৰানাড ন'লেজ চিটি'' কেৰালাৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম প্ৰকল্প।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== ===Kozhikode=== ====Radio==== The Kozhikode radio station of [[All India Radio]] has two transmitters: Kozhikode AM (100 kilowatts) and Kozhikode FM [Vividh Bharathi] (10 kilowatts). Private FM radio stations are [[Radio Mango 91.9]] (operated by Malayala Manorama Co. Ltd.), [[Radio Mirchi]] (operated by Entertainment Network India Ltd.), and [[Club FM 104.8]] (operated by Mathrubhumi group and [[Red FM (India)|Red FM 93.5]] of the SUN Network). AIR FM radio stations are Kozhikode – 103.6&nbsp;MHz; AIR MW radio station is Kozhikode – 684&nbsp;kHz. ====Television==== [[File:MediaOne TV Headquarters And Studio.jpg|thumb|left|MediaOne TV headquarters and studio]] Since 3 July 1984, a television transmitter has relayed programmes from [[Delhi]] and [[Thiruvananthapuram]] to Kozhikode. [[Doordarshan]] has its broadcasting centre in Kozhikode at the Medical College. Malayalam channels based in Kozhikode include [[Shalom (TV channel)|Shalom Television]], Darshana TV, and [[Media One TV]]. All major channels in Malayalam—[[Manorama News]], [[Asianet News|Asianet]], [[Surya TV]], [[Kairali TV]], [[Amrita TV]], [[Jeevan TV]], and [[Jaihind]]—have their studios and news bureaus in the city. Satellite television services are available through [[DD Direct+]], [[Dish TV]], [[Sun Direct DTH]], and [[Tata Sky]]. [[Asianet Digital TV]] is popularly known as ACV telecasts daily city news. Spidernet is another local channel. Other local operators include KCL and Citinet. The Calicut Press Club was established in 1970 as the centre of all regional media activities, both print and electronic. Beginning with around 70 members, this Press Club became a prestigious and alert media centre in the state, with a present membership of over 280.<ref name="calicut press club">{{cite web|url=http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|title=Calicut press club|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030623175252/http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|archive-date=23 June 2003}}</ref> ===Malappuram=== [[File:MANJERI F.M 102.7.jpg|thumbnail|[[AIR Manjeri FM]] radio station]] The ''[[Malayala Manorama]]'', ''[[Mathrubhumi]]'', ''[[Madhyamam]]'', ''[[Chandrika (Malayalam newspaper)|Chandrika]]'', ''[[Deshabhimani]]'', ''[[Suprabhaatham Daily|Suprabhaatham]]'', and ''[[Siraj Daily|Siraj]]'' daily newspapers have printing centres in and around [[Malappuram]] City. ''[[The Hindu]]'' also has an edition and printing press at Malappuram. A few periodicals—monthlies, fortnightlies, and weeklies, mostly devoted to religion and culture—are also published. Almost all Malayalam channels and newspapers, as well as the Malappuram Press Club, have their bureau at Up Hill, adjacent to Municipal Town Hall. [[Doordarshan]] has two major relay stations in the district: one at Malappuram and one at Manjeri. The government of India's [[Prasar Bharati]] National Public Service Broadcaster has an FM station in the district ([[AIR Manjeri FM]]), broadcasting on 102.7&nbsp;Mhz. Despite lacking private FM stations, Malappuram, Ponnani, and Tirur are among the top ten towns with the highest radio listenership in India.<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=Top Ten Towns with Highest Radio Listenership|access-date=28 July 2015}}</ref> ===Palakkad=== Major Malayalam newspapers ''[[Malayala Manorama]]'', ''[[Mathrubhumi]]'', ''[[Deshabhimani]]'', ''[[Suprabhaatham Daily]]'', and ''[[The Hindu]]'' have printing centers in city. A few evening newspapers are also published in the city. Local news channels like ACV also function in city. A private FM station operates in Palakkad at Ahalia Campus; there is a long-term demand for setting up a government FM station in Palakkad. == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] emci5uhf0wek384g4s4u001sfoaiudl 623298 623297 2026-08-04T17:02:34Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* Television */ 623298 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য। ]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাঁড়ৰপৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰি পালাক্কাঁড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাঁড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাঁড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰপৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহণ === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰপৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰপৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰপৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰপৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰপৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰ্যালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto; " |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাঁড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাঁড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাঁড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰপৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাঁড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাঁড় চহৰৰপৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাঁড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ে পালাক্কাঁড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া ৫৫৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৮১০খন অনুদানপ্ৰাপ্ত (Aided) বিদ্যালয় আৰু এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন (Unaided) বিদ্যালয় সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেলীকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষত কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া বিদ্যালয়সমূহত মুঠ ৭,৩৯,৯৬৬জন শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰে ৪,০৭,৬৯০জন অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত, ২,৪৫,৪৪৫জন চৰকাৰী বিদ্যালয়ত আৰু ৮৬,৮৩১জন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। <ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> মালাপ্পুৰম জিলাই কেৰালাৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই জিলাত ৰাজ্যখনৰ দুটা প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত। টেনহিপালমত অৱস্থিত কালিকট বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু ই কেৰালাৰ দ্বিতীয় বিশ্ববিদ্যালয়।{{cite web}} আনহাতে, তিৰুৰত অৱস্থিত থুঞ্চাথ এঝুথাচন মালয়ালম বিশ্ববিদ্যালয় ২০১২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> চেৰুকাৰাত অৱস্থিত আলীগড় মুছলিম ইউনিৰ্ভাছিটি(AMU) মালাপ্পুৰম কেম্পাছ হৈছে আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-ৰ তিনিটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰৰ অন্যতম। এই কেম্পাছটো ২০১০ চনত আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ে স্থাপন কৰে। the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref>Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> পানাক্কাডত ইংৰাজী আৰু বিদেশী ভাষা বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত (English and Foreign Languages University)-ৰ এটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী হৈ আছে।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি, থাৱানুৰত কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ আৰু তিৰুনাভায়াত শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। চেম্মাডত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। মালাপ্পুৰমস্থিত INKEL Greens-এ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত এক শিক্ষা অঞ্চল গঢ়ি তুলিছে। <ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> আনহাতে, মাঞ্জেৰীত অৱস্থিত ''এৰানাড ন'লেজ চিটি'' কেৰালাৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম প্ৰকল্প।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== ===Kozhikode=== ====Radio==== The Kozhikode radio station of [[All India Radio]] has two transmitters: Kozhikode AM (100 kilowatts) and Kozhikode FM [Vividh Bharathi] (10 kilowatts). Private FM radio stations are [[Radio Mango 91.9]] (operated by Malayala Manorama Co. Ltd.), [[Radio Mirchi]] (operated by Entertainment Network India Ltd.), and [[Club FM 104.8]] (operated by Mathrubhumi group and [[Red FM (India)|Red FM 93.5]] of the SUN Network). AIR FM radio stations are Kozhikode – 103.6&nbsp;MHz; AIR MW radio station is Kozhikode – 684&nbsp;kHz. ====Television==== [[File:MediaOne TV Headquarters And Studio.jpg|thumb|left|মিডিয়া ৱান টিভিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আৰু ষ্টুডিঅ']] Since 3 July 1984, a television transmitter has relayed programmes from [[Delhi]] and [[Thiruvananthapuram]] to Kozhikode. [[Doordarshan]] has its broadcasting centre in Kozhikode at the Medical College. Malayalam channels based in Kozhikode include [[Shalom (TV channel)|Shalom Television]], Darshana TV, and [[Media One TV]]. All major channels in Malayalam—[[Manorama News]], [[Asianet News|Asianet]], [[Surya TV]], [[Kairali TV]], [[Amrita TV]], [[Jeevan TV]], and [[Jaihind]]—have their studios and news bureaus in the city. Satellite television services are available through [[DD Direct+]], [[Dish TV]], [[Sun Direct DTH]], and [[Tata Sky]]. [[Asianet Digital TV]] is popularly known as ACV telecasts daily city news. Spidernet is another local channel. Other local operators include KCL and Citinet. The Calicut Press Club was established in 1970 as the centre of all regional media activities, both print and electronic. Beginning with around 70 members, this Press Club became a prestigious and alert media centre in the state, with a present membership of over 280.<ref name="calicut press club">{{cite web|url=http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|title=Calicut press club|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030623175252/http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|archive-date=23 June 2003}}</ref> ===Malappuram=== [[File:MANJERI F.M 102.7.jpg|thumbnail|[[AIR Manjeri FM]] radio station]] The ''[[Malayala Manorama]]'', ''[[Mathrubhumi]]'', ''[[Madhyamam]]'', ''[[Chandrika (Malayalam newspaper)|Chandrika]]'', ''[[Deshabhimani]]'', ''[[Suprabhaatham Daily|Suprabhaatham]]'', and ''[[Siraj Daily|Siraj]]'' daily newspapers have printing centres in and around [[Malappuram]] City. ''[[The Hindu]]'' also has an edition and printing press at Malappuram. A few periodicals—monthlies, fortnightlies, and weeklies, mostly devoted to religion and culture—are also published. Almost all Malayalam channels and newspapers, as well as the Malappuram Press Club, have their bureau at Up Hill, adjacent to Municipal Town Hall. [[Doordarshan]] has two major relay stations in the district: one at Malappuram and one at Manjeri. The government of India's [[Prasar Bharati]] National Public Service Broadcaster has an FM station in the district ([[AIR Manjeri FM]]), broadcasting on 102.7&nbsp;Mhz. Despite lacking private FM stations, Malappuram, Ponnani, and Tirur are among the top ten towns with the highest radio listenership in India.<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=Top Ten Towns with Highest Radio Listenership|access-date=28 July 2015}}</ref> ===Palakkad=== Major Malayalam newspapers ''[[Malayala Manorama]]'', ''[[Mathrubhumi]]'', ''[[Deshabhimani]]'', ''[[Suprabhaatham Daily]]'', and ''[[The Hindu]]'' have printing centers in city. A few evening newspapers are also published in the city. Local news channels like ACV also function in city. A private FM station operates in Palakkad at Ahalia Campus; there is a long-term demand for setting up a government FM station in Palakkad. == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] ieqp99tcxx47i4sxcne5t26m2vky3qm 623300 623298 2026-08-04T17:04:18Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* Malappuram */ 623300 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য। ]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাঁড়ৰপৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰি পালাক্কাঁড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাঁড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাঁড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰপৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহণ === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰপৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰপৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰপৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰপৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰপৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰ্যালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto; " |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাঁড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাঁড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাঁড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰপৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাঁড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাঁড় চহৰৰপৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাঁড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ে পালাক্কাঁড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া ৫৫৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৮১০খন অনুদানপ্ৰাপ্ত (Aided) বিদ্যালয় আৰু এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন (Unaided) বিদ্যালয় সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেলীকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষত কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া বিদ্যালয়সমূহত মুঠ ৭,৩৯,৯৬৬জন শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰে ৪,০৭,৬৯০জন অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত, ২,৪৫,৪৪৫জন চৰকাৰী বিদ্যালয়ত আৰু ৮৬,৮৩১জন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। <ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> মালাপ্পুৰম জিলাই কেৰালাৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই জিলাত ৰাজ্যখনৰ দুটা প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত। টেনহিপালমত অৱস্থিত কালিকট বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু ই কেৰালাৰ দ্বিতীয় বিশ্ববিদ্যালয়।{{cite web}} আনহাতে, তিৰুৰত অৱস্থিত থুঞ্চাথ এঝুথাচন মালয়ালম বিশ্ববিদ্যালয় ২০১২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> চেৰুকাৰাত অৱস্থিত আলীগড় মুছলিম ইউনিৰ্ভাছিটি(AMU) মালাপ্পুৰম কেম্পাছ হৈছে আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-ৰ তিনিটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰৰ অন্যতম। এই কেম্পাছটো ২০১০ চনত আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ে স্থাপন কৰে। the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref>Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> পানাক্কাডত ইংৰাজী আৰু বিদেশী ভাষা বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত (English and Foreign Languages University)-ৰ এটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী হৈ আছে।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি, থাৱানুৰত কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ আৰু তিৰুনাভায়াত শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। চেম্মাডত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। মালাপ্পুৰমস্থিত INKEL Greens-এ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত এক শিক্ষা অঞ্চল গঢ়ি তুলিছে। <ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> আনহাতে, মাঞ্জেৰীত অৱস্থিত ''এৰানাড ন'লেজ চিটি'' কেৰালাৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম প্ৰকল্প।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== ===Kozhikode=== ====Radio==== The Kozhikode radio station of [[All India Radio]] has two transmitters: Kozhikode AM (100 kilowatts) and Kozhikode FM [Vividh Bharathi] (10 kilowatts). Private FM radio stations are [[Radio Mango 91.9]] (operated by Malayala Manorama Co. Ltd.), [[Radio Mirchi]] (operated by Entertainment Network India Ltd.), and [[Club FM 104.8]] (operated by Mathrubhumi group and [[Red FM (India)|Red FM 93.5]] of the SUN Network). AIR FM radio stations are Kozhikode – 103.6&nbsp;MHz; AIR MW radio station is Kozhikode – 684&nbsp;kHz. ====Television==== [[File:MediaOne TV Headquarters And Studio.jpg|thumb|left|মিডিয়া ৱান টিভিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আৰু ষ্টুডিঅ']] Since 3 July 1984, a television transmitter has relayed programmes from [[Delhi]] and [[Thiruvananthapuram]] to Kozhikode. [[Doordarshan]] has its broadcasting centre in Kozhikode at the Medical College. Malayalam channels based in Kozhikode include [[Shalom (TV channel)|Shalom Television]], Darshana TV, and [[Media One TV]]. All major channels in Malayalam—[[Manorama News]], [[Asianet News|Asianet]], [[Surya TV]], [[Kairali TV]], [[Amrita TV]], [[Jeevan TV]], and [[Jaihind]]—have their studios and news bureaus in the city. Satellite television services are available through [[DD Direct+]], [[Dish TV]], [[Sun Direct DTH]], and [[Tata Sky]]. [[Asianet Digital TV]] is popularly known as ACV telecasts daily city news. Spidernet is another local channel. Other local operators include KCL and Citinet. The Calicut Press Club was established in 1970 as the centre of all regional media activities, both print and electronic. Beginning with around 70 members, this Press Club became a prestigious and alert media centre in the state, with a present membership of over 280.<ref name="calicut press club">{{cite web|url=http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|title=Calicut press club|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030623175252/http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|archive-date=23 June 2003}}</ref> ===Malappuram=== [[File:MANJERI F.M 102.7.jpg|thumbnail| এয়াৰ মাঞ্জেৰী এফ এম (AIR Manjeri FM) ৰেডিঅ' ষ্টেচন ]] The ''[[Malayala Manorama]]'', ''[[Mathrubhumi]]'', ''[[Madhyamam]]'', ''[[Chandrika (Malayalam newspaper)|Chandrika]]'', ''[[Deshabhimani]]'', ''[[Suprabhaatham Daily|Suprabhaatham]]'', and ''[[Siraj Daily|Siraj]]'' daily newspapers have printing centres in and around [[Malappuram]] City. ''[[The Hindu]]'' also has an edition and printing press at Malappuram. A few periodicals—monthlies, fortnightlies, and weeklies, mostly devoted to religion and culture—are also published. Almost all Malayalam channels and newspapers, as well as the Malappuram Press Club, have their bureau at Up Hill, adjacent to Municipal Town Hall. [[Doordarshan]] has two major relay stations in the district: one at Malappuram and one at Manjeri. The government of India's [[Prasar Bharati]] National Public Service Broadcaster has an FM station in the district ([[AIR Manjeri FM]]), broadcasting on 102.7&nbsp;Mhz. Despite lacking private FM stations, Malappuram, Ponnani, and Tirur are among the top ten towns with the highest radio listenership in India.<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=Top Ten Towns with Highest Radio Listenership|access-date=28 July 2015}}</ref> ===Palakkad=== Major Malayalam newspapers ''[[Malayala Manorama]]'', ''[[Mathrubhumi]]'', ''[[Deshabhimani]]'', ''[[Suprabhaatham Daily]]'', and ''[[The Hindu]]'' have printing centers in city. A few evening newspapers are also published in the city. Local news channels like ACV also function in city. A private FM station operates in Palakkad at Ahalia Campus; there is a long-term demand for setting up a government FM station in Palakkad. == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] rdvfbclof33rljmjrsunir6089i2vjh 623301 623300 2026-08-04T17:08:21Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623301 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য। ]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাঁড়ৰপৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰি পালাক্কাঁড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাঁড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাঁড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰপৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহণ === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰপৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰপৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰপৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰপৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰপৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰ্যালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto; " |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাঁড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাঁড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাঁড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰপৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাঁড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাঁড় চহৰৰপৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাঁড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ে পালাক্কাঁড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া ৫৫৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৮১০খন অনুদানপ্ৰাপ্ত (Aided) বিদ্যালয় আৰু এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন (Unaided) বিদ্যালয় সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেলীকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষত কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া বিদ্যালয়সমূহত মুঠ ৭,৩৯,৯৬৬জন শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰে ৪,০৭,৬৯০জন অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত, ২,৪৫,৪৪৫জন চৰকাৰী বিদ্যালয়ত আৰু ৮৬,৮৩১জন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। <ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> মালাপ্পুৰম জিলাই কেৰালাৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই জিলাত ৰাজ্যখনৰ দুটা প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত। টেনহিপালমত অৱস্থিত কালিকট বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু ই কেৰালাৰ দ্বিতীয় বিশ্ববিদ্যালয়।{{cite web}} আনহাতে, তিৰুৰত অৱস্থিত থুঞ্চাথ এঝুথাচন মালয়ালম বিশ্ববিদ্যালয় ২০১২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> চেৰুকাৰাত অৱস্থিত আলীগড় মুছলিম ইউনিৰ্ভাছিটি(AMU) মালাপ্পুৰম কেম্পাছ হৈছে আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-ৰ তিনিটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰৰ অন্যতম। এই কেম্পাছটো ২০১০ চনত আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ে স্থাপন কৰে। the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref>Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> পানাক্কাডত ইংৰাজী আৰু বিদেশী ভাষা বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত (English and Foreign Languages University)-ৰ এটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী হৈ আছে।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি, থাৱানুৰত কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ আৰু তিৰুনাভায়াত শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। চেম্মাডত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। মালাপ্পুৰমস্থিত INKEL Greens-এ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত এক শিক্ষা অঞ্চল গঢ়ি তুলিছে। <ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> আনহাতে, মাঞ্জেৰীত অৱস্থিত ''এৰানাড ন'লেজ চিটি'' কেৰালাৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম প্ৰকল্প।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== ===Kozhikode=== ====Radio==== The Kozhikode radio station of [[All India Radio]] has two transmitters: Kozhikode AM (100 kilowatts) and Kozhikode FM [Vividh Bharathi] (10 kilowatts). Private FM radio stations are [[Radio Mango 91.9]] (operated by Malayala Manorama Co. Ltd.), [[Radio Mirchi]] (operated by Entertainment Network India Ltd.), and [[Club FM 104.8]] (operated by Mathrubhumi group and [[Red FM (India)|Red FM 93.5]] of the SUN Network). AIR FM radio stations are Kozhikode – 103.6&nbsp;MHz; AIR MW radio station is Kozhikode – 684&nbsp;kHz. ====Television==== [[File:MediaOne TV Headquarters And Studio.jpg|thumb|left|মিডিয়া ৱান টিভিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আৰু ষ্টুডিঅ']] Since 3 July 1984, a television transmitter has relayed programmes from [[Delhi]] and [[Thiruvananthapuram]] to Kozhikode. [[Doordarshan]] has its broadcasting centre in Kozhikode at the Medical College. Malayalam channels based in Kozhikode include [[Shalom (TV channel)|Shalom Television]], Darshana TV, and [[Media One TV]]. All major channels in Malayalam—[[Manorama News]], [[Asianet News|Asianet]], [[Surya TV]], [[Kairali TV]], [[Amrita TV]], [[Jeevan TV]], and [[Jaihind]]—have their studios and news bureaus in the city. Satellite television services are available through [[DD Direct+]], [[Dish TV]], [[Sun Direct DTH]], and [[Tata Sky]]. [[Asianet Digital TV]] is popularly known as ACV telecasts daily city news. Spidernet is another local channel. Other local operators include KCL and Citinet. The Calicut Press Club was established in 1970 as the centre of all regional media activities, both print and electronic. Beginning with around 70 members, this Press Club became a prestigious and alert media centre in the state, with a present membership of over 280.<ref name="calicut press club">{{cite web|url=http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|title=Calicut press club|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030623175252/http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|archive-date=23 June 2003}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== মালয়ালা মনোৰমা, মাথৃভূমি, মাধ্যমম, চান্দ্ৰিকা, দেশাভিমানি, ছুপ্ৰভাতম আৰু ছিৰাজ দৈনিক বাতৰি কাকতৰ মালাপ্পুৰম চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে মুদ্ৰণ কেন্দ্ৰ আছে। দ্য হিন্দু বাতৰি কাকতৰো মালাপ্পুৰমত এটা সংস্কৰণ আৰু মুদ্ৰণালয় আছে। ইয়াৰ উপৰি, মূলতঃ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি বিষয়ক কেইবাখনো মাহেকীয়া, পক্ষেকীয়া আৰু সাপ্তাহিক আলোচনীও ইয়াত প্ৰকাশিত হয়। প্ৰায় সকলো মালয়ালম টেলিভিছন চেনেল আৰু বাতৰি কাকতৰ, লগতে মালাপ্পুৰম প্ৰেছ ক্লাবৰ ব্যুৰ' কাৰ্যালয় পৌৰ টাউন হলৰ কাষৰ আপ হিল (Up Hill) অঞ্চলত অৱস্থিত। দূৰদৰ্শনৰ জিলাখনত দুটা মুখ্য ৰিলে (relay) কেন্দ্ৰ আছে; এটা মালাপ্পুৰমত আৰু আনটো মাঞ্জেৰীত। ভাৰত চৰকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জনসেৱামূলক সম্প্ৰচাৰ সংস্থা প্ৰসাৰ ভাৰতীৰ অধীনস্থ এআইআৰ ''মাঞ্জেৰী এফ এম '' নামৰ এফ এম ৰেডিঅ' কেন্দ্ৰটোৱে ১০২.৭ মেগাহাৰ্টজ (MHz) তৰংগত অনুষ্ঠান সম্প্ৰচাৰ কৰে। যদিও জিলাখনত কোনো ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচন নাই, তথাপি মালাপ্পুৰম, পন্নানি আৰু তিৰুৰ ভাৰতৰ সৰ্বাধিক ৰেডিঅ' শ্ৰোতা থকা শীৰ্ষ দহখন নগৰৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত। .<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=Top Ten Towns with Highest Radio Listenership|access-date=28 July 2015}}</ref> ===Palakkad=== Major Malayalam newspapers ''[[Malayala Manorama]]'', ''[[Mathrubhumi]]'', ''[[Deshabhimani]]'', ''[[Suprabhaatham Daily]]'', and ''[[The Hindu]]'' have printing centers in city. A few evening newspapers are also published in the city. Local news channels like ACV also function in city. A private FM station operates in Palakkad at Ahalia Campus; there is a long-term demand for setting up a government FM station in Palakkad. == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] 153l486yw2xagdw88jq7fzsrj9wd6c2 623302 623301 2026-08-04T17:10:37Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623302 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য। ]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাঁড়ৰপৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰি পালাক্কাঁড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাঁড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাঁড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰপৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহণ === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰপৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰপৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰপৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰপৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰপৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰ্যালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto; " |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাঁড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাঁড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাঁড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰপৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাঁড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাঁড় চহৰৰপৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাঁড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ে পালাক্কাঁড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া ৫৫৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৮১০খন অনুদানপ্ৰাপ্ত (Aided) বিদ্যালয় আৰু এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন (Unaided) বিদ্যালয় সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেলীকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষত কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া বিদ্যালয়সমূহত মুঠ ৭,৩৯,৯৬৬জন শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰে ৪,০৭,৬৯০জন অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত, ২,৪৫,৪৪৫জন চৰকাৰী বিদ্যালয়ত আৰু ৮৬,৮৩১জন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। <ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> মালাপ্পুৰম জিলাই কেৰালাৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই জিলাত ৰাজ্যখনৰ দুটা প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত। টেনহিপালমত অৱস্থিত কালিকট বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু ই কেৰালাৰ দ্বিতীয় বিশ্ববিদ্যালয়।{{cite web}} আনহাতে, তিৰুৰত অৱস্থিত থুঞ্চাথ এঝুথাচন মালয়ালম বিশ্ববিদ্যালয় ২০১২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> চেৰুকাৰাত অৱস্থিত আলীগড় মুছলিম ইউনিৰ্ভাছিটি(AMU) মালাপ্পুৰম কেম্পাছ হৈছে আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-ৰ তিনিটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰৰ অন্যতম। এই কেম্পাছটো ২০১০ চনত আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ে স্থাপন কৰে। the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref>Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> পানাক্কাডত ইংৰাজী আৰু বিদেশী ভাষা বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত (English and Foreign Languages University)-ৰ এটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী হৈ আছে।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি, থাৱানুৰত কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ আৰু তিৰুনাভায়াত শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। চেম্মাডত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। মালাপ্পুৰমস্থিত INKEL Greens-এ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত এক শিক্ষা অঞ্চল গঢ়ি তুলিছে। <ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> আনহাতে, মাঞ্জেৰীত অৱস্থিত ''এৰানাড ন'লেজ চিটি'' কেৰালাৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম প্ৰকল্প।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== ===Kozhikode=== ====Radio==== The Kozhikode radio station of [[All India Radio]] has two transmitters: Kozhikode AM (100 kilowatts) and Kozhikode FM [Vividh Bharathi] (10 kilowatts). Private FM radio stations are [[Radio Mango 91.9]] (operated by Malayala Manorama Co. Ltd.), [[Radio Mirchi]] (operated by Entertainment Network India Ltd.), and [[Club FM 104.8]] (operated by Mathrubhumi group and [[Red FM (India)|Red FM 93.5]] of the SUN Network). AIR FM radio stations are Kozhikode – 103.6&nbsp;MHz; AIR MW radio station is Kozhikode – 684&nbsp;kHz. ====Television==== [[File:MediaOne TV Headquarters And Studio.jpg|thumb|left|মিডিয়া ৱান টিভিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আৰু ষ্টুডিঅ']] Since 3 July 1984, a television transmitter has relayed programmes from [[Delhi]] and [[Thiruvananthapuram]] to Kozhikode. [[Doordarshan]] has its broadcasting centre in Kozhikode at the Medical College. Malayalam channels based in Kozhikode include [[Shalom (TV channel)|Shalom Television]], Darshana TV, and [[Media One TV]]. All major channels in Malayalam—[[Manorama News]], [[Asianet News|Asianet]], [[Surya TV]], [[Kairali TV]], [[Amrita TV]], [[Jeevan TV]], and [[Jaihind]]—have their studios and news bureaus in the city. Satellite television services are available through [[DD Direct+]], [[Dish TV]], [[Sun Direct DTH]], and [[Tata Sky]]. [[Asianet Digital TV]] is popularly known as ACV telecasts daily city news. Spidernet is another local channel. Other local operators include KCL and Citinet. The Calicut Press Club was established in 1970 as the centre of all regional media activities, both print and electronic. Beginning with around 70 members, this Press Club became a prestigious and alert media centre in the state, with a present membership of over 280.<ref name="calicut press club">{{cite web|url=http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|title=Calicut press club|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030623175252/http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|archive-date=23 June 2003}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== মালয়ালা মনোৰমা, মাথৃভূমি, মাধ্যমম, চান্দ্ৰিকা, দেশাভিমানি, ছুপ্ৰভাতম আৰু ছিৰাজ দৈনিক বাতৰি কাকতৰ মালাপ্পুৰম চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে মুদ্ৰণ কেন্দ্ৰ আছে। দ্য হিন্দু বাতৰি কাকতৰো মালাপ্পুৰমত এটা সংস্কৰণ আৰু মুদ্ৰণালয় আছে। ইয়াৰ উপৰি, মূলতঃ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি বিষয়ক কেইবাখনো মাহেকীয়া, পক্ষেকীয়া আৰু সাপ্তাহিক আলোচনীও ইয়াত প্ৰকাশিত হয়। প্ৰায় সকলো মালয়ালম টেলিভিছন চেনেল আৰু বাতৰি কাকতৰ, লগতে মালাপ্পুৰম প্ৰেছ ক্লাবৰ ব্যুৰ' কাৰ্যালয় পৌৰ টাউন হলৰ কাষৰ আপ হিল (Up Hill) অঞ্চলত অৱস্থিত। দূৰদৰ্শনৰ জিলাখনত দুটা মুখ্য ৰিলে (relay) কেন্দ্ৰ আছে; এটা মালাপ্পুৰমত আৰু আনটো মাঞ্জেৰীত। ভাৰত চৰকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জনসেৱামূলক সম্প্ৰচাৰ সংস্থা প্ৰসাৰ ভাৰতীৰ অধীনস্থ এআইআৰ ''মাঞ্জেৰী এফ এম '' নামৰ এফ এম ৰেডিঅ' কেন্দ্ৰটোৱে ১০২.৭ মেগাহাৰ্টজ (MHz) তৰংগত অনুষ্ঠান সম্প্ৰচাৰ কৰে। যদিও জিলাখনত কোনো ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচন নাই, তথাপি মালাপ্পুৰম, পন্নানি আৰু তিৰুৰ ভাৰতৰ সৰ্বাধিক ৰেডিঅ' শ্ৰোতা থকা শীৰ্ষ দহখন নগৰৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত। .<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=Top Ten Towns with Highest Radio Listenership|access-date=28 July 2015}}</ref> ===পালাক্কাড=== প্ৰধান মালয়ালম দৈনিক বাতৰি কাকত মালয়ালা মনোৰমা, মাথৃভূমি, দেশাভিমানি, ছুপ্ৰভাতম ডেইলী আৰু দ্য হিন্দূৰ পালাক্কাড চহৰত মুদ্ৰণ কেন্দ্ৰ আছে। ইয়াৰ উপৰি, চহৰখনৰপৰা কেইবাখনো সন্ধিয়া প্ৰকাশিত বাতৰি কাকতও প্ৰকাশ কৰা হয়। ''এচিভি (ACV)''ৰ দৰে স্থানীয় সংবাদ চেনেলসমূহেও পালাক্কাডত কাৰ্যকলাপ চলাই আছে। আহালিয়া কেম্পাছত এটা ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচনে সম্প্ৰচাৰ সেৱা আগবঢ়াই আছে। ইয়াৰ লগতে পালাক্কাডত এটা চৰকাৰী এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচন স্থাপনৰ দাবীও দীৰ্ঘদিন ধৰি উত্থাপিত হৈ আহিছে। == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] paun33g4hj50ah23o2m37je16om3rbj 623305 623302 2026-08-04T17:14:30Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623305 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য। ]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাঁড়ৰপৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰি পালাক্কাঁড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাঁড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাঁড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰপৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহণ === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰপৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰপৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰপৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰপৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰপৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰ্যালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto; " |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাঁড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাঁড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাঁড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰপৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাঁড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাঁড় চহৰৰপৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাঁড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ে পালাক্কাঁড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া ৫৫৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৮১০খন অনুদানপ্ৰাপ্ত (Aided) বিদ্যালয় আৰু এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন (Unaided) বিদ্যালয় সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেলীকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষত কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া বিদ্যালয়সমূহত মুঠ ৭,৩৯,৯৬৬জন শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰে ৪,০৭,৬৯০জন অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত, ২,৪৫,৪৪৫জন চৰকাৰী বিদ্যালয়ত আৰু ৮৬,৮৩১জন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। <ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> মালাপ্পুৰম জিলাই কেৰালাৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই জিলাত ৰাজ্যখনৰ দুটা প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত। টেনহিপালমত অৱস্থিত কালিকট বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু ই কেৰালাৰ দ্বিতীয় বিশ্ববিদ্যালয়।{{cite web}} আনহাতে, তিৰুৰত অৱস্থিত থুঞ্চাথ এঝুথাচন মালয়ালম বিশ্ববিদ্যালয় ২০১২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> চেৰুকাৰাত অৱস্থিত আলীগড় মুছলিম ইউনিৰ্ভাছিটি(AMU) মালাপ্পুৰম কেম্পাছ হৈছে আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-ৰ তিনিটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰৰ অন্যতম। এই কেম্পাছটো ২০১০ চনত আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ে স্থাপন কৰে। the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref>Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> পানাক্কাডত ইংৰাজী আৰু বিদেশী ভাষা বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত (English and Foreign Languages University)-ৰ এটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী হৈ আছে।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি, থাৱানুৰত কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ আৰু তিৰুনাভায়াত শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। চেম্মাডত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। মালাপ্পুৰমস্থিত INKEL Greens-এ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত এক শিক্ষা অঞ্চল গঢ়ি তুলিছে। <ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> আনহাতে, মাঞ্জেৰীত অৱস্থিত ''এৰানাড ন'লেজ চিটি'' কেৰালাৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম প্ৰকল্প।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== ===Kozhikode=== ====Radio==== The Kozhikode radio station of [[All India Radio]] has two transmitters: Kozhikode AM (100 kilowatts) and Kozhikode FM [Vividh Bharathi] (10 kilowatts). Private FM radio stations are [[Radio Mango 91.9]] (operated by Malayala Manorama Co. Ltd.), [[Radio Mirchi]] (operated by Entertainment Network India Ltd.), and [[Club FM 104.8]] (operated by Mathrubhumi group and [[Red FM (India)|Red FM 93.5]] of the SUN Network). AIR FM radio stations are Kozhikode – 103.6&nbsp;MHz; AIR MW radio station is Kozhikode – 684&nbsp;kHz. ====দূৰদৰ্শন==== [[File:MediaOne TV Headquarters And Studio.jpg|thumb|left|মিডিয়া ৱান টিভিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আৰু ষ্টুডিঅ']] ১৯৮৪ চনৰ ৩ জুলাইৰপৰা কোঝিকোডৰ দূৰদৰ্শন টেলিভিছন সম্প্ৰচাৰ কেন্দ্ৰই দিল্লী আৰু তিৰুৱনন্তপুৰমৰপৰা অনুষ্ঠান সম্প্ৰচাৰ কৰি আহিছে। দূৰদৰ্শনৰ সম্প্ৰচাৰ কেন্দ্ৰটো কোঝিকোড চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় (মেডিকেল কলেজ) চৌহদত অৱস্থিত। কোঝিকোডক কেন্দ্ৰ কৰি সম্প্ৰচাৰিত মালয়ালম টেলিভিছন চেনেলসমূহৰ ভিতৰত শালোম টেলিভিছন, দৰ্শনা টিভি আৰু মিডিয়া ৱান টিভি উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি, মনোৰমা নিউজ, এছিয়ানেট, সূৰ্য টিভি, কেৰালী টিভি, অমৃতা টিভি, জীৱন টিভি আৰু জয়হিন্দ আদি প্ৰধান মালয়ালম চেনেলসমূহৰ ষ্টুডিঅ' আৰু সংবাদ ব্যুৰ'ও কোঝিকোড চহৰত অৱস্থিত। উপগ্ৰহ টেলিভিছন সেৱা ডিডি ডাইৰেক্ট+ (DD Direct+), ডিছ টিভি (Dish TV), ছান ডাইৰেক্ট ডিটিএইচ (Sun Direct DTH) আৰু টাটা স্কাই (বৰ্তমান Tata Play)ৰ জৰিয়তে উপলব্ধ। এছিয়ানেট ডিজিটেল টিভি, যাক এচিভি (ACV) নামেৰে অধিক জনপ্ৰিয়, প্ৰতিদিনে কোঝিকোড চহৰৰ স্থানীয় সংবাদ সম্প্ৰচাৰ কৰে। স্পাইডাৰনেট (Spidernet) আন এটা স্থানীয় টেলিভিছন চেনেল। ইয়াৰ উপৰি KCL আৰু Citinet আদি স্থানীয় কেবল অপাৰেটৰেও সেৱা আগবঢ়াইছে। কেলিকট প্ৰেছ ক্লাব ১৯৭০ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল আৰু ই মুদ্ৰিত আৰু বৈদ্যুতিন—উভয় মাধ্যমৰ আঞ্চলিক সংবাদমাধ্যমৰ কাৰ্যকলাপৰ মুখ্য কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছে। আৰম্ভণিতে প্ৰায় ৭০ জন সদস্যৰে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰা এই প্ৰেছ ক্লাব বৰ্তমান ২৮০ জনতকৈও অধিক সদস্যৰে কেৰালাৰ অন্যতম সন্মানীয় আৰু সক্ৰিয় সংবাদমাধ্যম কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিগণিত।<ref name="calicut press club">{{cite web|url=http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|title=Calicut press club|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030623175252/http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|archive-date=23 June 2003}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== মালয়ালা মনোৰমা, মাথৃভূমি, মাধ্যমম, চান্দ্ৰিকা, দেশাভিমানি, ছুপ্ৰভাতম আৰু ছিৰাজ দৈনিক বাতৰি কাকতৰ মালাপ্পুৰম চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে মুদ্ৰণ কেন্দ্ৰ আছে। দ্য হিন্দু বাতৰি কাকতৰো মালাপ্পুৰমত এটা সংস্কৰণ আৰু মুদ্ৰণালয় আছে। ইয়াৰ উপৰি, মূলতঃ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি বিষয়ক কেইবাখনো মাহেকীয়া, পক্ষেকীয়া আৰু সাপ্তাহিক আলোচনীও ইয়াত প্ৰকাশিত হয়। প্ৰায় সকলো মালয়ালম টেলিভিছন চেনেল আৰু বাতৰি কাকতৰ, লগতে মালাপ্পুৰম প্ৰেছ ক্লাবৰ ব্যুৰ' কাৰ্যালয় পৌৰ টাউন হলৰ কাষৰ আপ হিল (Up Hill) অঞ্চলত অৱস্থিত। দূৰদৰ্শনৰ জিলাখনত দুটা মুখ্য ৰিলে (relay) কেন্দ্ৰ আছে; এটা মালাপ্পুৰমত আৰু আনটো মাঞ্জেৰীত। ভাৰত চৰকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জনসেৱামূলক সম্প্ৰচাৰ সংস্থা প্ৰসাৰ ভাৰতীৰ অধীনস্থ এআইআৰ ''মাঞ্জেৰী এফ এম '' নামৰ এফ এম ৰেডিঅ' কেন্দ্ৰটোৱে ১০২.৭ মেগাহাৰ্টজ (MHz) তৰংগত অনুষ্ঠান সম্প্ৰচাৰ কৰে। যদিও জিলাখনত কোনো ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচন নাই, তথাপি মালাপ্পুৰম, পন্নানি আৰু তিৰুৰ ভাৰতৰ সৰ্বাধিক ৰেডিঅ' শ্ৰোতা থকা শীৰ্ষ দহখন নগৰৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত। .<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=Top Ten Towns with Highest Radio Listenership|access-date=28 July 2015}}</ref> ===পালাক্কাড=== প্ৰধান মালয়ালম দৈনিক বাতৰি কাকত মালয়ালা মনোৰমা, মাথৃভূমি, দেশাভিমানি, ছুপ্ৰভাতম ডেইলী আৰু দ্য হিন্দূৰ পালাক্কাড চহৰত মুদ্ৰণ কেন্দ্ৰ আছে। ইয়াৰ উপৰি, চহৰখনৰপৰা কেইবাখনো সন্ধিয়া প্ৰকাশিত বাতৰি কাকতও প্ৰকাশ কৰা হয়। ''এচিভি (ACV)''ৰ দৰে স্থানীয় সংবাদ চেনেলসমূহেও পালাক্কাডত কাৰ্যকলাপ চলাই আছে। আহালিয়া কেম্পাছত এটা ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচনে সম্প্ৰচাৰ সেৱা আগবঢ়াই আছে। ইয়াৰ লগতে পালাক্কাডত এটা চৰকাৰী এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচন স্থাপনৰ দাবীও দীৰ্ঘদিন ধৰি উত্থাপিত হৈ আহিছে। == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] 6vhsap8cbj3curj9vghcl7v7hqxqyt6 623307 623305 2026-08-04T17:18:19Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623307 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য। ]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাঁড়ৰপৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰি পালাক্কাঁড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাঁড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাঁড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰপৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহণ === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰপৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰপৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰপৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰপৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰপৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰ্যালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto; " |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাঁড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাঁড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাঁড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰপৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাঁড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাঁড় চহৰৰপৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাঁড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ে পালাক্কাঁড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া ৫৫৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৮১০খন অনুদানপ্ৰাপ্ত (Aided) বিদ্যালয় আৰু এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন (Unaided) বিদ্যালয় সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেলীকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষত কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া বিদ্যালয়সমূহত মুঠ ৭,৩৯,৯৬৬জন শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰে ৪,০৭,৬৯০জন অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত, ২,৪৫,৪৪৫জন চৰকাৰী বিদ্যালয়ত আৰু ৮৬,৮৩১জন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। <ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> মালাপ্পুৰম জিলাই কেৰালাৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই জিলাত ৰাজ্যখনৰ দুটা প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত। টেনহিপালমত অৱস্থিত কালিকট বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু ই কেৰালাৰ দ্বিতীয় বিশ্ববিদ্যালয়।{{cite web}} আনহাতে, তিৰুৰত অৱস্থিত থুঞ্চাথ এঝুথাচন মালয়ালম বিশ্ববিদ্যালয় ২০১২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> চেৰুকাৰাত অৱস্থিত আলীগড় মুছলিম ইউনিৰ্ভাছিটি(AMU) মালাপ্পুৰম কেম্পাছ হৈছে আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-ৰ তিনিটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰৰ অন্যতম। এই কেম্পাছটো ২০১০ চনত আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ে স্থাপন কৰে। the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref>Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> পানাক্কাডত ইংৰাজী আৰু বিদেশী ভাষা বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত (English and Foreign Languages University)-ৰ এটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী হৈ আছে।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি, থাৱানুৰত কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ আৰু তিৰুনাভায়াত শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। চেম্মাডত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। মালাপ্পুৰমস্থিত INKEL Greens-এ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত এক শিক্ষা অঞ্চল গঢ়ি তুলিছে। <ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> আনহাতে, মাঞ্জেৰীত অৱস্থিত ''এৰানাড ন'লেজ চিটি'' কেৰালাৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম প্ৰকল্প।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== ===কোঝিকড=== ====ৰেডিঅ==== আকাশবাণী বা অল ইণ্ডিয়া ৰেডিঅ'ৰ কোঝিকোড কেন্দ্ৰত দুটা সম্প্ৰচাৰক (ট্ৰান্সমিটাৰ) আছে—কোঝিকোড এ এম (AM) (১০০ কিলোৱাট) আৰু কোঝিকোড এফ এম বিবিধ ভাৰতী (Vividh Bharati) (১০ কিলোৱাট)। কোঝিকোডত থকা ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ৰেডিঅ' মেংগো ৯১.৯ (মালয়ালা মনোৰমা কোম্পানী লিমিটেডৰ পৰিচালনাত), ৰেডিঅ' মিৰ্চি (এণ্টাৰটেইনমেণ্ট নেটৱৰ্ক ইণ্ডিয়া লিমিটেডৰ পৰিচালনাত), ক্লাব এফ এম ১০৪.৮ (মাথৃভূমি গোটৰ পৰিচালনাত) আৰু ৰেড এফ এম ৯৩.৫ (SUN নেটৱৰ্কৰ পৰিচালনাত) উল্লেখযোগ্য। আকাশবাণীৰ এফ এম (FM) সম্প্ৰচাৰ কোঝিকোডত ১০৩.৬ মেগাহাৰ্টজ (MHz) ত উপলব্ধ। আনহাতে, আকাশবাণীৰ মিডিয়াম ৱেভ (MW) ৰেডিঅ' সম্প্ৰচাৰ ৬৮৪ কিল'হাৰ্টজ (kHz) ত সম্প্ৰচাৰিত হয়। ====দূৰদৰ্শন==== [[File:MediaOne TV Headquarters And Studio.jpg|thumb|left|মিডিয়া ৱান টিভিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আৰু ষ্টুডিঅ']] ১৯৮৪ চনৰ ৩ জুলাইৰপৰা কোঝিকোডৰ দূৰদৰ্শন টেলিভিছন সম্প্ৰচাৰ কেন্দ্ৰই দিল্লী আৰু তিৰুৱনন্তপুৰমৰপৰা অনুষ্ঠান সম্প্ৰচাৰ কৰি আহিছে। দূৰদৰ্শনৰ সম্প্ৰচাৰ কেন্দ্ৰটো কোঝিকোড চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় (মেডিকেল কলেজ) চৌহদত অৱস্থিত। কোঝিকোডক কেন্দ্ৰ কৰি সম্প্ৰচাৰিত মালয়ালম টেলিভিছন চেনেলসমূহৰ ভিতৰত শালোম টেলিভিছন, দৰ্শনা টিভি আৰু মিডিয়া ৱান টিভি উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি, মনোৰমা নিউজ, এছিয়ানেট, সূৰ্য টিভি, কেৰালী টিভি, অমৃতা টিভি, জীৱন টিভি আৰু জয়হিন্দ আদি প্ৰধান মালয়ালম চেনেলসমূহৰ ষ্টুডিঅ' আৰু সংবাদ ব্যুৰ'ও কোঝিকোড চহৰত অৱস্থিত। উপগ্ৰহ টেলিভিছন সেৱা ডিডি ডাইৰেক্ট+ (DD Direct+), ডিছ টিভি (Dish TV), ছান ডাইৰেক্ট ডিটিএইচ (Sun Direct DTH) আৰু টাটা স্কাই (বৰ্তমান Tata Play)ৰ জৰিয়তে উপলব্ধ। এছিয়ানেট ডিজিটেল টিভি, যাক এচিভি (ACV) নামেৰে অধিক জনপ্ৰিয়, প্ৰতিদিনে কোঝিকোড চহৰৰ স্থানীয় সংবাদ সম্প্ৰচাৰ কৰে। স্পাইডাৰনেট (Spidernet) আন এটা স্থানীয় টেলিভিছন চেনেল। ইয়াৰ উপৰি KCL আৰু Citinet আদি স্থানীয় কেবল অপাৰেটৰেও সেৱা আগবঢ়াইছে। কেলিকট প্ৰেছ ক্লাব ১৯৭০ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল আৰু ই মুদ্ৰিত আৰু বৈদ্যুতিন—উভয় মাধ্যমৰ আঞ্চলিক সংবাদমাধ্যমৰ কাৰ্যকলাপৰ মুখ্য কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছে। আৰম্ভণিতে প্ৰায় ৭০ জন সদস্যৰে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰা এই প্ৰেছ ক্লাব বৰ্তমান ২৮০ জনতকৈও অধিক সদস্যৰে কেৰালাৰ অন্যতম সন্মানীয় আৰু সক্ৰিয় সংবাদমাধ্যম কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিগণিত।<ref name="calicut press club">{{cite web|url=http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|title=Calicut press club|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030623175252/http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|archive-date=23 June 2003}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== মালয়ালা মনোৰমা, মাথৃভূমি, মাধ্যমম, চান্দ্ৰিকা, দেশাভিমানি, ছুপ্ৰভাতম আৰু ছিৰাজ দৈনিক বাতৰি কাকতৰ মালাপ্পুৰম চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে মুদ্ৰণ কেন্দ্ৰ আছে। দ্য হিন্দু বাতৰি কাকতৰো মালাপ্পুৰমত এটা সংস্কৰণ আৰু মুদ্ৰণালয় আছে। ইয়াৰ উপৰি, মূলতঃ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি বিষয়ক কেইবাখনো মাহেকীয়া, পক্ষেকীয়া আৰু সাপ্তাহিক আলোচনীও ইয়াত প্ৰকাশিত হয়। প্ৰায় সকলো মালয়ালম টেলিভিছন চেনেল আৰু বাতৰি কাকতৰ, লগতে মালাপ্পুৰম প্ৰেছ ক্লাবৰ ব্যুৰ' কাৰ্যালয় পৌৰ টাউন হলৰ কাষৰ আপ হিল (Up Hill) অঞ্চলত অৱস্থিত। দূৰদৰ্শনৰ জিলাখনত দুটা মুখ্য ৰিলে (relay) কেন্দ্ৰ আছে; এটা মালাপ্পুৰমত আৰু আনটো মাঞ্জেৰীত। ভাৰত চৰকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জনসেৱামূলক সম্প্ৰচাৰ সংস্থা প্ৰসাৰ ভাৰতীৰ অধীনস্থ এআইআৰ ''মাঞ্জেৰী এফ এম '' নামৰ এফ এম ৰেডিঅ' কেন্দ্ৰটোৱে ১০২.৭ মেগাহাৰ্টজ (MHz) তৰংগত অনুষ্ঠান সম্প্ৰচাৰ কৰে। যদিও জিলাখনত কোনো ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচন নাই, তথাপি মালাপ্পুৰম, পন্নানি আৰু তিৰুৰ ভাৰতৰ সৰ্বাধিক ৰেডিঅ' শ্ৰোতা থকা শীৰ্ষ দহখন নগৰৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত। .<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=Top Ten Towns with Highest Radio Listenership|access-date=28 July 2015}}</ref> ===পালাক্কাড=== প্ৰধান মালয়ালম দৈনিক বাতৰি কাকত মালয়ালা মনোৰমা, মাথৃভূমি, দেশাভিমানি, ছুপ্ৰভাতম ডেইলী আৰু দ্য হিন্দূৰ পালাক্কাড চহৰত মুদ্ৰণ কেন্দ্ৰ আছে। ইয়াৰ উপৰি, চহৰখনৰপৰা কেইবাখনো সন্ধিয়া প্ৰকাশিত বাতৰি কাকতও প্ৰকাশ কৰা হয়। ''এচিভি (ACV)''ৰ দৰে স্থানীয় সংবাদ চেনেলসমূহেও পালাক্কাডত কাৰ্যকলাপ চলাই আছে। আহালিয়া কেম্পাছত এটা ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচনে সম্প্ৰচাৰ সেৱা আগবঢ়াই আছে। ইয়াৰ লগতে পালাক্কাডত এটা চৰকাৰী এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচন স্থাপনৰ দাবীও দীৰ্ঘদিন ধৰি উত্থাপিত হৈ আহিছে। == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] g5rvn1efsenm4tnpafgic97zt86dg5f 623309 623307 2026-08-04T17:18:41Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623309 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = দক্ষিণ মালাবাৰ | nickname = | settlement_type = ভৌগোলিক / ঐতিহাসিক এলেকা | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Calicut mini bypass.jpg | photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 260 | foot_montage = '''ওপৰৰপৰা তললৈ:'''<br />কোজিকোডে মহানগৰ এলেকা, মালাপ্পুৰম মহানগৰ এলেকা, আৰু কুন্নাথুৰমেডুৰপৰা পালাক্কাড চহৰৰ দৃশ্য। }} | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ৰাজ্য | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কেৰালা চৰকাৰ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 7416 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 8368794 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = 1128 | population_demonym = | population_footnotes = (approx.)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** and 680*** | registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 & KL-85 | blank1_name_sec1 = [[Kerala Legislative Assembly|Niyamasabha]] constituencies | blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref> | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | footnotes = }} '''দক্ষিণ মালাবাৰ ({{lang-en|South Malabar}})''' হৈছে [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ এক ভৌগোলিক অঞ্চল, যি বৰ্তমানৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কিছুমান অংশ সামৰি আছে। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলসমূহ হ'ল বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলাৰ কোঝিকোড আৰু থামাৰাশ্বেৰী তালুক, ৱায়ানাড জিলাৰ মানন্তভাড়ী তালুক বাদে বাকী সমগ্ৰ অংশ, মালাপ্পুৰম জিলাৰ সম্পূৰ্ণ এলেকা, [[থ্ৰিচূৰ]] জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক, আৰু পালাক্কাড জিলাৰ চিট্টুৰ তালুকৰ কিছুমান অংশ বাদে বাকী সমগ্ৰ অঞ্চল। ইয়াৰ উপৰি, [[কোচি]] চহৰৰ ফৰ্ট কোচি অঞ্চলটোও ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ মালাবাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' শব্দটোৱে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণত অৱস্থিত আৰু উত্তৰত ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড অঞ্চললৈকে বিস্তৃত অঞ্চলক বুজায়।<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত দক্ষিণ মালাবাৰৰ মুখ্য অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আছিল নাৰিকল, মালাবাৰৰ জালুক (গ'লমৰিচ) আৰু টাইলছ উৎপাদনত। <ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> পূৰ্বৰ [[মাদ্ৰাজ]] প্ৰেচিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক নথি অনুসৰি, ১৮৪৪ চনত ৰোপণ কৰা নীলাম্বুৰৰ চৰকাৰী চেগুন (টিক) বাগিছাখনেই মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য চৰকাৰী বাগিছা আছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-07-31 |archivedate=2021-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf }}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সীৰ পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত মালাবাৰ উপকূলৰ দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল। ফলস্বৰূপে, বেইপোৰ আৰু ফৰ্ট কোচিৰ বন্দৰৰ জৰিয়তে আৰব সাগৰৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্য পথলৈ ইয়াৰ সহজ প্ৰৱেশাধিকাৰ আছিল। [[কেৰালা]]ৰ প্ৰথম ৰে'লপথটোও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যি তিৰুৰৰপৰা বেইপোৰলৈ বিস্তৃত আছিল। কোজিকোড সমগ্ৰ মালাবাৰ অঞ্চলৰ ৰাজধানী আৰু সৰ্ববৃহৎ চহৰ। ইয়াৰ পিছতে পালাক্কাড মালাবাৰৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ চহৰ। দক্ষিণ মালাবাৰৰ উত্তৰত আছে উত্তৰ মালাবাৰ (কোৰাপুঝা নদী), পূবত আছে নীলগিৰি পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু পালাক্কাড গেপ, যিয়ে কইম্বাটুৰৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে; দক্ষিণত আছে কোচিন ৰাজ্য আৰু পশ্চিমত আছে [[আৰব সাগৰ]]। দক্ষিণ মালাবাৰৰ অন্তৰ্গত ঐতিহাসিক অঞ্চলসমূহ হৈছে নেদিয়িৰুপ্পু স্বৰূপম, এৰানাড, ভাল্লুভানাড, পাৰাপ্পানাড, কাভালাপ্পাৰা, ভেট্টাথুনাড, নিলাম্বুৰ ৰাজ্য, নেদুংগাড়ি আৰু পালাক্কাড। মালাবাৰ অঞ্চলৰ আটাইতকৈ দীঘল তিনিখন নদী। সেয়া হৈছে ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাদালুণ্ডি। এই তিনিখন নদী দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেদি বৈ গৈছে। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== ব্ৰিটিছসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বলৈকে মালাবাৰ শব্দটো বিদেশী বাণিজ্যিক মহলত সমগ্ৰ [[কেৰালা]]ক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ইয়াৰো আগতে মালাবাৰ শব্দটোৱে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত কেৰালাৰ সংলগ্ন তুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো সামৰি লৈছিল। মালাবাৰৰ বাসিন্দাসকলক মালাবাৰী বুলি জনা গৈছিল।<ref>{{cite web | author = J. Sturrock | year=1894 | title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up }}</ref><ref>{{cite book | author = V. Nagam Aiya | year=1906 | title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press | url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up }}</ref> বৰ্তমানো মালাবাৰ শব্দটো [[ভাৰত]]ৰ সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠ শতিকাত আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক "মালে" (Male) নামেৰে অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু এই নামৰ প্ৰথম অংশ "মালে" ইয়াতকৈও আগতেই কচমাছ ইণ্ডিকপ্লেউষ্টেছ (Cosmas Indicopleustes)ৰ গ্ৰন্থ Topography ত উল্লেখ পোৱা যায়। "মালাবাৰ" শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ ''মালা'' অৰ্থাৎ ''পাহাৰ'' <ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> আৰু পাৰ্চী ভাষাৰ ''বৰ/বাৰ'' (barr) (অৰ্থাৎ "দেশ" বা "মহাদেশ") শব্দৰ সংযোগৰপৰা উৎপত্তি হোৱা বুলি পণ্ডিতসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে আৰব লেখকসকলে এই অঞ্চলটোক বিভিন্ন নামে উল্লেখ কৰিছিল, যেনে মালিবাৰ, মানিবাৰ, মুলিবাৰ আৰু মুনিবাৰ। পাৰস্যৰ বিখ্যাত পণ্ডিত [[আলবেৰুণী]]য়ে (৯৭৩–১০৪৮) এই অঞ্চলটোক "মালাবাৰ (Malabar)" নামে উল্লেখ কৰা প্ৰথমজন লেখক বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইবন খোৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীৰ দৰে লেখকসকলেও নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত মালাবাৰৰ বিভিন্ন বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। ==ইতিহাস== [[File:Uru.jpg|thumbnail|''উৰু নাও'', কালিকাটৰ বেইপুৰত নিৰ্মিত একপ্ৰকাৰৰ জাহাজ। ]] ===প্ৰাচীন যুগ=== ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' (Periplus of the Erythraean Sea) গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, ''টিণ্ডিছ '' (Tyndis) নামৰ প্ৰাচীন সমুদ্ৰবন্দৰটো, যি মুজিৰিছৰ উত্তৰফালে অৱস্থিত আছিল, বৰ্তমানৰ ক'ঝিকোড়ৰ ওচৰৰ কোনো স্থানত অৱস্থিত আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> কিন্তু ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান এতিয়াও নিশ্চিতভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই আৰু বিষয়টো ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত বিতৰ্কিত হৈ আছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছৰ সম্ভাৱ্য অৱস্থান হিচাপে পন্নানি, তানুৰ, বেইপোৰ–চালিয়াম–কাদালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু অঞ্চল আৰু কয়িলাণ্ডিৰ নাম প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।<ref name="Malabar"/> টিণ্ডিছ চেৰা বংশ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ মাজৰ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। বাণিজ্যিক গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ স্থান কেৱল মুজিৰিছৰ পিছতেই আছিল।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথমৰপৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ সংগম যুগত কোয়িম্বাটুৰ অঞ্চল চেৰাসকলৰ অধীনত আছিল। এই অঞ্চলটোৱে পালাক্কাড গেপৰ পূবমুখী প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল, যি মালাবাৰ উপকূল আৰু কোৰোমণ্ডল উপকূলৰ মাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থলবাণিজ্য পথ আছিল।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013|archivedate=19 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|deadurl=yes}}</ref> খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ৰোমান প্ৰাকৃতিক ইতিহাসবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে, টিণ্ডিছ বন্দৰটো কেপ্ৰ'ব'ট'ছ (চেৰা ৰাজ্য)-ৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত আছিল।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> আনহাতে, টিণ্ডিছৰ উত্তৰত অৱস্থিত উত্তৰ মালাবাৰ অঞ্চল সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ শাসনাধীনে আছিল। ''পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান চি'' অনুসৰি, লিমিৰিকে নামে জনাজাত অঞ্চলটোৰ বিস্তৃতি নাউৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। কিন্তু ভূগোলবিদ টলেমিয়ে লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি স্থান হিচাপে কেৱল টিণ্ডিছৰহে উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটোৰ দক্ষিণ সীমা সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেইদৰে, লিমিৰিকে অঞ্চলটো সামগ্ৰিকভাৱে বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় সমতুল্য বুলি ধৰা হয়। উৎসসমূহৰ মতে, ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে লিমিৰিকে অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫ কোটি চেষ্টাৰ্চ (50,000,000 sesterces) আছিল। <ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> প্লিনি দ্য এল্ডাৰে লিমিৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ বাবে পৰিচিত বুলি উল্লেখ কৰিছে।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> ষষ্ঠ শতিকাৰ ভ্ৰমণকাৰী কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টিছেও লিমিৰিকেক উৎকৃষ্ট মানৰ জালুক উৎপাদনৰ এক উল্লেখযোগ্য উৎস হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> ===মধ্যযুগৰ আৰম্ভণি=== প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত দক্ষিণ মালাবাৰত বহুতো সৰু-ডাঙৰ ৰাজনৈতিক ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য আছিল কোচিন ৰাজ্য, পৰপ্পানাড, ভেট্টাথুনাড (তানুৰ), ভল্লুভানাড, নিলম্বুৰ ৰাজ্য, নেডুঙ্গাডি আৰু পালাক্কাড। আৰীক্কোডৰ ওচৰত উদ্ধাৰ হোৱা কুৰুমাথুৰ শিলালিপি ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা হয়।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ৯৩২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তিনিখন পুৰণি মালয়ালম ভাষাত লিখা শিলালিপি ত্ৰিপ্ৰাংগোড (তিৰুনাভায়াৰ ওচৰত), কোট্টাক্কাল আৰু চালিয়াৰত উদ্ধাৰ হৈছে। এই শিলালিপিসমূহত চেৰা বংশৰ গোধা ৰবিৰ নাম উল্লেখ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিপ্ৰাংগোড শিলালিপিখনত থাৱানুৰ চুক্তিৰ বিৱৰণ লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ১০ম শতিকাৰ বহুতো পুৰণি মালয়ালম শিলালিপি এডাপ্পালৰ ওচৰৰ সুকাপুৰমত উদ্ধাৰ হৈছে। সুকাপুৰম কেৰালাৰ প্ৰাচীন ৬৪খন নাম্বূদিৰি গাঁৱৰ অন্যতম আছিল। প্ৰায় ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভাস্কৰ ৰবি বৰ্মণৰ ইহুদী তাম্ৰফলক আৰু প্ৰায় ১২২৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বীৰ ৰাঘৱ চক্ৰৱৰ্তীৰ বীৰৰাঘৱ তাম্ৰফলকত এৰানাড আৰু ভল্লুভানাড অঞ্চলৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> কোঝিক্কোডৰ মুচুন্দি মছজিদত থকা ১৩শ শতিকাৰ গ্ৰেনাইট শিলালিপিখন পুৰণি মালয়ালম আৰু আৰবী ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা হৈছিল, য'ত ৰজাই মছজিদটোলৈ দান আগবঢ়োৱাৰ উল্লেখ আছে।<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref> এৰানাড অঞ্চলত এৰাডি নামেৰে জনাজাত সামন্থন নায়াৰ বংশই শাসন কৰিছিল। এই বংশটো ওচৰ-চুবুৰীয়া ভল্লুভানাডৰ ভেল্লোডি আৰু নেডুঙ্গানাড (অট্টাপালম)ৰ নেডুঙ্গাডি বংশৰ সৈতে তুলনীয় আছিল। ভল্লুভানাডৰ শাসকসকল "এৰাল্প্পাড" বা "এৰাডি" উপাধিৰে পৰিচিত আছিল। পিছলৈ এৰানাডৰ এৰাডি শাসকে পোলানাডৰ অধীনস্থ কেলিকট (কোঝিক্কোড) বন্দৰ-নগৰ দখল কৰি কেলিকটৰ সামূথিৰি (জামোৰিন) হিচাপে শক্তিশালী শাসক ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ===কোজিকোডৰ উত্থান=== [[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|১৩২০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰত। বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ বেছিভাগেই কোজিকোডৰ জামোৰিনৰ প্ৰভাৱত আছিল। ]] মধ্যযুগত শাসন কৰা কোজিকোড (কালিকট)ৰ জামোৰিন দক্ষিণ মালাবাৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শাসক আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত কোঝিকোড মালাবাৰ উপকূলৰ সৰ্ববৃহৎ নগৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ অন্যতম মুখ্য সামুদ্ৰিক বাণিজ্যকেন্দ্ৰত পৰিণত হৈছিল। এই সমৃদ্ধি অষ্টাদশ শতিকালৈকে অব্যাহত আছিল। কোঝিকোড বন্দৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূললৈ অহা [[আৰৱ]] বণিকসকলৰ বাবে মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। প্ৰথমে আৰবসকলে বিদেশী বাণিজ্যত একচেটীয়া প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল; পিছলৈ পৰ্তুগীজ, ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী আৰু [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]য়ো এই বাণিজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref> [[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|১৪৯৮ চনত জামোৰিনৰ সাম্ৰাজ্য। মধ্যযুগত মালয়ালম ভাষী অঞ্চলৰ এই ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য। ]] পৰৱৰ্তী মধ্যযুগত প্ৰথমতে এৰণাডৰ নেদিয়িৰুপ্পুক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা জামোৰিণ (সামূথিৰি)এ সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সুবিধাৰ বাবে কোঝিকোড বন্দৰ নগৰখনৰ উন্নয়ন সাধন কৰে আৰু পাছত নিজৰ ৰাজধানী তালৈ স্থানান্তৰ কৰে। চতুৰ্দশ শতিকাত, ভাল্লুভানাড ৰাজ্যৰ অধীনস্থ তিৰুনাভায়া অঞ্চল দখল কৰাৰ জৰিয়তে কোঝিকোডে মধ্য কেৰালাৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আনে। সেই সময়ত ভাল্লুভানাড কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱাধীন আছিল। কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজধানী আছিল পেৰুম্পাডাপ্পু। কিন্তু কোঝিকোডৰ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত কোচিন ৰাজ্যই প্ৰায় ১৪০৫ চনৰ ভিতৰত নিজৰ ৰাজধানী দক্ষিণলৈ স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। প্ৰথমে ৰাজধানী কোডুঙ্গাল্লুৰলৈ আৰু পিছত কোচিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। পঞ্চদশ শতিকাৰ ভিতৰত কোচিন ৰাজ্য কোঝিকোডৰ অধীনস্থ এক কৰদ (vassal) ৰাজ্যত পৰিণত হয়। ইয়াৰ ফলত মধ্যযুগীয় মালাবাৰ উপকূলত কোঝিকোড আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history </ref> ===ঔপনিৱেশিক যুগ=== {{multiple image |align = right |total_width = 400 |image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg |caption1 =১৮০৪ চনত ভাৰতৰ মানচিত্ৰ। মন কৰিব যে বৰ্তমানৰ কেৰালাৰ ভিতৰত কেৱল থালাচেৰী, কোজিকোড আৰু কোচিকহে চহৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। |image2 = Malabar District (1951 Census).svg |caption2 = ভাৰতৰ ১৯৫১ চনৰ লোকপিয়লৰ সময়ত মালাবাৰ জিলা }} [[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|পূব এৰানাডৰ নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন বাগিছা কনলিৰ প্লটত ১৮৪০ চনত জিলা উপায়ুক্ত এইচ ভি কনলিয়ে ৰোপণ কৰিছিল। ]] অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ দশকসমূহত [[টিপু চুলতান]]এ [[কেৰালা]]ৰ উত্তৰাঞ্চল একত্ৰিত কৰিছিল। কিন্তু তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত তেওঁৰ পৰাজয় আৰু পৰৱৰ্তী শ্ৰীৰঙ্গপট্টনম চুক্তিৰ ফলত টিপুৰ ৰাজ্যৰ বিস্তীৰ্ণ অংশ [[ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী]]ৰ অধীনলৈ যায়। ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধসমূহৰ অন্তত মালাবাৰ উপকূলৰ ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক ব্ৰিটিছ [[ভাৰত]]ৰ অন্তৰ্গত এখন জিলা হিচাপে গঠন কৰা হয়। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ১৭৯৩ চনৰ ৩০ মাৰ্চত এই জিলাখনক উত্তৰ মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ মালাবাৰ—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়। মালাবাৰ জিলাৰ মুখ্য প্ৰশাসনিক সদৰ দপ্তৰ ''কোঝিকোড'' (কেলিকট) ত অৱস্থিত আছিল যদিও দক্ষিণ মালাবাৰৰ বিশেষ প্ৰশাসনিক সদৰ প্ৰথমে চেৰপুলাচ্চেৰীত আৰু পিছত ওট্টাপালমলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত মালাবাৰক বোম্বে প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। পিছত ১৭৯৯–১৮০০ চনৰ ভিতৰত মালাবাৰ আৰু দক্ষিণ কানাৰাক মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ১৮৬০-ৰ দশকত [[কেৰালা]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম ৰে'লপথ দক্ষিণ মালাবাৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৯২১ চনত সংঘটিত মালাবাৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কেন্দ্ৰও দক্ষিণ মালাবাৰেই আছিল। অৱশেষত, ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰ নৱগঠিত কেৰালা ৰাজ্যৰ সৈতে সংযুক্ত হয়।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788126415885 </ref> ===ৰাজকীয় পৰিয়াল=== অসমীয়া অনুবাদ (ৱিকিশৈলী): পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়াল ত্ৰিভাঙ্কোৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ এক জ্ঞাতি বংশ। ত্ৰিভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্থাণ্ড বৰ্মা মূলতঃ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল। ====লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ==== লক্ষ্মীপুৰম প্ৰাসাদ হৈছে চাংগানাচেৰীৰ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ৰাজপ্ৰাসাদ। এই প্ৰাসাদটো ১৮১১ চনত মহাৰাণী আয়িল্যোম তিৰুনাল গৌৰী লক্ষ্মী বায়ী (১৭৯১–১৮১৫)-ৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। মহাৰাণীগৰাকীৰ স্বামী ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ বাবে ইয়াক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref> ৰাজা ৰাজা বৰ্মা কৈল থাম্পুৰান চাংগানাচেৰীৰ পুঝাভাথু অঞ্চলত অৱস্থিত নিৰাঝি প্ৰাসাদত, কাৱিল ভাগৱতী মন্দিৰৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। <ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> তেওঁ পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য আছিল,<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> যি ৰাজবংশে পাৰপ্পানাংগাডি অঞ্চল শাসন কৰিছিল।<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> তেওঁ ত্ৰাভাঙ্কোৰৰ মহাৰাজ স্বাতি তিৰুনাল ৰাম বৰ্মাৰ-পিটৃ আছিল। ====কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ==== [[File:studiorrv.jpg|thumb|right|ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ ষ্টুডিঅ' সহিতে ৰাজা ৰবি বৰ্মাৰ জন্মস্থান। ]] ১৭০৫ চনত (মালয়ালম বৰ্ষপঞ্জীৰ ৮৮০ চন) পাৰপ্পানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ এজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক কিলিমানুৰ ৰাজপৰিয়ালত দত্তক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ইট্টাম্মাৰ ৰাজাৰ ভগ্নী আৰু তেওঁৰ দুই পুত্ৰ—ৰাম বৰ্মা আৰু ৰাঘৱ বৰ্মা—কিলিমানুৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু দত্তক লোৱা দুই ৰাজকুমাৰীক বিবাহ কৰে। ত্ৰাভাঙ্কোৰ ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মাৰ্তাণ্ড বৰ্মা ৰাঘৱ বৰ্মাৰ পুত্ৰ আছিল। আনহাতে, ৰাঘৱ বৰ্মাৰ ভতিজা <ref>Sister's son. According to the matrilineal system prevalent at that time children born of the female members only belonged to that house.</ref> ৰবি বৰ্মা কয়িল থাম্পুৰানে মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ ভগ্নীক বিবাহ কৰে। তেওঁলোকৰ পুত্ৰই পিছলৈ ধৰ্ম ৰাজা নামেৰে সুপৰিচিত কাৰ্তিক তিৰুন্নাল ৰাম বৰ্মা হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে। ১৭৪০ চনত ডাচ সেনাপতি কেপ্টেইন হ'কাৰ্টৰ নেতৃত্বত দেশিঙ্গনাডৰ ৰজাক সমৰ্থন কৰা মিত্ৰবাহিনীয়ে <ref>The forces were from Kochi, Thekkumkoor, Deshinganad (present kollam) and Purakkad who had enmity towards Marthanda Varma</ref> ভেনাড আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত কিলিমানুৰৰ সৈন্যবাহিনীয়ে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলি শেষত তেওঁলোকক পৰাজিত কৰে। যদিও এই বিজয় তুলনামূলকভাৱে সৰু আছিল, তথাপি এই ঘটনাক ইউৰোপীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে কোনো ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ প্ৰথম সফল বিজয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়। এই কৃতিত্বৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ১৭৫৩ চনত মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ অধীনস্থ অঞ্চলসমূহক কৰমুক্ত ঘোষণা কৰাৰ লগতে স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। সেই সময়ছোৱাতে বৰ্তমানৰ কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ চৌহদ নিৰ্মাণ কৰা হয় <ref>Most of the area under the present Kilimanoor and ''Pazhayakunnummel'' [[Panchayati raj|panchayat]]s.</ref> আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা শাস্তা (অয়্যাপ্পন)ৰ উদ্দেশ্যে অয়্যাপ্পন মন্দিৰো নিৰ্মাণ কৰা হয়।<ref>It is also said{{by whom|date=November 2012}} Shaastha and Ayyappa are different</ref> ব্ৰিটিছবিৰোধী বিদ্ৰোহৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ সময়ত ভেলু থাম্পি দালাৱাই কিলিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদত কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰিছিল। ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ অন্তিম যুদ্ধলৈ যোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ নিজৰ তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদত গচ্ছিত ৰাখি যায়। স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে পিছত সেই তৰোৱালখন ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াক দিল্লীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষণ কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত তৰোৱালখন তিৰুৱনন্তপুৰমস্থিত নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। তিৰুৱাল্লাৰ ওচৰত অৱস্থিত নেডুম্পুৰম ৰাজপ্ৰাসাদ ভল্লুভানাড ৰাজপৰিয়ালৰ ঐতিহাসিক বাসভৱন। ==ভূগোল== [[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ দূৰৈৰপৰা দৃশ্য। ]] [[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|বিয়াম বেকৱাটাৰ, পোন্নানী]] ''দক্ষিণ মালাবাৰ'' বুলিলে পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ কোৰাপুঝা নদীৰ দক্ষিণে অৱস্থিত অঞ্চলটোক বুজায়। এই অঞ্চলৰ সংস্কৃতিত মধ্য কেৰালা (বিশেষকৈ দক্ষিণ ত্ৰিছূৰ অঞ্চল) আৰু উত্তৰ মালাবাৰ উভয়ৰে স্পষ্ট প্ৰভাৱ লক্ষ্য কৰা যায়। কেৰালাৰ পাঁচখন বৃহত্তম নদীৰ ভিতৰত তিনিখন—ভাৰতপুঝা, চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি—দক্ষিণ মালাবাৰৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। ইয়াৰ উপৰি ভৱানী নদী (কাবেৰী নদীৰ উপনদী)কে ধৰি বহু সৰু-ডাঙৰ উপনদী অঞ্চলটোত আছে। ভাৰতপুঝা নদীৰ বিভিন্ন উপনদীত বহু বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে; ইয়াৰ ভিতৰত আয়তনৰফালৰপৰা মালামপুঝা বান্ধ আৰু পানীধাৰণ ক্ষমতাৰফালৰপৰা পাৰাম্বিকুলাম বান্ধ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> দক্ষিণ মালাবাৰত বিয়্যাম ব্যাকৱাটাৰ, কনলী খাল আৰু পোন্নানি ক’লে জলাভূমিও অৱস্থিত। কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ আটাইতকৈ বৃহৎ পৰ্বত গিৰিপথ পালাক্কাড গেপ দক্ষিণ মালাবাৰত অৱস্থিত। এই গিৰিপথে কইম্বাটুৰৰ জৰিয়তে কেৰালাক তামিলনাডুৰ সৈতে সড়কপথে সংযোগ কৰিছে। সেইবাবেই এই অঞ্চলক প্ৰায়ে ‘কেৰালাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বুলিও কোৱা হয়। ঐতিহাসিক মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগসমূহ এৰণাডৰ পূব অংশৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলত, নীলগিৰি পৰ্বতমালাৰ কাষত অৱস্থিত আছিল। আধুনিক নীলাম্বুৰ তালুক আৰু উটি তালুকৰ সীমান্তত অৱস্থিত মুকুৰ্থি শৃংগ (প্ৰায় ২,৫৫৪ মিটাৰ) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। বৰ্তমান ই দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ। ইয়াতকৈ উচ্চ কেৱল আনামুড়ি (২,৬৯৫ মি.) আৰু মীচাপুলিমালা (২,৬৪০ মি.)। ইডুক্কি জিলাৰ বাহিৰত অৱস্থিত কেৰালাৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বোচ্চ শৃংগ। আঙ্গিণ্ডা শৃংগ (২,৩৮৩ মি.) আৰু ভাভুল মালা (২,৩৩৯ মি.) পূৰ্বৰ মালাবাৰ জিলাৰ ক্ৰমে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সৰ্বোচ্চ শৃংগ আছিল। পশ্চিমঘাটৰ মূল পৰ্বতশ্ৰেণীৰ উপৰি দক্ষিণ মালাবাৰত বহু সৰু-ডাঙৰ ঢৌ খেলি থকা পাহাৰ আছে। দক্ষিণ মালাবাৰ জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশৰপৰা অত্যন্ত সমৃদ্ধ। ইয়াত নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল, কাৰিম্পুঝা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, নিউ অমৰাম্বালাম সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, নেডুমকায়াম বৰ্ষাৰণ্য, ছাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, আট্টাপ্পাডি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু বিস্তৃত চেগুন (Teak) বাগিছা অৱস্থিত। আধুনিক ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম (চালিয়াৰ উপত্যকা) আৰু পালাক্কাড (আট্টাপ্পাডি উপত্যকা) জিলাৰ পূব অংশসমূহ—যিবোৰ নীলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল আৰু মাইচোৰ মালভূমিৰ অংশ—স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে পৰিচিত। <ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> কৃষি উৎপাদনৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে দক্ষিণ মালাবাৰক ''কেৰালাৰ শস্যভঁৰাল'' (Granary of Kerala) বুলিও জনা যায়। ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ নথি-পত্ৰত এৰণাডৰ পূবাঞ্চলক সামূহিকভাৱে ‘নীলাম্বুৰ উপত্যকা’ (Nilambur Valley) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> নীলাম্বুৰত চালিয়াৰ নদীৰ পাৰ স্বাভাৱিক সোণৰ ভঁৰালৰ বাবে সুপৰিচিত। <ref name="auto"/> চালিয়াৰ উপত্যকাত চলোৱা খনিজ অনুসন্ধানত প্ৰায় ২৫ লাখ ঘনমিটাৰ প্লেচাৰ সঞ্চয় (placer deposits) চিনাক্ত কৰা হৈছিল, য’ত প্ৰতি ঘনমিটাৰত গড়ে ০.১ গ্ৰাম সোণ থকাৰ সম্ভাৱনা ধৰা পৰে। <ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> এৰণাড অঞ্চলত চালিয়াৰ আৰু কাডালুণ্ডি নদীৰ বহু উপনদী প্ৰৱাহিত হৈছে। <gallery> File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|কদালুণ্ডি চৰাই অভয়াৰণ্য File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|ভাৰতপ্পুঝা, কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী File:Chaliyar River at Feroke.jpg|চলিয়াৰ, কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীঘলীয়া নদী File:Nemmara-paddy.jpg| পলাক্কাডানৰ ধাননি পথাৰ (নেমমাৰাৰ পৰা) File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|কেৰালাৰ পঞ্চম দীঘলীয়া নদী কাদালুণ্ডি নদী </gallery> ==পৰিবহণ সেৱা== ===পথ পৰিবহণ=== ====কুঝিকোড==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = KSRTC bus terminal and shopping complex in Kozhikode | image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = কালিকাট বাছ টাৰ্মিনেলত ভলভো ৮৪০০ }} কোঝিকোড কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণৰ কেন্দ্ৰ। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66)-এ চহৰখনক উত্তৰ দিশত মাংগালুৰু, উদুপী আৰু গোৱাৰ মাজেৰে মুম্বাইৰ সৈতে, আৰু দক্ষিণ দিশত [[কোচি]], [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] হৈ [[ভাৰত]]ৰ দক্ষিণতম প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰীৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬ (NH 766)এ [[মহীশূৰ]] আৰু [[কৰ্ণাটক]]ৰ কোল্লেগালৰ মাজেৰে কোঝিকোডক বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)-এ মালাপ্পুৰমৰ মাজেৰে পালাক্কাডলৈ সংযোগ স্থাপন কৰাৰ লগতে কেলিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰলৈও সহজ যাতায়াতৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। কোঝিকোডৰ উপনগৰ ৰামানাট্টুকাৰাত এই ঘাইপথ NH 66-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। ইয়াৰ উপৰি SH 29, SH 34, SH 54 আৰু SH 68 ৰাজ্যিক ঘাইপথসমূহ চহৰখনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। কোঝিকোডত নগৰীয়া আৰু উপনগৰীয়া বাছ সেৱাৰ অধিকাংশই ব্যক্তিগত মালিকানাধীন। নগৰীয়া বাছসমূহ সেউজীয়া ৰঙেৰে চিহ্নিত। কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-এ ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী ৰাজ্যসমূহলৈ নিয়মীয়া আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছ সেৱা আগবঢ়ায়। চহৰখনত তিনিটা মুখ্য বাছ আস্থান আছে। পালায়ম বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে উপনগৰ আৰু ওচৰৰ নগৰসমূহলৈ চলাচল কৰে। **ইন্দিৰা গান্ধী পথ (মাভুৰ ৰোড)স্থিত মফুছিল বাছ আস্থানৰপৰা ব্যক্তিগত বাছে পাৰ্শ্বৱৰ্তী জিলাসমূহলৈ সেৱা আগবঢ়ায়। ইন্দিৰা গান্ধী পথস্থিত KSRTC বাছ আস্থানৰপৰা KSRTC-ৰ আন্তঃজিলা আৰু আন্তঃৰাজ্যিক বাছসমূহ চলাচল কৰে। এইটো কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বাছ আস্থান। Kerala.<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut &#124; Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped |archivedate=18 June 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰি থামাৰাশ্বেৰী, থোত্তিলপালম, তিৰুৱাম্বাডী আৰু ভাটাকাৰাত KSRTC-ৰ ডিপ' অৱস্থিত। ব্যক্তিগত ভ্ৰমণ সংস্থাসমূহে [[মুম্বাই]], বেংগালুৰু, কয়ম্বাটুৰ, চেন্নাই, ভেল্লোৰ, এৰ্ণাকুলম, [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], ঊটি আৰু মহীশূৰলৈ নিয়মীয়া বিলাসবহুল বাছ সেৱা পৰিচালনা কৰে। এই সেৱাসমূহ মূলতঃ পালায়ম অঞ্চলৰপৰা আৰম্ভ হয় আৰু অধিকাংশ বাছ নিশাৰ সময়ত চলাচল কৰে। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|কুট্টিপ্পুৰম দলং, ১৯৫৩ চনত নিৰ্মিত। ]] মালাপ্পুৰম জিলাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে সু-সংযুক্ত। জিলাখনত কেৰালা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ চাৰিটা ডিপ' (ষ্টেচন) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-02 |archivedate=2021-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |deadurl=yes }}</ref> জিলাখনৰ মাজেৰে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ—ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ (NH 66) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ (NH 966)—অতিক্ৰম কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি বহুতো ৰাজ্যিক ঘাইপথে জিলাখনৰ বিভিন্ন অঞ্চল সংযোগ কৰিছে।<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> কেৰালা লোকনিৰ্মাণ বিভাগে (PWD) মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ২,৬৮০ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ পথ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ২,৩০৫ কিলোমিটাৰ জিলা পথ আৰু বাকী ৩৭৫ কিলোমিটাৰ ৰাজ্যিক ঘাইপথ।<ref>[3]</ref> নাডুকানি চুৰাম (Nadukani Churam) পথে মালাপ্পুৰমক [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> নাডুকানি–পাৰাপ্পানংগাডি পথে মালাপ্পুৰম জিলাৰ উপকূলীয় অঞ্চলক নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ নাডুকানি চুৰাম হৈ [[তামিলনাডু]]ৰ নীলগিৰি জিলাৰ সীমান্তৱৰ্তী পূৰ্বাঞ্চলীয় পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ সৈতে সংযোগ কৰে।<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref> জিলাখনৰ প্ৰথম আধুনিক পথ ১৮শ শতিকাত টিপু চুলতানে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁৰ পৰিকল্পনা অনুসৰি তিৰুৰ–চালিয়াম সড়ক তানুৰ, পাৰাপ্পানংগাডি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু হৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>[6]</ref> ইয়াৰ উপৰি টিপু চুলতানে মালাপ্পুৰম–থামাৰাশ্বেৰী, মালাপ্পুৰম–পশ্চিমঘাট, ফেৰোক–কোট্টাক্কাল (তিৰুৰাঙ্গাড়ি হৈ) আৰু কোট্টাক্কাল–আংগাদিপুৰম পথসমূহৰো পৰিকল্পনা কৰিছিল।<ref name="1961_kkd">{{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }}</ref> ====পলাক্কাদ==== [[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|পলাক্কাডৰ চন্দ্ৰনগৰ ঘূৰণীয়া পথৰ নিশাৰ দৃশ্য। ]] পালাক্কাড দক্ষিণ [[কেৰালা]]ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথ পৰিবহণ কেন্দ্ৰ। চহৰখন ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ (চেলেম–এৰ্নাকুলম) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৯৬৬ পালাক্কাঁড়ৰপৰা আৰম্ভ হৈ কোঝিকোড জিলাৰ ৰামানাট্টুকাৰাত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ইয়াৰ উপৰি পালাক্কাঁড়–পোন্নানি পথটোও এক উল্লেখযোগ্য পথ, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৫৪৪ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬-ক সংযোগ কৰি পালাক্কাঁড়ক মালাবাৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে। চহৰখনত মুঠ চাৰিটা প্ৰধান বাছ আস্থান আছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা কেৰালা ৰাজ্যিক সড়ক পৰিবহণ নিগম (KSRTC)-ৰ কেন্দ্ৰীয় টাৰ্মিনেল আৰু আন তিনিটা ব্যক্তিগত বাছ আস্থান—ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড, পৌৰ (মিউনিচিপেল) বাছ ষ্টেণ্ড আৰু টাউন বাছ ষ্টেণ্ড। পালাক্কাঁড় কে এছ আৰ টি চি ডিপ' জিলাখনৰ একমাত্ৰ কে এছ আৰ টি চি ডিপ'। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পিছতেই ই দ্বিতীয় সৰ্বাধিক ৰাজহ আহৰণ কৰা কে এছ আৰ টি চি ডিপ' হিচাপে পৰিচিত।<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> ষ্টেডিয়াম বাছ ষ্টেণ্ড চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ব্যক্তিগত বাছ আস্থান। ইয়াৰপৰা চহৰৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ লগতে থ্ৰিছুৰ, পোল্লাচ্চি আদি স্থানলৈ নিয়মীয়া বাছ সেৱা উপলব্ধ। পৌৰ বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা কোঝিকোড, মান্নাৰক্কাড, চেৰপুলাশ্বেৰী, কোংগাড, শ্ৰীকৃষ্ণপুৰম আৰু কাদামপাঝিপুৰম অভিমুখে বাছ চলাচল কৰে। আনহাতে, টাউন বাছ ষ্টেণ্ডৰপৰা ওট্টাপালম, শোৰানুৰ, পট্টাম্বি আৰু গুৰুৱায়ুৰকে ধৰি জিলাখনৰ পশ্চিমাঞ্চললৈ নিয়মীয়া আন্তঃনগৰ আৰু আঞ্চলিক বাছ সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। ===ৰেল পৰিবহণ === ====কোজিকোডে==== [[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|কোজিকোড ৰেলৱে ষ্টেচন দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰেল ষ্টেচন। ]] কোঝিকোড ৰে'লৱে ষ্টেচন (পূৰ্বতে কেলিৃকট ৰে'লৱে ষ্টেচন নামে জনাজাত)টো চহৰখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন। ২০১৮ চনত ষ্টেচনটোৰ যাত্ৰীবাহী ৰাজহ আছিল প্ৰায় ₹৯৮ কোটি (প্ৰায় ১৩.৭৪ মিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ)। যাত্ৰীবাহী ৰাজহৰ ভিত্তিত ই [[কেৰালা]]ৰ তৃতীয় বৃহত্তম, পালাক্কাড ৰে'ল বিভাগৰ সৰ্ববৃহৎ<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> আৰু দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ সপ্তম বৃহত্তম ষ্টেচন। ষ্টেচনটোত চাৰিটা প্লেটফৰ্ম, দুটা টাৰ্মিনেল আৰু ছটা ৰে'লপথ (ট্ৰেক) আছে।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> কেৰালাৰ অন্যতম ব্যস্ত ৰে'লৱে ষ্টেচন হিচাপে ইয়াৰপৰা ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰধান নগৰলৈ নিয়মীয়া ৰে'লসেৱা চলাচল কৰে। ২০১২ চনত ষ্টেচনটোত বেগেজ স্কেনাৰ, চিচিটিভি কেমেৰা আৰু বাহন স্কেনাৰসহ এক সমন্বিত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হয়। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ২০১৩ চনৰ ২ জানুৱাৰীত ষ্টেচনটোৰ ১২৫সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> কোঝিকোডলৈ ৰে'লপথ ১৮৮৮ চনৰ ২ জানুৱাৰীত আনুষ্ঠানিকভাৱে মুকলি কৰা হয়। সেই সময়ত ই মাদ্ৰাজ ৰে'লৱেৰ পশ্চিম প্ৰান্তীয় টাৰ্মিনাছ আছিল। মালাবাৰত স্থাপিত প্ৰথম ৰে'লপথ আছিল তেতিয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চালিয়াম আৰু তিৰুৰৰ মাজত। পিছলৈ কোঝিকোডলৈ নতুন ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ আৰু কোঝিকোডৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশৰ ফলত চালিয়ামৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পায় আৰু তালৈ যোৱা ৰে'লপথ পৰৱৰ্তী সময়ত পৰিত্যক্ত হয়। কোঝিকোড চহৰৰ আন ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ফেৰকে (ষ্টেচন সংকেত: FK), কাল্লাই কোঝিকোড চাউথ (ষ্টেচন সংকেত: KUL), ভেল্লায়িল (ষ্টেচন সংকেত: VLL) আৰু ৱেষ্ট হিল (ষ্টেচন সংকেত: WH) উল্লেখযোগ্য। ====মালাপ্পুৰম==== [[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰমৰ ওচৰৰ ইৰিম্বিলিয়ামৰ মানকেৰী কুন্নুত ৰেলসেৱা]] [[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|তিৰুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন, কেৰালাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ষ্টেচন। ১৮৬১ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম ৰেলপথ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ]] মালাপ্পুৰম জিলাৰ মুঠ ১৪২ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ দক্ষিণ ৰে'লৱেৰ অধীনস্থ ছয়টা বিভাগৰ অন্যতম পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগে পৰিচালনা কৰে।<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> মালাপ্পুৰম চহৰৰ নিকটৱৰ্তী প্ৰধান ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহ হৈছে আংগাদিপুৰম (প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ দূৰত), তিৰুৰ আৰু পাৰাপ্পানাংগাড়ি (উভয়েই প্ৰায় ২৬ কিলোমিটাৰ দূৰত, গাড়ীৰে প্ৰায় ৪০ মিনিটৰ পথ)। কেৰালাত ৰে'ল পৰিবহণৰ ইতিহাসৰ সূচনা এই জিলাৰপৰাই হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'লৱে ষ্টেচন হৈছে তিৰুৰ ৰে'লৱে ষ্টেচন। তানুৰ, পাৰাপ্পানাংগাড়ি আৰু ভাল্লিক্কুন্নু ৰে'লৱে ষ্টেচনসমূহো তিৰুৰৰপৰা চালিয়ামলৈ নিৰ্মাণ কৰা কেৰালাৰ প্ৰথম ৰে'লপথৰ অংশ। এই ৰে'লপথ ১৮৬১ চনৰ ১২ মাৰ্চত উদ্বোধন কৰা হৈছিল।<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> একে বছৰতে ইয়াক তিৰুৰৰপৰা তিৰুনাভায়া হৈ কুট্টিপ্পুৰমলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ১৮৬২ চনত এই পথ কুট্টিপ্পুৰমৰপৰা পট্টাম্বিলৈ আৰু তাৰ পিছত পোদানুৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বেইপোৰ–পোদানুৰ ৰে'লপথ সম্প্ৰসাৰণ কৰি বৰ্তমানৰ চেন্নাই–মাংগালুৰু ৰে'লপথ গঢ়ি তোলা হয়। নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি তথা মনোৰম ব্ৰড গেজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। <ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ব্ৰিটিছ শাসনকালত নীলাম্বুৰৰ মূল্যৱান চেগুন কাঠ পৰিবহণৰ উদ্দেশ্যে এই ৰে'লপথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নীলাম্বুৰ–নঞ্জানগুড ৰে'লপথ নীলাম্বুৰক মাইছুৰুৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ লক্ষ্যৰে প্ৰস্তাৱিত এক ৰে'লপথ। আনহাতে, গুৰুৱায়ুৰ–তিৰুনাভায়া ৰে'লপথো আন এক প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্প।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ভাৰতীয় ৰে'ল মন্ত্ৰ্যালয়ে ইয়াৰ ভিজন ২০২০ পৰিকল্পনাত কোঝিকোড–মালাপ্পুৰম–আংগাদিপুৰম সংযোগী নতুন ৰে'লপথ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। এই প্ৰস্তাৱিত ৰে'লপথৰ বাবে ইতিমধ্যে একাধিক সমীক্ষা সম্পন্ন হৈছে। {| class="wikitable" style="margin:1em auto; " |+মালাপ্পুৰম জিলাৰ ৰেল ষ্টেচন |- | '''অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেছন ''' | চেৰুকাৰা ৰেলৱে ষ্টেচন | কুট্টিপ্পুৰম ৰেলৱে ষ্টেচন |- | মেলাটুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | '''নীলাম্বুৰ ৰোড ৰেলৱে ষ্টেচন ''' | '''পৰপ্পানাংগাডী ৰেলৱে ষ্টেচন ''' |- | পট্টিক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন | পেৰাছান্নুৰ | তনুৰ |- | থোডিকাপুলাম | তিৰুণাভয়া | '''তিৰুৰ''' |- | তুভভুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন | বল্লিককুন্নু | বণিয়ম্বলম |} ====পালাক্কাঁড়==== [[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|পালাক্কাড জংচন ৰেলৱে ষ্টেচন]] পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগ ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ দক্ষিণ ৰে'লৱে মণ্ডলৰ অধীনস্থ ছয়টা প্ৰশাসনিক বিভাগৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰু বিভাগ। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় পালাক্কাঁড় চহৰত অৱস্থিত আৰু এই বিভাগে প্ৰায় ৫৮৮ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ৰে'লপথ পৰিচালনা কৰে। ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰে'ল বিভাগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। পালাক্কাঁড় ৰে'ল বিভাগৰ টাৰ্মিনেল সুবিধাসমূহ শোৰণুৰ জংচন আৰু কৰ্ণাটকৰ মাংগালুৰু চেণ্ট্ৰেল ষ্টেচনত অৱস্থিত। পালাক্কাঁড় চহৰখন মূলতঃ দুটা ৰে'ল ষ্টেচনৰ জৰিয়তে সেৱাপ্ৰাপ্ত হয়—পালাক্কাঁড় জংচন (অলাভাক্কোডত, পৌৰ বাছ আস্থানৰপৰা প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ দূৰত) আৰু পালাক্কাঁড় টাউন ৰে'লৱে ষ্টেচন (চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত)। বহল গেজৰ ৰে'লপথে পালাক্কাঁড়ক তিৰুৱনন্তপুৰম, এৰ্ণাকুলম, কোয়েম্বাটুৰ, কোঝিকোড, তিৰুচিৰাপল্লী, ছেলেম আৰু মাংগালুৰু আদি মুখ্য চহৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref> শোৰণুৰ জংচন কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰে'লৱে ষ্টেচন আৰু ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূল (মাংগালুৰু)ক পালাক্কাঁড় গেপৰ জৰিয়তে দক্ষিণ-পূব উপকূলৰ (চেন্নাই) সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। পালাক্কাঁড় গেপৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে এই ষ্টেচনটো তিনিটা মুখ্য ৰে'লপথৰ সংযোগস্থল—মাংগালুৰু–চেন্নাই লাইন, নিলাম্বুৰ–শোৰণুৰ লাইন আৰু কন্যাকুমাৰী–শোৰণুৰ লাইন। ইয়াৰ উপৰি, শোৰণুৰ জংচনৰ কংকণ ৰে'লৱেৰ সৈতেও সংযোগ আছে, যাৰ ফলত গোৱা আৰু মুম্বাই অভিমুখে সহজে ৰে'ল যাত্ৰা কৰিব পাৰি। ===বিমান-বন্দৰ=== ====কোজিকোড আৰু মালাপ্পুৰম==== [[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|কালিকাট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]] কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ (আইএটিএ: CCJ, আইচিএঅ’: VOCL)ই কোঝিকোড আৰু মালাপ্পুৰম জিলালৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। বিমানবন্দৰটো মালাপ্পুৰম জিলাৰ কাৰিপুৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ পৰিচালনা ১৯৮৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত আৰম্ভ হৈছিল। বিমানবন্দৰটোত দুটা টাৰ্মিনেল আছে—এটা ঘৰুৱা উৰণৰ বাবে আৰু আনটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণৰ বাবে।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> এই বিমানবন্দৰটো ''এয়াৰ ইণ্ডিয়া এক্মপ্ৰেছ''ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিচালন কেন্দ্ৰ। ইয়াৰপৰা কেৰালাৰ হাজযাত্ৰীসকলৰ বাবে ছৌদি আৰবৰ মদিনা আৰু জেদ্দালৈ বিশেষ হাজ উৰণ পৰিচালনা কৰা হয়। যাতায়াতৰ সুবিধাৰ বাবে বিমানবন্দৰলৈ পোনপটীয়া বাছ সেৱাও উপলব্ধ। ভাৰতীয় বিমানবন্দৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০১৯–২০ বৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ভাৰতৰ ১৭তম ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আৰু কেৰালাৰ তৃতীয় ব্যস্ততম বিমানবন্দৰ আছিল। ====পলাক্কাদ==== পালাক্কাঁড়ৰ নিকটতম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ হৈছে কইম্বাটুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, যি পালাক্কাঁড় চহৰৰপৰা প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) দূৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু কালিকট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ-এও পালাক্কাঁড় চহৰলৈ বিমান সেৱা আগবঢ়ায়। ২০১১ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ অসামৰিক বিমান পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ে পালাক্কাঁড়ৰ পূব যাক্কাৰা (East Yakkara) অঞ্চলত বিমান সংযোগ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে এখন ক্ষুদ্ৰ ঘৰুৱা বিমানবন্দৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰকল্পৰ বাবে পূব যাক্কাৰাত প্ৰায় ৬০ একৰ মাটি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110526015312/http://www.hindu.com/2011/05/21/stories/2011052162250900.htm | url-status=dead | archive-date=2011-05-26 | location=Chennai, India | work=[[The Hindu]] | title=60 Acres Identified For Airport Project | date=2011-05-21}}</ref> ==অৰ্থনীতি== == শিক্ষা== ===কোজিকোড=== {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = IIM Kozhikode Aerial View s.jpg | width1 = 220 | alt1 = | caption1 = ইণ্ডিয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ মেনেজমেণ্ট কোঝিকোড | image2 = NITC AB.jpg | width2 = 220 | alt2 = | caption2 = নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন'লজি কালিকাট | image3 = }} কোঝিকোড জিলাত মুঠ ১,২৩৭খন বিদ্যালয় আছে, যাৰ ভিতৰত ১৯১খন উচ্চ বিদ্যালয় অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://mighil.com/complete-list-of-high-schools-kozhikode/ List of High Schools in Kozhikode], ''Mighil'' 28 December 2017</ref> কোঝিকোডত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বসম্পন্ন দুখন শীৰ্ষ শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ''ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান, কোঝিকোড ''(Indian Institute of Management Kozhikode, IIM Kozhikode) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, কেলিকট (National Institute of Technology Calicut, NIT Calicut)। ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ নিৰ্মাণ গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান (NIRDESH), ''ভাৰতীয় মচলা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান'' আৰু ''ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান'' (National Institute of Electronics and Information Technology, NIELIT) আদি উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান ইয়াত অৱস্থিত।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nirdesh-to-design-ships-for-navy/article8543227.ece |title=Nirdesh to design ships for Navy |author=Biju Govind |location=Calicut, India |date=1 May 2016 |access-date=21 May 2019 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.spices.res.in/pages/history |title=History |date=12 March 2018 |publisher=[[Indian Institute of Spices Research]] |access-date=21 May 2019}}</ref> শেহতীয়াকৈ কোঝিকোডে কেৰালাৰ প্ৰথমটো আৱাসিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বেকালৰিয়েট (International Baccalaureate, IB) ধাৰাবাহিক বিদ্যালয় লাভ কৰিছে। ''দ্য হোৱাইট স্কুল ইণ্টাৰনেশ্যনেল '' নামৰ এই বিদ্যালয়খন পেৰুমন্নাত অৱস্থিত আৰু ২০১৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ''কেলিকট বিশ্ববিদ্যালয়'' কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়। ই কোঝিকোডৰপৰা প্ৰায় ২৪ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে তেনজিপালমত অৱস্থিত। ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠিত এই বিশ্ববিদ্যালয়খন কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন বিশ্ববিদ্যালয় আছিল। অঞ্চলটোৰ উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা অধিকাংশ মহাবিদ্যালয় এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।<ref>{{Cite web |url=https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |title=About |publisher=[[University of Calicut]] |access-date=21 May 2019 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803190150/https://www.uoc.ac.in/index.php/2016-04-27-10-18-51/2016-04-27-10-22-09 |url-status=dead }}</ref> কেলিকট মেডিকেল কলেজ ১৯৫৭ চনত কেৰালাৰ দ্বিতীয়খন চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। পিছলৈ ই ৰাজ্যখনৰ চিকিৎসা শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হয়। বৰ্তমান ই কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান, য'ত স্নাতক চিকিৎসা পাঠ্যক্ৰমত বছৰি ২৫০জন শিক্ষাৰ্থীক নামভৰ্তি কৰা হয়। ১৮৭৭ চনত কোঝিকোডত যুৱ ৰাজাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল। পিছত এই বিদ্যালয়খন সকলো জাতিৰ হিন্দু ল'ৰাৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়া হয়। ১৮৭৯ চনত ইয়াক মাদ্ৰাজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত জিলাখনত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশে গতি লাভ কৰে। ১৯১৫ চনৰ পিছত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি দেখা যায়। তদানীন্তন মালাবাৰ জিলা (যাৰ অন্তৰ্গত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড জিলা আছিল) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ জিলাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম অগ্ৰণী স্থান দখল কৰিছিল।<ref name="Kozhikode Education">{{cite web|url=http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|title=Kozhikode Education|access-date=18 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205003038/http://www.kkd.kerala.gov.in/important.htm|archive-date=5 February 2012|url-status=dead}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:MESCE Kuttippuram.jpg|thumbnail|কেৰালাৰ প্ৰথমখন স্ব-বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় MESCE Kuttippuram]] ১৪শৰপৰা ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত [[কেৰালা]]ৰ ''জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়''এ বিশেষ সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ জটিল সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ প্ৰচেষ্টাত এই বিদ্যালয়ৰ পণ্ডিতসকলে স্বতন্ত্ৰভাৱে বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গণিতীয় ধাৰণা উদ্ভাৱন কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ত্ৰিকোণমিতিক ফলনৰ বাবে ধাৰাবাহিক প্ৰসাৰণ অন্যতম।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> এই বিদ্যালয়ৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ভেট্টাথুনাডু (বৰ্তমানৰ তিৰুৰ অঞ্চল)। ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষৰ পৰিসংখ্যা অনুসৰি, মালাপ্পুৰম জিলাত মুঠ ১,৬২০খন বিদ্যালয় আছে,<ref>{{cite web |title=Schools in Malappuram |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10 |access-date=17 April 2020 |website=sametham.kite.kerala.gov.in}}</ref> যি কেৰালাৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক। ইয়াৰ ভিতৰত আছে— নিম্ন প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৮৯৮খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=LP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছে ৩৬৩খন<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=UP schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চ বিদ্যালয় আছে ৩৫৫খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=High schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>, উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৪৮খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=HSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref>,আৰু বৃত্তিমূলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় আছে ২৭খন <ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=VHSE schools in Malappuram |access-date=17 April 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি জিলাখনত ১২০খন চিবিএছই (CBSE) বিদ্যালয় আৰু ৩খন আইচিএছই (ICSE) বিদ্যালয় আছে। কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া ৫৫৪খন চৰকাৰী বিদ্যালয়, ৮১০খন অনুদানপ্ৰাপ্ত (Aided) বিদ্যালয় আৰু এখন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন (Unaided) বিদ্যালয় সম্পূৰ্ণৰূপে ডিজিটেলীকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search |website=sametham.kite.kerala.gov.in |title=Hi-tech schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ২০১৯–২০ শিক্ষাবৰ্ষত কেৰালা চৰকাৰে স্বীকৃতি দিয়া বিদ্যালয়সমূহত মুঠ ৭,৩৯,৯৬৬জন শিক্ষাৰ্থীয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল। ইয়াৰে ৪,০৭,৬৯০জন অনুদানপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত, ২,৪৫,৪৪৫জন চৰকাৰী বিদ্যালয়ত আৰু ৮৬,৮৩১জন স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত অনুদানবিহীন বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰিছিল। <ref>{{cite web |url= https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|website=sametham.kite.kerala.gov.in |title= Strength of schools in Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> মালাপ্পুৰম জিলাই কেৰালাৰ উচ্চ শিক্ষা খণ্ডত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে। এই জিলাত ৰাজ্যখনৰ দুটা প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত। টেনহিপালমত অৱস্থিত কালিকট বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৬৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয় আৰু ই কেৰালাৰ দ্বিতীয় বিশ্ববিদ্যালয়।{{cite web}} আনহাতে, তিৰুৰত অৱস্থিত থুঞ্চাথ এঝুথাচন মালয়ালম বিশ্ববিদ্যালয় ২০১২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ,<ref>{{cite web |url=https://www.uoc.ac.in/ |website= uoc.ac.in |title= The University of Calicut}}</ref> চেৰুকাৰাত অৱস্থিত আলীগড় মুছলিম ইউনিৰ্ভাছিটি(AMU) মালাপ্পুৰম কেম্পাছ হৈছে আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-ৰ তিনিটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰৰ অন্যতম। এই কেম্পাছটো ২০১০ চনত আলীগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ে স্থাপন কৰে। the AMU in 2010.<ref>{{cite web |url= https://www.amu.ac.in/malappuram/ |website=amu.ac.in |title = Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre}}</ref>Off-centre}}</ref><ref>{{cite web |title=Universities in Malappuram district |url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php |website=malappuramtourism.org}}</ref> পানাক্কাডত ইংৰাজী আৰু বিদেশী ভাষা বিশ্ববিদ্যালয় অৱস্থিত (English and Foreign Languages University)-ৰ এটা অফ-কেম্পাছ কেন্দ্ৰ কাৰ্যকৰী হৈ আছে।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms |website=The Times of India |title= Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31 |date= 17 January 2014 |access-date= 24 June 2020}}</ref> ইয়াৰ উপৰি, থাৱানুৰত কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ আৰু তিৰুনাভায়াত শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ এটা উপ-কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। চেম্মাডত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। মালাপ্পুৰমস্থিত INKEL Greens-এ ঔদ্যোগিক অঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত এক শিক্ষা অঞ্চল গঢ়ি তুলিছে। <ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline}}</ref> আনহাতে, মাঞ্জেৰীত অৱস্থিত ''এৰানাড ন'লেজ চিটি'' কেৰালাৰ এই ধৰণৰ প্ৰথম প্ৰকল্প।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|access-date=4 November 2020|website=eku.edu.in|archive-date=4 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|url-status=dead}}</ref> ===পালাক্কাড=== [[File:Govt Victoria College Palakkad Campus IMG 20190106 103527.jpg|thumbnail|পালাক্কাডৰ চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ। ]] পালাক্কাড চহৰত [[কেৰালা]]ৰ একমাত্ৰ ভাৰতীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (আইআইটি), পালাক্কাড অৱস্থিত। ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰী ভিক্টোৰিয়া কলেজ, পালাক্কাড ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ পুৰণি মহাবিদ্যালয়সমূহৰ অন্যতম।<ref name="spbprofile">{{Cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|title=District Profile|website=Spb.kerala.gov.in|access-date=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111042/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-palakkad.html|url-status=dead}}</ref> পালাক্কাডৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পালাক্কাড,<ref>{{Cite web|url=http://www.gmcpalakkad.in/-CUSTOMER%20VALUE-|title=-CUSTOMER VALUE-|website=Gmcpalakkad.in|access-date=27 November 2021}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এন.এছ.এছ. অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, <ref>{{Cite web|url=https://www.nssce.ac.in/|title=NSS College of Engineering - Palakkad, Kerala|website=Nssce.ac.in|access-date=27 November 2021}}</ref> আৰু ১৯৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত মহিলা মহাবিদ্যালয় মাৰ্চি কলেজ, পালাক্কাড <ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|title=UNIVERSITY OF CALICUT : LIST OF AFFILIATED COLLEGES & COURSES|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095650/http://www.universityofcalicut.info/affiliated_colleges/2016_Affiliated_Colleges_and_courses_latest_list_on24May2016.pdf|access-date=27 November 2021|archive-date=2017-09-16}}</ref> উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি চেম্বাই স্মাৰক চৰকাৰী সংগীত মহাবিদ্যালয় <ref>{{Cite web |title=借金SOS &#124; Just another WordPress site |url=http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127164956/http://cmgmusiccollege.org/?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 |archive-date=27 November 2021 |access-date=27 November 2021 |website=Cmgmusiccollege.org}}</ref> কেৰালাত কৰ্ণাটকী সংগীত শিক্ষাদানৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ==জনসংযোগৰ মাধ্যম== ===কোঝিকড=== ====ৰেডিঅ==== আকাশবাণী বা অল ইণ্ডিয়া ৰেডিঅ'ৰ কোঝিকোড কেন্দ্ৰত দুটা সম্প্ৰচাৰক (ট্ৰান্সমিটাৰ) আছে—কোঝিকোড এ এম (AM) (১০০ কিলোৱাট) আৰু কোঝিকোড এফ এম বিবিধ ভাৰতী (Vividh Bharati) (১০ কিলোৱাট)। কোঝিকোডত থকা ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত ৰেডিঅ' মেংগো ৯১.৯ (মালয়ালা মনোৰমা কোম্পানী লিমিটেডৰ পৰিচালনাত), ৰেডিঅ' মিৰ্চি (এণ্টাৰটেইনমেণ্ট নেটৱৰ্ক ইণ্ডিয়া লিমিটেডৰ পৰিচালনাত), ক্লাব এফ এম ১০৪.৮ (মাথৃভূমি গোটৰ পৰিচালনাত) আৰু ৰেড এফ এম ৯৩.৫ (SUN নেটৱৰ্কৰ পৰিচালনাত) উল্লেখযোগ্য। আকাশবাণীৰ এফ এম (FM) সম্প্ৰচাৰ কোঝিকোডত ১০৩.৬ মেগাহাৰ্টজ (MHz) ত উপলব্ধ। আনহাতে, আকাশবাণীৰ মিডিয়াম ৱেভ (MW) ৰেডিঅ' সম্প্ৰচাৰ ৬৮৪ কিল'হাৰ্টজ (kHz) ত সম্প্ৰচাৰিত হয়। ====দূৰদৰ্শন==== [[File:MediaOne TV Headquarters And Studio.jpg|thumb|left|মিডিয়া ৱান টিভিৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আৰু ষ্টুডিঅ']] ১৯৮৪ চনৰ ৩ জুলাইৰপৰা কোঝিকোডৰ দূৰদৰ্শন টেলিভিছন সম্প্ৰচাৰ কেন্দ্ৰই দিল্লী আৰু তিৰুৱনন্তপুৰমৰপৰা অনুষ্ঠান সম্প্ৰচাৰ কৰি আহিছে। দূৰদৰ্শনৰ সম্প্ৰচাৰ কেন্দ্ৰটো কোঝিকোড চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় (মেডিকেল কলেজ) চৌহদত অৱস্থিত। কোঝিকোডক কেন্দ্ৰ কৰি সম্প্ৰচাৰিত মালয়ালম টেলিভিছন চেনেলসমূহৰ ভিতৰত শালোম টেলিভিছন, দৰ্শনা টিভি আৰু মিডিয়া ৱান টিভি উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰি, মনোৰমা নিউজ, এছিয়ানেট, সূৰ্য টিভি, কেৰালী টিভি, অমৃতা টিভি, জীৱন টিভি আৰু জয়হিন্দ আদি প্ৰধান মালয়ালম চেনেলসমূহৰ ষ্টুডিঅ' আৰু সংবাদ ব্যুৰ'ও কোঝিকোড চহৰত অৱস্থিত। উপগ্ৰহ টেলিভিছন সেৱা ডিডি ডাইৰেক্ট+ (DD Direct+), ডিছ টিভি (Dish TV), ছান ডাইৰেক্ট ডিটিএইচ (Sun Direct DTH) আৰু টাটা স্কাই (বৰ্তমান Tata Play)ৰ জৰিয়তে উপলব্ধ। এছিয়ানেট ডিজিটেল টিভি, যাক এচিভি (ACV) নামেৰে অধিক জনপ্ৰিয়, প্ৰতিদিনে কোঝিকোড চহৰৰ স্থানীয় সংবাদ সম্প্ৰচাৰ কৰে। স্পাইডাৰনেট (Spidernet) আন এটা স্থানীয় টেলিভিছন চেনেল। ইয়াৰ উপৰি KCL আৰু Citinet আদি স্থানীয় কেবল অপাৰেটৰেও সেৱা আগবঢ়াইছে। কেলিকট প্ৰেছ ক্লাব ১৯৭০ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল আৰু ই মুদ্ৰিত আৰু বৈদ্যুতিন—উভয় মাধ্যমৰ আঞ্চলিক সংবাদমাধ্যমৰ কাৰ্যকলাপৰ মুখ্য কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছে। আৰম্ভণিতে প্ৰায় ৭০ জন সদস্যৰে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰা এই প্ৰেছ ক্লাব বৰ্তমান ২৮০ জনতকৈও অধিক সদস্যৰে কেৰালাৰ অন্যতম সন্মানীয় আৰু সক্ৰিয় সংবাদমাধ্যম কেন্দ্ৰ হিচাপে পৰিগণিত।<ref name="calicut press club">{{cite web|url=http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|title=Calicut press club|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030623175252/http://www.calicutpressclub.com/aboutus.htm|archive-date=23 June 2003}}</ref> ===মালাপ্পুৰম=== মালয়ালা মনোৰমা, মাথৃভূমি, মাধ্যমম, চান্দ্ৰিকা, দেশাভিমানি, ছুপ্ৰভাতম আৰু ছিৰাজ দৈনিক বাতৰি কাকতৰ মালাপ্পুৰম চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে মুদ্ৰণ কেন্দ্ৰ আছে। দ্য হিন্দু বাতৰি কাকতৰো মালাপ্পুৰমত এটা সংস্কৰণ আৰু মুদ্ৰণালয় আছে। ইয়াৰ উপৰি, মূলতঃ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি বিষয়ক কেইবাখনো মাহেকীয়া, পক্ষেকীয়া আৰু সাপ্তাহিক আলোচনীও ইয়াত প্ৰকাশিত হয়। প্ৰায় সকলো মালয়ালম টেলিভিছন চেনেল আৰু বাতৰি কাকতৰ, লগতে মালাপ্পুৰম প্ৰেছ ক্লাবৰ ব্যুৰ' কাৰ্যালয় পৌৰ টাউন হলৰ কাষৰ আপ হিল (Up Hill) অঞ্চলত অৱস্থিত। দূৰদৰ্শনৰ জিলাখনত দুটা মুখ্য ৰিলে (relay) কেন্দ্ৰ আছে; এটা মালাপ্পুৰমত আৰু আনটো মাঞ্জেৰীত। ভাৰত চৰকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জনসেৱামূলক সম্প্ৰচাৰ সংস্থা প্ৰসাৰ ভাৰতীৰ অধীনস্থ এআইআৰ ''মাঞ্জেৰী এফ এম '' নামৰ এফ এম ৰেডিঅ' কেন্দ্ৰটোৱে ১০২.৭ মেগাহাৰ্টজ (MHz) তৰংগত অনুষ্ঠান সম্প্ৰচাৰ কৰে। যদিও জিলাখনত কোনো ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচন নাই, তথাপি মালাপ্পুৰম, পন্নানি আৰু তিৰুৰ ভাৰতৰ সৰ্বাধিক ৰেডিঅ' শ্ৰোতা থকা শীৰ্ষ দহখন নগৰৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত। .<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=Top Ten Towns with Highest Radio Listenership|access-date=28 July 2015}}</ref> ===পালাক্কাড=== প্ৰধান মালয়ালম দৈনিক বাতৰি কাকত মালয়ালা মনোৰমা, মাথৃভূমি, দেশাভিমানি, ছুপ্ৰভাতম ডেইলী আৰু দ্য হিন্দূৰ পালাক্কাড চহৰত মুদ্ৰণ কেন্দ্ৰ আছে। ইয়াৰ উপৰি, চহৰখনৰপৰা কেইবাখনো সন্ধিয়া প্ৰকাশিত বাতৰি কাকতও প্ৰকাশ কৰা হয়। ''এচিভি (ACV)''ৰ দৰে স্থানীয় সংবাদ চেনেলসমূহেও পালাক্কাডত কাৰ্যকলাপ চলাই আছে। আহালিয়া কেম্পাছত এটা ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচনে সম্প্ৰচাৰ সেৱা আগবঢ়াই আছে। ইয়াৰ লগতে পালাক্কাডত এটা চৰকাৰী এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচন স্থাপনৰ দাবীও দীৰ্ঘদিন ধৰি উত্থাপিত হৈ আহিছে। == সংস্কৃতি== == মালাবাৰৰ খাদ্যাভাস== {{Multiple image | align = centre | direction = horizontal | width = 150 | header_align = left/right/center | footer_align = left/right/center | header_background = | footer_background = | image1 = Pathiri.jpg | caption1 = ''পাথিৰি'', চাউলৰ আটাৰে তৈয়াৰী পেনকেক | image2 = KallummakkayaNirachath.jpg | caption2 = ''কল্লুম্মাক্কায়া নিৰাচাথু '' বা ''আৰিক্কাডুক্কা'' | image3 = Calicut Halwa.jpg | caption3 = কোজিকোড আৰু পোন্নানীত ''হালৱা'' জনপ্ৰিয় }} শতিকা ধৰি চলি অহা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ফলত দক্ষিণ মালাবাৰত এক বিশ্বজনীন খাদ্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ ঘটিছে, য'ত পৰম্পৰাগত কেৰালীয়, পাৰস্য, য়েমেনী আৰু আৰবীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ সমন্বয় দেখা যায়।<ref name="MC">{{Cite news |last=Sabhnani |first=Dhara Vora |date=June 14, 2019 |title=Straight from the Malabar Coast |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece |access-date=January 26, 2021 |work=The Hindu}}</ref> ফলস্বৰূপে ইয়াত নিৰামিষ আৰু আমিষ—উভয় ধৰণৰ ব্যঞ্জনৰ সমৃদ্ধ বৈচিত্ৰ্য উপলব্ধ। পাথিৰি (চাউলৰ গুড়িৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পাতল ৰুটি) সমগ্ৰ দক্ষিণ মালাবাৰৰ এক প্ৰধান খাদ্য আৰু অতি জনপ্ৰিয় জলপান। পাথিৰিৰ কেইবাটাও বৈচিত্ৰ্য আছে, যেনে—নেইপাথিৰি (ঘিউ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা), পোৰিচা পাথিৰি (বেক কৰাৰ সলনি তেলত ভজা), মীন পাথিৰি (মাছেৰে ভৰোৱা) আৰু ইৰাচি পাথিৰি (গৰুৰ মঙহেৰে ভৰোৱা)।<ref name="MC" /> ইয়াৰ উপৰি কল্লুমাক্কায়া কাৰি (শামুকৰ জোল), ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচিৰ অৰ্থ "মঙহ"), পৰোটা (কোমল চাপাতি সদৃশ ৰুটি) আৰু ঘিউ ভাত এই অঞ্চলৰ আন কিছুমান বিশেষ ব্যঞ্জন। দক্ষিণ মালাবাৰৰ খাদ্যত মচলাৰ ব্যৱহাৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য; বিশেষকৈ জালুক, ইলাচি আৰু লং প্ৰচুৰ পৰিমাণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰামিষ খাদ্যৰ ভিতৰত সাদ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যি কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত আহাৰ। মালাবাৰ বিৰিয়ানি (মালয়ালম: কুঝি মাণ্ডি) দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক অতি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন, যাৰ ওপৰত য়েমেনী খাদ্য-সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।<ref name="MC" /> দক্ষিণ মালাবাৰত কোঝিকোড বিৰিয়ানি আৰু পোন্নানি বিৰিয়ানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানি প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Chicken and rosewater biryani recipe|url=https://www.bbc.co.uk/food/recipes/chicken_and_rosewater_70042|access-date=2021-05-13|website=BBC Food|language=en}}</ref><ref name="MC" /> এই অঞ্চল কলৰ চিপছ (Banana Chips)-ৰ বাবেও সুপৰিচিত, যি অতি পাতল আৰু মচমচীয়া কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মিছামাছ, শামুক আৰু আইলা (মেকাৰেল) আদি সামুদ্ৰিক মাছ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন সুস্বাদু ব্যঞ্জন ৰন্ধা হয়। জনপ্ৰিয় জলপানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হৈছে ''উন্নাক্কায়া'' হৈছে সিজোৱা পকা কলৰ পেষ্টৰ মাজত কাজু, কিচমিচ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ ভৰাই তেলত ভজা মিঠাই। ''পাঝম নিৰাচাথু '' হ'ল পকা কলৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ কোৰা, গুড় অথবা চেনি ভৰাই তৈয়াৰ কৰা ব্যঞ্জন। ''মুত্তামালা '' হৈছে কণীৰে তৈয়াৰ কৰা এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠাই।<ref name="MC" /> ''চাট্টি পাথিৰি'' হ'ল ময়দাৰ স্তৰযুক্ত ৰুটিৰ মাজত সমৃদ্ধ পুৰ ভৰাই বেক কৰি তৈয়াৰ কৰা মিঠাই। ''অৰিক্কাডুক্কা ''হৈছে দক্ষিণ মালাবাৰৰ আন এক জনপ্ৰিয় জলপান।<ref>{{Cite web|date=2020-06-30|title=Arikkadukka - Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=2021-05-13|website=Facesplacesandplates.com|language=en-US}}</ref> এই জলপানসমূহৰ বহুতো পোন্নানি অঞ্চলত নিজা স্বকীয় শৈলীত প্ৰস্তুত কৰা হয়। কোঝিকোড হালুৱাৰ বাবেও বিশেষভাৱে বিখ্যাত। ইয়াৰ কোমল গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ইয়াক "চুইট মীট" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কোঝিকোডৰ এটা মুখ্য পথ মিঠাই থেৰুভু ("মিঠাইৰ পথ") নামেৰে জনাজাত, কাৰণ পূৰ্বতে এই পথত অসংখ্য হালুৱাৰ দোকান আছিল। অৱশ্যে বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্ম [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা]]ৰ খাদ্যৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত হৈছে। বিশেষকৈ চীনা খাদ্য স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়। == পৰ্যটন== ===কোজিকোডে=== [[File:View point of Thamarassery Churam.jpg|thumbnail|কোজিকোডৰ পৰ্যটনস্থলী থামাৰাছেৰী চুৰাম]] *কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত। *''মানাঞ্চিৰা '' চহৰৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত মানুহে নিৰ্মাণ কৰা মিঠা পানীৰ পুখুৰী আৰু উদ্যান। *এছ. এম. ষ্ট্ৰীট (মিট্টাইথেৰুভু) – কোজিকোডৰ বিখ্যাত বজাৰ পথ আৰু পথচাৰীৰ বাবে সংৰক্ষিত বাণিজ্যিক অঞ্চল। *কাক্কায়াম উপত্যকা – কোজিকোড জিলাৰ কুৰাচুণ্ডুত অৱস্থিত বান্ধস্থলী। ই পশ্চিমঘাট আৰু মালাবাৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ উপকণ্ঠত অৱস্থিত। ইয়াত হাতী, গৌৰ (ভাৰতীয় বনৰীয়া গৰু) আদি বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান। *সৰোভৰম বায়' পাৰ্ক – কোট্টুলীৰ ওচৰত অৱস্থিত এক পৰিৱেশ-অনুকূল উদ্যান। ই জলাভূমি আৰু মেংগ্ৰোভ অৰণ্যৰে গঠিত পৰিৱেশত অৱস্থিত, যি বিভিন্ন চৰাইৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাসস্থান। *প্লেনেটেৰিয়াম (Planetarium)। *মিশ্কাল মছজিদ – কেৰালাত আজিও টিকি থকা মধ্যযুগীয় মছজিদসমূহৰ অন্যতম। ইয়াক কেৰালাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক, ঐতিহাসিক আৰু স্থাপত্যিক স্মাৰক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। *কাপ্পাড সমুদ্ৰ সৈকত (Kappad Beach) – কয়িলাণ্ডিৰ ওচৰত অৱস্থিত সমুদ্ৰ সৈকত আৰু গাঁও, য'ত পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰী ভাস্কো দা গামা প্ৰথমে অৱতৰণ কৰিছিল। *থুশাৰাগিৰি জলপ্ৰপাত (Thusharagiri Falls)। *চালিয়াম বন্দৰ (Chaliyam Harbour) – চালিয়াৰ (বেইপোৰ) নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত এটা দ্বীপৰ গাঁও। ইয়াৰ পূব দিশত ক'ন'ল'লী খালে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। *কাক্কাডামপয়িল (Kakkadampoyil) – জিলাখনৰ এটা সৰু গাঁও, যি শেহতীয়াকৈ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে পৰিচিত হৈছে। *আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত (Aripara Falls)। *থামাৰাশ্বেৰী চুৰাম (Thamarassery Churam) – কেৰালাৰ এটা পাহাৰীয়া গিৰিপথ; ই ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৭৬৬-ৰ অংশ। *বেইপোৰ (Beypore) – সমুদ্ৰ সৈকত আৰু ভাসমান দলংৰ বাবে পৰিচিত এক প্ৰাচীন বন্দৰ নগৰ। *উৰুমি বান্ধ (Urumi Dam) – পয়িলিংগালপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা এখন সৰু পানী-বিভাজন বান্ধ। *ভায়ালাডা (Vayalada) – পাহাৰীয়া অঞ্চল, য'ত বিখ্যাত ভায়ালাডা দৰ্শনবিন্দু অৱস্থিত। *তালি শিৱ মন্দিৰ (Tali Shiva Temple) – ১৪শ শতিকাত জামোৰিন শাসকসকলে নিৰ্মাণ কৰা ভগৱান শিৱৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এক হিন্দু মন্দিৰ। *চালিয়াৰ নদী (Chaliyar River) – কেৰালাৰ চতুৰ্থ-দীৰ্ঘতম নদী। *ইৰুভাঝাঞ্জিপ্পুঝা (Iruvazhanjippuzha) হ'ল চালিয়াৰ নদীৰ এক প্ৰধান উপনদী। *কাডালুণ্ডি (Kadalundi) – উপকূলীয় গাঁও, বিশেষকৈ কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য আৰু পৰিযায়ী চৰাইৰ বাবে বিখ্যাত। <gallery> File:Kozhikode Beach Coastline.jpg|কোজিকোড সমুদ্ৰ সৈকত বা বীচ্চ File:SK Pottekkat Bust.JPG|এছ এম ষ্ট্ৰীট File:Thusharagiri 3.jpg|থুছাৰাগিৰি File:Kappad beach 2.jpg|কাপ্পাদ বীচ File:Miskhal Masjid, Kozhikode, Kerala.jpg|মিছকাল মছজিদ File:Sarovaram 08239.JPG|সৰোৱৰাম বায়’ পাৰ্ক File:Kakkayam hills.jpg|কক্কায়াম বান্ধ File:StonePier Beypore.jpg|বেইপুৰ File:Aripparawaterfalls.jpg|আৰিপাৰা জলপ্ৰপাত File:Chaliyam Harbour, Calicut.jpg|চলিয়াম File:Vayalada View Point.jpg|বায়ালাদা </gallery> ===মালাপ্পুৰম=== [[File:Adhyan para water fall.jpg|thumbnail|আদ্যনপাৰা জলপ্ৰপাত ]] *আদ্যানপাৰা জলপ্ৰপাত (Adyanpara Falls)<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org |title=Adyanpara Waterfalls}}</ref> *আংগিণ্ডা শৃংগ (Anginda Peak) *আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ (Arimbra Hills) — "মিনি-ঊটি" বুলিও জনাজাত।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead|archivedate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|deadurl=yes}}</ref> *আৰ্য বৈদ্যশালা (Arya Vaidya Sala) — ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ ঐতিহ্য আৰু বিশেষজ্ঞতাৰ বাবে বিখ্যাত স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ। *আয়্যাপনভ জলপ্ৰপাত (Ayyapanov Waterfalls) *ভাৰতপুঝা নদী (Bharathappuzha) — কেৰালাৰ দ্বিতীয় দীঘল নদী। এই নদী পোন্নানি নদী, নীলা নদী আৰু পেৰাৰ নদী নামেও পৰিচিত।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archivedate=16 July 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | deadurl=yes }}</ref> *বিয়্যম কায়াল (Biyyam Kayal) — পন্নানিত অৱস্থিত এখন মনোমোহা ( জলাশয়) হ্ৰদ।<ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani}}</ref> *চালিয়াৰ (Chaliyar) — কেৰালাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম নদী। বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি চেগুন (Teak) বাগিছা কন'লীৰ প্লট (Conolly's Plot) এই নদীৰ কাষতে অৱস্থিত। *চামৰাভাট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ (Chamravattom Regulator-cum-Bridge) — কেৰালাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-সেতু। ই তিৰুৰ তালুকক পন্নানি বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം - Latest News - Mathrubhumi |access-date=2012-05-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |archive-date=16 May 2012 |archivedate=2012-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |deadurl=yes }}</ref> *চেক্কুন্নু মালা (Chekkunnu Mala) — এডাভান্নাৰ ওচৰত চালিয়াৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত কুঁৱলী আৱৃত সেউজীয়া পাহাৰ।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama.com}}</ref> *চেৰুম্ব পৰিৱেশ-পৰ্যটন গাঁও (Cherumb Eco-tourist Village) — কাৰুভাৰাকুণ্ডু অঞ্চলত অৱস্থিত এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশ-পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।<ref>{{cite web|url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=Tripadvisor.in |title = Cherumb}}</ref> *কাডালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য (Kadalundi Bird Sanctuary) — ইয়াত ১০০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ স্থানীয় পক্ষী আৰু ৬০ৰো অধিক প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী (প্ৰব্ৰজনকাৰী) পক্ষীৰ বাসস্থান আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=Keralatourism.org |title= Birds of Kadalundi))}}</ref> *কাডালুণ্ডি–ভাল্লিক্কুন্নু কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ (Kadalundi–Vallikkunnu Community Reserve) হৈছে কেৰালাৰ প্ৰথম কমিউনিটি ৰিজাৰ্ভ আৰু এক জনপ্ৰিয় পৰিৱেশৰ পৰ্যটনস্থলী। <ref name="Vallikkunnu">{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html |title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve |website=Oonmanorama.com |date=4 April 2018 |access-date=25 July 2020 |archivedate=25 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html |deadurl=yes }}</ref> *কাক্কাডামপোয়িল – চেৰুপুঝা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত এখন মনোৰম পাহাৰীয়া গাঁও। *কেৰালামকুণ্ডু জলপ্ৰপাত (কাৰুভাৰাকুণ্ডু) – মালাপ্পুৰম জিলাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় প্ৰাকৃতিক জলপ্ৰপাত।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=Keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls}}</ref> *কোল্লাম কোল্লি জলপ্ৰপাত – মনোমোহা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰে পৰিবেষ্টিত এখন জলপ্ৰপাত। *কোট্টাক্কুন্নু ("মালাপ্পুৰমৰ মেৰিন ড্ৰাইভ") – মালাপ্পুৰম চহৰৰ মাজ-মজিয়াত অৱস্থিত এক পৰ্যটনস্থলী, য'ত পুৰণি দুৰ্গৰ অৱশেষ, জল উদ্যান (Water Park) আৰু প্ৰাচীন ভিত্তিচিত্ৰ (Murals) আছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=Keralatourism.org|title=Kottakkunnu}}</ref> *কুট্টিপ্পুৰম দলং – ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মিত আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু পুৰণি দলংসমূহৰ অন্যতম। *মুকুৰ্থি – দক্ষিণ ভাৰতৰ পঞ্চম-সৰ্বোচ্চ শৃংগ। *নাডুকানি চুৰাম – মালাপ্পুৰম জিলাক তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰীয়া জিলাৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘাট পথ (পাহাৰীয়া ঘূৰণীয়া পথ)।<ref>https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911 </ref> *নেডুমকায়ম বৰ্ষাৰণ্য — নিলগিৰি জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ (Nilgiri Biosphere Reserve) অংশ।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=Keralatourism.org |title= Nedumkayam Rainforest}}</ref> *নিউ অমৰাম্বলম সংৰক্ষিত অৰণ্য — নিলম্বুৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary - Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020}}</ref> *নিলম্বুৰ কোভিলকম — নিলম্বুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website= Keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam}}</ref> *নিলম্বুৰ–শোৰানুৰ ৰে'লপথ — ভাৰতৰ আটাইতকৈ চুটি ব্ৰড-গজ ৰে'লপথসমূহৰ অন্যতম। *নূৰ হ্ৰদ — তিৰুৰত অৱস্থিত এটি হ্ৰদ। *ঊৰাকম পাহাৰ। *পুৰাপ্পুঝা নদী — কদলুণ্ডী নদীৰ এক মনোৰম উপকূলীয় উপনদী। *পদিঞ্জাৰেক্কৰা আঝিমুখম সমুদ্ৰতট — ইয়াত তিৰুৰ নদী আৰু ভাৰতপুঝা নদী আৰৱ সাগৰত মিলিত হৈছে।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=Keralatourism.org |title= Padinjarekara Beach}}</ref> এই মোহনাটো পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৱাসস্থল। *পালুৰ কোট্টা জলপ্ৰপাত। *পেৰিন্থালমান্না।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=English.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=dead}}</ref> *পাৰাপ্পানংগাডি সমুদ্ৰতট — পাৰাপ্পানংগাডিত অৱস্থিত। *পাৰাভান্না সমুদ্ৰতট — ভেট্টম গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত। *পোন্নানী সমুদ্ৰতট। *পূন্থানম ইল্লম — ষোড়শ শতিকাৰ বিশিষ্ট মালয়ালম কবি পূন্থানম নাম্বূদিৰিৰ জন্মস্থান। ই পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> *পুৰাপ্পুঝা আঝিমুখম — তানুৰত অৱস্থিত এখন মোহনা (নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থল)। * চাইলেণ্ট ভেলী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান * তনুৰ বীচ্চ *চেগুন সংগ্ৰহালয় – বিশ্বৰ প্ৰথমখন চেগুন বাগিছা <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum}}</ref> *থুঞ্চন পৰম্বু – আধুনিক মালয়ালম ভাষাৰ পিতৃ হিচাপে পৰিচিত থুনচাথু এজুথাচনৰ জন্মস্থান * টিৰুৰ নদী * ইউনিটি হিল ভিউপইণ্ট (মাঞ্জেৰী) * উনাল সমুদ্ৰ তট (নিৰামৰুতুৰ) *ভাক্কাড বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title= Vakkad beach}}</ref> *বল্লিকুন্নু বিচ্চ <ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=Keralatourism.org |title= Vallikunnu beach}}</ref> * ভাভুল মালা – চুংগাথাৰাৰ ওচৰৰ পৰ্বতমালা <gallery> File:Kodikuthi Mala 2.jpg|কোদিকুঠিমালা File:Kottakkunnu mazhaveed.jpg|কোট্টাকুন্নু File:DR0034DSC 6627.jpg|অংগাদিপুৰম ৰেলৱে ষ্টেচনত নীলাম্বুৰ–শোৰানুৰ লাইন File:Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg |নূৰ হ্ৰদ, তিৰুৰ File:View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg| আৰিম্ব্ৰা পাহাৰ File:Parappanangadi Beach.JPG|পৰাপ্পানংগাদিত আৰৱ সাগৰ File:Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg|নেদুমকায়ম, নীলাম্বুৰৰ ওচৰৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল </gallery> ==তথ্যৰ উৎস== {{reflist}} ==অধিক পঢ়ক== * {{Citation | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} (The English translation of ''[[Tuhfat Ul Mujahideen]]'') * {{Citation | author = K. V. Krishna Iyer | title = Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806 | publisher = Norman Printing Bureau, Kozhikode | url = https://archive.org/details/in.gov.ignca.3379 | year = 1938}} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/mode/2up }} * {{Citation | author = William Logan | year=1887 | title= Malabar Manual (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1908 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-I) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.358941/mode/2up }} * {{Citation | author = Charles Alexander Innes | year=1915 | title= Madras District Gazetteers Malabar (Volume-II) | publisher=Madras Government Press | url= https://archive.org/details/in.gov.ignca.30521 }} * {{Citation | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{Citation | author = J. I. Arputhanathan | year=1955 | title= South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf }} * {{Citation |title=Statistical Atlas of the Madras State (1951)|last=Rajabhushanam|first=D. S.|publisher=Director of Statistics, Government of Madras|year=1963|location=Madras (Chennai)|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6454/1/9111_1951_STA.pdf}} ==বাহ্যিক সংযোগ== [[শ্ৰেণী:ভৌগোলিক অঞ্চল]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] hvxd1eyrzeq23hpjs21roo9x2gi911a 0 138310 623454 622859 2026-08-05T11:03:29Z InternetArchiveBot 29706 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 623454 wikitext text/x-wiki '''অৱস্থান পত্ৰ''' হৈছে এনে এটা ৰচনা যিয়ে কোনো বিষয়ৰ ওপৰত সাধাৰণতে লেখক বা কোনো নিৰ্দিষ্ট সত্তাৰ যুক্তিযুক্ত মতামত উপস্থাপন কৰে। অৱস্থান পত্ৰ প্ৰকাশ পায় একাডেমী, ৰাজনীতি, আইন আৰু অন্যান্য ক্ষেত্ৰত। অৱস্থান পত্ৰৰ লক্ষ্য হ’ল উপস্থাপন কৰা মতামত বৈধ আৰু শুনা যোগ্য বুলি দৰ্শকক পতিয়ন নিয়াব লাগে। কোনোবাই বিবেচনা কৰা অৱস্থান পত্ৰৰ বাবে আইডিয়াবোৰ বিষয় বাছনি কৰাৰ সময়ত, যুক্তি এটা বিকশিত কৰাৰ সময়ত আৰু পেপাৰখন সংগঠিত কৰাৰ সময়ত ভালদৰে পৰীক্ষা কৰাটো প্ৰয়োজন। অৱস্থান পত্ৰসমূহ [[সম্পাদকলৈ চিঠি]] লিখাৰ আটাইতকৈ সহজ ফৰ্মেটৰপৰা আৰম্ভ কৰি প্ৰতিষ্ঠানিক অৱস্থান পত্ৰৰ আকাৰত আটাইতকৈ জটিল ফৰ্মেটলৈকে থাকে।<ref>{{Harvnb|Sanders|Tingloo|Verhulst|2005|p=[https://books.google.com/books?id=-gBH7BQqy_0C&q=%22The+simplest+form+is+the+letter+to+the+editor%22&pg=PA11 11]}}, "The simplest form is the letter to the editor... The most complex type of position paper is the academic position paper in which arguments and evidence are presented to support the writer's views."</ref> গোটটোৰ চৰকাৰী বিশ্বাস আৰু পৰামৰ্শসমূহ ৰাজহুৱা কৰিবলৈ বৃহৎ সংস্থাসমূহেও অৱস্থান পত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰে।<ref>An example of a position paper published by an organization: {{Citation |url = http://ala.org/ala/aasl/aaslproftools/positionstatements/informationliteracy.cfm |title = Information Literacy: A Position Paper on Information Problem Solving |publisher = American Association of School Librarians |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080422073410/http://www.ala.org/ala/aasl/aaslproftools/positionstatements/informationliteracy.cfm |archive-date = 2008-04-22 |access-date = 2026-08-02 |archivedate = 2008-04-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080422073410/http://www.ala.org/ala/aasl/aaslproftools/positionstatements/informationliteracy.cfm }}</ref> ==একাডেমী== শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত অৱস্থান পত্ৰই সাধাৰণতে শৈক্ষিক গৱেষণা পত্ৰত উপস্থিত থকা পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰু মৌলিক গৱেষণাৰ অবিহনে উদীয়মান বিষয়সমূহৰ ওপৰত আলোচনা কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। সাধাৰণতে এনে নথিয়ে বিষয়টোৰ ওপৰত বিস্তৃত বস্তুনিষ্ঠ আলোচনাৰপৰা প্ৰমাণৰ সৈতে আগবঢ়োৱা মতামত বা স্থিতিসমূহক প্ৰমাণ কৰিব। ==ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ অৱস্থান পত্ৰ== অৱস্থান পত্ৰ এখন [[সেউজ পত্ৰ]] আৰু [[শ্বেতপত্ৰ]]ৰ মাজৰ বৰ্ণালীৰ ওপৰত ক’ৰবাত পৰি থাকে কাৰণ ই মতামতক দৃঢ় কৰে আৰু সমাধানৰ প্ৰস্তাৱ দিয়ে, সেইবোৰ কেনেকৈ কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে সেইটো সঠিকভাৱে উল্লেখ নকৰাকৈ। অৱস্থান পত্ৰই আন এজন ব্যক্তি বা সংস্থাৰ মতামতৰ বিষয়ে গভীৰ বুজা-বুজিৰ সূচনা কৰিব পাৰে যাৰ বাবে ইয়াক সাধাৰণতে ৰাজনৈতিক প্ৰচাৰ,<ref>{{Harvnb|Steely|2000|p=[https://books.google.com/books?id=gZUNJPsV9i0C&q=%22The+Gentleman+from+Georgia:%22+%22The+Biography+of+Newt+Gingrich%22 186]}}, "Through the use of position papers, telephone briefings, audio and video tapes and personal appearances Newt was able to share his ideas, ... ."</ref> চৰকাৰী সংগঠন,<ref>{{Citation |url=http://www.brake.org.uk/index.php?p=1240&m=104 |title=Government position papers |access-date=2008-08-24 |publisher=Brake: the Road Safety Charity}}</ref> কূটনৈতিক ক্ষেত্ৰত,<ref>{{Harvnb|Bond|1998}}, "..., writing position papers and talking points, ... are examples of non-classified work which is carried out at virtually every diplomatic post."</ref> আৰু মূল্যবোধ সলনি কৰাৰ প্ৰচেষ্টাত (যেনে জনসেৱাৰ ঘোষণাৰ জৰিয়তে) আৰু সাংগঠনিক ব্ৰেণ্ডিঙৰদ্বাৰা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{Harvnb|Newsom|Haynes|2004|p=[https://books.google.com/books?id=CFHIOgegNZkC&q=%22Public+Relations+Writing:+%22+%22Form+and+Style%22 163]}}, "Another special area is the use of position papers as the locus for image ads and public service announcements (PSAs) for an organization."</ref> ইউৰোপীয় সংঘৰ চৰকাৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আৰ্হি ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।<ref name="United Nations">{{Citation |url=http://www.unausa.org/global-classrooms-model-un/how-to-participate/model-un-preparation/position-papers |title=How to Write a Position Paper |publisher=United Nations Association of the United States of America |access-date=2008-08-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080410180643/http://www.unausa.org/site/pp.asp?c=fvKRI8MPJpF&b=457143 |archive-date = April 10, 2008}}</ref> ==আইন== আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইনত অৱস্থান পত্ৰ শব্দটো হৈছে aide-memoire, যিটো প্ৰস্তাৱিত আলোচনা বা মতানৈক্যৰ সৰু সৰু কথাবোৰ উল্লেখ কৰা স্মাৰকপত্ৰ, বিশেষকৈ অকূটনৈতিক যোগাযোগত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তথ্য]] [[শ্ৰেণী:সমল]] m8ny012seaqkdcrl5uuz5reso0k4zmc 4 138319 623331 622971 2026-08-05T03:21:50Z Nayan j Nath 15159 623331 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <center><span style="text-shadow:10px 10px 10px #FCE205; font-size:20px"><font color=#6A5ACD>'''''অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত সৃষ্ট মুঠ প্ৰবন্ধৰ সংখ্যা = {{En2As|259}} '''''</font></span></center> {{Rule|}} {{columns-list|3| # [[জাস্প]] # [[নৰ্থ কামৰূপ মহাবিদ্যালয় বাঘমাৰা]] # [[অঁতোৱান দ্য ছেঁৎ-এগজ্যুপেৰী]] # [[এনচেই মঠ]] # [[সেউজ গৃহ গেছ নিৰীক্ষণ]] # [[সেউজ গৃহ গেছ পৰ্যবেক্ষণ উপগ্ৰহ]] # [[সেউজ গৃহ গেছ পৰ্যবেক্ষণকাৰী উপগ্ৰহ-২]] # [[ৰবীন্দ্ৰ নৃত্যনাট্য]] # [[ককাদেউতা নাতি আৰু হাতী ২]] # [[বাঘবৰ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[সংহত কাৰ্বন পৰ্যবেক্ষণ ব্যৱস্থা]] # [[জীৱমণ্ডল]] # [[বন্ধ পৰিৱেশ ব্যৱস্থা]] # [[১৯৫০ চনৰ অসম-তিব্বত ভূমিকম্প]] # [[খাচী জনগোষ্ঠী]] # [[শিলামণ্ডল]] # [[ৰাজাবিল]] # [[দ্য অডিচি (২০২৬)]] # [[লিউ ইফেই]] # [[ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ]] # [[জৰ্জ হাৰ্বাৰ্ট মিড]] # [[ৱাশ্বিংটন চুক্তি]] # [[Costa Rica]] # [[অগ্নিমিত্ৰ পাল]] # [[মেছ’স্ফিয়াৰ]] # [[হেঙুলীয়া ৰহণ]] # [[সোণালী ঘণ্টা]] # [[নীলা ঘণ্টা]] # [[মেছ’পজ]] # [[উৰ্ধগতি]] # [[বৰছলা বিধানসভা সমষ্টি]] # [[তেজপুৰ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ৰঙাপাৰা বিধানসভা সমষ্টি]] # [[নদুৱাৰ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[বিশ্বনাথ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ষ্ট্ৰেট’প’জ]] # [[বিহালী বিধানসভা সমষ্টি]] # [[গহপুৰ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[টাৰ্বোপ’জ]] # [[বিহপুৰীয়া বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ৰঙানদী বিধানসভা সমষ্টি]] # [[নাওবৈচা বিধানসভা সমষ্টি]] # [[লখিমপুৰ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ঢকুৱাখনা বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ধেমাজি বিধানসভা সমষ্টি]] # [[চিচিবৰগাঁও বিধানসভা সমষ্টি]] # [[জোনাই বিধানসভা সমষ্টি]] # [[শদিয়া বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ডুমডুমা বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা]] # [[ফ্ৰীড্ৰিশ ৱিলহেল্ম য়'জেফ শ্বেলিং]] # [[য়'হান গটলীব ফিশট্য]] # [[মেৰ বিল]] # [[ৰিবি গাচেং]] # [[মৰিকলং বিল]] # [[সোণাৰি বিধানসভা সমষ্টি]] # [[নাজিৰা বিধানসভা সমষ্টি]] # [[গোলাঘাট বিধানসভা সমষ্টি]] # [[দেৰগাঁও বিধানসভা সমষ্টি]] # [[বোকাখাত বিধানসভা সমষ্টি]] # [[খুমটাই বিধানসভা সমষ্টি]] # [[সৰুপথাৰ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[বোকাজান বিধানসভা সমষ্টি]] # [[কাপলা বিল]] # [[মেট ডেমন]] # [[কুঁৱৰীটোল]] # [[হৰদত্ত চৌধুৰী]] # [[এমানুৱেল মাক্ৰঁ]] # [[লূটৱিশ ফয়াৰবাশ]] # [[আকাদেমী ফ্ৰঁচেজ]] # [[আদ-দুখান]] # [[Ireland]] # [[ৱাইমাৰ গণৰাজ্য]] # [[শ্বাৰ্ল পেৰ']] # [[ক্ৰান্তি গৌড়]] # [[অৰ্ক মুখাৰ্জী]] # [[লাডাখৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শৈক্ষিক আৰু সাংস্কৃতিক আন্দোলন]] # [[বৰফৰ স্তুপ]] # [[গীতাঞ্জলি জে আংমো]] # [[প্ৰফুল্লবালা বৰুৱা]] # [[শ’ল মাছ]] # [[হাওৰাঘাট বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ডিফু বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ৰংখাং বিধানসভা সমষ্টি]] # [[আমৰি বিধানসভা সমষ্টি]] # [[হাফলং বিধানসভা সমষ্টি]] # [[লক্ষীপুৰ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ঋষিৰাজ হাজৰিকা]] # [[পূৰবী শৰ্মা]] # [[উধাৰবন্দ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[কাটিগড়া বিধানসভা সমষ্টি]] # [[বৰখোলা বিধানসভা সমষ্টি]] # [[নগেন্দ্ৰনাথ বসু]] # [[মেথোন কোঁৱৰ]] # [[শিলচৰ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[সোনাই বিধানসভা সমষ্টি]] # [[ৰাজীৱ গোস্বামী]] # [[ধলাই বিধানসভা সমষ্টি]] # [[হৰতাল]] # [[গোৰ ট্ৰাউট মূৰ্তি]] # [[পথ বন্ধ]] # [[ঘেৰাও]] # [[মিচিং গছ গছনিৰ নাম]] # [[হাইলাকান্দি বিধানসভা সমষ্টি]] # [[আলগাপুৰ-কাটলিচেৰা বিধানসভা সমষ্টি]] # [[কৰিমগঞ্জ উত্তৰ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[মানৱী বন্দ্যোপাধ্যায়]] # [[কৰিমগঞ্জ দক্ষিণ বিধানসভা সমষ্টি]] # [[মনোজ বসু]] # [[তুৰিয়া চান্দ বাস্কে]] # [[অল ইণ্ডিয়া ষ্টুডেণ্টছ এছ’চিয়েচন]] # [[বাৰ্বাডোছ থ্ৰেডস্নেক]] # [[বুনৰেউং বুয়াচান]] # [[হালধীয়া কাছ]] # [[বাংলা দুৰা]] # [[১৬ সংখ্যক অসম বিধানসভা]] # [[জ্যোতিপ্ৰসাদ ৰাজখোৱা]] # [[চেলিন দিয়ঁ]] # [[আল-জাছিয়া]] # [[আলী খান ছামছুদিন]] # [[মুকাত্তা’আত]] # [[ৰুদ্ৰাভিষেক]] # [[চপলা বুক ষ্টল]] # [[বিভুভূষণ চৌধুৰী]] # [[ইন্দিৰা শৰ্মা]] # [[শিৱ খেৰা]] # [[সন্দীপ মহেশ্বৰী]] # [[পৃষ্ঠপ্ৰবাহিত পানী]] # [[গজেন্দ্ৰকুমাৰ মিত্ৰ]] # [[প্ৰতিভা বসু]] # [[টম ৱেলিং]] # [[আল-আহকাফ]] # [[জোচেফ মৰ্গেন (অভিনেতা)]] # [[ফুলবাৰী (মেঘালয়)]] # [[গুচ্ছিত শিপা]] # [[হৰ্টনিয়ান স্থলপৃষ্ঠ প্ৰৱাহ]] # [[প'ল ৱেছলি]] # [[লুই পাৰ্ট্ৰিজ]] # [[অমিয় কুমাৰ বাগচী]] # [[অনিৰ্বাণ (সন্ন্যাসী)]] # [[ঝুম খেতি]] # [[ফাক ফৰ ফৰেষ্ট (তথ্যচিত্ৰ)]] # [[ফকিৰা (চলচ্চিত্ৰ)]] # [[নেহা বৰা]] # [[পিট ছিগাৰ]] # [[ডেনিয়েল গিলিছ]] # [[কোচি]] # [[কাদালুণ্ডি পক্ষী অভয়াৰণ্য]] # [[চি এছ ৰাধাদেৱী]] # [[আৰাট্টুপুঝা পূৰম]] # [[ৰেৱতী পট্টথানম]] # [[ভাইলোপিল্লী শ্ৰীধৰ মেনন]] # [[আই এন এছ ভেণ্ডুৰুথি]] # [[নীলুকয়িল]] # [[বৰফৰ গুহা]] # [[ৱাকেৰানা ফ্ৰাইনোডাৰ্মা]] # [[জি দেৱৰাজন]] # [[ডন পালাথাৰা]] # [[ভৰতন]] # [[ভদ্ৰন (পৰিচালক)]] # [[কে জি জৰ্জ]] # [[আই ভি শশী]] # [[চুন্দন ভল্লাম]] # [[দক্ষিণ নৌসেনাৰ কমাণ্ড]] # [[কুট্টিপুঝা কৃষ্ণ পিল্লাই]] # [[মাট্টা চাউল]] # [[লুচিফাৰ (২০১৯ চনৰ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ)]] # [[আলেপ্পী সেউজীয়া ইলাচী]] # [[ইন্দিৰাণা]] # [[জৰ্জ জোচেফ কে]] # [[চীনা মাছ ধৰা জাল]] # [[আদামিন্তে মকন আবু]] # [[মাইক্ৰিক্সালাছ এড’নিছ]] # [[অষ্টমুদি হ্ৰদ]] # [[কোচিন আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ]] # [[দক্ষিণ এছীয় আচাৰ]] # [[কোচিৰ সংস্কৃতি]] # [[হিজৰত]] # [[পল্লুৰুথী সাহায্য বন্দোবস্ত]] # [[মডেল অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কোচি]] # [[বালাৰামপুৰম]] # [[ইন্দিৰাণা ব্ৰাকিটাৰ্ছাছ]] # [[ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা কৰ্তৃপক্ষ (ভাৰত)]] # [[ইণ্ডোচিলভিৰানা ইণ্ডিকা]] # [[শবৰীমালা মন্দিৰ]] # [[দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আইন, ২০০৫]] # [[নিত্যানন্দ ৰাই]] # [[জিলা পৰ্যটন প্ৰসাৰ পৰিষদ (কেৰালা)]] # [[যোগাযোগ আৰু ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন বিদ্যালয়, কোচি]] # [[কেৰালা ৰাজ্যিক দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা কৰ্তৃপক্ষ]] # [[কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ]] # [[Cloudburst]] # [[ওস্তাদ হোটেল]] # [[উইলিংডন দ্বীপ]] # [[মাপ্পিলা সংগীত]] # [[ভাৰ্গৱী নিলয়ম]] # [[ৱায়ানাড বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]] # [[জেভিয়াৰ পুলপাট]] # [[অমৃতা হাস্পতাল, কোচি]] # [[বিজয়লক্ষ্মী (কবি)]] # [[ভোপাল]] # [[চান্টা ক্ৰুজ কেথেড্ৰেল বেচিলিকা, কোচি]] # [[ইন্দিৰাণা বেডোমি]] # [[পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ]] # [[সুবি সুৰেশ]] # [[ইন্দিৰাণা চিৰাবাসী]] # [[কলৰ চিপচ]] # [[ৱায়ানাদ জিলা]] # [[পুলিচেৰী]] # [[খিচড়ী]] # [[কালান]] # [[ফ'ৰ্ট কোচি]] # [[চাভিট্টু নাদকম]] # [[পেৰিয়াৰ নদী]] # [[পম্বা নদী]] # [[নীলগিৰি কাঠনি পাৰ]] # [[দাইল]] # [[আডা প্ৰধমন]] # [[বগাপেটীয়া কোকলোঙা]] # [[বোৰিছ গেঅৰ্গিয়েভিচ পাৰ্চাটকিন]] # [[নীলগিৰি ফুলটোকা]] # [[মালাবাৰ কাঠ শালিকা]] # [[নেডুম্বাছেৰী]] # [[ৰাম শ্ৰী মুগালী]] # [[ইনফ'পাৰ্ক কোচি]] # [[ৰাজা ৰাম মোহন ৰায় বঁটা]] # [[এদায়ুৰ জলকীয়া]] # [[জেন জি]] # [[পোক্কালি ধান]] # [[নীলগিৰি লেংগুৰ]] # [[মুণ্ডু]] # [[চেট্টীকুলংগৰা কুম্ভ ভৰণী]] # [[এল২: এমপুৰান]] # [[থ্ৰিচূৰ]] # [[নীলগিৰি তহৰ]] # [[মিন্নাল মুৰুলী]] # [[মাঞ্জা]] # [[কুম্মাট্টিকলি]] # [[তিৰুৱনন্তপুৰম]] # [[প্ৰেমম]] # [[কোচিন শ্বিপয়াৰ্ড লিমিটেড]] # [[কেৰালা দিৱস]] # [[কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনেল]] # [[কান্নুৰ সমুদ্ৰ তীৰ]] # [[কেৰালাৰ সংস্কৃতি]] # [[দক্ষিণ মালাবাৰ]] # [[এৰিছেৰী]] # [[মহেশীন্তে প্ৰতিকাৰম]] # [[কোচিন বন্দৰ]] # [[কুম্বালাংগী নাইটছ]] # [[পুথুৱাইপ]] # [[টলকট পাৰ্চনছ]] # [[কেৰালাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ]] # [[মায়ানদী]] # [[কুডিয়াট্টম]] # [[কেট্টুভাল্লাম]] # [[জটায়ু আৰ্থ চেণ্টাৰ নেচাৰ পাৰ্ক]] # [[বাংলিশ]] # [[কেৰালাৰ পৰ্যটন]] }} c4rd45iuqqwu4rj6qsyk39yuuhgse9x 0 138323 623265 623262 2026-08-04T12:22:37Z KhiLanTzi 23530 /* */ 623265 wikitext text/x-wiki '''অসমীয়া লিপি''' বা '''কামৰূপী লিপি''' হৈছে [[অসমীয়া ভাষা]] লিখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ঐতিহাসিক লিখন পদ্ধতি, যিয়ে পঞ্চম শতিকাৰ পৰা বিংশ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা|ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত]] এক স্বতন্ত্ৰ লিপি-পৰম্পৰা হিচাপে বিকাশ লাভ কৰিছিল। অসমীয়া লিপিৰ স্বকীয় ৰূপ ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ পৰা স্পষ্টভাৱে গঢ় লৈ উঠে আৰু ই বিংশ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে ব্যৱহৃত হৈ আছিল।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |page=13,33,37}}</ref> অসমত এই লিপিৰ আদিম উৎস প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি আছিল যি গুপ্ত আৰু উত্তৰ ভাৰতীয় লিপি-পৰম্পৰাৰ প্ৰভাৱত বিকশিত হৈছিল। যদিও ই পূব ভাৰতীয় লিপি-গোটৰ অন্তৰ্গত, তথাপিও বঙালী আৰু মৈথিলী আদি সমগোত্ৰীয় লিপিৰ পৰা পৃথকভাৱে নিজস্ব সাংস্কৃতিক আৰু লিপিগত বৈশিষ্ট্য বজাই ৰাখিছিল।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |page=13, 32, 123}}</ref> বিংশ শতিকাৰ আগলৈকে অসমীয়া লিপিৰ কেইবাটাও আঞ্চলিক আৰু কাৰ্যভিত্তিক শৈলী প্ৰচলিত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গঁড়গঞা, বামুনীয়া আৰু কৈঠেলি বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |pages=53–55}}</ref> এই শৈলীসমূহ মূলতঃ ৰাজকীয় বুৰঞ্জী, প্ৰশাসনিক চনদ আৰু ধৰ্মীয় পুথি লিখাৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই ঐতিহাসিক লিপি বৰ্তমানৰ মানক অসমীয়া বৰ্ণমালাৰ পৰা পৃথক। ঊনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগত ছপাশালৰ সুবিধাৰ বাবে পৰম্পৰাগত অসমীয়া আখৰৰ ৰূপ সলনি কৰি বঙালী মুদ্ৰণ-লিপিৰ সৈতে মিল থকা আখৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |page=70}}</ref> আধুনিক অসমীয়া আৰু বঙালী বৰ্ণমালাৰ মাজত বহু সাদৃশ্য থাকিলেও, পুৰণি অসমীয়া লিপিৰ নিজস্ব আখৰৰ ৰূপ, যুক্তাক্ষৰ আৰু লিখাৰ নিয়ম আছিল। সেইবাবে, সেই লিপিত লিখা বহু পুৰণি পাণ্ডুলিপি কেৱল আধুনিক অসমীয়া বৰ্ণমালা জনা পাঠকৰ বাবে সহজে পঢ়িব বা বুজিব পৰা নহয়।<ref>{{Cite book |last=Goswami |first=Padmalochan Deva |title=Prasin Kaitheli Lipi Xomuhor Borno Porisoy |publisher=Srimanta Sankardeva Research Centre |location=Nagaon |date=1987 |page=}}</ref> {{Infobox writing system | name = অসমীয়া<br>কামৰূপী | image = Assamesescript.svg | caption = অসমীয়া বা কামৰূপী লিপি | type = অবুগিডা | time = প্ৰায় ১৩শ শতিকাৰ পৰা বৰ্তমানলৈ | region = উত্তৰ-পূব ভাৰত (মূলতঃ অসম) | languages = অসমীয়া, সংস্কৃত, কমতাপুৰী | fam1 = মিশ্ৰৰ | fam2 = প্ৰ'টো-ছিনাইতিক | fam3 = ফিনিচীয় | fam4 = আৰামীয় (বিতৰ্কিত) | fam5 = ব্ৰাহ্মী | fam6 = গুপ্ত | fam7 = সিদ্ধম | fam8 = প্ৰ'টো-বঙালী–অসমীয়া | children = [[অসমীয়া-বঙালী লিপি]] (আংশিক) | sisters = বঙালী, তিৰহুতা | unicode = ইউনিক'ডত অন্তৰ্ভুক্ত নহয় }} ==ইতিহাস== অসমীয়া লিপিৰ বিকাশক সাধাৰণতে চাৰিটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰা হয়: প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি, আদি-অসমীয়া লিপি, অসমীয়া লিপি, আৰু বঙালী–অসমীয়া লিপি। ===প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি (৫ম–১২শ শতিকা)=== এইটো অসমীয়া লিপিৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰূপ। ইয়াৰ নিদৰ্শন উমাচল শিলালিপি (৫ম শতিকা) আৰু বাডগাংগা শিলালিপি (৬ষ্ঠ শতিকা)ত পোৱা যায়। ৭ম শতিকাত নিধানপুৰ তামৰ ফলকসমূহত প্ৰথমবাৰৰ বাবে হালন্ত (্) চিহ্ন ব্যৱহাৰ হোৱা দেখা যায়। ১২শ শতিকালৈকে এই লিপিৰ বহু আখৰে আধুনিক অসমীয়া আখৰৰ দৰে ৰূপ লাভ কৰে। ===আদি-অসমীয়া লিপি (১০ম–১২শ শতিকা)=== এই পৰ্যায়ত কামৰূপী লিপিৰ পৰা অসমীয়া লিপিলৈ ধীৰে ধীৰে পৰিৱৰ্তন ঘটে। আখৰবোৰৰ আকৃতি অধিক স্পষ্ট আৰু স্বকীয় হয়। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ ধৰ্মপাল আৰু বৈদ্যদেৱৰ শিলালিপিত এই পৰ্যায়ৰ নিদৰ্শন দেখা যায়। ===অসমীয়া লিপি (১৩শ–২০শ শতিকা)=== ১৩শ শতিকাৰ পৰা অসমীয়া লিপিয়ে সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ ৰূপ লাভ কৰে। এই সময়ত লিপিৰ তিনিটা প্ৰধান শৈলী গঢ় লৈ উঠে— * গঁড়গঞা: আহোম বুৰঞ্জী আৰু ৰাজকীয় নথি লিখিবলৈ। * বামুনীয়া: ধৰ্মীয় আৰু সংস্কৃত গ্ৰন্থ লিখিবলৈ। * কৈঠেলী (লহকাৰী): ভূমিদান, ৰাজচনদ, হিচাপ-পত্ৰ আদি লিখিবলৈ। ১৭শ শতিকাৰ ভিতৰত আখৰৰ ৰূপ স্থিৰ হৈ উঠে আৰু এই লিপি ১৯শ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত হৈছিল। ===অসমীয়া-বঙালী লিপি (১৯শ শতিকা–বৰ্তমান)=== {{Main|অসমীয়া-বঙালী লিপি}} ১৯শ শতিকাত ছপাশালৰ সুবিধাৰ বাবে পৰম্পৰাগত অসমীয়া লিপিৰ ঠাইত ধীৰে ধীৰে বঙালী মুদ্ৰণ-লিপি ব্যৱহাৰ হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে। যদিও ঐতিহাসিক অসমীয়া লিপিৰ ভিত্তিত নতুন ছপাৰ আখৰ তৈয়াৰ কৰাৰ চেষ্টা হৈছিল, সেই প্ৰচেষ্টা সফল নহ'ল। ফলত বঙালী ধাঁচৰ আখৰেই অসমীয়া ছপাৰ মানক ৰূপ হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত পুৰণি অসমীয়া পাণ্ডুলিপিসমূহ আধুনিক পাঠকৰ বাবে পঢ়িবলৈ যথেষ্ট কঠিন হৈ পৰে। বৰ্তমানৰ অসমীয়া বৰ্ণমালাত অৱশ্যে ৰ আৰু ৱ আখৰ দুটা স্বকীয়ভাৱে সংৰক্ষিত আছে, যি আধুনিক বঙালী বৰ্ণমালাত নাই। [[শ্ৰেণী:অসমৰ ভাষা আৰু লিপি]] mg0bhg7pynvk9zk8pknj41ve1846k53 623266 623265 2026-08-04T12:23:04Z KhiLanTzi 23530 623266 wikitext text/x-wiki '''অসমীয়া লিপি''' বা '''কামৰূপী লিপি''' হৈছে [[অসমীয়া ভাষা]] লিখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ঐতিহাসিক লিখন পদ্ধতি, যিয়ে পঞ্চম শতিকাৰ পৰা বিংশ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা|ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত]] এক স্বতন্ত্ৰ লিপি-পৰম্পৰা হিচাপে বিকাশ লাভ কৰিছিল। অসমীয়া লিপিৰ স্বকীয় ৰূপ ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ পৰা স্পষ্টভাৱে গঢ় লৈ উঠে আৰু ই বিংশ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে ব্যৱহৃত হৈ আছিল।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |page=13,33,37}}</ref> অসমত এই লিপিৰ আদিম উৎস প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি আছিল যি গুপ্ত আৰু উত্তৰ ভাৰতীয় লিপি-পৰম্পৰাৰ প্ৰভাৱত বিকশিত হৈছিল। যদিও ই পূব ভাৰতীয় লিপি-গোটৰ অন্তৰ্গত, তথাপিও বঙালী আৰু মৈথিলী আদি সমগোত্ৰীয় লিপিৰ পৰা পৃথকভাৱে নিজস্ব সাংস্কৃতিক আৰু লিপিগত বৈশিষ্ট্য বজাই ৰাখিছিল।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |page=13, 32, 123}}</ref> বিংশ শতিকাৰ আগলৈকে অসমীয়া লিপিৰ কেইবাটাও আঞ্চলিক আৰু কাৰ্যভিত্তিক শৈলী প্ৰচলিত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গঁড়গঞা, বামুনীয়া আৰু কৈঠেলি বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |pages=53–55}}</ref> এই শৈলীসমূহ মূলতঃ ৰাজকীয় বুৰঞ্জী, প্ৰশাসনিক চনদ আৰু ধৰ্মীয় পুথি লিখাৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই ঐতিহাসিক লিপি বৰ্তমানৰ মানক অসমীয়া বৰ্ণমালাৰ পৰা পৃথক। ঊনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগত ছপাশালৰ সুবিধাৰ বাবে পৰম্পৰাগত অসমীয়া আখৰৰ ৰূপ সলনি কৰি বঙালী মুদ্ৰণ-লিপিৰ সৈতে মিল থকা আখৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |page=70}}</ref> আধুনিক অসমীয়া আৰু বঙালী বৰ্ণমালাৰ মাজত বহু সাদৃশ্য থাকিলেও, পুৰণি অসমীয়া লিপিৰ নিজস্ব আখৰৰ ৰূপ, যুক্তাক্ষৰ আৰু লিখাৰ নিয়ম আছিল। সেইবাবে, সেই লিপিত লিখা বহু পুৰণি পাণ্ডুলিপি কেৱল আধুনিক অসমীয়া বৰ্ণমালা জনা পাঠকৰ বাবে সহজে পঢ়িব বা বুজিব পৰা নহয়।<ref>{{Cite book |last=Goswami |first=Padmalochan Deva |title=Prasin Kaitheli Lipi Xomuhor Borno Porisoy |publisher=Srimanta Sankardeva Research Centre |location=Nagaon |date=1987 |page=}}</ref> {{Infobox writing system | name = অসমীয়া<br>কামৰূপী | image = Assamesescript.svg | caption = অসমীয়া বা কামৰূপী লিপি | type = অবুগিডা | time = প্ৰায় ১৩শ শতিকাৰ পৰা বৰ্তমানলৈ | region = উত্তৰ-পূব ভাৰত (মূলতঃ অসম) | languages = অসমীয়া, সংস্কৃত, কমতাপুৰী | fam1 = মিশ্ৰৰ | fam2 = প্ৰ'টো-ছিনাইতিক | fam3 = ফিনিচীয় | fam4 = আৰামীয় (বিতৰ্কিত) | fam5 = ব্ৰাহ্মী | fam6 = গুপ্ত | fam7 = সিদ্ধম | fam8 = প্ৰ'টো-বঙালী–অসমীয়া | children = [[অসমীয়া-বঙালী লিপি]] (আংশিক) | sisters = বঙালী, তিৰহুতা | unicode = ইউনিক'ডত অন্তৰ্ভুক্ত নহয় }} ==ইতিহাস== অসমীয়া লিপিৰ বিকাশক সাধাৰণতে চাৰিটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰা হয়: প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি, আদি-অসমীয়া লিপি, অসমীয়া লিপি, আৰু বঙালী–অসমীয়া লিপি। ===প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি (৫ম–১২শ শতিকা)=== এইটো অসমীয়া লিপিৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰূপ। ইয়াৰ নিদৰ্শন উমাচল শিলালিপি (৫ম শতিকা) আৰু বাডগাংগা শিলালিপি (৬ষ্ঠ শতিকা)ত পোৱা যায়। ৭ম শতিকাত নিধানপুৰ তামৰ ফলকসমূহত প্ৰথমবাৰৰ বাবে হালন্ত (্) চিহ্ন ব্যৱহাৰ হোৱা দেখা যায়। ১২শ শতিকালৈকে এই লিপিৰ বহু আখৰে আধুনিক অসমীয়া আখৰৰ দৰে ৰূপ লাভ কৰে। ===আদি-অসমীয়া লিপি (১০ম–১২শ শতিকা)=== এই পৰ্যায়ত কামৰূপী লিপিৰ পৰা অসমীয়া লিপিলৈ ধীৰে ধীৰে পৰিৱৰ্তন ঘটে। আখৰবোৰৰ আকৃতি অধিক স্পষ্ট আৰু স্বকীয় হয়। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ ধৰ্মপাল আৰু বৈদ্যদেৱৰ শিলালিপিত এই পৰ্যায়ৰ নিদৰ্শন দেখা যায়। ===অসমীয়া লিপি (১৩শ–২০শ শতিকা)=== ১৩শ শতিকাৰ পৰা অসমীয়া লিপিয়ে সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ ৰূপ লাভ কৰে। এই সময়ত লিপিৰ তিনিটা প্ৰধান শৈলী গঢ় লৈ উঠে— * গঁড়গঞা: আহোম বুৰঞ্জী আৰু ৰাজকীয় নথি লিখিবলৈ। * বামুনীয়া: ধৰ্মীয় আৰু সংস্কৃত গ্ৰন্থ লিখিবলৈ। * কৈঠেলী (লহকাৰী): ভূমিদান, ৰাজচনদ, হিচাপ-পত্ৰ আদি লিখিবলৈ। ১৭শ শতিকাৰ ভিতৰত আখৰৰ ৰূপ স্থিৰ হৈ উঠে আৰু এই লিপি ১৯শ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত হৈছিল। ===অসমীয়া-বঙালী লিপি (১৯শ শতিকা–বৰ্তমান)=== {{Main|অসমীয়া-বঙালী লিপি}} ১৯শ শতিকাত ছপাশালৰ সুবিধাৰ বাবে পৰম্পৰাগত অসমীয়া লিপিৰ ঠাইত ধীৰে ধীৰে বঙালী মুদ্ৰণ-লিপি ব্যৱহাৰ হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে। যদিও ঐতিহাসিক অসমীয়া লিপিৰ ভিত্তিত নতুন ছপাৰ আখৰ তৈয়াৰ কৰাৰ চেষ্টা হৈছিল, সেই প্ৰচেষ্টা সফল নহ'ল। ফলত বঙালী ধাঁচৰ আখৰেই অসমীয়া ছপাৰ মানক ৰূপ হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত পুৰণি অসমীয়া পাণ্ডুলিপিসমূহ আধুনিক পাঠকৰ বাবে পঢ়িবলৈ যথেষ্ট কঠিন হৈ পৰে। বৰ্তমানৰ অসমীয়া বৰ্ণমালাত অৱশ্যে ৰ আৰু ৱ আখৰ দুটা স্বকীয়ভাৱে সংৰক্ষিত আছে, যি আধুনিক বঙালী বৰ্ণমালাত নাই। ==উৎস== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:অসমৰ ভাষা আৰু লিপি]] 80fs74y3nqmzg0766mtijm3001cg6hh 623267 623266 2026-08-04T12:24:55Z KhiLanTzi 23530 /* */ 623267 wikitext text/x-wiki '''অসমীয়া লিপি''' বা '''কামৰূপী লিপি''' হৈছে [[অসমীয়া ভাষা]] লিখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ঐতিহাসিক লিখন পদ্ধতি, যিয়ে পঞ্চম শতিকাৰ পৰা বিংশ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা|ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত]] এক স্বতন্ত্ৰ লিপি-পৰম্পৰা হিচাপে বিকাশ লাভ কৰিছিল। অসমীয়া লিপিৰ স্বকীয় ৰূপ ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ পৰা স্পষ্টভাৱে গঢ় লৈ উঠে আৰু ই বিংশ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে ব্যৱহৃত হৈ আছিল।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |page=13,33,37}}</ref> অসমত এই লিপিৰ আদিম উৎস প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি আছিল যি গুপ্ত আৰু উত্তৰ ভাৰতীয় লিপি-পৰম্পৰাৰ প্ৰভাৱত বিকশিত হৈছিল। যদিও ই পূব ভাৰতীয় লিপি-গোটৰ অন্তৰ্গত, তথাপিও বঙালী আৰু মৈথিলী আদি সমগোত্ৰীয় লিপিৰ পৰা পৃথকভাৱে নিজস্ব সাংস্কৃতিক আৰু লিপিগত বৈশিষ্ট্য বজাই ৰাখিছিল।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |page=13, 32, 123}}</ref> বিংশ শতিকাৰ আগলৈকে অসমীয়া লিপিৰ কেইবাটাও আঞ্চলিক আৰু কাৰ্যভিত্তিক শৈলী প্ৰচলিত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গঁড়গঞা, বামুনীয়া আৰু কৈঠেলি বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |pages=53–55}}</ref> এই শৈলীসমূহ মূলতঃ ৰাজকীয় বুৰঞ্জী, প্ৰশাসনিক চনদ আৰু ধৰ্মীয় পুথি লিখাৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই ঐতিহাসিক লিপি বৰ্তমানৰ মানক অসমীয়া বৰ্ণমালাৰ পৰা পৃথক। ঊনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগত ছপাশালৰ সুবিধাৰ বাবে পৰম্পৰাগত অসমীয়া আখৰৰ ৰূপ সলনি কৰি বঙালী মুদ্ৰণ-লিপিৰ সৈতে মিল থকা আখৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite book |last=Bara |first=Mahendra |title=The Evolution of Assamese Script |publisher=Asam Sahitya Sabha |date=1981 |url=https://books.google.co.in/books/about/The_Evolution_of_Assamese_Script.html?id=9scvAAAAIAAJ |via= |language=en |access-date=2026-08-04 |page=70}}</ref> আধুনিক অসমীয়া আৰু বঙালী বৰ্ণমালাৰ মাজত বহু সাদৃশ্য থাকিলেও, পুৰণি অসমীয়া লিপিৰ নিজস্ব আখৰৰ ৰূপ, যুক্তাক্ষৰ আৰু লিখাৰ নিয়ম আছিল। সেইবাবে, সেই লিপিত লিখা বহু পুৰণি পাণ্ডুলিপি কেৱল আধুনিক অসমীয়া বৰ্ণমালা জনা পাঠকৰ বাবে সহজে পঢ়িব বা বুজিব পৰা নহয়।<ref>{{Cite book |last=Goswami |first=Padmalochan Deva |title=Prasin Kaitheli Lipi Xomuhor Borno Porisoy |publisher=Srimanta Sankardeva Research Centre |location=Nagaon |date=1987 |page=}}</ref> [[File:Assamesescript.svg|px=120]] {{Infobox writing system | name = অসমীয়া<br>কামৰূপী | image = Assamesescript.svg | caption = অসমীয়া বা কামৰূপী লিপি | type = অবুগিডা | time = প্ৰায় ১৩শ শতিকাৰ পৰা বৰ্তমানলৈ | region = উত্তৰ-পূব ভাৰত (মূলতঃ অসম) | languages = অসমীয়া, সংস্কৃত, কমতাপুৰী | fam1 = মিশ্ৰৰ | fam2 = প্ৰ'টো-ছিনাইতিক | fam3 = ফিনিচীয় | fam4 = আৰামীয় (বিতৰ্কিত) | fam5 = ব্ৰাহ্মী | fam6 = গুপ্ত | fam7 = সিদ্ধম | fam8 = প্ৰ'টো-বঙালী–অসমীয়া | children = [[অসমীয়া-বঙালী লিপি]] (আংশিক) | sisters = বঙালী, তিৰহুতা | unicode = ইউনিক'ডত অন্তৰ্ভুক্ত নহয় }} ==ইতিহাস== অসমীয়া লিপিৰ বিকাশক সাধাৰণতে চাৰিটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰা হয়: প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি, আদি-অসমীয়া লিপি, অসমীয়া লিপি, আৰু বঙালী–অসমীয়া লিপি। ===প্ৰাচীন কামৰূপী লিপি (৫ম–১২শ শতিকা)=== এইটো অসমীয়া লিপিৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰূপ। ইয়াৰ নিদৰ্শন উমাচল শিলালিপি (৫ম শতিকা) আৰু বাডগাংগা শিলালিপি (৬ষ্ঠ শতিকা)ত পোৱা যায়। ৭ম শতিকাত নিধানপুৰ তামৰ ফলকসমূহত প্ৰথমবাৰৰ বাবে হালন্ত (্) চিহ্ন ব্যৱহাৰ হোৱা দেখা যায়। ১২শ শতিকালৈকে এই লিপিৰ বহু আখৰে আধুনিক অসমীয়া আখৰৰ দৰে ৰূপ লাভ কৰে। ===আদি-অসমীয়া লিপি (১০ম–১২শ শতিকা)=== এই পৰ্যায়ত কামৰূপী লিপিৰ পৰা অসমীয়া লিপিলৈ ধীৰে ধীৰে পৰিৱৰ্তন ঘটে। আখৰবোৰৰ আকৃতি অধিক স্পষ্ট আৰু স্বকীয় হয়। বৌদ্ধ দৰ্শনৰ ধৰ্মপাল আৰু বৈদ্যদেৱৰ শিলালিপিত এই পৰ্যায়ৰ নিদৰ্শন দেখা যায়। ===অসমীয়া লিপি (১৩শ–২০শ শতিকা)=== ১৩শ শতিকাৰ পৰা অসমীয়া লিপিয়ে সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ ৰূপ লাভ কৰে। এই সময়ত লিপিৰ তিনিটা প্ৰধান শৈলী গঢ় লৈ উঠে— * গঁড়গঞা: আহোম বুৰঞ্জী আৰু ৰাজকীয় নথি লিখিবলৈ। * বামুনীয়া: ধৰ্মীয় আৰু সংস্কৃত গ্ৰন্থ লিখিবলৈ। * কৈঠেলী (লহকাৰী): ভূমিদান, ৰাজচনদ, হিচাপ-পত্ৰ আদি লিখিবলৈ। ১৭শ শতিকাৰ ভিতৰত আখৰৰ ৰূপ স্থিৰ হৈ উঠে আৰু এই লিপি ১৯শ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত হৈছিল। ===অসমীয়া-বঙালী লিপি (১৯শ শতিকা–বৰ্তমান)=== {{Main|অসমীয়া-বঙালী লিপি}} ১৯শ শতিকাত ছপাশালৰ সুবিধাৰ বাবে পৰম্পৰাগত অসমীয়া লিপিৰ ঠাইত ধীৰে ধীৰে বঙালী মুদ্ৰণ-লিপি ব্যৱহাৰ হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে। যদিও ঐতিহাসিক অসমীয়া লিপিৰ ভিত্তিত নতুন ছপাৰ আখৰ তৈয়াৰ কৰাৰ চেষ্টা হৈছিল, সেই প্ৰচেষ্টা সফল নহ'ল। ফলত বঙালী ধাঁচৰ আখৰেই অসমীয়া ছপাৰ মানক ৰূপ হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত পুৰণি অসমীয়া পাণ্ডুলিপিসমূহ আধুনিক পাঠকৰ বাবে পঢ়িবলৈ যথেষ্ট কঠিন হৈ পৰে। বৰ্তমানৰ অসমীয়া বৰ্ণমালাত অৱশ্যে ৰ আৰু ৱ আখৰ দুটা স্বকীয়ভাৱে সংৰক্ষিত আছে, যি আধুনিক বঙালী বৰ্ণমালাত নাই। ==উৎস== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:অসমৰ ভাষা আৰু লিপি]] a0k5u1zehbbzkb1eysw5lz7m7fleusa 0 138349 623288 623163 2026-08-04T16:38:18Z AjayDas 12623 /* আচৰণ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ */ 623288 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = মধ্য [[Pleistocene|প্লেইষ্ট'চিন]]-[[Holocene|বৰ্তমান]]<ref name=Suraprasit2016/> | image = 066 Chital in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg | image_caption = [[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ | image2 = Spotted deer (Axis axis) female.jpg | image2_caption = মধ্য প্ৰদেশৰ [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Axis axis'' |name-list-style=amp |author=Duckworth, J.W. |author2=Kumar, N.S. |author3=Anwarul Islam, M. |author4=Sagar Baral, H. |author5=Timmins, R. |date=2015 |article-number=e.T41783A22158006 |doi=10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T41783A22158006.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | genus = Axis | species = axis | authority = ([[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777) | range_map = Chital range map.png | range_map_caption = ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিতৰণ (২০১১)<ref name=iucn /> | synonyms_ref = <ref name="sri">{{cite book |title=South Asian Mammals: their Diversity, Distribution, and Status |last1=Srinivasulu |first1=C. |last2=Srinivasulu |first2=B. |publisher=Springer |location=New York |url={{Google Books |id=PEsIul417ewC |plainurl=yes |page=357}} |date=2012 |pages=357–358 |isbn=978-1-4614-3449-8}}</ref><ref name=MSW3 /> | synonyms = {{collapsible list |''Axis major'' {{small|Hodgson, 1842}} |''A. minor'' {{small|Hodgson, 1842}} |''Cervus axis ceylonensis''{{small| ([[Johann Baptist Fischer|J. B. Fischer]], 1829)}} |''C. a. indicus'' {{small|(J. B. Fischer, 1829)}} |''C. a. maculatus'' {{small|([[Robert Kerr (writer)|Kerr]], 1792)}} |''C. a. zeylanicus'' {{small|([[Richard Lydekker|Lydekker]], 1905)}} |''C. nudipalpebra'' {{small|(Ogilby, 1831)}} |''Rusa axis zeylanicus'' {{small|(Lydekker, 1905)}} }} }} '''ফুটুকী হৰিণ''' বা '''চিতল হৰিণ''' ('''''Axis axis''''') ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক থলুৱা [[হৰিণ]]ৰ এক [[species|প্ৰজাতি]]। ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ইয়াৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। এই মধ্যমীয়া আকৃতিৰ হৰিণবিধৰ মতা প্ৰাণীৰ কান্ধৰ উচ্চতা প্ৰায় ৯০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকী প্ৰাণীৰ ৭০ চেণ্টিমিটাৰ হয়। মতা হৰিণৰ ওজন ৭০-৯০ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে মাইকী হৰিণৰ ওজন প্ৰায় ৪০-৬০ কিলোগ্ৰাম হয়। ইহঁতৰ ক্ষেত্ৰত লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং থাকে। শৰীৰৰ ওপৰৰ অংশ সোনালীৰ পৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়। তিনিটা শাখা যুক্ত শিংবোৰ প্ৰায় ১ মিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হয়। ==ব্যুৎপত্তি== "চিতল" বা "chital" (উচ্চাৰণ: {{IPAc-en|tʃ|iː|t|əl}})<ref>{{Dictionary.com|Chital|access-date=24 December 2019}}</ref> নামটো হিন্দী ভাষাৰ ''cītal'' ({{langx|hi|चीतল}}) শব্দৰ পৰা আহিছে। ই মূলতঃ [[Sanskrit Language|সংস্কৃত]] শব্দ ''{{IAST|citrala}}'' (চিত্রল)-ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "চিত্ৰ-বিচিত্ৰ" বা "ফুটুকীয়া"। [[cheetah|চিতাবাঘ]] নামটোৰো উৎপত্তি একেই। "চিতল" নামটোৰ অন্যান্য ৰূপবোৰৰ ভিতৰত "cheetal" আৰু "cheetul" অন্তৰ্ভুক্ত। এই হৰিণবিধক ইংৰাজীত ইণ্ডিয়ান স্পটেড ডিয়েৰ (Indian spotted deer), কেৱল স্পটেড ডিয়েৰ (spotted deer) বা এক্সিচ ডিয়েৰ (axis deer) বুলিও জনা যায়। অসমীয়া ভাষাত এই হৰিণৰ গোটেই গাত বগা বগা ফুট থকাৰ বাবেই ইয়াক সাধাৰণতে '''ফুটুকী হৰিণ''' বুলি কোৱা হয়। ==শ্ৰেণীবিভাজন আৰু বংশাৱলী== ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ফুটুকী হৰিণক ''Cervus axis'' হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল।<ref>{{cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |author-link=Johann Christian Polycarp Erxleben |date=1777 |chapter=''Axis'' |title=Systema Regni Animalis per Classes, Ordines, Genera, Species, Varietates cvm Synonymia et Historia Animalivm |language=la |page=312 |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/312}}</ref> ১৮২৭ চনত Charles Hamilton Smithয়ে ইয়াক ''Cervus'' বংশৰ অধীনত এটা সুকীয়া উপবংশ ''Axis''-ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।<ref>{{cite book |last=Cuvier |first=G. |author-link=Georges Cuvier |date=1827 |title=The Animal Kingdom arranged in Conformity with its Organization |publisher=William Clowes |location=London |volume=5 |page=312 |url={{Google Books |id=VexZAAAAcAAJ |plainurl=yes |page=312}}}}</ref><ref name=MSW3>{{MSW3 Artiodactyla |id=14200345 |page=661 |heading=Species ''Axis axis''}}</ref> ১৯৮৭ চনত Colin P. Groves আৰু Peter Grubbয়ে ''Axis''-ক এটা স্বতন্ত্ৰ বংশৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite book |last1=Groves |first1=C. P. |author1-link=Colin Groves |last2=Grubb |first2=P. |author2-link=Peter Grubb (zoologist) |year=1987 |chapter=Relationships of living deer |title=Biology and Management of the Cervidae |editor=Wemmer, C. M. |publisher=Smithsonian Institution Press |location=Washington, D.C. |pages=21–59 |isbn=978-0-87474-980-9}}</ref> পূৰ্বতে ''Hyelaphus'' বংশটোকো ''Axis''-ৰ এক উপবংশ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।<ref name=sri /> কিন্তু এক দৈহিক গঠনগত বিশ্লেষণে ''Axis'' আৰু ''Hyelaphus''-ৰ মাজত উল্লেখনীয় পাৰ্থক্য দেখুৱাই দিয়ে।<ref>{{cite journal |author1=Meijaard, E. |name-list-style=amp |author2=Groves, C.P. |year=2004 |title=Morphometrical relationships between South-east Asian deer (Cervidae, tribe Cervini): evolutionary and biogeographic implications |journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=2 |pages=179–196 |url=https://www.academia.edu/16340041 |doi=10.1017/S0952836904005011}}</ref> সেই বছৰৰে শেষৰ ফালে কৰা এক বংশাৱলী অধ্যয়নে প্ৰমাণ কৰে যে ''Hyelaphus'' বংশটো ''Axis''-তকৈ ''Rusa'' বংশৰহে অধিক নিকটৱৰ্তী। এই অধ্যয়নত দেখা যায় যে ''Axis'' বংশটো এক পাৰাফাইলেটিক গোট আৰু ই বংশাৱলী বৃক্ষত ''Hyelaphus''-ৰ পৰা দূৰত অৱস্থিত; আনহাতে ফুটুকী হৰিণবিধে [[দল-হৰিণ]] (''Rucervus duvaucelii'') আৰু বিলুপ্ত শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ (''Rucervus schomburgki'')-ৰ সৈতে এটা ক্লীড (clade) গঠন কৰে। আনুমানিক প্ৰায় ৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে প্ৰাৰম্ভিক প্লিওচিন যুগত ফুটুকী হৰিণৰ পূৰ্বপুৰুষসমূহ ''Rucervus'' বংশৰ পৰা বংশগতভাৱে পৃথক হৈ পৰিছিল। তলৰ ক্লেডোগ্ৰামখন ২০০৬ চনৰ এক বংশাৱলী অধ্যয়নৰ ওপৰত আধাৰিত:<ref name="Gilbert2006">{{cite journal |author1=Gilbert, C. |author2=Ropiquet, A. |author3=Hassanin, A. |title=Mitochondrial and nuclear phylogenies of Cervidae (Mammalia, Ruminantia): Systematics, morphology, and biogeography |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=2006 |volume=40 |issue=1 |pages=101–117 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.017 |pmid=16584894 |bibcode=2006MolPE..40..101G |url=https://www.researchgate.net/publication/7194962}}</ref> {{clade | style=font-size:90%;line-height:100%; |label1= |1={{clade |1=''Cervus'', ফেল' হৰিণ (''Dama dama''), পেৰে ডেভিদৰ হৰিণ (''Elaphurus davidianus'') আৰু ''Rusa'' |2={{clade | label1=''Rucervus'' |1= {{clade |1=[[দল-হৰিণ]] |2=শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ }} |label2=''Axis'' |2= {{clade |1='''ফুটুকী হৰিণ''' |2=[[খটীয়া পহু]] (''A. porcinus'') }} }} }} |2=[[সুগৰী পহু]] (''Muntiacus'') }} প্ৰাৰম্ভিকৰ পৰা মধ্য প্লিওচিন যুগৰ বিলুপ্ত হৈ যোৱা ''Axis'' প্ৰজাতিৰ জীৱাশ্মসমূহ পশ্চিমে ইৰানৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পূবে ইণ্ডোচীন পৰ্যন্ত খন্দা কাৰ্যত উদ্ধাৰ হৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Di Stefano |first1=G. |last2=Petronio |first2=C. |year=2002 |name-list-style=amp |title=Systematics and evolution of the Eurasian Plio-Pleistocene tribe Cervini (Artiodactyla, Mammalia) |journal=Geologica Romana |volume=36 |issue=311 |page=e334 |url=http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310214846/http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-date=10 March 2016}}</ref> [[থাইলেণ্ড]]ৰ মধ্য প্লিষ্ট'চিন যুগৰ স্তৰত ফুটুকী হৰিণৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে, যিবোৰ [[sun bear|মেলাইয়ান ভালুক]], ''Stegodon'', [[মেথোন]], [[বনৰীয়া ম’হ]] আৰু অন্যান্য জীৱিত তথা বিলুপ্ত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ জীৱাশ্মৰ সৈতে সহ-অৱস্থিত আছিল।<ref name=Suraprasit2016/> ==বিৱৰণ== [[File:Spotted deer (Axis axis) male.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত কোমল শিংযুক্ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Spotted deer crosses road in Tadoba Andhari Tiger Reserve, India in 2016.jpg|thumb|[[Tadoba Andhari Tiger Reserve|তদোভা আন্ধেৰী বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণ এক মধ্যমীয়া আকৃতিৰ পহু। মতা হৰিণবোৰৰ কান্ধৰ উচ্চতা ৯০-১০০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকীবোৰৰ ৬৫-৭৫ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত হয়; আনহাতে মূৰৰ পৰা নেজলৈকে শৰীৰৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১.৭ মিটাৰ হয়। অপৰিপক্ক মতা হৰিণৰ ওজন ৩০-৭৫ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে তুলনামূলকভাৱে পাতল মাইকী হৰিণৰ ওজন ২৫-৪৫ কিলোগ্ৰাম হয়। প্ৰাপ্তবয়স্ক মতা হৰিণ বা শিং থকা পহুৰ ওজন ৯৮-১১০ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।<ref name="waring">{{cite journal |last=Waring |first=G.H. |year=1996 |title=Preliminary study of the behavior and ecology of axis deer on Maui, Hawaii |journal=Online Report Presented by the Hawaii Ecosystems at Risk (HEAR) Project |url=http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm |access-date=31 July 2012 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816101430/http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm }}</ref> ইয়াৰ ২০ চেণ্টিমিটাৰ দীঘল নেজডালত এডাল গাঢ় ৰঙৰ আঁচ থাকে, যি নেজৰ সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্যজুৰি বিস্তৃত। এই প্ৰজাতিটোৰ মাজত স্পষ্ট লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং (antler) থাকে।<ref name="texas">{{cite book |last=Schmidly |first=D.J. |date=2004 |title=The Mammals of Texas |edition=Revised |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Texas (USA) |pages=263–264 |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-date=31 December 2017 |isbn=978-1-4773-0886-8}}</ref> শৰীৰৰ পৃষ্ঠীয় (ওপৰৰ) অংশ সোনালীৰ পৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত থাকে। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়।<ref name="texas" /> মেৰুদণ্ডৰ ওপৰেৰে এডাল স্পষ্ট ক’লা আঁচ বৈ গৈছে।<ref name="kays">{{cite book |last1=Kays |first1=R.W. |last2=Wilson |first2=D.E. |date=2009 |title=Mammals of North America |edition=2nd |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey (USA) |page=166 |isbn=978-0-691-14092-6}}</ref> ফুটুকী হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত টান নোমেৰে আবৃত সুবিকশিত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি থাকে।<ref name="valerius" /> ইয়াৰ উপৰিও পিছফালৰ ভৰিত সুবিকশিত মেটাটাৰ্চেল গ্ৰন্থি আৰু পেডেল গ্ৰন্থি থাকে। মতা হৰিণৰ প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিবোৰ মাইকী হৰিণতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই এইবোৰ প্ৰায়ে খোল খাই পৰে।<ref>{{cite journal |last1=Groves |first1=C. |last2=Grubb |first2=P. |year=1982 |title=Relationships of living deer |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=21–59}}</ref><ref>{{cite journal |last=Müller-Schwarze |first=D. |year=1982 |title=Evolution of cervid olfactory communication |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=223–234}}</ref> [[File:Albino Chital.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা শ্বেতবৰণৰ ফুটুকী হৰিণ]] প্ৰতিডাল শিং তিনিটা শাখা যুক্ত হয়। ব্ৰ’ টাইন বা চকুৰ ওপৰৰ প্ৰথম শাখাটো শিঙৰ মূল দণ্ডডালৰ সৈতে প্ৰায় লম্বভাৱে থাকে।<ref name="texas" /> এই শিংবোৰ প্ৰায় {{cvt|1|m}} পৰ্যন্ত দীঘল হয়।<ref name="ables">{{cite book |last=Ables |first=E.D. |date=1984 |title=The Axis Deer in Texas |publisher=Texas A & M University Press |location=Texas, USA |pages=1–86 |isbn=978-0-89096-196-4}}</ref> অন্যান্য বেছিভাগ হৰিণৰ দৰেই ফুটুকী হৰিণৰো শিং বছৰি সৰি পৰে। প্ৰথম অৱস্থাত শিংবোৰ কোমল কলা (Tissue) হিচাপে গজি উঠে (যাক মখমল শিং বা velvet antlers বুলি কোৱা হয়) আৰু ক্ৰমান্বয়ে খনিজকৰণ তথা কলাবোৰত ৰক্তবাহী নলী বন্ধ হোৱাৰ ফলত এইবোৰ আগৰ পৰা গুৰিলৈকে কঠিন হাড়ৰ গাঁথনি লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।<ref>{{cite journal |last=Fletcher |first=T.J. |year=1986 |title=Reproduction: seasonality |journal=Management and Diseases of Deer: A Handbook for the Veterinary Surgeon |pages=17–18}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kay |first1=R.N.B. |last2=Phillippo |first2=M. |last3=Suttie |first3=J.M. |last4=Wenham |first4=G. |year=1982 |title=The growth and mineralization of antlers |journal=Journal of Physiology |volume=322 |page=4}}</ref> আৱদ্ধ অৱস্থাত থকা দল-হৰিণ, ফুটুকী হৰিণ আৰু খটীয়া হৰিণৰ শিঙৰ খনিজ গঠনৰ এক অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে এই তিনিওবিধ পহুৰ শিঙৰ মাজত যথেষ্ট সাদৃশ্য আছে। ফুটুকী হৰিণৰ শিঙত খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ (প্ৰতি কেজিত) ৬.১ মিলিগ্ৰাম তাম, ৮.০৪ মিলিগ্ৰাম ক’বাল্ট আৰু ৩২.১৪ দস্তা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Pathak |first1=N.N |last2=Pattanaik |first2=A.K |last3=Patra |first3=R.C |last4=Arora |first4=B.M |year=2001 |title=Mineral composition of antlers of three deer species reared in captivity |journal=Small Ruminant Research |volume=42 |issue=1 |pages=61–65 |url=https://www.researchgate.net/publication/248444100 |doi=10.1016/S0921-4488(01)00218-8}}</ref> খুৰাবোৰৰ দৈৰ্ঘ্য ৪.১-৬.১ চেন্টিমিটাৰৰ ভিতৰত হয়; পিছৰ ভৰিৰ খুৰাতকৈ আগৰ ভৰিৰ খুৰাবোৰ বেছি দীঘল হয়। ভৰিৰ আঙুলিবোৰ আগফালে জোঙা হয়।<ref name="waring" /> ইয়াৰ দন্ত সূত্ৰ বা ডেন্টেল ফৰ্মূলা হ’ল {{DentalFormula|upper=0.1.3.3|lower=3.1.3.3}}, যিটো এল্ক পহুৰ সৈতে একে।<ref name="texas" /> প্ৰায় {{cvt|1|m}} দীঘল অস্থায়ী কুকুৰ-দাঁত বা গাখীৰতী দাঁত এবছৰ বয়স হোৱাৰ আগতেই সৰি পৰে, কিন্তু অন্যান্য হৰিণৰ দৰে ইয়াৰ ঠাইত কোনো স্থায়ী দাঁত নগজে।<ref name="valerius" /> [[খটীয়া পহু]] (hog deer)-ৰ তুলনাত ফুটুকী হৰিণৰ শৰীৰৰ গঠন দৌৰিবৰ বাবে অধিক উপযোগী খটীয়া হৰিণতকৈ ইয়াৰ শিং আৰু ব্ৰ’ টাইনবোৰ দীঘল হয়। ফুটুকী হৰিণৰ পেডিকেল (শিঙৰ গুৰিৰ হাড়ৰ অংশ) চুটি আৰু কৰ্ণকুহৰ (auditory bullae) সৰু হয়।<ref name="valerius" /> বহু সময়ত ফুটুকী হৰিণক ফেল’ হৰিণৰ সৈতে ভুল কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ গাত বহুতো স্পষ্ট ঘূৰণীয়া বগা ফুট থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ গাত সাধাৰণতে পথালি বা অনিয়মিত বগা দাগ থাকে। ফেল’ হৰিণৰ শিংবোৰ হাতৰ তলুৱাৰ দৰে চেপেটা হয়, কিন্তু ফুটুকী হৰিণৰ শিঙৰ প্ৰতিটোফালে ৩টাকৈ স্পষ্ট জোঙা শাখা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ ডিঙিত এটা বিশেষ বগা দাগ বা চেকা থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ সমগ্ৰ ডিঙি অংশই বগা হয়। আটাইতকয়ে ডাঙৰ পাৰ্থক্যটো হ’ল ফুটুকী হৰিণৰ পিঠিৰ সোঁমাজেৰে বৈ যোৱা গাঢ় বাদামী বা ক’লা আঁচডাল।<ref name=afn>{{cite book |last=McGlashan |first=A. |date=2011 |title=Al McGlashan's Hunting Australia |publisher=Australian Fishing Network |location=Croydon, London (UK) |pages=76–80 |isbn=978-1-86513-189-4}}</ref> ইয়াৰ নোমবোৰ মিহি আৰু নমনীয় হয়।<ref name=waring /> ==বিতৰণ আৰু বাসস্থান== [[File:Chital in Sundarbans National Park July 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|[[সুন্দৰবন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:108 Chitals in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|[[জিম কৰ্বেট ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] [[File:004 Chital in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Laying down in Keoladeo National Park, India|thumb|[[কেওলাদেও ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত জিৰণি লৈ থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি [[India|ভাৰত]], [[Nepal|নেপাল]], [[Bhutan|ভুটান]], [[Bangladesh|বাংলাদেশ]] আৰু [[Sri Lanka|শ্ৰীলংকা]]ৰ ৮-৩০° উত্তৰ অক্ষাংশলৈকে বিস্তৃত।<ref name=iucn/> ইয়াৰ পশ্চিম সীমা হৈছে পূব [[Rajasthan|ৰাজস্থান]] আৰু [[Gujarat|গুজৰাট]]; উত্তৰ সীমা হৈছে তৰাই অঞ্চল আৰু উত্তৰ [[West Bengal|পশ্চিমবংগ]], [[Sikkim|ছিকিম]]ৰ পৰা পশ্চিম [[Assam|অসম]]লৈকে আৰু ভুটানৰ {{cvt|1100|m}} উচ্চতাতকৈ তলৰ অৰণ্য উপত্যকাবোৰ। ই ইয়াৰ উপৰিও [[সুন্দৰবন]] আৰু বংগোপসাগৰৰ আশে-পাশে থকা কিছুমান পৰিস্থিতিক উদ্যানতো পোৱা যায়, কিন্তু মধ্য আৰু উত্তৰ-পূব বাংলাদেশত ই স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn/> [[Andaman and Nicobar Islands|আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ]] আৰু শ্ৰীলংকা হৈছে ইয়াৰ বিতৰণৰ দক্ষিণ সীমা।<ref name=schaller/> ই সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপদ্বীপৰ পৰ্ণপাতী তথা অৰ্ধ-চিৰসেউজ অৰণ্য আৰু মুকলি ঘাঁহনি অঞ্চলত বাস কৰে।<ref name=schaller/><ref name=sankar>{{cite journal |author1=Sankar, K. |name-list-style=amp |author2=Acharya, B. |year=2004 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) |journal=ENVIS Bulletin |issue=7 |pages=171–180 |url=}}</ref> ===ইণ্ডোনেছিয়া=== [[Invasion of Java (1811)|ব্ৰিটিছে জাভা আক্ৰমণ]] কৰাৰ পিছত, ষ্টেনফৰ্ড ৰেফেলছে বুইটেনজৰ্গ প্ৰাসাদলৈ (বৰ্তমানৰ বগৰ প্ৰাসাদ) নিজৰ আৱাসগৃহ স্থানান্তৰ কৰে আৰু প্ৰাসাদৰ ঘাঁহনিত চৰিবলৈ নেপালৰ পৰা ফুটুকী হৰিণ লৈ আহে। তাত ফুটুকী হৰিণৰ জনসংখ্যা অহৰহ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে আৰু ইয়াৰ সংখ্যা কেইবাশলৈ বৃদ্ধি পাইছে।<ref>{{cite web |title=Penangkaran Rusa Totol Jinak di Istana Kepresidenan Bogor |work=[[Ministry of the State Secretariat|Kementrian Sekretariat Negara Republik Indonesia]] |url=https://www.setneg.go.id/baca/index/penangkaran_rusa_totol_jinak_di_istana_kepresidenan_bogor |access-date=22 June 2026}}</ref> প্ৰাসাদখনত অত্যাধিক জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ ইয়াৰ পৰা কিছুমান ফুটুকী হৰিণ ইণ্ডোনেছিয়াৰ বিভিন্ন চিৰিয়াখানা, প্ৰকৃতি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু ব্যক্তিগত সংগ্ৰহালয়লৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |title=Larian Kecil Rusa Totol Primadona Destinasi Taman di Kota Petro Dollar |website=Aceh Journal National Network|url=https://www.ajnn.net/news/larian-kecil-rusa-totol-primadona-destinasi-taman-di-kota-petro-dollar/amp.html |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rusa Totol di Makassar |website=Detik |url=https://travel.detik.com/domestic-destination/d-2604473/ini-tempat-memberi-makan-rusa-totol-di-makassar#goog_rewarded |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kawanan Rusa Totol Asal Istana Kepresidenan Bogor di Taman Cadika |website=Pemerintah Kota Medan |url=https://portal.medan.go.id/berita/ada-kawanan-rusa-totol-asal-istana-kepresidenan-bogor-di-taman-cadika__read4712.html |access-date=22 June 2026}}</ref> ===অষ্ট্ৰেলিয়া=== ১৮০০ চনৰ আৰম্ভণিতে অষ্ট্ৰেলিয়াত প্ৰৱৰ্তন কৰা প্ৰথম হৰিণৰ প্ৰজাতি আছিল ফুটুকী হৰিণ। ইয়াৰ কিছু অংশ শ্ৰীলংকাৰ পৰা অনা হৈছিল যদিও ভাৰতীয় বংশৰ হৰিণো ইয়াত থকাৰ সম্ভাৱনা আছে।<ref>{{cite web |title=Australia's Wild Deer |website=Australian Deer Research Foundation (ADRF) |url=http://adrf.com.au/content/view/35/79/ |access-date=17 February 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Deer in Australia |work=[[Australian Deer Association]] |url=http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220190655/http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |access-date=17 February 2016 |archive-date=20 February 2016}}</ref> ===আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ=== ১৮৬০ চনত হংকঙৰ তৰফৰ পৰা ৰজা কামেহামেহা পঞ্চমলৈ উপহাৰ হিচাপে হাৱাইৰ মলোকাল দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ২০২১ চনলৈকে মলোকাল দ্বীপত প্ৰায় ৫০,০০০ ৰ পৰা ৭০,০০০ ফুটুকী হৰিণ আছিল, যাৰ বিপৰীতে মানুহৰ জনসংখ্যা আছিল মাত্ৰ ৭,৫০০ জন। ২০২১ চনলৈকে হোৱা খৰাঙৰ বাবে শ শ হৰিণ অনাহাৰে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।<ref>{{cite news |last=Jones |first=Caleb |title=Deer native to India starve to death amid drought in Hawaii |work=[[Associated Press]] |date=9 February 2021 |url=https://apnews.com/article/science-deer-droughts-coronavirus-pandemic-hawaii-ca975acd65b3f30d9296963263af6f0e |access-date=1 October 2023}}</ref> ফুটুকী হৰিণক লানাই দ্বীপতো প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল আৰু অতি সোনকালে দুয়োটা দ্বীপতে ইহঁতৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। চিকাৰৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিবলৈ ১৯৫০ চনত মাউই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ মুকলি কৰা হৈছিল। যিহেতু হাৱাই দ্বীপপুঞ্জত ফুটুকী হৰিণৰ কোনো প্ৰাকৃতিক চিকাৰী নাই, গতিকে ইহঁতৰ জনসংখ্যা প্ৰতি বছৰে ২০ ৰ পৰা ৩০% বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত কৃষি আৰু প্ৰাকৃতিক অঞ্চলৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হৈছিল।<ref>{{cite news |last=McAvoy |first=A. |date=2012 |title=Mystery deer growth pitting hunters against Hawaii |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/mystery-deer-growth-pitting-hunters-against-hawaii-173250448.html |access-date=24 May 2012}}</ref> মাউই দ্বীপৰ এই অতিৰিক্ত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰিবলৈ ২০১৭ চনত 'মাউই নুই' নামৰ এটা কোম্পানী প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল যিয়ে হৰিণ চিকাৰ কৰি তাৰ মঙহ বিক্ৰী কৰে।<ref>{{cite magazine|last=Nosowitz |first=D. |title=The Struggle to Contain, and Eat, the Invasive Deer Taking over Hawaii |magazine=[[Modern Farmer (magazine)|Modern Farmer]] |date=2021 |url=https://modernfarmer.com/2021/05/the-struggle-to-contain-and-eat-the-invasive-deer-taking-over-hawaii/ |access-date=1 October 2023}}</ref> ২০২২ চনত কোম্পানীটোৱে ৯,৫২৬ টা হৰিণ ধৰিছিল আৰু ২,০০,০০০ কিলোগ্ৰাম হৰিণৰ মঙহ বিক্ৰী কৰিছিল। USDAৰ এজন প্ৰতিনিধিৰ উপস্থিতিত ইনফ্ৰাৰেড প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি নিশাৰ ভাগত এই হৰিণবোৰ সংগ্ৰহ কৰা হয়।<ref>{{Cite web |last=Perry |first=B. |date=2024 |title=Kahikolu Project on Maui targets axis deer and widespread environmental impacts |url=https://mauinow.com/2024/06/29/kahikolu-project-targets-axis-deer-and-widespread-environmental-impacts/ |access-date=2024-07-01 |work=Maui Now}}</ref> ইহঁতক [[হাৱাই দ্বীপ]]তো মুকলি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল, কিন্তু অন্যান্য দ্বীপসমূহত ফুটুকী হৰাঙে কৰা পৰিৱেশৰ ক্ষতিৰ বাবে বিজ্ঞানীসকলৰ হেঁচাত এই পৰিকল্পনা পৰিত্যাগ কৰা হয়। ২০১২ চনত হাৱাই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ দেখা গৈছিল; বন্যপ্ৰাণী বিষয়াসকলে ভাবিছিল যে মানুহে হেলিকপ্টাৰেৰে বা নাৱেৰে হৰিণবোৰ দ্বীপটোলৈ আনিছিল। ২০১২ চনত এজন হেলিকপ্টাৰ চালকে মাউইৰ পৰা হাৱাইলৈ চাৰিটা ফুটুকী হৰিণ পৰিবহণ কৰাৰ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{cite news |author=McAvoy, A. |date=2012 |title=Alleged animal smugglers used helicopters to fly sheep to Maui, deer to Big Island |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/alleged-animal-smugglers-used-helicopters-fly-sheep-maui-053016426.html |access-date=22 August 2012}}</ref> বৰ্তমান হাৱাইৰ আইনে "বনৰীয়া হৰিণ ইচ্ছাকৃতভাৱে ৰখা, এক দ্বীপৰ পৰা আন দ্বীপলৈ পৰিবহণ কৰা বা মুক্ত কৰা" নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{cite news |title=New law prohibits having or releasing feral deer in Hawaii |work=Honolulu Star-Advertiser |url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626141712/http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |date=21 June 2012 |access-date=21 June 2012 |archive-date=26 June 2012}}</ref> ১৯৩২ চনত ফুটুকী হৰিণক [[টেক্সাছ]]ত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ১৯৮৮ চনলৈকে মধ্য আৰু দক্ষিণ টেক্সাছৰ ২৭খন কাউণ্টিত ইহঁতৰ স্বাৱলম্বী জাক গঠন হৈছিল।<ref>{{cite web |author1=Davis, W. B. |author2=Schmidly, D. J. |title=Axis Deer |work=The Mammals of Texas – Online Edition |publisher=Texas Tech University |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |access-date=24 May 2012 |archive-date=31 December 2017}}</ref> ফুটুকী হৰিণ আটাইতকৈ বেছি এডৱাৰ্ডছ মালভূমিত পোৱা যায়।<ref>{{cite web |last=Ables |first=E. D. |title=Axis Deer |work=Handbook of Texas Online |publisher=Texas State Historical Association |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/tca03 |access-date=24 May 2012}}</ref> ===ক্ৰৱেছিয়া=== ১৯১১ চনত অজ্ঞাত উৎসৰ পৰা অনা ফুটুকী হৰিণ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও ইহঁত ৰাব দ্বীপতো বাস কৰে। ২০১০ চনৰলৈকে এই দ্বীপসমূহত ইহঁতৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ২০০ টা। চিকাৰীসকলে এই প্ৰজাতিটোক [[ক্ৰৱেছিয়া]]ৰ মূল ভূখণ্ডত প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা বিফল হৈছিল।<ref>{{cite book |author1=Kusak, J. |author2=Krapinec, K. |name-list-style=amp |date=2010 |chapter=23. Ungulates and their management in Croatia |pages=527–539 |title=European Ungulates and their Management in the 21st Century |editor1-last=Apollonio |editor1-first=M. |editor2-last=Andersen |editor2-first=R. |editor3-last=Putman |editor3-first=R. |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-76061-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA527}}</ref> ===কলম্বিয়া=== এণ্টিঅ’কিয়া বিভাগৰ পুৱেৰ্টো ত্ৰিউনফো পৌৰসভাৰ ওচৰৰ এখন আন্তঃআন্দিয়ান উপত্যকাত প্ৰৱৰ্তন কৰা ফুটুকী হৰিণৰ জাক দেখা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |author1=Ramírez-Chaves, H. |author2=Roncancio-Duque, N. |author3=Morales-Martínez, D.M. |year=2023 |title=Más allá de los hipopótamos: evidencia de un venado introducido en Colombia |journal=Revista de la Academia Colombiana de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales |volume=47 |issue=185 |pages=882–888 |doi=10.18257/raccefyn.1953 |doi-access=free}}</ref> ==আচৰণ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ== [[File:Deer herd drinking water at the watering hole.jpg|thumb|পানীৰ উৎসত পানী খাই থকা এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণ দিনৰ ভাগত সক্ৰিয় হৈ থাকে। গ্ৰীষ্মকালত, যেতিয়া উষ্ণতা {{Convert|80|F|C}} বা তাতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া ইহঁতে ছাঁত জিৰণি লয় আৰু সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপৰ পৰা হাত সাৰি চলিবলৈ চেষ্টা কৰে; গধূলি নামি অহাৰ লগে লগে ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা আটাইতকয়ে বৃদ্ধি পায়। দিনবোৰ ক্ৰমান্বয়ে ঠাণ্ডা হোৱাৰ লগে লগে, সূৰ্যোদয়ৰ আগতেই ইহঁতে খাদ্যৰ সন্ধান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু ৰাতিপুৱাৰ ভাগত এই সক্ৰিয়তা চৰম পৰ্যায় পায়। দুপৰীয়াৰ ভাগত ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়, সেই সময়ত প্ৰাণীবোৰে জিৰণি লয় বা লাহে লাহে ইফাল-সিফাল কৰে। আবেলিৰ শেষৰ ফালে পুনৰ খাদ্যৰ সন্ধান আৰম্ভ হয় আৰু মাজনিশিলৈকে চলি থাকে। সূৰ্যোদয়ৰ কেইঘণ্টামান আগতে ইহঁতে টোপনি যায়, সাধাৰণতে মুকলি ঘাঁহনিতকৈ তুলনামূলকভাৱে শীতল অৰণ্যৰ ভিতৰভাগত ইহঁতে জিৰণি লয়।<ref name=schaller>{{cite book |last=Schaller |first=G.B. |date=1984 |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |edition=Midway reprinted |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-73631-0}}</ref> এই হৰিণবোৰে সাধাৰণতে খাদ্য আৰু পানীৰ উৎসৰ সন্ধানত যাত্ৰা কৰোঁতে, এশাৰী হৈ নিৰ্দিষ্ট পথেৰে গতি কৰে আৰু এটাৰ পৰা আনটোৰ মাজত নিজৰ শৰীৰৰ প্ৰস্থতকৈ দুইৰ পৰা তিনিগুণ দূৰত্ব বজাই ৰাখে।<ref name=texas/> [[Gir National Park|গিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত, সকলো ঋতুৰ তুলনাত গ্ৰীষ্মকালত ফুটুকী হৰাঙে আটাইতকয়ে বেছি দূৰত্ব ভ্ৰমণ কৰে।<ref name=gir>{{cite thesis |last=Dave |first=C.V. |year=2008 |type=PhD thesis |title=Ecology of Chital (''Axis axis'') in Gir |publisher=[[Saurashtra University]] |url=http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf |pages=21–209 |access-date=13 March 2016 |archive-date=21 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521191048/http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf}}</ref> যেতিয়া ইহঁতে সতৰ্কতাৰে চাৰিওফালৰ পৰিৱেশ নিৰীক্ষণ কৰে, তেতিয়া ফুটুকী হৰাঙে লৰচৰ নকৰাকৈ থিয় হৈ সম্ভাৱ্য বিপদৰ দিশলৈ মুখ কৰি অতি মনোযোগেৰে শুনে। ওচৰত থকা অন্যান্য হৰিণবোৰেও এই একেই ভংগীমা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। চিকাৰীৰ পৰা আত্মৰক্ষাৰ উপায় হিচাপে, ফুটুকী হৰাঙে দলবদ্ধভাৱে পলায়ন কৰে (খটীয়া হৰিণৰ বিপৰীতে, যিবোৰে বিপদৰ সংকেট পালে ইফালে-সিফালে সিঁচৰতি হৈ পৰে); তীব্ৰ গতিত দৌৰাৰ পিছত ইহঁতে প্ৰায়ে ঘন হাবিৰ আঁৰত আত্মগোপন কৰে। দৌৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰাঙে নেজডাল ওপৰলৈ দাঙি ধৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ বগা তলৰ অংশটো দৃশ্যমান হয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰাঙে প্ৰায় {{cvt|1.5|m}} পৰ্যন্ত ওখ বেৰ জপিয়াই পাৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু ইহঁতে বেৰৰ তলেৰে সৰকি যাবলৈহে বেছি পচন্দ কৰে। ইহঁতে সাধাৰণতে সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থলৰ {{cvt|300|m}} দূৰত্বৰ ভিতৰতে অৱস্থান কৰে।<ref name=valerius>{{cite book |last=Geist |first=V. |date=1998 |title=Deer of the World: their Evolution, Behaviour and Ecology |edition=1st |publisher=Stackpole Books |location=Mechanicsburg, Pennsylvania |url={{Google Books |plainurl=yes |id=bcWZX-IMEVkC |page=58}} |pages=58–73 |isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref> ফুটুকী হৰাঙে এক মাতৃপ্ৰধান (matriarchal) জাক গঠন কৰে, য’ত এজনী প্ৰাপ্তবয়স্ক মাইকী হৰিণ আৰু তাইৰ চলিত বৰ্ষৰ তথা পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ পোৱালিসমূহ থাকে। এই জাকত যিকোনো বয়সৰ আৰু যিকোনো লিংগৰ হৰিণ থাকিব পাৰে।<ref name=ables/><ref name=wg>{{cite journal |last1=Ramesh |first1=T. |last2=Sankar |first2=K. |last3=Qureshi |first3=Q. |last4=Kalle |first4=R. |year=2010 |title=Group size, sex and age composition of chital (''Axis axis'') and sambar (''Rusa unicolor'') in a deciduous habitat of Western Ghats |journal=Mammalian Biology – Zeitschrift für Säুgetierkunde |volume=77 |issue=1 |pages=53–59 |url=https://www.researchgate.net/publication/229353967 |doi=10.1016/j.mambio.2011.09.003}}</ref> সাধাৰণতে সৰু সৰু জাক দেখিবলৈ পোৱা যায় যদিও কেতিয়াবা ১০০ টা পৰ্যন্ত হৰিণৰ বিশাল সমাৱেশো প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=texas/> পোৱালি আৰু মাকৰ জাকটোক বাদ দি আন গোটবোৰ শিথিল হয় আৰু প্ৰায়ে ভাঙি পুনৰ গঠিত হয়।<ref name="de silva">{{cite journal |last1=De Silva |first1=P.K. |last2=De Silva |first2=M. |year=1993 |title=Population structure and activity rhythm of the spotted deer in Ruhuna National Park, Sri Lanka |journal=Developments in Animal and Veterinary Sciences |issue=26 |pages=285–294}}</ref> টেক্সাছত পোৱা জাকবোৰত ১৫টালৈকে সদস্য থাকে।<ref name=ables/> বৰ্ষাকালত নল্লামালা পাহাৰৰ ঘাঁহনিত ৪০টা পৰ্যন্ত সদস্য থকা ডাঙৰ জাক দেখা গৈছিল।<ref name=ap>{{cite journal |last=Srinivasulu |first=C. |year=2001 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) herd composition and sex ratio on the Nallamala Hills of Eastern Ghats, Andhra Pradesh, India |journal=Zoos' Print Journal |volume=16 |issue=12 |pages=655–658 |doi=10.11609/jott.zpj.16.12.655-8 |doi-access=free}}</ref> জাকবোৰৰ লিংগ অনুপাত ঋতু অনুসৰি সলনি হয়, সম্ভৱতঃ পোৱালি জন্ম দিয়াৰ আগে আগে মাইকী হৰিণবোৰে নিজকে সংগীৰ পৰা আঁতৰাই ৰখাৰ প্ৰৱণতাৰ বাবে এনে হয়। একেদৰে, প্ৰজনন ঋতুত মতা হৰিণবোৰেও নিজৰ জাক এৰি গুচি যায়, যাৰ ফলত জাকৰ গাঁথনি সলনি হয়।<ref name=wg/> [[File:Ranthambore National Park view.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰধান চিকাৰীসমূহৰ ভিতৰত [[বাঘ]], [[নহৰফুটুকী বাঘ]], [[অজগৰ সাপ]] আৰু [[বনৰীয়া কুকুৰ]] অন্যতম। হেপাহ, [[শিয়াল]] আৰু সোণালী শিয়ালে সাধাৰণতে ইহঁতৰ পোৱালিবোৰক লক্ষ্য কৰি লয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰিণ এবিধ বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দ কৰা প্ৰাণী। উত্তৰ আমেৰিকাৰ এল্ক পহুৰ দৰেই ইহঁতেও চিঞৰ বা গৰ্জন কৰে আৰু বিপদৰ সংকেটসূচক ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে।<ref name=texas/> অৱশ্যে ইহঁতৰ মাত এল্ক বা [[ৰঙা হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়; ইহঁতৰ মাতটো মূলতঃ কৰ্কশ গৰ্জন বা জোৰদাৰ গোঁগোঁৱনিৰ দৰে।<ref name=valerius/> এই গৰ্জন বা চিঞৰ সাধাৰণতে প্ৰজনন ঋতুৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হয়।<ref name=schaller/><ref name="Mishra 1987">Mishra, H. and Wemmer, C. 1987. "The comparative breeding ecology of four cervids in Royal Chitwan National Park, Nepal". Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press.</ref> গৰ্ভধাৰণৰ বাবে প্ৰস্তুত থকা (oestrus) মাইকী হৰিণক পহৰা দি থকা প্ৰতিপত্তিশালী মতা হৰিণবোৰে কম শক্তিশালী মতা হৰিণবোৰক উদ্দেশ্য কৰি তীক্ষ্ণ গৰ্জন কৰে।<ref name=valerius/> আক্ৰমণাত্মক প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত বা জিৰণি লৈ থকা অৱস্থাত মতা হৰিণবোৰে এক প্ৰকাৰৰ হুমুনিয়াহ বা কেঁকনিৰ দৰে শব্দ কৰিব পাৰে।<ref name=ables/> বিপদৰ উমান পালে বা চিকাৰীৰ সন্মুখীন হ’লে ফুটুকী হৰাঙে, বিশেষকৈ মাইকী আৰু পোৱালিবোৰে, একেৰাহে ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে। মাকক বিচাৰি ফুৰা পোৱালিবোৰে প্ৰায়ে মিহি সুৰত চিঞৰে। ফুটুকী হৰাঙে অন্যান্য কেইবাশ্ৰেণীৰ প্ৰাণী, যেনে [[শালিকা]] আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ বিপদৰ সংকেটসূচক মাতৰ প্ৰতিও সঁহাৰি জনাব পাৰে।<ref name=valerius/> [[File:Tiger and deers.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত বাঘ আৰু ফুটুকী হৰিণ]] মতা হৰিণৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণ অতি স্পষ্টকৈ দেখা যায়। মতা হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত থকা প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি সুবিকশিত হয়। ইহঁতে পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হৈ ওখ গছৰ ডালবোৰ স্পৰ্শ কৰে আৰু তাত নিজৰ গন্ধ বা গোন্ধ এৰি থৈ যাবলৈ উন্মুক্ত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিৰে ঘঁহি দিয়ে। খাদ্য গ্ৰহণৰ সময়তো এই ভংগীমা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰস্ৰাৱৰ জৰিয়তে এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণো দেখিবলৈ পোৱা যায়; প্ৰস্ৰাৱৰ গোন্ধ সাধাৰণতে গ্ৰন্থিৰ পৰা নিৰ্গত গোন্ধতকৈ অধিক তীব্ৰ হয়। মতা হৰিণবোৰৰ মাজত যুঁজ আৰম্ভ হোৱাৰ পূৰ্বে তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ মতা হৰিণে আনটোৰ সন্মুখত নিজৰ আধিপত্য প্ৰদৰ্শন কৰে; এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত সি ফুচফুচ কৰা বা সুঁহুৰি মৰাৰ দৰে শব্দ কৰে, নেজডাল আনটো মতা হৰিণৰ ফালে কৰি তাৰ পৰা আঁতৰি যায়, নাকটো মাটিৰ পিনে টোঁৱাই ৰাখে, কাণ দুখন তললৈ নমাই দিয়ে, শিংবোৰ পোন কৰি ৰাখে আৰু ওপৰৰ ওঁঠটো দাঙি ধৰে। এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত প্ৰায়ে গাৰ নোমবোৰ থিয় হৈ পৰে। মতা হৰিণে অতি ধীৰ গতিৰে আনটোৰ ফালে আগবাঢ়ি যায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে টান শিং থকা হৰিণৰ দৰে পোন হৈ থিয় হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে কুঁজা হৈ পৰিব পাৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰতিদ্বন্দ্বী দুয়োটাই শিং আবদ্ধ কৰি এটা আনটোক হেঁচা মাৰি ধৰে; এই সময়ত সৰু মতা হৰিণে কেতিয়াবা এনে এক শব্দ কৰে, যিটো [[শৰপহু]]ৰ মাততকৈও ডাঙৰ হয়, কিন্তু [[দল-হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়। যুঁজখন সমাপ্ত হয় যেতিয়া মতা হৰিণকেইটা পিছলৈ খোজ কাঢ়ি আঁতৰি যায়, বা সাধাৰণতে যুঁজ এৰি খাদ্য খাবলৈ গুচি যায়।<ref name=valerius/> এই যুঁজবোৰ সাধাৰণতে মাৰাত্মক বা মাৰাত্মকভাৱে গুৰুতৰ নহয়।<ref name=schaller/> হৰিণবোৰে কেতিয়াবা এটা আনটোক কামুৰিবও পাৰে।<ref name=valerius/> ঘৰচীয়া শালিকাবোৰ প্ৰায়ে ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।<ref name=waring /> ফুটুকী হৰিণৰ জাক আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ দলৰ মাজত এক অতি আকৰ্ষণীয় আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দেখিবলৈ পোৱা যায়। ফুটুকী হৰাঙে হনূমান বান্দৰৰ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিশক্তি আৰু গছৰ ওপৰৰ পৰা পহৰা দিয়াৰ ক্ষমতাৰ দ্বাৰা লাভৱান হয়, আনহাতে হনূমান বান্দৰে ফুটুকী হৰিণৰ তীব্ৰ ঘ্ৰাণশক্তিৰ দ্বাৰা লাভৱান হয়; এই দুয়োটা শক্তিয়ে ইহঁতক সম্ভাৱ্য বিপদৰ পৰা সাৱধান কৰি ৰখাত সহায় কৰে।<ref name=schaller/> ইয়াৰ উপৰিও হনূমান বান্দৰে গছৰ পৰা পেলাই দিয়া ''Terminalia bellirica'' (ভোমোৰা) আৰু ''Phyllanthus emblica'' (আমলখি) আদি গছৰ ফলসমূহ খাইও ফুটুকী হৰিণ উপকৃত হয়। [[Western Ghats|পশ্চিম ঘাট]] পৰ্বতমালাত ফুটুকী হৰাঙে [[শৰপহু]]ৰ সৈতে একেলগে খাদ্য অন্বেষণ কৰা প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=wg/> ===খাদ্যভ্যাস=== [[File:Axis axis (Nagarhole, 2010).jpg|thumb|[[Nagarhole National Park|নাগৰহৌলে]]ত খাদ্য গ্ৰহণ কৰি থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Nagjirar ekla harin - Debabrata Ghosh.jpg|thumbnail|right|ঘাঁহ খাই থকা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰাঙে ঘাঁহনিৰ ঘাঁহ খোৱাৰ লগতে গছ-লতাৰ পাত-ডাল আদিও ভক্ষণ কৰে। ইহঁতে মূলতঃ সমগ্ৰ বছৰজুৰি ঘাঁহ খাইয়ে জীৱন ধাৰণ কৰে। ইহঁতে কোমল গজালি বা পোখা খাবলৈ বেছি পচন্দ কৰে; কোমল ঘাঁহৰ অভাৱত ওখ আৰু কৰ্কশ ঘাঁহৰ আগবোৰ কামুৰি খায়। কেৱল শীতকালত—অক্টোবৰৰ পৰা জানুৱাৰী মাহলৈকে—যেতিয়া ঘাঁহবোৰ শুকাই খোৱাৰ অনুপযোগী হৈ পৰে, তেতিয়া গছ-লতাৰ পাত-ডাল ইহঁতৰ খাদ্যৰ এক ডাঙৰ অংশ হৈ পৰে। ইয়াৰ ভিতৰত লতা-জাতীয় উদ্ভিদ, গুল্ম, গছৰ পাত, ফল-মূল আৰু সৰু সৰু বনৌষধি অন্তৰ্ভুক্ত; ইহঁতে প্ৰায়ে ''Moghania'' প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ বেছি পচন্দ কৰে। [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত ফুটুকী হৰাঙে ভক্ষণ কৰা ফলবোৰৰ ভিতৰত জানুৱাৰীৰ পৰা মে’ মাহলৈকে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ ''Ficus'' (ডিমৰু আদি), মে’ৰ পৰা জুন মাহলৈকে ''Cordia myxa'' (লহজান) আৰু জুনৰ পৰা জুলাই মাহলৈকে ''Syzygium cumini'' (জামু) অন্যতম। ইহঁতে সাধাৰণতে দলবদ্ধ হৈ অতি ধীৰ গতিৰে খোজ কাঢ়ি খাদ্য গ্ৰহণ কৰে।<ref name=schaller/> একেলগে ঘাঁহ চৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰিণবোৰ সাধাৰণতে নীৰৱ হৈ থাকে। মতা হৰিণবোৰে প্ৰায়ে ওখ ডাল-পাত ঢুকি পাবলৈ পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হয়। ইহঁতে দিনটোত প্ৰায় দুবাৰকৈ অতি সাৱধানতাৰে পানীৰ উৎসসমূহলৈ যায়।<ref name=valerius/> কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত, কেলচিয়াম আৰু ফচফৰাছ পেন্টক্সাইডেৰে সমৃদ্ধ খনিজ মাটিৰ স্তৰসমূহ ইহঁতে সন্মুখৰ দাঁতেৰে খোৱা দেখা গৈছে। খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ ফুটুকী হৰাঙে হাড় আৰু সৰি পৰা শিংবোৰো চোবায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে এনেদৰে হাড় বা শিং চোবোৱা কাৰ্যত অধিক মাত্ৰাত লিপ্ত হয়।<ref>{{Cite journal |last=Barrette |first=C. |date=1985 |title=Antler eating and antler growth in wild Axis deer |journal=Mammalia |volume=49 |issue=4 |doi=10.1515/mamm.1985.49.4.491 |s2cid=85046773}}</ref> [[Sundarbans|সুন্দৰবন]]ৰ ফুটুকী হৰিণবোৰ সৰ্বভক্ষীও হ’ব পাৰে; কিছুমান হৰিণৰ পাকস্থলীৰ প্ৰথম কোঠালীত কেকোঁৰাৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে।<ref name=schaller/> ===প্ৰজনন=== [[File:005 Baby chital portrait in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Newborn in Ranthambore National Park|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা নৱজাত ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:Spotted deer (Axis axis) mother with newborn.jpg|thumb|নৱজাত পোৱালিৰ সৈতে এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Chital sparring Kanha.JPG|thumb|শিং জোঁট লগাই যুঁজত লিপ্ত হোৱা দুটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া সমগ্ৰ বছৰজুৰি চলি থাকে, অৱশ্যে ভৌগোলিক স্থানভেদে ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ সময়সীমা ভিন্ন হ’ব পাৰে। সমগ্ৰ বছৰজুৰি শুক্ৰাণু উৎপাদন হয়, যদিও শিং গজি উঠাৰ সময়ছোৱাত টেষ্ট’ষ্টেৰনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস পায়। মাইকী হৰিণৰ এটা নিয়মীয়া ঋতুচক্ৰ থাকে, যিটো প্ৰতি তিনি সপ্তাহৰ মূৰে মূৰে হয়। সন্তান জন্ম দিয়াৰ ২ ৰ পৰা ১৬ সপ্তাহৰ পিছত মাইকী হৰিণজনীয়ে পুনৰ গৰ্ভধাৰণ কৰিব পাৰে। কঠিন শিং থকা মতা হৰিণবোৰে সিহঁতৰ আকৃতি যিয়েই নহওক কিয়, কোমল মখমল-সদৃশ শিং থকা বা শিং নোহোৱা হৰিণবোৰৰ ওপৰত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। প্ৰজনন কালত মতা হৰিণে গৰ্ভধাৰণৰ বাবে সাজু থকা এজনী মাইকী হৰিণৰ পিছ লয় আৰু তাইক পহৰা দিয়ে; এই সময়ছোৱাত মতা হৰিণটোৱে অনাহাৰে থাকে। সংগমৰ পূৰ্বে এই যুগলটোৱে ইটোৱে সিটোক খেদি ফুৰা আৰু পাৰস্পৰিকভাৱে নোম চাফা কৰি দিয়া কাৰ্যত লিপ্ত হয়।<ref name=valerius/> পোৱালি জন্ম হোৱাৰ পিছত প্ৰথম এসপ্তাহ তাক লুকুৱাই ৰখা হয়। এই লুকুৱাই ৰখাৰ সময় আন বেছিভাগ হৰিণৰ তুলনাত বহু চুটি। মাক আৰু পোৱালিৰ মাজৰ বান্ধোন সিমান দৃঢ় নহয়, কিয়নো ইহঁত দুয়ো প্ৰায়ে ইটো সিটোৰ পৰা পৃথক হৈ পৰে; অৱশ্যে যিহেতু ইহঁতৰ জাকবোৰ সংবদ্ধ হয়, সেয়েহে ইহঁতে অতি সহজে পুনৰ একত্ৰিত হ’ব পাৰে। যদি পোৱালিটোৰ মৃত্যু হয়, তেন্তে মাকজনীয়ে একে বছৰতে দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে সন্তান জন্ম দিবলৈ পুনৰ প্ৰজনন কৰিব পাৰে। মতা হৰিণবোৰ সাতৰ পৰা আঠ বছৰ বয়সলৈকে বাঢ়ি থাকে। আৱদ্ধ অৱস্থাত ইহঁতৰ গড় আয়ুস প্ৰায় ২২ বছৰ হয়। অৱশ্যে, বন্য অৱস্থাত চিকাৰীৰ আক্ৰমণ আৰু পাৰস্পৰিক প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ইহঁতৰ জীৱনকাল মাত্ৰ পাঁচৰ পৰা দহ বছৰহে হয়।<ref name=valerius/><ref name=schaller/> ajcy8j7lv6dp2skpf4vqpdogx9oj184 623289 623288 2026-08-04T16:42:54Z AjayDas 12623 /* প্ৰজনন */ 623289 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = মধ্য [[Pleistocene|প্লেইষ্ট'চিন]]-[[Holocene|বৰ্তমান]]<ref name=Suraprasit2016/> | image = 066 Chital in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg | image_caption = [[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ | image2 = Spotted deer (Axis axis) female.jpg | image2_caption = মধ্য প্ৰদেশৰ [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Axis axis'' |name-list-style=amp |author=Duckworth, J.W. |author2=Kumar, N.S. |author3=Anwarul Islam, M. |author4=Sagar Baral, H. |author5=Timmins, R. |date=2015 |article-number=e.T41783A22158006 |doi=10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T41783A22158006.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | genus = Axis | species = axis | authority = ([[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777) | range_map = Chital range map.png | range_map_caption = ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিতৰণ (২০১১)<ref name=iucn /> | synonyms_ref = <ref name="sri">{{cite book |title=South Asian Mammals: their Diversity, Distribution, and Status |last1=Srinivasulu |first1=C. |last2=Srinivasulu |first2=B. |publisher=Springer |location=New York |url={{Google Books |id=PEsIul417ewC |plainurl=yes |page=357}} |date=2012 |pages=357–358 |isbn=978-1-4614-3449-8}}</ref><ref name=MSW3 /> | synonyms = {{collapsible list |''Axis major'' {{small|Hodgson, 1842}} |''A. minor'' {{small|Hodgson, 1842}} |''Cervus axis ceylonensis''{{small| ([[Johann Baptist Fischer|J. B. Fischer]], 1829)}} |''C. a. indicus'' {{small|(J. B. Fischer, 1829)}} |''C. a. maculatus'' {{small|([[Robert Kerr (writer)|Kerr]], 1792)}} |''C. a. zeylanicus'' {{small|([[Richard Lydekker|Lydekker]], 1905)}} |''C. nudipalpebra'' {{small|(Ogilby, 1831)}} |''Rusa axis zeylanicus'' {{small|(Lydekker, 1905)}} }} }} '''ফুটুকী হৰিণ''' বা '''চিতল হৰিণ''' ('''''Axis axis''''') ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক থলুৱা [[হৰিণ]]ৰ এক [[species|প্ৰজাতি]]। ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ইয়াৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। এই মধ্যমীয়া আকৃতিৰ হৰিণবিধৰ মতা প্ৰাণীৰ কান্ধৰ উচ্চতা প্ৰায় ৯০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকী প্ৰাণীৰ ৭০ চেণ্টিমিটাৰ হয়। মতা হৰিণৰ ওজন ৭০-৯০ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে মাইকী হৰিণৰ ওজন প্ৰায় ৪০-৬০ কিলোগ্ৰাম হয়। ইহঁতৰ ক্ষেত্ৰত লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং থাকে। শৰীৰৰ ওপৰৰ অংশ সোনালীৰ পৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়। তিনিটা শাখা যুক্ত শিংবোৰ প্ৰায় ১ মিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হয়। ==ব্যুৎপত্তি== "চিতল" বা "chital" (উচ্চাৰণ: {{IPAc-en|tʃ|iː|t|əl}})<ref>{{Dictionary.com|Chital|access-date=24 December 2019}}</ref> নামটো হিন্দী ভাষাৰ ''cītal'' ({{langx|hi|चीतল}}) শব্দৰ পৰা আহিছে। ই মূলতঃ [[Sanskrit Language|সংস্কৃত]] শব্দ ''{{IAST|citrala}}'' (চিত্রল)-ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "চিত্ৰ-বিচিত্ৰ" বা "ফুটুকীয়া"। [[cheetah|চিতাবাঘ]] নামটোৰো উৎপত্তি একেই। "চিতল" নামটোৰ অন্যান্য ৰূপবোৰৰ ভিতৰত "cheetal" আৰু "cheetul" অন্তৰ্ভুক্ত। এই হৰিণবিধক ইংৰাজীত ইণ্ডিয়ান স্পটেড ডিয়েৰ (Indian spotted deer), কেৱল স্পটেড ডিয়েৰ (spotted deer) বা এক্সিচ ডিয়েৰ (axis deer) বুলিও জনা যায়। অসমীয়া ভাষাত এই হৰিণৰ গোটেই গাত বগা বগা ফুট থকাৰ বাবেই ইয়াক সাধাৰণতে '''ফুটুকী হৰিণ''' বুলি কোৱা হয়। ==শ্ৰেণীবিভাজন আৰু বংশাৱলী== ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ফুটুকী হৰিণক ''Cervus axis'' হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল।<ref>{{cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |author-link=Johann Christian Polycarp Erxleben |date=1777 |chapter=''Axis'' |title=Systema Regni Animalis per Classes, Ordines, Genera, Species, Varietates cvm Synonymia et Historia Animalivm |language=la |page=312 |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/312}}</ref> ১৮২৭ চনত Charles Hamilton Smithয়ে ইয়াক ''Cervus'' বংশৰ অধীনত এটা সুকীয়া উপবংশ ''Axis''-ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।<ref>{{cite book |last=Cuvier |first=G. |author-link=Georges Cuvier |date=1827 |title=The Animal Kingdom arranged in Conformity with its Organization |publisher=William Clowes |location=London |volume=5 |page=312 |url={{Google Books |id=VexZAAAAcAAJ |plainurl=yes |page=312}}}}</ref><ref name=MSW3>{{MSW3 Artiodactyla |id=14200345 |page=661 |heading=Species ''Axis axis''}}</ref> ১৯৮৭ চনত Colin P. Groves আৰু Peter Grubbয়ে ''Axis''-ক এটা স্বতন্ত্ৰ বংশৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite book |last1=Groves |first1=C. P. |author1-link=Colin Groves |last2=Grubb |first2=P. |author2-link=Peter Grubb (zoologist) |year=1987 |chapter=Relationships of living deer |title=Biology and Management of the Cervidae |editor=Wemmer, C. M. |publisher=Smithsonian Institution Press |location=Washington, D.C. |pages=21–59 |isbn=978-0-87474-980-9}}</ref> পূৰ্বতে ''Hyelaphus'' বংশটোকো ''Axis''-ৰ এক উপবংশ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।<ref name=sri /> কিন্তু এক দৈহিক গঠনগত বিশ্লেষণে ''Axis'' আৰু ''Hyelaphus''-ৰ মাজত উল্লেখনীয় পাৰ্থক্য দেখুৱাই দিয়ে।<ref>{{cite journal |author1=Meijaard, E. |name-list-style=amp |author2=Groves, C.P. |year=2004 |title=Morphometrical relationships between South-east Asian deer (Cervidae, tribe Cervini): evolutionary and biogeographic implications |journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=2 |pages=179–196 |url=https://www.academia.edu/16340041 |doi=10.1017/S0952836904005011}}</ref> সেই বছৰৰে শেষৰ ফালে কৰা এক বংশাৱলী অধ্যয়নে প্ৰমাণ কৰে যে ''Hyelaphus'' বংশটো ''Axis''-তকৈ ''Rusa'' বংশৰহে অধিক নিকটৱৰ্তী। এই অধ্যয়নত দেখা যায় যে ''Axis'' বংশটো এক পাৰাফাইলেটিক গোট আৰু ই বংশাৱলী বৃক্ষত ''Hyelaphus''-ৰ পৰা দূৰত অৱস্থিত; আনহাতে ফুটুকী হৰিণবিধে [[দল-হৰিণ]] (''Rucervus duvaucelii'') আৰু বিলুপ্ত শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ (''Rucervus schomburgki'')-ৰ সৈতে এটা ক্লীড (clade) গঠন কৰে। আনুমানিক প্ৰায় ৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে প্ৰাৰম্ভিক প্লিওচিন যুগত ফুটুকী হৰিণৰ পূৰ্বপুৰুষসমূহ ''Rucervus'' বংশৰ পৰা বংশগতভাৱে পৃথক হৈ পৰিছিল। তলৰ ক্লেডোগ্ৰামখন ২০০৬ চনৰ এক বংশাৱলী অধ্যয়নৰ ওপৰত আধাৰিত:<ref name="Gilbert2006">{{cite journal |author1=Gilbert, C. |author2=Ropiquet, A. |author3=Hassanin, A. |title=Mitochondrial and nuclear phylogenies of Cervidae (Mammalia, Ruminantia): Systematics, morphology, and biogeography |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=2006 |volume=40 |issue=1 |pages=101–117 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.017 |pmid=16584894 |bibcode=2006MolPE..40..101G |url=https://www.researchgate.net/publication/7194962}}</ref> {{clade | style=font-size:90%;line-height:100%; |label1= |1={{clade |1=''Cervus'', ফেল' হৰিণ (''Dama dama''), পেৰে ডেভিদৰ হৰিণ (''Elaphurus davidianus'') আৰু ''Rusa'' |2={{clade | label1=''Rucervus'' |1= {{clade |1=[[দল-হৰিণ]] |2=শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ }} |label2=''Axis'' |2= {{clade |1='''ফুটুকী হৰিণ''' |2=[[খটীয়া পহু]] (''A. porcinus'') }} }} }} |2=[[সুগৰী পহু]] (''Muntiacus'') }} প্ৰাৰম্ভিকৰ পৰা মধ্য প্লিওচিন যুগৰ বিলুপ্ত হৈ যোৱা ''Axis'' প্ৰজাতিৰ জীৱাশ্মসমূহ পশ্চিমে ইৰানৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পূবে ইণ্ডোচীন পৰ্যন্ত খন্দা কাৰ্যত উদ্ধাৰ হৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Di Stefano |first1=G. |last2=Petronio |first2=C. |year=2002 |name-list-style=amp |title=Systematics and evolution of the Eurasian Plio-Pleistocene tribe Cervini (Artiodactyla, Mammalia) |journal=Geologica Romana |volume=36 |issue=311 |page=e334 |url=http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310214846/http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-date=10 March 2016}}</ref> [[থাইলেণ্ড]]ৰ মধ্য প্লিষ্ট'চিন যুগৰ স্তৰত ফুটুকী হৰিণৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে, যিবোৰ [[sun bear|মেলাইয়ান ভালুক]], ''Stegodon'', [[মেথোন]], [[বনৰীয়া ম’হ]] আৰু অন্যান্য জীৱিত তথা বিলুপ্ত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ জীৱাশ্মৰ সৈতে সহ-অৱস্থিত আছিল।<ref name=Suraprasit2016/> ==বিৱৰণ== [[File:Spotted deer (Axis axis) male.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত কোমল শিংযুক্ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Spotted deer crosses road in Tadoba Andhari Tiger Reserve, India in 2016.jpg|thumb|[[Tadoba Andhari Tiger Reserve|তদোভা আন্ধেৰী বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণ এক মধ্যমীয়া আকৃতিৰ পহু। মতা হৰিণবোৰৰ কান্ধৰ উচ্চতা ৯০-১০০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকীবোৰৰ ৬৫-৭৫ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত হয়; আনহাতে মূৰৰ পৰা নেজলৈকে শৰীৰৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১.৭ মিটাৰ হয়। অপৰিপক্ক মতা হৰিণৰ ওজন ৩০-৭৫ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে তুলনামূলকভাৱে পাতল মাইকী হৰিণৰ ওজন ২৫-৪৫ কিলোগ্ৰাম হয়। প্ৰাপ্তবয়স্ক মতা হৰিণ বা শিং থকা পহুৰ ওজন ৯৮-১১০ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।<ref name="waring">{{cite journal |last=Waring |first=G.H. |year=1996 |title=Preliminary study of the behavior and ecology of axis deer on Maui, Hawaii |journal=Online Report Presented by the Hawaii Ecosystems at Risk (HEAR) Project |url=http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm |access-date=31 July 2012 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816101430/http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm }}</ref> ইয়াৰ ২০ চেণ্টিমিটাৰ দীঘল নেজডালত এডাল গাঢ় ৰঙৰ আঁচ থাকে, যি নেজৰ সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্যজুৰি বিস্তৃত। এই প্ৰজাতিটোৰ মাজত স্পষ্ট লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং (antler) থাকে।<ref name="texas">{{cite book |last=Schmidly |first=D.J. |date=2004 |title=The Mammals of Texas |edition=Revised |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Texas (USA) |pages=263–264 |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-date=31 December 2017 |isbn=978-1-4773-0886-8}}</ref> শৰীৰৰ পৃষ্ঠীয় (ওপৰৰ) অংশ সোনালীৰ পৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত থাকে। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়।<ref name="texas" /> মেৰুদণ্ডৰ ওপৰেৰে এডাল স্পষ্ট ক’লা আঁচ বৈ গৈছে।<ref name="kays">{{cite book |last1=Kays |first1=R.W. |last2=Wilson |first2=D.E. |date=2009 |title=Mammals of North America |edition=2nd |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey (USA) |page=166 |isbn=978-0-691-14092-6}}</ref> ফুটুকী হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত টান নোমেৰে আবৃত সুবিকশিত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি থাকে।<ref name="valerius" /> ইয়াৰ উপৰিও পিছফালৰ ভৰিত সুবিকশিত মেটাটাৰ্চেল গ্ৰন্থি আৰু পেডেল গ্ৰন্থি থাকে। মতা হৰিণৰ প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিবোৰ মাইকী হৰিণতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই এইবোৰ প্ৰায়ে খোল খাই পৰে।<ref>{{cite journal |last1=Groves |first1=C. |last2=Grubb |first2=P. |year=1982 |title=Relationships of living deer |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=21–59}}</ref><ref>{{cite journal |last=Müller-Schwarze |first=D. |year=1982 |title=Evolution of cervid olfactory communication |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=223–234}}</ref> [[File:Albino Chital.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা শ্বেতবৰণৰ ফুটুকী হৰিণ]] প্ৰতিডাল শিং তিনিটা শাখা যুক্ত হয়। ব্ৰ’ টাইন বা চকুৰ ওপৰৰ প্ৰথম শাখাটো শিঙৰ মূল দণ্ডডালৰ সৈতে প্ৰায় লম্বভাৱে থাকে।<ref name="texas" /> এই শিংবোৰ প্ৰায় {{cvt|1|m}} পৰ্যন্ত দীঘল হয়।<ref name="ables">{{cite book |last=Ables |first=E.D. |date=1984 |title=The Axis Deer in Texas |publisher=Texas A & M University Press |location=Texas, USA |pages=1–86 |isbn=978-0-89096-196-4}}</ref> অন্যান্য বেছিভাগ হৰিণৰ দৰেই ফুটুকী হৰিণৰো শিং বছৰি সৰি পৰে। প্ৰথম অৱস্থাত শিংবোৰ কোমল কলা (Tissue) হিচাপে গজি উঠে (যাক মখমল শিং বা velvet antlers বুলি কোৱা হয়) আৰু ক্ৰমান্বয়ে খনিজকৰণ তথা কলাবোৰত ৰক্তবাহী নলী বন্ধ হোৱাৰ ফলত এইবোৰ আগৰ পৰা গুৰিলৈকে কঠিন হাড়ৰ গাঁথনি লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।<ref>{{cite journal |last=Fletcher |first=T.J. |year=1986 |title=Reproduction: seasonality |journal=Management and Diseases of Deer: A Handbook for the Veterinary Surgeon |pages=17–18}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kay |first1=R.N.B. |last2=Phillippo |first2=M. |last3=Suttie |first3=J.M. |last4=Wenham |first4=G. |year=1982 |title=The growth and mineralization of antlers |journal=Journal of Physiology |volume=322 |page=4}}</ref> আৱদ্ধ অৱস্থাত থকা দল-হৰিণ, ফুটুকী হৰিণ আৰু খটীয়া হৰিণৰ শিঙৰ খনিজ গঠনৰ এক অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে এই তিনিওবিধ পহুৰ শিঙৰ মাজত যথেষ্ট সাদৃশ্য আছে। ফুটুকী হৰিণৰ শিঙত খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ (প্ৰতি কেজিত) ৬.১ মিলিগ্ৰাম তাম, ৮.০৪ মিলিগ্ৰাম ক’বাল্ট আৰু ৩২.১৪ দস্তা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Pathak |first1=N.N |last2=Pattanaik |first2=A.K |last3=Patra |first3=R.C |last4=Arora |first4=B.M |year=2001 |title=Mineral composition of antlers of three deer species reared in captivity |journal=Small Ruminant Research |volume=42 |issue=1 |pages=61–65 |url=https://www.researchgate.net/publication/248444100 |doi=10.1016/S0921-4488(01)00218-8}}</ref> খুৰাবোৰৰ দৈৰ্ঘ্য ৪.১-৬.১ চেন্টিমিটাৰৰ ভিতৰত হয়; পিছৰ ভৰিৰ খুৰাতকৈ আগৰ ভৰিৰ খুৰাবোৰ বেছি দীঘল হয়। ভৰিৰ আঙুলিবোৰ আগফালে জোঙা হয়।<ref name="waring" /> ইয়াৰ দন্ত সূত্ৰ বা ডেন্টেল ফৰ্মূলা হ’ল {{DentalFormula|upper=0.1.3.3|lower=3.1.3.3}}, যিটো এল্ক পহুৰ সৈতে একে।<ref name="texas" /> প্ৰায় {{cvt|1|m}} দীঘল অস্থায়ী কুকুৰ-দাঁত বা গাখীৰতী দাঁত এবছৰ বয়স হোৱাৰ আগতেই সৰি পৰে, কিন্তু অন্যান্য হৰিণৰ দৰে ইয়াৰ ঠাইত কোনো স্থায়ী দাঁত নগজে।<ref name="valerius" /> [[খটীয়া পহু]] (hog deer)-ৰ তুলনাত ফুটুকী হৰিণৰ শৰীৰৰ গঠন দৌৰিবৰ বাবে অধিক উপযোগী খটীয়া হৰিণতকৈ ইয়াৰ শিং আৰু ব্ৰ’ টাইনবোৰ দীঘল হয়। ফুটুকী হৰিণৰ পেডিকেল (শিঙৰ গুৰিৰ হাড়ৰ অংশ) চুটি আৰু কৰ্ণকুহৰ (auditory bullae) সৰু হয়।<ref name="valerius" /> বহু সময়ত ফুটুকী হৰিণক ফেল’ হৰিণৰ সৈতে ভুল কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ গাত বহুতো স্পষ্ট ঘূৰণীয়া বগা ফুট থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ গাত সাধাৰণতে পথালি বা অনিয়মিত বগা দাগ থাকে। ফেল’ হৰিণৰ শিংবোৰ হাতৰ তলুৱাৰ দৰে চেপেটা হয়, কিন্তু ফুটুকী হৰিণৰ শিঙৰ প্ৰতিটোফালে ৩টাকৈ স্পষ্ট জোঙা শাখা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ ডিঙিত এটা বিশেষ বগা দাগ বা চেকা থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ সমগ্ৰ ডিঙি অংশই বগা হয়। আটাইতকয়ে ডাঙৰ পাৰ্থক্যটো হ’ল ফুটুকী হৰিণৰ পিঠিৰ সোঁমাজেৰে বৈ যোৱা গাঢ় বাদামী বা ক’লা আঁচডাল।<ref name=afn>{{cite book |last=McGlashan |first=A. |date=2011 |title=Al McGlashan's Hunting Australia |publisher=Australian Fishing Network |location=Croydon, London (UK) |pages=76–80 |isbn=978-1-86513-189-4}}</ref> ইয়াৰ নোমবোৰ মিহি আৰু নমনীয় হয়।<ref name=waring /> ==বিতৰণ আৰু বাসস্থান== [[File:Chital in Sundarbans National Park July 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|[[সুন্দৰবন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:108 Chitals in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|[[জিম কৰ্বেট ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] [[File:004 Chital in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Laying down in Keoladeo National Park, India|thumb|[[কেওলাদেও ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত জিৰণি লৈ থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি [[India|ভাৰত]], [[Nepal|নেপাল]], [[Bhutan|ভুটান]], [[Bangladesh|বাংলাদেশ]] আৰু [[Sri Lanka|শ্ৰীলংকা]]ৰ ৮-৩০° উত্তৰ অক্ষাংশলৈকে বিস্তৃত।<ref name=iucn/> ইয়াৰ পশ্চিম সীমা হৈছে পূব [[Rajasthan|ৰাজস্থান]] আৰু [[Gujarat|গুজৰাট]]; উত্তৰ সীমা হৈছে তৰাই অঞ্চল আৰু উত্তৰ [[West Bengal|পশ্চিমবংগ]], [[Sikkim|ছিকিম]]ৰ পৰা পশ্চিম [[Assam|অসম]]লৈকে আৰু ভুটানৰ {{cvt|1100|m}} উচ্চতাতকৈ তলৰ অৰণ্য উপত্যকাবোৰ। ই ইয়াৰ উপৰিও [[সুন্দৰবন]] আৰু বংগোপসাগৰৰ আশে-পাশে থকা কিছুমান পৰিস্থিতিক উদ্যানতো পোৱা যায়, কিন্তু মধ্য আৰু উত্তৰ-পূব বাংলাদেশত ই স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn/> [[Andaman and Nicobar Islands|আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ]] আৰু শ্ৰীলংকা হৈছে ইয়াৰ বিতৰণৰ দক্ষিণ সীমা।<ref name=schaller/> ই সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপদ্বীপৰ পৰ্ণপাতী তথা অৰ্ধ-চিৰসেউজ অৰণ্য আৰু মুকলি ঘাঁহনি অঞ্চলত বাস কৰে।<ref name=schaller/><ref name=sankar>{{cite journal |author1=Sankar, K. |name-list-style=amp |author2=Acharya, B. |year=2004 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) |journal=ENVIS Bulletin |issue=7 |pages=171–180 |url=}}</ref> ===ইণ্ডোনেছিয়া=== [[Invasion of Java (1811)|ব্ৰিটিছে জাভা আক্ৰমণ]] কৰাৰ পিছত, ষ্টেনফৰ্ড ৰেফেলছে বুইটেনজৰ্গ প্ৰাসাদলৈ (বৰ্তমানৰ বগৰ প্ৰাসাদ) নিজৰ আৱাসগৃহ স্থানান্তৰ কৰে আৰু প্ৰাসাদৰ ঘাঁহনিত চৰিবলৈ নেপালৰ পৰা ফুটুকী হৰিণ লৈ আহে। তাত ফুটুকী হৰিণৰ জনসংখ্যা অহৰহ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে আৰু ইয়াৰ সংখ্যা কেইবাশলৈ বৃদ্ধি পাইছে।<ref>{{cite web |title=Penangkaran Rusa Totol Jinak di Istana Kepresidenan Bogor |work=[[Ministry of the State Secretariat|Kementrian Sekretariat Negara Republik Indonesia]] |url=https://www.setneg.go.id/baca/index/penangkaran_rusa_totol_jinak_di_istana_kepresidenan_bogor |access-date=22 June 2026}}</ref> প্ৰাসাদখনত অত্যাধিক জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ ইয়াৰ পৰা কিছুমান ফুটুকী হৰিণ ইণ্ডোনেছিয়াৰ বিভিন্ন চিৰিয়াখানা, প্ৰকৃতি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু ব্যক্তিগত সংগ্ৰহালয়লৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |title=Larian Kecil Rusa Totol Primadona Destinasi Taman di Kota Petro Dollar |website=Aceh Journal National Network|url=https://www.ajnn.net/news/larian-kecil-rusa-totol-primadona-destinasi-taman-di-kota-petro-dollar/amp.html |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rusa Totol di Makassar |website=Detik |url=https://travel.detik.com/domestic-destination/d-2604473/ini-tempat-memberi-makan-rusa-totol-di-makassar#goog_rewarded |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kawanan Rusa Totol Asal Istana Kepresidenan Bogor di Taman Cadika |website=Pemerintah Kota Medan |url=https://portal.medan.go.id/berita/ada-kawanan-rusa-totol-asal-istana-kepresidenan-bogor-di-taman-cadika__read4712.html |access-date=22 June 2026}}</ref> ===অষ্ট্ৰেলিয়া=== ১৮০০ চনৰ আৰম্ভণিতে অষ্ট্ৰেলিয়াত প্ৰৱৰ্তন কৰা প্ৰথম হৰিণৰ প্ৰজাতি আছিল ফুটুকী হৰিণ। ইয়াৰ কিছু অংশ শ্ৰীলংকাৰ পৰা অনা হৈছিল যদিও ভাৰতীয় বংশৰ হৰিণো ইয়াত থকাৰ সম্ভাৱনা আছে।<ref>{{cite web |title=Australia's Wild Deer |website=Australian Deer Research Foundation (ADRF) |url=http://adrf.com.au/content/view/35/79/ |access-date=17 February 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Deer in Australia |work=[[Australian Deer Association]] |url=http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220190655/http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |access-date=17 February 2016 |archive-date=20 February 2016}}</ref> ===আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ=== ১৮৬০ চনত হংকঙৰ তৰফৰ পৰা ৰজা কামেহামেহা পঞ্চমলৈ উপহাৰ হিচাপে হাৱাইৰ মলোকাল দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ২০২১ চনলৈকে মলোকাল দ্বীপত প্ৰায় ৫০,০০০ ৰ পৰা ৭০,০০০ ফুটুকী হৰিণ আছিল, যাৰ বিপৰীতে মানুহৰ জনসংখ্যা আছিল মাত্ৰ ৭,৫০০ জন। ২০২১ চনলৈকে হোৱা খৰাঙৰ বাবে শ শ হৰিণ অনাহাৰে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।<ref>{{cite news |last=Jones |first=Caleb |title=Deer native to India starve to death amid drought in Hawaii |work=[[Associated Press]] |date=9 February 2021 |url=https://apnews.com/article/science-deer-droughts-coronavirus-pandemic-hawaii-ca975acd65b3f30d9296963263af6f0e |access-date=1 October 2023}}</ref> ফুটুকী হৰিণক লানাই দ্বীপতো প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল আৰু অতি সোনকালে দুয়োটা দ্বীপতে ইহঁতৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। চিকাৰৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিবলৈ ১৯৫০ চনত মাউই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ মুকলি কৰা হৈছিল। যিহেতু হাৱাই দ্বীপপুঞ্জত ফুটুকী হৰিণৰ কোনো প্ৰাকৃতিক চিকাৰী নাই, গতিকে ইহঁতৰ জনসংখ্যা প্ৰতি বছৰে ২০ ৰ পৰা ৩০% বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত কৃষি আৰু প্ৰাকৃতিক অঞ্চলৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হৈছিল।<ref>{{cite news |last=McAvoy |first=A. |date=2012 |title=Mystery deer growth pitting hunters against Hawaii |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/mystery-deer-growth-pitting-hunters-against-hawaii-173250448.html |access-date=24 May 2012}}</ref> মাউই দ্বীপৰ এই অতিৰিক্ত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰিবলৈ ২০১৭ চনত 'মাউই নুই' নামৰ এটা কোম্পানী প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল যিয়ে হৰিণ চিকাৰ কৰি তাৰ মঙহ বিক্ৰী কৰে।<ref>{{cite magazine|last=Nosowitz |first=D. |title=The Struggle to Contain, and Eat, the Invasive Deer Taking over Hawaii |magazine=[[Modern Farmer (magazine)|Modern Farmer]] |date=2021 |url=https://modernfarmer.com/2021/05/the-struggle-to-contain-and-eat-the-invasive-deer-taking-over-hawaii/ |access-date=1 October 2023}}</ref> ২০২২ চনত কোম্পানীটোৱে ৯,৫২৬ টা হৰিণ ধৰিছিল আৰু ২,০০,০০০ কিলোগ্ৰাম হৰিণৰ মঙহ বিক্ৰী কৰিছিল। USDAৰ এজন প্ৰতিনিধিৰ উপস্থিতিত ইনফ্ৰাৰেড প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি নিশাৰ ভাগত এই হৰিণবোৰ সংগ্ৰহ কৰা হয়।<ref>{{Cite web |last=Perry |first=B. |date=2024 |title=Kahikolu Project on Maui targets axis deer and widespread environmental impacts |url=https://mauinow.com/2024/06/29/kahikolu-project-targets-axis-deer-and-widespread-environmental-impacts/ |access-date=2024-07-01 |work=Maui Now}}</ref> ইহঁতক [[হাৱাই দ্বীপ]]তো মুকলি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল, কিন্তু অন্যান্য দ্বীপসমূহত ফুটুকী হৰাঙে কৰা পৰিৱেশৰ ক্ষতিৰ বাবে বিজ্ঞানীসকলৰ হেঁচাত এই পৰিকল্পনা পৰিত্যাগ কৰা হয়। ২০১২ চনত হাৱাই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ দেখা গৈছিল; বন্যপ্ৰাণী বিষয়াসকলে ভাবিছিল যে মানুহে হেলিকপ্টাৰেৰে বা নাৱেৰে হৰিণবোৰ দ্বীপটোলৈ আনিছিল। ২০১২ চনত এজন হেলিকপ্টাৰ চালকে মাউইৰ পৰা হাৱাইলৈ চাৰিটা ফুটুকী হৰিণ পৰিবহণ কৰাৰ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{cite news |author=McAvoy, A. |date=2012 |title=Alleged animal smugglers used helicopters to fly sheep to Maui, deer to Big Island |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/alleged-animal-smugglers-used-helicopters-fly-sheep-maui-053016426.html |access-date=22 August 2012}}</ref> বৰ্তমান হাৱাইৰ আইনে "বনৰীয়া হৰিণ ইচ্ছাকৃতভাৱে ৰখা, এক দ্বীপৰ পৰা আন দ্বীপলৈ পৰিবহণ কৰা বা মুক্ত কৰা" নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{cite news |title=New law prohibits having or releasing feral deer in Hawaii |work=Honolulu Star-Advertiser |url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626141712/http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |date=21 June 2012 |access-date=21 June 2012 |archive-date=26 June 2012}}</ref> ১৯৩২ চনত ফুটুকী হৰিণক [[টেক্সাছ]]ত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ১৯৮৮ চনলৈকে মধ্য আৰু দক্ষিণ টেক্সাছৰ ২৭খন কাউণ্টিত ইহঁতৰ স্বাৱলম্বী জাক গঠন হৈছিল।<ref>{{cite web |author1=Davis, W. B. |author2=Schmidly, D. J. |title=Axis Deer |work=The Mammals of Texas – Online Edition |publisher=Texas Tech University |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |access-date=24 May 2012 |archive-date=31 December 2017}}</ref> ফুটুকী হৰিণ আটাইতকৈ বেছি এডৱাৰ্ডছ মালভূমিত পোৱা যায়।<ref>{{cite web |last=Ables |first=E. D. |title=Axis Deer |work=Handbook of Texas Online |publisher=Texas State Historical Association |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/tca03 |access-date=24 May 2012}}</ref> ===ক্ৰৱেছিয়া=== ১৯১১ চনত অজ্ঞাত উৎসৰ পৰা অনা ফুটুকী হৰিণ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও ইহঁত ৰাব দ্বীপতো বাস কৰে। ২০১০ চনৰলৈকে এই দ্বীপসমূহত ইহঁতৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ২০০ টা। চিকাৰীসকলে এই প্ৰজাতিটোক [[ক্ৰৱেছিয়া]]ৰ মূল ভূখণ্ডত প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা বিফল হৈছিল।<ref>{{cite book |author1=Kusak, J. |author2=Krapinec, K. |name-list-style=amp |date=2010 |chapter=23. Ungulates and their management in Croatia |pages=527–539 |title=European Ungulates and their Management in the 21st Century |editor1-last=Apollonio |editor1-first=M. |editor2-last=Andersen |editor2-first=R. |editor3-last=Putman |editor3-first=R. |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-76061-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA527}}</ref> ===কলম্বিয়া=== এণ্টিঅ’কিয়া বিভাগৰ পুৱেৰ্টো ত্ৰিউনফো পৌৰসভাৰ ওচৰৰ এখন আন্তঃআন্দিয়ান উপত্যকাত প্ৰৱৰ্তন কৰা ফুটুকী হৰিণৰ জাক দেখা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |author1=Ramírez-Chaves, H. |author2=Roncancio-Duque, N. |author3=Morales-Martínez, D.M. |year=2023 |title=Más allá de los hipopótamos: evidencia de un venado introducido en Colombia |journal=Revista de la Academia Colombiana de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales |volume=47 |issue=185 |pages=882–888 |doi=10.18257/raccefyn.1953 |doi-access=free}}</ref> ==আচৰণ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ== [[File:Deer herd drinking water at the watering hole.jpg|thumb|পানীৰ উৎসত পানী খাই থকা এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণ দিনৰ ভাগত সক্ৰিয় হৈ থাকে। গ্ৰীষ্মকালত, যেতিয়া উষ্ণতা {{Convert|80|F|C}} বা তাতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া ইহঁতে ছাঁত জিৰণি লয় আৰু সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপৰ পৰা হাত সাৰি চলিবলৈ চেষ্টা কৰে; গধূলি নামি অহাৰ লগে লগে ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা আটাইতকয়ে বৃদ্ধি পায়। দিনবোৰ ক্ৰমান্বয়ে ঠাণ্ডা হোৱাৰ লগে লগে, সূৰ্যোদয়ৰ আগতেই ইহঁতে খাদ্যৰ সন্ধান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু ৰাতিপুৱাৰ ভাগত এই সক্ৰিয়তা চৰম পৰ্যায় পায়। দুপৰীয়াৰ ভাগত ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়, সেই সময়ত প্ৰাণীবোৰে জিৰণি লয় বা লাহে লাহে ইফাল-সিফাল কৰে। আবেলিৰ শেষৰ ফালে পুনৰ খাদ্যৰ সন্ধান আৰম্ভ হয় আৰু মাজনিশিলৈকে চলি থাকে। সূৰ্যোদয়ৰ কেইঘণ্টামান আগতে ইহঁতে টোপনি যায়, সাধাৰণতে মুকলি ঘাঁহনিতকৈ তুলনামূলকভাৱে শীতল অৰণ্যৰ ভিতৰভাগত ইহঁতে জিৰণি লয়।<ref name=schaller>{{cite book |last=Schaller |first=G.B. |date=1984 |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |edition=Midway reprinted |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-73631-0}}</ref> এই হৰিণবোৰে সাধাৰণতে খাদ্য আৰু পানীৰ উৎসৰ সন্ধানত যাত্ৰা কৰোঁতে, এশাৰী হৈ নিৰ্দিষ্ট পথেৰে গতি কৰে আৰু এটাৰ পৰা আনটোৰ মাজত নিজৰ শৰীৰৰ প্ৰস্থতকৈ দুইৰ পৰা তিনিগুণ দূৰত্ব বজাই ৰাখে।<ref name=texas/> [[Gir National Park|গিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত, সকলো ঋতুৰ তুলনাত গ্ৰীষ্মকালত ফুটুকী হৰাঙে আটাইতকয়ে বেছি দূৰত্ব ভ্ৰমণ কৰে।<ref name=gir>{{cite thesis |last=Dave |first=C.V. |year=2008 |type=PhD thesis |title=Ecology of Chital (''Axis axis'') in Gir |publisher=[[Saurashtra University]] |url=http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf |pages=21–209 |access-date=13 March 2016 |archive-date=21 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521191048/http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf}}</ref> যেতিয়া ইহঁতে সতৰ্কতাৰে চাৰিওফালৰ পৰিৱেশ নিৰীক্ষণ কৰে, তেতিয়া ফুটুকী হৰাঙে লৰচৰ নকৰাকৈ থিয় হৈ সম্ভাৱ্য বিপদৰ দিশলৈ মুখ কৰি অতি মনোযোগেৰে শুনে। ওচৰত থকা অন্যান্য হৰিণবোৰেও এই একেই ভংগীমা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। চিকাৰীৰ পৰা আত্মৰক্ষাৰ উপায় হিচাপে, ফুটুকী হৰাঙে দলবদ্ধভাৱে পলায়ন কৰে (খটীয়া হৰিণৰ বিপৰীতে, যিবোৰে বিপদৰ সংকেট পালে ইফালে-সিফালে সিঁচৰতি হৈ পৰে); তীব্ৰ গতিত দৌৰাৰ পিছত ইহঁতে প্ৰায়ে ঘন হাবিৰ আঁৰত আত্মগোপন কৰে। দৌৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰাঙে নেজডাল ওপৰলৈ দাঙি ধৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ বগা তলৰ অংশটো দৃশ্যমান হয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰাঙে প্ৰায় {{cvt|1.5|m}} পৰ্যন্ত ওখ বেৰ জপিয়াই পাৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু ইহঁতে বেৰৰ তলেৰে সৰকি যাবলৈহে বেছি পচন্দ কৰে। ইহঁতে সাধাৰণতে সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থলৰ {{cvt|300|m}} দূৰত্বৰ ভিতৰতে অৱস্থান কৰে।<ref name=valerius>{{cite book |last=Geist |first=V. |date=1998 |title=Deer of the World: their Evolution, Behaviour and Ecology |edition=1st |publisher=Stackpole Books |location=Mechanicsburg, Pennsylvania |url={{Google Books |plainurl=yes |id=bcWZX-IMEVkC |page=58}} |pages=58–73 |isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref> ফুটুকী হৰাঙে এক মাতৃপ্ৰধান (matriarchal) জাক গঠন কৰে, য’ত এজনী প্ৰাপ্তবয়স্ক মাইকী হৰিণ আৰু তাইৰ চলিত বৰ্ষৰ তথা পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ পোৱালিসমূহ থাকে। এই জাকত যিকোনো বয়সৰ আৰু যিকোনো লিংগৰ হৰিণ থাকিব পাৰে।<ref name=ables/><ref name=wg>{{cite journal |last1=Ramesh |first1=T. |last2=Sankar |first2=K. |last3=Qureshi |first3=Q. |last4=Kalle |first4=R. |year=2010 |title=Group size, sex and age composition of chital (''Axis axis'') and sambar (''Rusa unicolor'') in a deciduous habitat of Western Ghats |journal=Mammalian Biology – Zeitschrift für Säুgetierkunde |volume=77 |issue=1 |pages=53–59 |url=https://www.researchgate.net/publication/229353967 |doi=10.1016/j.mambio.2011.09.003}}</ref> সাধাৰণতে সৰু সৰু জাক দেখিবলৈ পোৱা যায় যদিও কেতিয়াবা ১০০ টা পৰ্যন্ত হৰিণৰ বিশাল সমাৱেশো প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=texas/> পোৱালি আৰু মাকৰ জাকটোক বাদ দি আন গোটবোৰ শিথিল হয় আৰু প্ৰায়ে ভাঙি পুনৰ গঠিত হয়।<ref name="de silva">{{cite journal |last1=De Silva |first1=P.K. |last2=De Silva |first2=M. |year=1993 |title=Population structure and activity rhythm of the spotted deer in Ruhuna National Park, Sri Lanka |journal=Developments in Animal and Veterinary Sciences |issue=26 |pages=285–294}}</ref> টেক্সাছত পোৱা জাকবোৰত ১৫টালৈকে সদস্য থাকে।<ref name=ables/> বৰ্ষাকালত নল্লামালা পাহাৰৰ ঘাঁহনিত ৪০টা পৰ্যন্ত সদস্য থকা ডাঙৰ জাক দেখা গৈছিল।<ref name=ap>{{cite journal |last=Srinivasulu |first=C. |year=2001 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) herd composition and sex ratio on the Nallamala Hills of Eastern Ghats, Andhra Pradesh, India |journal=Zoos' Print Journal |volume=16 |issue=12 |pages=655–658 |doi=10.11609/jott.zpj.16.12.655-8 |doi-access=free}}</ref> জাকবোৰৰ লিংগ অনুপাত ঋতু অনুসৰি সলনি হয়, সম্ভৱতঃ পোৱালি জন্ম দিয়াৰ আগে আগে মাইকী হৰিণবোৰে নিজকে সংগীৰ পৰা আঁতৰাই ৰখাৰ প্ৰৱণতাৰ বাবে এনে হয়। একেদৰে, প্ৰজনন ঋতুত মতা হৰিণবোৰেও নিজৰ জাক এৰি গুচি যায়, যাৰ ফলত জাকৰ গাঁথনি সলনি হয়।<ref name=wg/> [[File:Ranthambore National Park view.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰধান চিকাৰীসমূহৰ ভিতৰত [[বাঘ]], [[নহৰফুটুকী বাঘ]], [[অজগৰ সাপ]] আৰু [[বনৰীয়া কুকুৰ]] অন্যতম। হেপাহ, [[শিয়াল]] আৰু সোণালী শিয়ালে সাধাৰণতে ইহঁতৰ পোৱালিবোৰক লক্ষ্য কৰি লয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰিণ এবিধ বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দ কৰা প্ৰাণী। উত্তৰ আমেৰিকাৰ এল্ক পহুৰ দৰেই ইহঁতেও চিঞৰ বা গৰ্জন কৰে আৰু বিপদৰ সংকেটসূচক ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে।<ref name=texas/> অৱশ্যে ইহঁতৰ মাত এল্ক বা [[ৰঙা হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়; ইহঁতৰ মাতটো মূলতঃ কৰ্কশ গৰ্জন বা জোৰদাৰ গোঁগোঁৱনিৰ দৰে।<ref name=valerius/> এই গৰ্জন বা চিঞৰ সাধাৰণতে প্ৰজনন ঋতুৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হয়।<ref name=schaller/><ref name="Mishra 1987">Mishra, H. and Wemmer, C. 1987. "The comparative breeding ecology of four cervids in Royal Chitwan National Park, Nepal". Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press.</ref> গৰ্ভধাৰণৰ বাবে প্ৰস্তুত থকা (oestrus) মাইকী হৰিণক পহৰা দি থকা প্ৰতিপত্তিশালী মতা হৰিণবোৰে কম শক্তিশালী মতা হৰিণবোৰক উদ্দেশ্য কৰি তীক্ষ্ণ গৰ্জন কৰে।<ref name=valerius/> আক্ৰমণাত্মক প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত বা জিৰণি লৈ থকা অৱস্থাত মতা হৰিণবোৰে এক প্ৰকাৰৰ হুমুনিয়াহ বা কেঁকনিৰ দৰে শব্দ কৰিব পাৰে।<ref name=ables/> বিপদৰ উমান পালে বা চিকাৰীৰ সন্মুখীন হ’লে ফুটুকী হৰাঙে, বিশেষকৈ মাইকী আৰু পোৱালিবোৰে, একেৰাহে ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে। মাকক বিচাৰি ফুৰা পোৱালিবোৰে প্ৰায়ে মিহি সুৰত চিঞৰে। ফুটুকী হৰাঙে অন্যান্য কেইবাশ্ৰেণীৰ প্ৰাণী, যেনে [[শালিকা]] আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ বিপদৰ সংকেটসূচক মাতৰ প্ৰতিও সঁহাৰি জনাব পাৰে।<ref name=valerius/> [[File:Tiger and deers.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত বাঘ আৰু ফুটুকী হৰিণ]] মতা হৰিণৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণ অতি স্পষ্টকৈ দেখা যায়। মতা হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত থকা প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি সুবিকশিত হয়। ইহঁতে পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হৈ ওখ গছৰ ডালবোৰ স্পৰ্শ কৰে আৰু তাত নিজৰ গন্ধ বা গোন্ধ এৰি থৈ যাবলৈ উন্মুক্ত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিৰে ঘঁহি দিয়ে। খাদ্য গ্ৰহণৰ সময়তো এই ভংগীমা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰস্ৰাৱৰ জৰিয়তে এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণো দেখিবলৈ পোৱা যায়; প্ৰস্ৰাৱৰ গোন্ধ সাধাৰণতে গ্ৰন্থিৰ পৰা নিৰ্গত গোন্ধতকৈ অধিক তীব্ৰ হয়। মতা হৰিণবোৰৰ মাজত যুঁজ আৰম্ভ হোৱাৰ পূৰ্বে তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ মতা হৰিণে আনটোৰ সন্মুখত নিজৰ আধিপত্য প্ৰদৰ্শন কৰে; এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত সি ফুচফুচ কৰা বা সুঁহুৰি মৰাৰ দৰে শব্দ কৰে, নেজডাল আনটো মতা হৰিণৰ ফালে কৰি তাৰ পৰা আঁতৰি যায়, নাকটো মাটিৰ পিনে টোঁৱাই ৰাখে, কাণ দুখন তললৈ নমাই দিয়ে, শিংবোৰ পোন কৰি ৰাখে আৰু ওপৰৰ ওঁঠটো দাঙি ধৰে। এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত প্ৰায়ে গাৰ নোমবোৰ থিয় হৈ পৰে। মতা হৰিণে অতি ধীৰ গতিৰে আনটোৰ ফালে আগবাঢ়ি যায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে টান শিং থকা হৰিণৰ দৰে পোন হৈ থিয় হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে কুঁজা হৈ পৰিব পাৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰতিদ্বন্দ্বী দুয়োটাই শিং আবদ্ধ কৰি এটা আনটোক হেঁচা মাৰি ধৰে; এই সময়ত সৰু মতা হৰিণে কেতিয়াবা এনে এক শব্দ কৰে, যিটো [[শৰপহু]]ৰ মাততকৈও ডাঙৰ হয়, কিন্তু [[দল-হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়। যুঁজখন সমাপ্ত হয় যেতিয়া মতা হৰিণকেইটা পিছলৈ খোজ কাঢ়ি আঁতৰি যায়, বা সাধাৰণতে যুঁজ এৰি খাদ্য খাবলৈ গুচি যায়।<ref name=valerius/> এই যুঁজবোৰ সাধাৰণতে মাৰাত্মক বা মাৰাত্মকভাৱে গুৰুতৰ নহয়।<ref name=schaller/> হৰিণবোৰে কেতিয়াবা এটা আনটোক কামুৰিবও পাৰে।<ref name=valerius/> ঘৰচীয়া শালিকাবোৰ প্ৰায়ে ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।<ref name=waring /> ফুটুকী হৰিণৰ জাক আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ দলৰ মাজত এক অতি আকৰ্ষণীয় আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দেখিবলৈ পোৱা যায়। ফুটুকী হৰাঙে হনূমান বান্দৰৰ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিশক্তি আৰু গছৰ ওপৰৰ পৰা পহৰা দিয়াৰ ক্ষমতাৰ দ্বাৰা লাভৱান হয়, আনহাতে হনূমান বান্দৰে ফুটুকী হৰিণৰ তীব্ৰ ঘ্ৰাণশক্তিৰ দ্বাৰা লাভৱান হয়; এই দুয়োটা শক্তিয়ে ইহঁতক সম্ভাৱ্য বিপদৰ পৰা সাৱধান কৰি ৰখাত সহায় কৰে।<ref name=schaller/> ইয়াৰ উপৰিও হনূমান বান্দৰে গছৰ পৰা পেলাই দিয়া ''Terminalia bellirica'' (ভোমোৰা) আৰু ''Phyllanthus emblica'' (আমলখি) আদি গছৰ ফলসমূহ খাইও ফুটুকী হৰিণ উপকৃত হয়। [[Western Ghats|পশ্চিম ঘাট]] পৰ্বতমালাত ফুটুকী হৰাঙে [[শৰপহু]]ৰ সৈতে একেলগে খাদ্য অন্বেষণ কৰা প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=wg/> ===খাদ্যভ্যাস=== [[File:Axis axis (Nagarhole, 2010).jpg|thumb|[[Nagarhole National Park|নাগৰহৌলে]]ত খাদ্য গ্ৰহণ কৰি থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Nagjirar ekla harin - Debabrata Ghosh.jpg|thumbnail|right|ঘাঁহ খাই থকা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰাঙে ঘাঁহনিৰ ঘাঁহ খোৱাৰ লগতে গছ-লতাৰ পাত-ডাল আদিও ভক্ষণ কৰে। ইহঁতে মূলতঃ সমগ্ৰ বছৰজুৰি ঘাঁহ খাইয়ে জীৱন ধাৰণ কৰে। ইহঁতে কোমল গজালি বা পোখা খাবলৈ বেছি পচন্দ কৰে; কোমল ঘাঁহৰ অভাৱত ওখ আৰু কৰ্কশ ঘাঁহৰ আগবোৰ কামুৰি খায়। কেৱল শীতকালত—অক্টোবৰৰ পৰা জানুৱাৰী মাহলৈকে—যেতিয়া ঘাঁহবোৰ শুকাই খোৱাৰ অনুপযোগী হৈ পৰে, তেতিয়া গছ-লতাৰ পাত-ডাল ইহঁতৰ খাদ্যৰ এক ডাঙৰ অংশ হৈ পৰে। ইয়াৰ ভিতৰত লতা-জাতীয় উদ্ভিদ, গুল্ম, গছৰ পাত, ফল-মূল আৰু সৰু সৰু বনৌষধি অন্তৰ্ভুক্ত; ইহঁতে প্ৰায়ে ''Moghania'' প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ বেছি পচন্দ কৰে। [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত ফুটুকী হৰাঙে ভক্ষণ কৰা ফলবোৰৰ ভিতৰত জানুৱাৰীৰ পৰা মে’ মাহলৈকে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ ''Ficus'' (ডিমৰু আদি), মে’ৰ পৰা জুন মাহলৈকে ''Cordia myxa'' (লহজান) আৰু জুনৰ পৰা জুলাই মাহলৈকে ''Syzygium cumini'' (জামু) অন্যতম। ইহঁতে সাধাৰণতে দলবদ্ধ হৈ অতি ধীৰ গতিৰে খোজ কাঢ়ি খাদ্য গ্ৰহণ কৰে।<ref name=schaller/> একেলগে ঘাঁহ চৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰিণবোৰ সাধাৰণতে নীৰৱ হৈ থাকে। মতা হৰিণবোৰে প্ৰায়ে ওখ ডাল-পাত ঢুকি পাবলৈ পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হয়। ইহঁতে দিনটোত প্ৰায় দুবাৰকৈ অতি সাৱধানতাৰে পানীৰ উৎসসমূহলৈ যায়।<ref name=valerius/> কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত, কেলচিয়াম আৰু ফচফৰাছ পেন্টক্সাইডেৰে সমৃদ্ধ খনিজ মাটিৰ স্তৰসমূহ ইহঁতে সন্মুখৰ দাঁতেৰে খোৱা দেখা গৈছে। খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ ফুটুকী হৰাঙে হাড় আৰু সৰি পৰা শিংবোৰো চোবায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে এনেদৰে হাড় বা শিং চোবোৱা কাৰ্যত অধিক মাত্ৰাত লিপ্ত হয়।<ref>{{Cite journal |last=Barrette |first=C. |date=1985 |title=Antler eating and antler growth in wild Axis deer |journal=Mammalia |volume=49 |issue=4 |doi=10.1515/mamm.1985.49.4.491 |s2cid=85046773}}</ref> [[Sundarbans|সুন্দৰবন]]ৰ ফুটুকী হৰিণবোৰ সৰ্বভক্ষীও হ’ব পাৰে; কিছুমান হৰিণৰ পাকস্থলীৰ প্ৰথম কোঠালীত কেকোঁৰাৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে।<ref name=schaller/> ===প্ৰজনন=== [[File:005 Baby chital portrait in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Newborn in Ranthambore National Park|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা নৱজাত ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:Spotted deer (Axis axis) mother with newborn.jpg|thumb|নৱজাত পোৱালিৰ সৈতে এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Chital sparring Kanha.JPG|thumb|শিং জোঁট লগাই যুঁজত লিপ্ত হোৱা দুটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া সমগ্ৰ বছৰজুৰি চলি থাকে, অৱশ্যে ভৌগোলিক স্থানভেদে ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ সময়সীমা ভিন্ন হ’ব পাৰে। সমগ্ৰ বছৰজুৰি শুক্ৰাণু উৎপাদন হয়, যদিও শিং গজি উঠাৰ সময়ছোৱাত টেষ্ট’ষ্টেৰনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস পায়। মাইকী হৰিণৰ এটা নিয়মীয়া ঋতুচক্ৰ থাকে, যিটো প্ৰতি তিনি সপ্তাহৰ মূৰে মূৰে হয়। সন্তান জন্ম দিয়াৰ ২ ৰ পৰা ১৬ সপ্তাহৰ পিছত মাইকী হৰিণজনীয়ে পুনৰ গৰ্ভধাৰণ কৰিব পাৰে। কঠিন শিং থকা মতা হৰিণবোৰে সিহঁতৰ আকৃতি যিয়েই নহওক কিয়, কোমল মখমল-সদৃশ শিং থকা বা শিং নোহোৱা হৰিণবোৰৰ ওপৰত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। প্ৰজনন কালত মতা হৰিণে গৰ্ভধাৰণৰ বাবে সাজু থকা এজনী মাইকী হৰিণৰ পিছ লয় আৰু তাইক পহৰা দিয়ে; এই সময়ছোৱাত মতা হৰিণটোৱে অনাহাৰে থাকে। সংগমৰ পূৰ্বে এই যুগলটোৱে ইটোৱে সিটোক খেদি ফুৰা আৰু পাৰস্পৰিকভাৱে নোম চাফা কৰি দিয়া কাৰ্যত লিপ্ত হয়।<ref name=valerius/> পোৱালি জন্ম হোৱাৰ পিছত প্ৰথম এসপ্তাহ তাক লুকুৱাই ৰখা হয়। এই লুকুৱাই ৰখাৰ সময় আন বেছিভাগ হৰিণৰ তুলনাত বহু চুটি। মাক আৰু পোৱালিৰ মাজৰ বান্ধোন সিমান দৃঢ় নহয়, কিয়নো ইহঁত দুয়ো প্ৰায়ে ইটো সিটোৰ পৰা পৃথক হৈ পৰে; অৱশ্যে যিহেতু ইহঁতৰ জাকবোৰ সংবদ্ধ হয়, সেয়েহে ইহঁতে অতি সহজে পুনৰ একত্ৰিত হ’ব পাৰে। যদি পোৱালিটোৰ মৃত্যু হয়, তেন্তে মাকজনীয়ে একে বছৰতে দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে সন্তান জন্ম দিবলৈ পুনৰ প্ৰজনন কৰিব পাৰে। মতা হৰিণবোৰ সাতৰ পৰা আঠ বছৰ বয়সলৈকে বাঢ়ি থাকে। আৱদ্ধ অৱস্থাত ইহঁতৰ গড় আয়ুস প্ৰায় ২২ বছৰ হয়। অৱশ্যে, বন্য অৱস্থাত চিকাৰীৰ আক্ৰমণ আৰু পাৰস্পৰিক প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ইহঁতৰ জীৱনকাল মাত্ৰ পাঁচৰ পৰা দহ বছৰহে হয়।<ref name=valerius/><ref name=schaller/> ==সংৰক্ষণ স্থিতি== ফুটুকী হৰিণক [[IUCN Red List|আইইউচিএন-ৰঙা তালিকা]]ত ন্যূনতম চিন্তাৰ বিষয় হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে "কিয়নো ই এক অতি বিশাল ভৌগোলিক অঞ্চলজুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াৰ ভিতৰত বহুতো ডাঙৰ জনসংখ্যা বিদ্যমান"।<ref name=iucn /> বৰ্তমান ইয়াৰ সমগ্ৰ বাসস্থানজুৰি ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি কোনো ডাঙৰ ভাবুকি নাই আৰু ইহঁতে বহুতো সংৰক্ষিত বনাঞ্চলত বাস কৰে। অৱশ্যে, অবৈধ চিকাৰ আৰু পোহনীয়া গৰু-ম’হৰ সৈতে হোৱা প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে বহু ঠাইত ইহঁতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব পাৰিপাৰ্শ্বিক ধাৰণ ক্ষমতাৰ তুলনাত কম। মঙহৰ বাবে কৰা চিকাৰৰ ফলত ইয়াৰ সংখ্যা যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে আৰু কিছুমান ঠাইত স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn /> এই হৰিণবিধক ভাৰতীয় বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) আইন (১৯৭২)-ৰ অনুসূচী ৩-ৰ অধীনত<ref name=sankar /> আৰু বাংলাদেশৰ বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) (সংশোধন) আইন, ১৯৭৪-ৰ অধীনত সংৰক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> ইয়াৰ সুন্দৰ সংৰক্ষণ স্থিতিৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হৈছে এক প্ৰজাতি হিচাপে ইয়াৰ আইনী সুৰক্ষা আৰু সক্ৰিয় সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহৰ এক শক্তিশালী নেটৱৰ্ক।<ref name=iucn /> ফুটুকী হৰিণক [[Andaman Islands|আন্দামান দ্বীপপুঞ্জ]], [[আৰ্জেণ্টিনা]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[ব্ৰাজিল]], [[চিলি]], [[মেক্সিকো]], [[পাৰাগুৱে]], [[উৰুগুৱে]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]ৰ আলাবামা, কেলিফৰ্ণিয়াৰ পইণ্ট ৰেইছ নেচনেল চিচ’ৰ, ফ্ল’ৰিডা, হাৱাই, মিচিচিপি আৰু টেক্সাছত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> ১৯১১ চনত ইয়াক ইউৰোপীয় চিৰিয়াখানাৰ বাবে ক্ৰৱেছিয়াৰ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জৰ এক জলবায়ু-অনুকূলীকৰণ কেন্দ্ৰলৈ অনা হৈছিল; পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭৪ আৰু ২০১২ চনত ইয়াক ক্ৰমে ৰাব আৰু ডুগি অ’টক দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।<ref>{{cite journal |author1=Šprem, N. |author2=Stipoljev, S. |author3=Ugarković, D. |author4=Buzan, E. |year=2021 |title=First genetic analysis of introduced axis deer from Croatia |journal=Mammalian Biology |volume=101 |issue=6 |pages=1121–1125 |doi=10.1007/s42991-021-00164-9 |url=https://www.vsvo.si/wp-content/uploads/2021/08/Sprem2021_Article_FirstGeneticAnalysisOfIntroduc.pdf}}</ref> ২০২২ চনৰ ২ আগষ্টৰ পৰা কাৰ্যকৰী হোৱাকৈ, [[European Union|ইউৰোপীয় ইউনিয়নে]] ফুটুকী হৰিণক ইউনিয়নৰ উদ্বেগজনক আক্ৰমণাত্মক বিদেশী প্ৰজাতিৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে আৰু ইয়াৰ আমদানী নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{Cite web |date=2022 |title=Commission Implementing Regulation (EU) 2022/1203 of 12 July 2022 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32022R1203&from=CS#ntr2-L_2022186EN.01001001-E0002 |access-date=2022-07-29 |website=Official Journal of the European Union}}</ref> ==তথ‍্য উৎস== {{Reflist}} n8tqgvfqr2bp6c4g5j8mrjkll07t4xt 623290 623289 2026-08-04T16:44:37Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623290 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = মধ্য [[Pleistocene|প্লেইষ্ট'চিন]]-[[Holocene|বৰ্তমান]]<ref name=Suraprasit2016/> | image = 066 Chital in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg | image_caption = [[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ | image2 = Spotted deer (Axis axis) female.jpg | image2_caption = মধ্য প্ৰদেশৰ [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Axis axis'' |name-list-style=amp |author=Duckworth, J.W. |author2=Kumar, N.S. |author3=Anwarul Islam, M. |author4=Sagar Baral, H. |author5=Timmins, R. |date=2015 |article-number=e.T41783A22158006 |doi=10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T41783A22158006.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | genus = Axis | species = axis | authority = ([[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777) | range_map = Chital range map.png | range_map_caption = ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিতৰণ (২০১১)<ref name=iucn /> | synonyms_ref = <ref name="sri">{{cite book |title=South Asian Mammals: their Diversity, Distribution, and Status |last1=Srinivasulu |first1=C. |last2=Srinivasulu |first2=B. |publisher=Springer |location=New York |url={{Google Books |id=PEsIul417ewC |plainurl=yes |page=357}} |date=2012 |pages=357–358 |isbn=978-1-4614-3449-8}}</ref><ref name=MSW3 /> | synonyms = {{collapsible list |''Axis major'' {{small|Hodgson, 1842}} |''A. minor'' {{small|Hodgson, 1842}} |''Cervus axis ceylonensis''{{small| ([[Johann Baptist Fischer|J. B. Fischer]], 1829)}} |''C. a. indicus'' {{small|(J. B. Fischer, 1829)}} |''C. a. maculatus'' {{small|([[Robert Kerr (writer)|Kerr]], 1792)}} |''C. a. zeylanicus'' {{small|([[Richard Lydekker|Lydekker]], 1905)}} |''C. nudipalpebra'' {{small|(Ogilby, 1831)}} |''Rusa axis zeylanicus'' {{small|(Lydekker, 1905)}} }} }} '''ফুটুকী হৰিণ''' বা '''চিতল হৰিণ''' ('''''Axis axis''''') ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক থলুৱা [[হৰিণ]]ৰ এক [[species|প্ৰজাতি]]। ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ইয়াৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। এই মধ্যমীয়া আকৃতিৰ হৰিণবিধৰ মতা প্ৰাণীৰ কান্ধৰ উচ্চতা প্ৰায় ৯০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকী প্ৰাণীৰ ৭০ চেণ্টিমিটাৰ হয়। মতা হৰিণৰ ওজন ৭০-৯০ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে মাইকী হৰিণৰ ওজন প্ৰায় ৪০-৬০ কিলোগ্ৰাম হয়। ইহঁতৰ ক্ষেত্ৰত লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং থাকে। শৰীৰৰ ওপৰৰ অংশ সোণালীৰপৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়। তিনিটা শাখা যুক্ত শিংবোৰ প্ৰায় ১ মিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হয়। ==ব্যুৎপত্তি== "চিতল" বা "chital" (উচ্চাৰণ: {{IPAc-en|tʃ|iː|t|əl}})<ref>{{Dictionary.com|Chital|access-date=24 December 2019}}</ref> নামটো হিন্দী ভাষাৰ ''cītal'' ({{langx|hi|चीतল}}) শব্দৰপৰা আহিছে। ই মূলতঃ [[Sanskrit Language|সংস্কৃত]] শব্দ ''{{IAST|citrala}}'' (চিত্ৰল)-ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "চিত্ৰ-বিচিত্ৰ" বা "ফুটুকীয়া।" [[cheetah|চিতাবাঘ]] নামটোৰো উৎপত্তি একেই। "চিতল" নামটোৰ অন্যান্য ৰূপবোৰৰ ভিতৰত "cheetal" আৰু "cheetul" অন্তৰ্ভুক্ত। এই হৰিণবিধক ইংৰাজীত ইণ্ডিয়ান স্পটেড ডিয়েৰ (Indian spotted deer), কেৱল স্পটেড ডিয়েৰ (spotted deer) বা এক্সিঁচ ডিয়েৰ (axis deer) বুলিও জনা যায়। অসমীয়া ভাষাত এই হৰিণৰ গোটেই গাত বগা বগা ফুট থকাৰ বাবেই ইয়াক সাধাৰণতে '''ফুটুকী হৰিণ''' বুলি কোৱা হয়। ==শ্ৰেণীবিভাজন আৰু বংশাৱলী== ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ফুটুকী হৰিণক ''Cervus axis'' হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল।<ref>{{cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |author-link=Johann Christian Polycarp Erxleben |date=1777 |chapter=''Axis'' |title=Systema Regni Animalis per Classes, Ordines, Genera, Species, Varietates cvm Synonymia et Historia Animalivm |language=la |page=312 |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/312}}</ref> ১৮২৭ চনত Charles Hamilton Smithয়ে ইয়াক ''Cervus'' বংশৰ অধীনত এটা সুকীয়া উপবংশ ''Axis''-ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।<ref>{{cite book |last=Cuvier |first=G. |author-link=Georges Cuvier |date=1827 |title=The Animal Kingdom arranged in Conformity with its Organization |publisher=William Clowes |location=London |volume=5 |page=312 |url={{Google Books |id=VexZAAAAcAAJ |plainurl=yes |page=312}}}}</ref><ref name=MSW3>{{MSW3 Artiodactyla |id=14200345 |page=661 |heading=Species ''Axis axis''}}</ref> ১৯৮৭ চনত Colin P. Groves আৰু Peter Grubbয়ে ''Axis''-ক এটা স্বতন্ত্ৰ বংশৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite book |last1=Groves |first1=C. P. |author1-link=Colin Groves |last2=Grubb |first2=P. |author2-link=Peter Grubb (zoologist) |year=1987 |chapter=Relationships of living deer |title=Biology and Management of the Cervidae |editor=Wemmer, C. M. |publisher=Smithsonian Institution Press |location=Washington, D.C. |pages=21–59 |isbn=978-0-87474-980-9}}</ref> পূৰ্বতে ''Hyelaphus'' বংশটোকো ''Axis''-ৰ এক উপবংশ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।<ref name=sri /> কিন্তু এক দৈহিক গঠনগত বিশ্লেষণে ''Axis'' আৰু ''Hyelaphus''-ৰ মাজত উল্লেখনীয় পাৰ্থক্য দেখুৱাই দিয়ে।<ref>{{cite journal |author1=Meijaard, E. |name-list-style=amp |author2=Groves, C.P. |year=2004 |title=Morphometrical relationships between South-east Asian deer (Cervidae, tribe Cervini): evolutionary and biogeographic implications |journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=2 |pages=179–196 |url=https://www.academia.edu/16340041 |doi=10.1017/S0952836904005011}}</ref> সেই বছৰৰে শেষৰফালে কৰা এক বংশাৱলী অধ্যয়নে প্ৰমাণ কৰে যে ''Hyelaphus'' বংশটো ''Axis''-তকৈ ''Rusa'' বংশৰহে অধিক নিকটৱৰ্তী। এই অধ্যয়নত দেখা যায় যে ''Axis'' বংশটো এক পাৰাফাইলেটিক গোট আৰু ই বংশাৱলী বৃক্ষত ''Hyelaphus''-ৰপৰা দূৰত অৱস্থিত; আনহাতে ফুটুকী হৰিণবিধে [[দল-হৰিণ]] (''Rucervus duvaucelii'') আৰু বিলুপ্ত শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ (''Rucervus schomburgki'')-ৰ সৈতে এটা ক্লীড (clade) গঠন কৰে। অনুমাণিক প্ৰায় ৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে প্ৰাৰম্ভিক প্লিওচিন যুগত ফুটুকী হৰিণৰ পূৰ্বপুৰুষসমূহ ''Rucervus'' বংশৰপৰা বংশগতভাৱে পৃথক হৈ পৰিছিল। তলৰ ক্লেডোগ্ৰামখন ২০০৬ চনৰ এক বংশাৱলী অধ্যয়নৰ ওপৰত আধাৰিত:<ref name="Gilbert2006">{{cite journal |author1=Gilbert, C. |author2=Ropiquet, A. |author3=Hassanin, A. |title=Mitochondrial and nuclear phylogenies of Cervidae (Mammalia, Ruminantia): Systematics, morphology, and biogeography |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=2006 |volume=40 |issue=1 |pages=101–117 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.017 |pmid=16584894 |bibcode=2006MolPE..40..101G |url=https://www.researchgate.net/publication/7194962}}</ref> {{clade | style=font-size:90%; line-height:100%; |label1= |1={{clade |1=''Cervus'', ফেল' হৰিণ (''Dama dama''), পেৰে ডেভিদৰ হৰিণ (''Elaphurus davidianus'') আৰু ''Rusa'' |2={{clade | label1=''Rucervus'' |1= {{clade |1=[[দল-হৰিণ]] |2=শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ }} |label2=''Axis'' |2= {{clade |1='''ফুটুকী হৰিণ''' |2=[[খটীয়া পহু]] (''A. porcinus'') }} }} }} |2=[[সুগৰী পহু]] (''Muntiacus'') }} প্ৰাৰম্ভিকৰপৰা মধ্য প্লিওচিন যুগৰ বিলুপ্ত হৈ যোৱা ''Axis'' প্ৰজাতিৰ জীৱাশ্মসমূহ পশ্চিমে ইৰানৰপৰা আৰম্ভ কৰি পূবে ইণ্ডোচীন পৰ্যন্ত খন্দা কাৰ্যত উদ্ধাৰ হৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Di Stefano |first1=G. |last2=Petronio |first2=C. |year=2002 |name-list-style=amp |title=Systematics and evolution of the Eurasian Plio-Pleistocene tribe Cervini (Artiodactyla, Mammalia) |journal=Geologica Romana |volume=36 |issue=311 |page=e334 |url=http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310214846/http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-date=10 March 2016}}</ref> [[থাইলেণ্ড]]ৰ মধ্য প্লিষ্ট'চিন যুগৰ স্তৰত ফুটুকী হৰিণৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে, যিবোৰ [[sun bear|মেলাইয়ান ভালুক]], ''Stegodon'', [[মেথোন]], [[বনৰীয়া ম’হ]] আৰু অন্যান্য জীৱিত তথা বিলুপ্ত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ জীৱাশ্মৰ সৈতে সহ-অৱস্থিত আছিল।<ref name=Suraprasit2016/> ==বিৱৰণ== [[File:Spotted deer (Axis axis) male.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত কোমল শিংযুক্ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Spotted deer crosses road in Tadoba Andhari Tiger Reserve, India in 2016.jpg|thumb|[[Tadoba Andhari Tiger Reserve|তদোভা আন্ধেৰী বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণ এক মধ্যমীয়া আকৃতিৰ পহু। মতা হৰিণবোৰৰ কান্ধৰ উচ্চতা ৯০-১০০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকীবোৰৰ ৬৫-৭৫ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত হয়; আনহাতে মূৰৰপৰা নেজলৈকে শৰীৰৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১.৭ মিটাৰ হয়। অপৰিপক্ব মতা হৰিণৰ ওজন ৩০-৭৫ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে তুলনামূলকভাৱে পাতল মাইকী হৰিণৰ ওজন ২৫-৪৫ কিলোগ্ৰাম হয়। প্ৰাপ্তবয়স্ক মতা হৰিণ বা শিং থকা পহুৰ ওজন ৯৮-১১০ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।<ref name="waring">{{cite journal |last=Waring |first=G.H. |year=1996 |title=Preliminary study of the behavior and ecology of axis deer on Maui, Hawaii |journal=Online Report Presented by the Hawaii Ecosystems at Risk (HEAR) Project |url=http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm |access-date=31 July 2012 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816101430/http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm }}</ref> ইয়াৰ ২০ চেণ্টিমিটাৰ দীঘল নেজডালত এডাল গাঢ় ৰঙৰ আঁচ থাকে, যি নেজৰ সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্যজুৰি বিস্তৃত। এই প্ৰজাতিটোৰ মাজত স্পষ্ট লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং (antler) থাকে।<ref name="texas">{{cite book |last=Schmidly |first=D.J. |date=2004 |title=The Mammals of Texas |edition=Revised |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Texas (USA) |pages=263–264 |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-date=31 December 2017 |isbn=978-1-4773-0886-8}}</ref> শৰীৰৰ পৃষ্ঠীয় (ওপৰৰ) অংশ সোণালীৰপৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত থাকে। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়।<ref name="texas" /> মেৰুদণ্ডৰ ওপৰেৰে এডাল স্পষ্ট ক’লা আঁচ বৈ গৈছে।<ref name="kays">{{cite book |last1=Kays |first1=R.W. |last2=Wilson |first2=D.E. |date=2009 |title=Mammals of North America |edition=2nd |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey (USA) |page=166 |isbn=978-0-691-14092-6}}</ref> ফুটুকী হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত টান নোমেৰে আবৃত সুবিকশিত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি থাকে।<ref name="valerius" /> ইয়াৰ উপৰি পিছফালৰ ভৰিত সুবিকশিত মেটাটাৰ্চেল গ্ৰন্থি আৰু পেডেল গ্ৰন্থি থাকে। মতা হৰিণৰ প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিবোৰ মাইকী হৰিণতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই এইবোৰ প্ৰায়ে খোল খাই পৰে।<ref>{{cite journal |last1=Groves |first1=C. |last2=Grubb |first2=P. |year=1982 |title=Relationships of living deer |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=21–59}}</ref><ref>{{cite journal |last=Müller-Schwarze |first=D. |year=1982 |title=Evolution of cervid olfactory communication |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=223–234}}</ref> [[File:Albino Chital.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা শ্বেতবৰণৰ ফুটুকী হৰিণ]] প্ৰতিডাল শিং তিনিটা শাখা যুক্ত হয়। ব্ৰ’ টাইন বা চকুৰ ওপৰৰ প্ৰথম শাখাটো শিঙৰ মূল দণ্ডডালৰ সৈতে প্ৰায় লম্বভাৱে থাকে।<ref name="texas" /> এই শিংবোৰ প্ৰায় {{cvt|1|m}} পৰ্যন্ত দীঘল হয়।<ref name="ables">{{cite book |last=Ables |first=E.D. |date=1984 |title=The Axis Deer in Texas |publisher=Texas A & M University Press |location=Texas, USA |pages=1–86 |isbn=978-0-89096-196-4}}</ref> অন্যান্য বেছিভাগ হৰিণৰ দৰেই ফুটুকী হৰিণৰো শিং বছৰি সৰি পৰে। প্ৰথম অৱস্থাত শিংবোৰ কোমল কলা (Tissue) হিচাপে গজি উঠে (যাক মখমল শিং বা velvet antlers বুলি কোৱা হয়) আৰু ক্ৰমান্বয়ে খনিজকৰণ তথা কলাবোৰত ৰক্তবাহী নলী বন্ধ হোৱাৰ ফলত এইবোৰ আগৰপৰা গুৰিলৈকে কঠিন হাড়ৰ গাঁথনি লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।<ref>{{cite journal |last=Fletcher |first=T.J. |year=1986 |title=Reproduction: seasonality |journal=Management and Diseases of Deer: A Handbook for the Veterinary Surgeon |pages=17–18}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kay |first1=R.N.B. |last2=Phillippo |first2=M. |last3=Suttie |first3=J.M. |last4=Wenham |first4=G. |year=1982 |title=The growth and mineralization of antlers |journal=Journal of Physiology |volume=322 |page=4}}</ref> আবদ্ধ অৱস্থাত থকা দল-হৰিণ, ফুটুকী হৰিণ আৰু খটীয়া হৰিণৰ শিঙৰ খনিজ গঠনৰ এক অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে এই তিনিওবিধ পহুৰ শিঙৰ মাজত যথেষ্ট সাদৃশ্য আছে। ফুটুকী হৰিণৰ শিঙত খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ (প্ৰতি কেজিত) ৬.১ মিলিগ্ৰাম তাম, ৮.০৪ মিলিগ্ৰাম ক’বাল্ট আৰু ৩২.১৪ দস্তা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Pathak |first1=N.N |last2=Pattanaik |first2=A.K |last3=Patra |first3=R.C |last4=Arora |first4=B.M |year=2001 |title=Mineral composition of antlers of three deer species reared in captivity |journal=Small Ruminant Research |volume=42 |issue=1 |pages=61–65 |url=https://www.researchgate.net/publication/248444100 |doi=10.1016/S0921-4488(01)00218-8}}</ref> খুৰাবোৰৰ দৈৰ্ঘ্য ৪.১-৬.১ চেণ্টিমিটাৰৰ ভিতৰত হয়; পিছৰ ভৰিৰ খুৰাতকৈ আগৰ ভৰিৰ খুৰাবোৰ বেছি দীঘল হয়। ভৰিৰ আঙুলিবোৰ আগফালে জোঙা হয়।<ref name="waring" /> ইয়াৰ দন্ত সূত্ৰ বা ডেণ্টেল ফৰ্মূলা হ’ল {{DentalFormula|upper=0.1.3.3|lower=3.1.3.3}}, যিটো এল্ক পহুৰ সৈতে একে।<ref name="texas" /> প্ৰায় {{cvt|1|m}} দীঘল অস্থায়ী কুকুৰ-দাঁত বা গাখীৰতী দাঁত এবছৰ বয়স হোৱাৰ আগতেই সৰি পৰে, কিন্তু অন্যান্য হৰিণৰ দৰে ইয়াৰ ঠাইত কোনো স্থায়ী দাঁত নগজে।<ref name="valerius" /> [[খটীয়া পহু]] (hog deer)-ৰ তুলনাত ফুটুকী হৰিণৰ শৰীৰৰ গঠন দৌৰিবৰ বাবে অধিক উপযোগী খটীয়া হৰিণতকৈ ইয়াৰ শিং আৰু ব্ৰ’ টাইনবোৰ দীঘল হয়। ফুটুকী হৰিণৰ পেডিকেল (শিঙৰ গুৰিৰ হাড়ৰ অংশ) চুটি আৰু কৰ্ণকুহৰ (auditory bullae) সৰু হয়।<ref name="valerius" /> বহু সময়ত ফুটুকী হৰিণক ফেল’ হৰিণৰ সৈতে ভুল কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ গাত বহুতো স্পষ্ট ঘূৰণীয়া বগা ফুট থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ গাত সাধাৰণতে পথালি বা অনিয়মিত বগা দাগ থাকে। ফেল’ হৰিণৰ শিংবোৰ হাতৰ তলুৱাৰ দৰে চেপেটা হয়, কিন্তু ফুটুকী হৰিণৰ শিঙৰ প্ৰতিটোফালে ৩টাকৈ স্পষ্ট জোঙা শাখা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ ডিঙিত এটা বিশেষ বগা দাগ বা চেকা থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ সমগ্ৰ ডিঙি অংশই বগা হয়। আটাইতকয়ে ডাঙৰ পাৰ্থক্যটো হ’ল ফুটুকী হৰিণৰ পিঠিৰ সোঁমাজেৰে বৈ যোৱা গাঢ় বাদামী বা ক’লা আঁচডাল।<ref name=afn>{{cite book |last=McGlashan |first=A. |date=2011 |title=Al McGlashan's Hunting Australia |publisher=Australian Fishing Network |location=Croydon, London (UK) |pages=76–80 |isbn=978-1-86513-189-4}}</ref> ইয়াৰ নোমবোৰ মিহি আৰু নমনীয় হয়।<ref name=waring /> ==বিতৰণ আৰু বাসস্থান== [[File:Chital in Sundarbans National Park July 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|[[সুন্দৰবন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:108 Chitals in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|[[জিম কৰ্বেট ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] [[File:004 Chital in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Laying down in Keoladeo National Park, India|thumb|[[কেওলাদেও ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত জিৰণি লৈ থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি [[India|ভাৰত]], [[Nepal|নেপাল]], [[Bhutan|ভূটান]], [[Bangladesh|বাংলাদেশ]] আৰু [[Sri Lanka|শ্ৰীলংকা]]ৰ ৮-৩০° উত্তৰ অক্ষাংশলৈকে বিস্তৃত।<ref name=iucn/> ইয়াৰ পশ্চিম সীমা হৈছে পূব [[Rajasthan|ৰাজস্থান]] আৰু [[Gujarat|গুজৰাট]]; উত্তৰ সীমা হৈছে তৰাই অঞ্চল আৰু উত্তৰ [[West Bengal|পশ্চিমবংগ]], [[Sikkim|ছিকিম]]ৰপৰা পশ্চিম [[Assam|অসম]]লৈকে আৰু ভূটানৰ {{cvt|1100|m}} উচ্চতাতকৈ তলৰ অৰণ্য উপত্যকাবোৰ। ই ইয়াৰ উপৰি [[সুন্দৰবন]] আৰু বংগোপসাগৰৰ আশে-পাশে থকা কিছুমান পৰিস্থিতিক উদ্যানতো পোৱা যায়, কিন্তু মধ্য আৰু উত্তৰ-পূব বাংলাদেশত ই স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn/> [[Andaman and Nicobar Islands|আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ]] আৰু শ্ৰীলংকা হৈছে ইয়াৰ বিতৰণৰ দক্ষিণ সীমা।<ref name=schaller/> ই সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপদ্বীপৰ পৰ্ণপাতী তথা অৰ্ধ-চিৰসেউজ অৰণ্য আৰু মুকলি ঘাঁহনি অঞ্চলত বাস কৰে।<ref name=schaller/><ref name=sankar>{{cite journal |author1=Sankar, K. |name-list-style=amp |author2=Acharya, B. |year=2004 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) |journal=ENVIS Bulletin |issue=7 |pages=171–180 |url=}}</ref> ===ইণ্ডোনেছিয়া=== [[Invasion of Java (1811)|ব্ৰিটিছে জাভা আক্ৰমণ]] কৰাৰ পাছত, ষ্টেনফৰ্ড ৰেফেলছে বুইটেনজৰ্গ প্ৰাসাদলৈ (বৰ্তমানৰ বগৰ প্ৰাসাদ) নিজৰ আৱাসগৃহ স্থানান্তৰ কৰে আৰু প্ৰাসাদৰ ঘাঁহনিত চৰিবলৈ নেপালৰপৰা ফুটুকী হৰিণ লৈ আহে। তাত ফুটুকী হৰিণৰ জনসংখ্যা অহৰহ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে আৰু ইয়াৰ সংখ্যা কেইবাশলৈ বৃদ্ধি পাইছে।<ref>{{cite web |title=Penangkaran Rusa Totol Jinak di Istana Kepresidenan Bogor |work=[[Ministry of the State Secretariat|Kementrian Sekretariat Negara Republik Indonesia]] |url=https://www.setneg.go.id/baca/index/penangkaran_rusa_totol_jinak_di_istana_kepresidenan_bogor |access-date=22 June 2026}}</ref> প্ৰাসাদখনত অত্যধিক জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ ইয়াৰপৰা কিছুমান ফুটুকী হৰিণ ইণ্ডোনেছিয়াৰ বিভিন্ন চিৰিয়াখানা, প্ৰকৃতি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু ব্যক্তিগত সংগ্ৰহালয়লৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |title=Larian Kecil Rusa Totol Primadona Destinasi Taman di Kota Petro Dollar |website=Aceh Journal National Network|url=https://www.ajnn.net/news/larian-kecil-rusa-totol-primadona-destinasi-taman-di-kota-petro-dollar/amp.html |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rusa Totol di Makassar |website=Detik |url=https://travel.detik.com/domestic-destination/d-2604473/ini-tempat-memberi-makan-rusa-totol-di-makassar#goog_rewarded |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kawanan Rusa Totol Asal Istana Kepresidenan Bogor di Taman Cadika |website=Pemerintah Kota Medan |url=https://portal.medan.go.id/berita/ada-kawanan-rusa-totol-asal-istana-kepresidenan-bogor-di-taman-cadika__read4712.html |access-date=22 June 2026}}</ref> ===অষ্ট্ৰেলিয়া=== ১৮০০ চনৰ আৰম্ভণিতে অষ্ট্ৰেলিয়াত প্ৰৱৰ্তন কৰা প্ৰথম হৰিণৰ প্ৰজাতি আছিল ফুটুকী হৰিণ। ইয়াৰ কিছু অংশ শ্ৰীলংকাৰপৰা অনা হৈছিল যদিও ভাৰতীয় বংশৰ হৰিণো ইয়াত থকাৰ সম্ভাৱনা আছে।<ref>{{cite web |title=Australia's Wild Deer |website=Australian Deer Research Foundation (ADRF) |url=http://adrf.com.au/content/view/35/79/ |access-date=17 February 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Deer in Australia |work=[[Australian Deer Association]] |url=http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220190655/http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |access-date=17 February 2016 |archive-date=20 February 2016}}</ref> ===আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ=== ১৮৬০ চনত হংকঙৰ তৰফৰপৰা ৰজা কামেহামেহা পঞ্চমলৈ উপহাৰ হিচাপে হাৱাইৰ মলোকাল দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ২০২১ চনলৈকে মলোকাল দ্বীপত প্ৰায় ৫০,০০০ ৰপৰা ৭০,০০০ ফুটুকী হৰিণ আছিল, যাৰ বিপৰীতে মানুহৰ জনসংখ্যা আছিল মাত্ৰ ৭,৫০০ জন। ২০২১ চনলৈকে হোৱা খৰাঙৰ বাবে শ শ হৰিণ অনাহাৰে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।<ref>{{cite news |last=Jones |first=Caleb |title=Deer native to India starve to death amid drought in Hawaii |work=[[Associated Press]] |date=9 February 2021 |url=https://apnews.com/article/science-deer-droughts-coronavirus-pandemic-hawaii-ca975acd65b3f30d9296963263af6f0e |access-date=1 October 2023}}</ref> ফুটুকী হৰিণক লানাই দ্বীপতো প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল আৰু অতি সোনকালে দুয়োটা দ্বীপতে ইহঁতৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। চিকাৰৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিবলৈ ১৯৫০ চনত মাউই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ মুকলি কৰা হৈছিল। যিহেতু হাৱাই দ্বীপপুঞ্জত ফুটুকী হৰিণৰ কোনো প্ৰাকৃতিক চিকাৰী নাই, গতিকে ইহঁতৰ জনসংখ্যা প্ৰতি বছৰে ২০ ৰপৰা ৩০% বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত কৃষি আৰু প্ৰাকৃতিক অঞ্চলৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হৈছিল।<ref>{{cite news |last=McAvoy |first=A. |date=2012 |title=Mystery deer growth pitting hunters against Hawaii |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/mystery-deer-growth-pitting-hunters-against-hawaii-173250448.html |access-date=24 May 2012}}</ref> মাউই দ্বীপৰ এই অতিৰিক্ত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰিবলৈ ২০১৭ চনত 'মাউই নুই' নামৰ এটা কোম্পানী প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল যিয়ে হৰিণ চিকাৰ কৰি তাৰ মঙহ বিক্ৰী কৰে।<ref>{{cite magazine|last=Nosowitz |first=D. |title=The Struggle to Contain, and Eat, the Invasive Deer Taking over Hawaii |magazine=[[Modern Farmer (magazine)|Modern Farmer]] |date=2021 |url=https://modernfarmer.com/2021/05/the-struggle-to-contain-and-eat-the-invasive-deer-taking-over-hawaii/ |access-date=1 October 2023}}</ref> ২০২২ চনত কোম্পানীটোৱে ৯,৫২৬টা হৰিণ ধৰিছিল আৰু ২,০০,০০০ কিলোগ্ৰাম হৰিণৰ মঙহ বিক্ৰী কৰিছিল। USDAৰ এজন প্ৰতিনিধিৰ উপস্থিতিত ইনফ্ৰাৰেড প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি নিশাৰ ভাগত এই হৰিণবোৰ সংগ্ৰহ কৰা হয়।<ref>{{Cite web |last=Perry |first=B. |date=2024 |title=Kahikolu Project on Maui targets axis deer and widespread environmental impacts |url=https://mauinow.com/2024/06/29/kahikolu-project-targets-axis-deer-and-widespread-environmental-impacts/ |access-date=2024-07-01 |work=Maui Now}}</ref> ইহঁতক [[হাৱাই দ্বীপ]]তো মুকলি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল, কিন্তু অন্যান্য দ্বীপসমূহত ফুটুকী হৰাঙে কৰা পৰিৱেশৰ ক্ষতিৰ বাবে বিজ্ঞানীসকলৰ হেঁচাত এই পৰিকল্পনা পৰিত্যাগ কৰা হয়। ২০১২ চনত হাৱাই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ দেখা গৈছিল; বন্যপ্ৰাণী বিষয়াসকলে ভাবিছিল যে মানুহে হেলিকপ্টাৰেৰে বা নাৱেৰে হৰিণবোৰ দ্বীপটোলৈ আনিছিল। ২০১২ চনত এজন হেলিকপ্টাৰ চালকে মাউইৰপৰা হাৱাইলৈ চাৰিটা ফুটুকী হৰিণ পৰিবহণ কৰাৰ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{cite news |author=McAvoy, A. |date=2012 |title=Alleged animal smugglers used helicopters to fly sheep to Maui, deer to Big Island |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/alleged-animal-smugglers-used-helicopters-fly-sheep-maui-053016426.html |access-date=22 August 2012}}</ref> বৰ্তমান হাৱাইৰ আইনে "বনৰীয়া হৰিণ ইচ্ছাকৃতভাৱে ৰখা, এক দ্বীপৰপৰা আন দ্বীপলৈ পৰিবহণ কৰা বা মুক্ত কৰা" নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{cite news |title=New law prohibits having or releasing feral deer in Hawaii |work=Honolulu Star-Advertiser |url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626141712/http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |date=21 June 2012 |access-date=21 June 2012 |archive-date=26 June 2012}}</ref> ১৯৩২ চনত ফুটুকী হৰিণক [[টেক্সাছ]]ত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ১৯৮৮ চনলৈকে মধ্য আৰু দক্ষিণ টেক্সাছৰ ২৭খন কাউণ্টিত ইহঁতৰ স্বাৱলম্বী জাক গঠন হৈছিল।<ref>{{cite web |author1=Davis, W. B. |author2=Schmidly, D. J. |title=Axis Deer |work=The Mammals of Texas – Online Edition |publisher=Texas Tech University |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |access-date=24 May 2012 |archive-date=31 December 2017}}</ref> ফুটুকী হৰিণ আটাইতকৈ বেছি এডৱাৰ্ডছ মালভূমিত পোৱা যায়।<ref>{{cite web |last=Ables |first=E. D. |title=Axis Deer |work=Handbook of Texas Online |publisher=Texas State Historical Association |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/tca03 |access-date=24 May 2012}}</ref> ===ক্ৰৱেছিয়া=== ১৯১১ চনত অজ্ঞাত উৎসৰপৰা অনা ফুটুকী হৰিণ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি ইহঁত ৰাব দ্বীপতো বাস কৰে। ২০১০ চনৰলৈকে এই দ্বীপসমূহত ইহঁতৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ২০০ টা। চিকাৰীসকলে এই প্ৰজাতিটোক [[ক্ৰৱেছিয়া]]ৰ মূল ভূ-খণ্ডত প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা বিফল হৈছিল।<ref>{{cite book |author1=Kusak, J. |author2=Krapinec, K. |name-list-style=amp |date=2010 |chapter=23. Ungulates and their management in Croatia |pages=527–539 |title=European Ungulates and their Management in the 21st Century |editor1-last=Apollonio |editor1-first=M. |editor2-last=Andersen |editor2-first=R. |editor3-last=Putman |editor3-first=R. |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-76061-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA527}}</ref> ===কলম্বিয়া=== এণ্টিঅ’কিয়া বিভাগৰ পুৱেৰ্টো ত্ৰিউনফো পৌৰসভাৰ ওচৰৰ এখন আন্তঃআন্দিয়ান উপত্যকাত প্ৰৱৰ্তন কৰা ফুটুকী হৰিণৰ জাক দেখা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |author1=Ramírez-Chaves, H. |author2=Roncancio-Duque, N. |author3=Morales-Martínez, D.M. |year=2023 |title=Más allá de los hipopótamos: evidencia de un venado introducido en Colombia |journal=Revista de la Academia Colombiana de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales |volume=47 |issue=185 |pages=882–888 |doi=10.18257/raccefyn.1953 |doi-access=free}}</ref> ==আচৰণ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ== [[File:Deer herd drinking water at the watering hole.jpg|thumb|পানীৰ উৎসত পানী খাই থকা এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণ দিনৰ ভাগত সক্ৰিয় হৈ থাকে। গ্ৰীষ্মকালত, যেতিয়া উষ্ণতা {{Convert|80|F|C}} বা তাতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া ইহঁতে ছাঁত জিৰণি লয় আৰু সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপৰপৰা হাত সাৰি চলিবলৈ চেষ্টা কৰে; গধূলি নামি অহাৰ লগে লগে ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা আটাইতকয়ে বৃদ্ধি পায়। দিনবোৰ ক্ৰমান্বয়ে ঠাণ্ডা হোৱাৰ লগে লগে, সূৰ্যোদয়ৰ আগতেই ইহঁতে খাদ্যৰ সন্ধান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু ৰাতিপুৱাৰ ভাগত এই সক্ৰিয়তা চৰম পৰ্যায় পায়। দুপৰীয়াৰ ভাগত ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়, সেই সময়ত প্ৰাণীবোৰে জিৰণি লয় বা লাহে লাহে ইফাল-সিফাল কৰে। আবেলিৰ শেষৰফালে পুনৰ খাদ্যৰ সন্ধান আৰম্ভ হয় আৰু মাজনিশিলৈকে চলি থাকে। সূৰ্যোদয়ৰ কেইঘণ্টামান আগতে ইহঁতে টোপনি যায়, সাধাৰণতে মুকলি ঘাঁহনিতকৈ তুলনামূলকভাৱে শীতল অৰণ্যৰ ভিতৰভাগত ইহঁতে জিৰণি লয়।<ref name=schaller>{{cite book |last=Schaller |first=G.B. |date=1984 |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |edition=Midway reprinted |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-73631-0}}</ref> এই হৰিণবোৰে সাধাৰণতে খাদ্য আৰু পানীৰ উৎসৰ সন্ধানত যাত্ৰা কৰোঁতে, এশাৰী হৈ নিৰ্দিষ্ট পথেৰে গতি কৰে আৰু এটাৰপৰা আনটোৰ মাজত নিজৰ শৰীৰৰ প্ৰস্থতকৈ দুইৰপৰা তিনিগুণ দূৰত্ব বজাই ৰাখে।<ref name=texas/> [[Gir National Park|গিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত, সকলো ঋতুৰ তুলনাত গ্ৰীষ্মকালত ফুটুকী হৰাঙে আটাইতকয়ে বেছি দূৰত্ব ভ্ৰমণ কৰে।<ref name=gir>{{cite thesis |last=Dave |first=C.V. |year=2008 |type=PhD thesis |title=Ecology of Chital (''Axis axis'') in Gir |publisher=[[Saurashtra University]] |url=http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf |pages=21–209 |access-date=13 March 2016 |archive-date=21 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521191048/http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf}}</ref> যেতিয়া ইহঁতে সতৰ্কতাৰে চাৰিওফালৰ পৰিৱেশ নিৰীক্ষণ কৰে, তেতিয়া ফুটুকী হৰাঙে লৰচৰ নকৰাকৈ থিয় হৈ সম্ভাৱ্য বিপদৰ দিশলৈ মুখ কৰি অতি মনোযোগেৰে শুনে। ওচৰত থকা অন্যান্য হৰিণবোৰেও এই একেই ভংগিমা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। চিকাৰীৰপৰা আত্মৰক্ষাৰ উপায় হিচাপে, ফুটুকী হৰাঙে দলবদ্ধভাৱে পলায়ন কৰে (খটীয়া হৰিণৰ বিপৰীতে, যিবোৰে বিপদৰ সংকেত পালে ইফালে-সিফালে সিঁচৰতি হৈ পৰে); তীব্ৰ গতিত দৌৰাৰ পিছত ইহঁতে প্ৰায়ে ঘন হাবিৰ আঁৰত আত্মগোপন কৰে। দৌৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰাঙে নেজডাল ওপৰলৈ দাঙি ধৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ বগা তলৰ অংশটো দৃশ্যমান হয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰাঙে প্ৰায় {{cvt|1.5|m}} পৰ্যন্ত ওখ বেৰ জঁপিয়াই পাৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু ইহঁতে বেৰৰ তলেৰে সৰকি যাবলৈহে বেছি পছন্দ কৰে। ইহঁতে সাধাৰণতে সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থলৰ {{cvt|300|m}} দূৰত্বৰ ভিতৰতে অৱস্থান কৰে।<ref name=valerius>{{cite book |last=Geist |first=V. |date=1998 |title=Deer of the World: their Evolution, Behaviour and Ecology |edition=1st |publisher=Stackpole Books |location=Mechanicsburg, Pennsylvania |url={{Google Books |plainurl=yes |id=bcWZX-IMEVkC |page=58}} |pages=58–73 |isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref> ফুটুকী হৰাঙে এক মাতৃপ্ৰধান (matriarchal) জাক গঠন কৰে, য’ত এজনী প্ৰাপ্তবয়স্ক মাইকী হৰিণ আৰু তাইৰ চলিত বৰ্ষৰ তথা পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ পোৱালিসমূহ থাকে। এই জাকত যিকোনো বয়সৰ আৰু যিকোনো লিংগৰ হৰিণ থাকিব পাৰে।<ref name=ables/><ref name=wg>{{cite journal |last1=Ramesh |first1=T. |last2=Sankar |first2=K. |last3=Qureshi |first3=Q. |last4=Kalle |first4=R. |year=2010 |title=Group size, sex and age composition of chital (''Axis axis'') and sambar (''Rusa unicolor'') in a deciduous habitat of Western Ghats |journal=Mammalian Biology – Zeitschrift für Säুgetierkunde |volume=77 |issue=1 |pages=53–59 |url=https://www.researchgate.net/publication/229353967 |doi=10.1016/j.mambio.2011.09.003}}</ref> সাধাৰণতে সৰু সৰু জাক দেখিবলৈ পোৱা যায় যদিও কেতিয়াবা ১০০টা পৰ্যন্ত হৰিণৰ বিশাল সমাৱেশো প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=texas/> পোৱালি আৰু মাকৰ জাকটোক বাদ দি আন গোটবোৰ শিথিল হয় আৰু প্ৰায়ে ভাঙি পুনৰ গঠিত হয়।<ref name="de silva">{{cite journal |last1=De Silva |first1=P.K. |last2=De Silva |first2=M. |year=1993 |title=Population structure and activity rhythm of the spotted deer in Ruhuna National Park, Sri Lanka |journal=Developments in Animal and Veterinary Sciences |issue=26 |pages=285–294}}</ref> টেক্সাছত পোৱা জাকবোৰত ১৫টালৈকে সদস্য থাকে।<ref name=ables/> বৰ্ষাকালত নল্লামালা পাহাৰৰ ঘাঁহনিত ৪০টা পৰ্যন্ত সদস্য থকা ডাঙৰ জাক দেখা গৈছিল।<ref name=ap>{{cite journal |last=Srinivasulu |first=C. |year=2001 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) herd composition and sex ratio on the Nallamala Hills of Eastern Ghats, Andhra Pradesh, India |journal=Zoos' Print Journal |volume=16 |issue=12 |pages=655–658 |doi=10.11609/jott.zpj.16.12.655-8 |doi-access=free}}</ref> জাকবোৰৰ লিংগ অনুপাত ঋতু অনুসৰি সলনি হয়, সম্ভৱতঃ পোৱালি জন্ম দিয়াৰ আগে আগে মাইকী হৰিণবোৰে নিজকে সংগীৰপৰা আঁতৰাই ৰখাৰ প্ৰৱণতাৰ বাবে এনে হয়। একেদৰে, প্ৰজনন ঋতুত মতা হৰিণবোৰেও নিজৰ জাক এৰি গুচি যায়, যাৰ ফলত জাকৰ গাঁথনি সলনি হয়।<ref name=wg/> [[File:Ranthambore National Park view.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰধান চিকাৰীসমূহৰ ভিতৰত [[বাঘ]], [[নহৰফুটুকী বাঘ]], [[অজগৰ সাপ]] আৰু [[বনৰীয়া কুকুৰ]] অন্যতম। হেঁপাহ, [[শিয়াল]] আৰু সোণালী শিয়ালে সাধাৰণতে ইহঁতৰ পোৱালিবোৰক লক্ষ্য কৰি লয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰিণ এবিধ বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দ কৰা প্ৰাণী। উত্তৰ আমেৰিকাৰ এল্ক পহুৰ দৰেই ইহঁতেও চিঞৰ বা গৰ্জন কৰে আৰু বিপদৰ সংকেতসূচক ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে।<ref name=texas/> অৱশ্যে ইহঁতৰ মাত এল্ক বা [[ৰঙা হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়; ইহঁতৰ মাতটো মূলতঃ কৰ্কশ গৰ্জন বা জোৰদাৰ গোঁগোঁৱনিৰ দৰে।<ref name=valerius/> এই গৰ্জন বা চিঞৰ সাধাৰণতে প্ৰজনন ঋতুৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হয়।<ref name=schaller/><ref name="Mishra 1987">Mishra, H. and Wemmer, C. 1987. "The comparative breeding ecology of four cervids in Royal Chitwan National Park, Nepal". Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press.</ref> গৰ্ভধাৰণৰ বাবে প্ৰস্তুত থকা (oestrus) মাইকী হৰিণক পহৰা দি থকা প্ৰতিপত্তিশালী মতা হৰিণবোৰে কম শক্তিশালী মতা হৰিণবোৰক উদ্দেশ্য কৰি তীক্ষ্ণ গৰ্জন কৰে।<ref name=valerius/> আক্ৰমণাত্মক প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত বা জিৰণি লৈ থকা অৱস্থাত মতা হৰিণবোৰে একপ্ৰকাৰৰ হুমুনিয়াহ বা কেঁকনিৰ দৰে শব্দ কৰিব পাৰে।<ref name=ables/> বিপদৰ উমান পালে বা চিকাৰীৰ সন্মুখীন হ’লে ফুটুকী হৰাঙে, বিশেষকৈ মাইকী আৰু পোৱালিবোৰে, একেৰাহে ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে। মাকক বিচাৰি ফুৰা পোৱালিবোৰে প্ৰায়ে মিহি সুৰত চিঞৰে। ফুটুকী হৰাঙে অন্যান্য কেইবাশ্ৰেণীৰ প্ৰাণী, যেনে [[শালিকা]] আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ বিপদৰ সংকেতসূচক মাতৰ প্ৰতিও সঁহাৰি জনাব পাৰে।<ref name=valerius/> [[File:Tiger and deers.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত বাঘ আৰু ফুটুকী হৰিণ]] মতা হৰিণৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণ অতি স্পষ্টকৈ দেখা যায়। মতা হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত থকা প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি সুবিকশিত হয়। ইহঁতে পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হৈ ওখ গছৰ ডালবোৰ স্পৰ্শ কৰে আৰু তাত নিজৰ গন্ধ বা গোন্ধ এৰি থৈ যাবলৈ উন্মুক্ত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিৰে ঘঁহি দিয়ে। খাদ্য গ্ৰহণৰ সময়তো এই ভংগিমা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰস্ৰাৱৰ জৰিয়তে এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণো দেখিবলৈ পোৱা যায়; প্ৰস্ৰাৱৰ গোন্ধ সাধাৰণতে গ্ৰন্থিৰপৰা নিৰ্গত গোন্ধতকৈ অধিক তীব্ৰ হয়। মতা হৰিণবোৰৰ মাজত যুঁজ আৰম্ভ হোৱাৰ পূৰ্বে তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ মতা হৰিণে আনটোৰ সন্মুখত নিজৰ আধিপত্য প্ৰদৰ্শন কৰে; এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত সি ফুচফুচ কৰা বা সুঁহুৰি মৰাৰ দৰে শব্দ কৰে, নেজডাল আনটো মতা হৰিণৰফালে কৰি তাৰপৰা আঁতৰি যায়, নাকটো মাটিৰপিনে টোঁৱাই ৰাখে, কাণ দুখন তললৈ নমাই দিয়ে, শিংবোৰ পোন কৰি ৰাখে আৰু ওপৰৰ ওঁঠটো দাঙি ধৰে। এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত প্ৰায়ে গাৰ নোমবোৰ থিয় হৈ পৰে। মতা হৰিণে অতি ধীৰ গতিৰে আনটোৰফালে আগবাঢ়ি যায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে টান শিং থকা হৰিণৰ দৰে পোন হৈ থিয় হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে কুঁজা হৈ পৰিব পাৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰতিদ্বন্দ্বী দুয়োটাই শিং আবদ্ধ কৰি এটা আনটোক হেঁচা মাৰি ধৰে; এই সময়ত সৰু মতা হৰিণে কেতিয়াবা এনে এক শব্দ কৰে, যিটো [[শৰপহু]]ৰ মাততকৈও ডাঙৰ হয়, কিন্তু [[দল-হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়। যুঁজখন সমাপ্ত হয় যেতিয়া মতা হৰিণকেইটা পিছলৈ খোজ কাঢ়ি আঁতৰি যায়, বা সাধাৰণতে যুঁজ এৰি খাদ্য খাবলৈ গুচি যায়।<ref name=valerius/> এই যুঁজবোৰ সাধাৰণতে মাৰাত্মক বা মাৰাত্মকভাৱে গুৰুতৰ নহয়।<ref name=schaller/> হৰিণবোৰে কেতিয়াবা এটা আনটোক কামুৰিবও পাৰে।<ref name=valerius/> ঘৰচীয়া শালিকাবোৰ প্ৰায়ে ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।<ref name=waring /> ফুটুকী হৰিণৰ জাক আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ দলৰ মাজত এক অতি আকৰ্ষণীয় আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দেখিবলৈ পোৱা যায়। ফুটুকী হৰাঙে হনূমান বান্দৰৰ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিশক্তি আৰু গছৰ ওপৰৰপৰা পহৰা দিয়াৰ ক্ষমতাৰদ্বাৰা লাভৱান হয়, আনহাতে হনূমান বান্দৰে ফুটুকী হৰিণৰ তীব্ৰ ঘ্ৰাণশক্তিৰদ্বাৰা লাভৱান হয়; এই দুয়োটা শক্তিয়ে ইহঁতক সম্ভাৱ্য বিপদৰপৰা সাৱধান কৰি ৰখাত সহায় কৰে।<ref name=schaller/> ইয়াৰ উপৰি হনূমান বান্দৰে গছৰপৰা পেলাই দিয়া ''Terminalia bellirica'' (ভোমোৰা) আৰু ''Phyllanthus emblica'' (আমলখি) আদি গছৰ ফলসমূহ খায়ো ফুটুকী হৰিণ উপকৃত হয়। [[Western Ghats|পশ্চিম ঘাট]] পৰ্বতমালাত ফুটুকী হৰাঙে [[শৰপহু]]ৰ সৈতে একেলগে খাদ্য অন্বেষণ কৰা প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=wg/> ===খাদ্যভ্যাস=== [[File:Axis axis (Nagarhole, 2010).jpg|thumb|[[Nagarhole National Park|নাগৰহৌলে]]ত খাদ্য গ্ৰহণ কৰি থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Nagjirar ekla harin - Debabrata Ghosh.jpg|thumbnail|right|ঘাঁহ খাই থকা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰাঙে ঘাঁহনিৰ ঘাঁহ খোৱাৰ লগতে গছ-লতাৰ পাত-ডাল আদিও ভক্ষণ কৰে। ইহঁতে মূলতঃ সমগ্ৰ বছৰজুৰি ঘাঁহ খায়ে জীৱন-ধাৰণ কৰে। ইহঁতে কোমল গজালি বা পোখা খাবলৈ বেছি পছন্দ কৰে; কোমল ঘাঁহৰ অভাৱত ওখ আৰু কৰ্কশ ঘাঁহৰ আগবোৰ কামুৰি খায়। কেৱল শীতকালত—অক্টোবৰৰপৰা জানুৱাৰী মাহলৈকে—যেতিয়া ঘাঁহবোৰ শুকাই খোৱাৰ অনুপযোগী হৈ পৰে, তেতিয়া গছ-লতাৰ পাত-ডাল ইহঁতৰ খাদ্যৰ এক ডাঙৰ অংশ হৈ পৰে। ইয়াৰ ভিতৰত লতা-জাতীয় উদ্ভিদ, গুল্ম, গছৰ পাত, ফল-মূল আৰু সৰু সৰু বনৌষধি অন্তৰ্ভুক্ত; ইহঁতে প্ৰায়ে ''Moghania'' প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ বেছি পছন্দ কৰে। [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত ফুটুকী হৰাঙে ভক্ষণ কৰা ফলবোৰৰ ভিতৰত জানুৱাৰীৰপৰা মে’ মাহলৈকে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ ''Ficus'' (ডিমৰু আদি), মে’ৰপৰা জুন মাহলৈকে ''Cordia myxa'' (লহজান) আৰু জুনৰপৰা জুলাই মাহলৈকে ''Syzygium cumini'' (জামু) অন্যতম। ইহঁতে সাধাৰণতে দলবদ্ধ হৈ অতি ধীৰ গতিৰে খোজ কাঢ়ি খাদ্য গ্ৰহণ কৰে।<ref name=schaller/> একেলগে ঘাঁহ চৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰিণবোৰ সাধাৰণতে নীৰৱ হৈ থাকে। মতা হৰিণবোৰে প্ৰায়ে ওখ ডাল-পাত ঢুকি পাবলৈ পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হয়। ইহঁতে দিনটোত প্ৰায় দুবাৰকৈ অতি সাৱধানতাৰে পানীৰ উৎসসমূহলৈ যায়।<ref name=valerius/> কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত, কেলচিয়াম আৰু ফচফৰাছ পেণ্টক্সাইডেৰে সমৃদ্ধ খনিজ মাটিৰ স্তৰসমূহ ইহঁতে সন্মুখৰ দাঁতেৰে খোৱা দেখা গৈছে। খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ ফুটুকী হৰাঙে হাড় আৰু সৰি পৰা শিংবোৰো চোবায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে এনেদৰে হাড় বা শিং চোবোৱা কাৰ্যত অধিক মাত্ৰাত লিপ্ত হয়।<ref>{{Cite journal |last=Barrette |first=C. |date=1985 |title=Antler eating and antler growth in wild Axis deer |journal=Mammalia |volume=49 |issue=4 |doi=10.1515/mamm.1985.49.4.491 |s2cid=85046773}}</ref> [[Sundarbans|সুন্দৰবন]]ৰ ফুটুকী হৰিণবোৰ সৰ্বভক্ষীও হ’ব পাৰে; কিছুমান হৰিণৰ পাকস্থলীৰ প্ৰথম কোঠালিত কেকোঁৰাৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে।<ref name=schaller/> ===প্ৰজনন=== [[File:005 Baby chital portrait in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Newborn in Ranthambore National Park|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা নৱজাত ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:Spotted deer (Axis axis) mother with newborn.jpg|thumb|নৱজাত পোৱালিৰ সৈতে এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Chital sparring Kanha.JPG|thumb|শিং জোঁট লগাই যুঁজত লিপ্ত হোৱা দুটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া সমগ্ৰ বছৰজুৰি চলি থাকে, অৱশ্যে ভৌগোলিক স্থানভেদে ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ সময়সীমা ভিন্ন হ’ব পাৰে। সমগ্ৰ বছৰজুৰি শুক্ৰাণু উৎপাদন হয়, যদিও শিং গজি উঠাৰ সময়ছোৱাত টেষ্ট’ষ্টেৰনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস পায়। মাইকী হৰিণৰ এটা নিয়মীয়া ঋতুচক্ৰ থাকে, যিটো প্ৰতি তিনি সপ্তাহৰ মূৰে মূৰে হয়। সন্তান জন্ম দিয়াৰ ২ ৰপৰা ১৬ সপ্তাহৰ পিছত মাইকী হৰিণজনীয়ে পুনৰ গৰ্ভধাৰণ কৰিব পাৰে। কঠিন শিং থকা মতা হৰিণবোৰে সিহঁতৰ আকৃতি যিয়েই নহওক কিয়, কোমল মখমল-সদৃশ শিং থকা বা শিং নোহোৱা হৰিণবোৰৰ ওপৰত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। প্ৰজনন কালত মতা হৰিণে গৰ্ভধাৰণৰ বাবে সাজু থকা এজনী মাইকী হৰিণৰ পিছ লয় আৰু তাইক পহৰা দিয়ে; এই সময়ছোৱাত মতা হৰিণটোৱে অনাহাৰে থাকে। সংগমৰ পূৰ্বে এই যুগলটোৱে ইটোৱে সিটোক খেদি ফুৰা আৰু পাৰস্পৰিকভাৱে নোম চাফা কৰি দিয়া কাৰ্যত লিপ্ত হয়।<ref name=valerius/> পোৱালি জন্ম হোৱাৰ পিছত প্ৰথম এসপ্তাহ তাক লুকুৱাই ৰখা হয়। এই লুকুৱাই ৰখাৰ সময় আন বেছিভাগ হৰিণৰ তুলনাত বহু চুটি। মাক আৰু পোৱালিৰ মাজৰ বান্ধোন সিমান দৃঢ় নহয়, কিয়নো ইহঁত দুয়ো প্ৰায়ে ইটো-সিটোৰপৰা পৃথক হৈ পৰে; অৱশ্যে যিহেতু ইহঁতৰ জাকবোৰ সংবদ্ধ হয়, সেয়েহে ইহঁতে অতি সহজে পুনৰ একত্ৰিত হ’ব পাৰে। যদি পোৱালিটোৰ মৃত্যু হয়, তেন্তে মাকজনীয়ে একে বছৰতে দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে সন্তান জন্ম দিবলৈ পুনৰ প্ৰজনন কৰিব পাৰে। মতা হৰিণবোৰ সাতৰপৰা আঠ বছৰ বয়সলৈকে বাঢ়ি থাকে। আবদ্ধ অৱস্থাত ইহঁতৰ গড় আয়ুস প্ৰায় ২২ বছৰ হয়। অৱশ্যে, বন্য অৱস্থাত চিকাৰীৰ আক্ৰমণ আৰু পাৰস্পৰিক প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ইহঁতৰ জীৱনকাল মাত্ৰ পাঁচৰপৰা দহ বছৰহে হয়।<ref name=valerius/><ref name=schaller/> ==সংৰক্ষণ স্থিতি== ফুটুকী হৰিণক [[IUCN Red List|আইইউচিএন-ৰঙা তালিকা]]ত ন্যূনতম চিন্তাৰ বিষয় হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে "কিয়নো ই এক অতি বিশাল ভৌগোলিক অঞ্চলজুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াৰ ভিতৰত বহুতো ডাঙৰ জনসংখ্যা বিদ্যমান।" <ref name=iucn /> বৰ্তমান ইয়াৰ সমগ্ৰ বাসস্থানজুৰি ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি কোনো ডাঙৰ ভাবুকি নাই আৰু ইহঁতে বহুতো সংৰক্ষিত বনাঞ্চলত বাস কৰে। অৱশ্যে, অবৈধ চিকাৰ আৰু পোহনীয়া গৰু-ম’হৰ সৈতে হোৱা প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে বহু ঠাইত ইহঁতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব পাৰিপাৰ্শ্বিক ধাৰণ ক্ষমতাৰ তুলনাত কম। মঙহৰ বাবে কৰা চিকাৰৰ ফলত ইয়াৰ সংখ্যা যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে আৰু কিছুমান ঠাইত স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn /> এই হৰিণবিধক ভাৰতীয় বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) আইন (১৯৭২)-ৰ অনুসূচী ৩-ৰ অধীনত<ref name=sankar /> আৰু বাংলাদেশৰ বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) (সংশোধন) আইন, ১৯৭৪-ৰ অধীনত সংৰক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> ইয়াৰ সুন্দৰ সংৰক্ষণ স্থিতিৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হৈছে এক প্ৰজাতি হিচাপে ইয়াৰ আইনী সুৰক্ষা আৰু সক্ৰিয় সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহৰ এক শক্তিশালী নেটৱৰ্ক।<ref name=iucn /> ফুটুকী হৰিণক [[Andaman Islands|আন্দামান দ্বীপপুঞ্জ]], [[আৰ্জেণ্টিনা]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[ব্ৰাজিল]], [[চিলি]], [[মেক্সিকো]], [[পাৰাগুৱে]], [[উৰুগুৱে]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]ৰ আলাবামা, কেলিফৰ্ণিয়াৰ পইণ্ট ৰেইছ নেচনেল চিচ’ৰ, ফ্ল’ৰিডা, হাৱাই, মিচিচিপি আৰু টেক্সাছত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> ১৯১১ চনত ইয়াক ইউৰোপীয় চিৰিয়াখানাৰ বাবে ক্ৰৱেছিয়াৰ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জৰ এক জলবায়ু-অনুকূলীকৰণ কেন্দ্ৰলৈ অনা হৈছিল; পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭৪ আৰু ২০১২ চনত ইয়াক ক্ৰমে ৰাব আৰু ডুগি অ’টক দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।<ref>{{cite journal |author1=Šprem, N. |author2=Stipoljev, S. |author3=Ugarković, D. |author4=Buzan, E. |year=2021 |title=First genetic analysis of introduced axis deer from Croatia |journal=Mammalian Biology |volume=101 |issue=6 |pages=1121–1125 |doi=10.1007/s42991-021-00164-9 |url=https://www.vsvo.si/wp-content/uploads/2021/08/Sprem2021_Article_FirstGeneticAnalysisOfIntroduc.pdf}}</ref> ২০২২ চনৰ ২ আগষ্টৰপৰা কাৰ্যকৰী হোৱাকৈ, [[European Union|ইউৰোপীয় ইউনিয়নে]] ফুটুকী হৰিণক ইউনিয়নৰ উদ্বেগজনক আক্ৰমণাত্মক বিদেশী প্ৰজাতিৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে আৰু ইয়াৰ আমদানি নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{Cite web |date=2022 |title=Commission Implementing Regulation (EU) 2022/1203 of 12 July 2022 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32022R1203&from=CS#ntr2-L_2022186EN.01001001-E0002 |access-date=2022-07-29 |website=Official Journal of the European Union}}</ref> ==তথ‍্য উৎস== {{Reflist}} fz974a8kiraqcygber0msab9jsmynmn 623291 623290 2026-08-04T16:47:27Z AjayDas 12623 /* শ্ৰেণীবিভাজন আৰু বংশাৱলী */ 623291 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = মধ্য [[Pleistocene|প্লেইষ্ট'চিন]]-[[Holocene|বৰ্তমান]]<ref name=Suraprasit2016/> | image = 066 Chital in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg | image_caption = [[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ | image2 = Spotted deer (Axis axis) female.jpg | image2_caption = মধ্য প্ৰদেশৰ [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Axis axis'' |name-list-style=amp |author=Duckworth, J.W. |author2=Kumar, N.S. |author3=Anwarul Islam, M. |author4=Sagar Baral, H. |author5=Timmins, R. |date=2015 |article-number=e.T41783A22158006 |doi=10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T41783A22158006.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | genus = Axis | species = axis | authority = ([[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777) | range_map = Chital range map.png | range_map_caption = ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিতৰণ (২০১১)<ref name=iucn /> | synonyms_ref = <ref name="sri">{{cite book |title=South Asian Mammals: their Diversity, Distribution, and Status |last1=Srinivasulu |first1=C. |last2=Srinivasulu |first2=B. |publisher=Springer |location=New York |url={{Google Books |id=PEsIul417ewC |plainurl=yes |page=357}} |date=2012 |pages=357–358 |isbn=978-1-4614-3449-8}}</ref><ref name=MSW3 /> | synonyms = {{collapsible list |''Axis major'' {{small|Hodgson, 1842}} |''A. minor'' {{small|Hodgson, 1842}} |''Cervus axis ceylonensis''{{small| ([[Johann Baptist Fischer|J. B. Fischer]], 1829)}} |''C. a. indicus'' {{small|(J. B. Fischer, 1829)}} |''C. a. maculatus'' {{small|([[Robert Kerr (writer)|Kerr]], 1792)}} |''C. a. zeylanicus'' {{small|([[Richard Lydekker|Lydekker]], 1905)}} |''C. nudipalpebra'' {{small|(Ogilby, 1831)}} |''Rusa axis zeylanicus'' {{small|(Lydekker, 1905)}} }} }} '''ফুটুকী হৰিণ''' বা '''চিতল হৰিণ''' ('''''Axis axis''''') ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক থলুৱা [[হৰিণ]]ৰ এক [[species|প্ৰজাতি]]। ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ইয়াৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। এই মধ্যমীয়া আকৃতিৰ হৰিণবিধৰ মতা প্ৰাণীৰ কান্ধৰ উচ্চতা প্ৰায় ৯০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকী প্ৰাণীৰ ৭০ চেণ্টিমিটাৰ হয়। মতা হৰিণৰ ওজন ৭০-৯০ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে মাইকী হৰিণৰ ওজন প্ৰায় ৪০-৬০ কিলোগ্ৰাম হয়। ইহঁতৰ ক্ষেত্ৰত লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং থাকে। শৰীৰৰ ওপৰৰ অংশ সোণালীৰপৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়। তিনিটা শাখা যুক্ত শিংবোৰ প্ৰায় ১ মিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হয়। ==ব্যুৎপত্তি== "চিতল" বা "chital" (উচ্চাৰণ: {{IPAc-en|tʃ|iː|t|əl}})<ref>{{Dictionary.com|Chital|access-date=24 December 2019}}</ref> নামটো হিন্দী ভাষাৰ ''cītal'' ({{langx|hi|चीतল}}) শব্দৰপৰা আহিছে। ই মূলতঃ [[Sanskrit Language|সংস্কৃত]] শব্দ ''{{IAST|citrala}}'' (চিত্ৰল)-ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "চিত্ৰ-বিচিত্ৰ" বা "ফুটুকীয়া।" [[cheetah|চিতাবাঘ]] নামটোৰো উৎপত্তি একেই। "চিতল" নামটোৰ অন্যান্য ৰূপবোৰৰ ভিতৰত "cheetal" আৰু "cheetul" অন্তৰ্ভুক্ত। এই হৰিণবিধক ইংৰাজীত ইণ্ডিয়ান স্পটেড ডিয়েৰ (Indian spotted deer), কেৱল স্পটেড ডিয়েৰ (spotted deer) বা এক্সিঁচ ডিয়েৰ (axis deer) বুলিও জনা যায়। অসমীয়া ভাষাত এই হৰিণৰ গোটেই গাত বগা বগা ফুট থকাৰ বাবেই ইয়াক সাধাৰণতে '''ফুটুকী হৰিণ''' বুলি কোৱা হয়। ==শ্ৰেণীবিভাজন আৰু বংশাৱলী== ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ফুটুকী হৰিণক ''Cervus axis'' হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল।<ref>{{cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |author-link=Johann Christian Polycarp Erxleben |date=1777 |chapter=''Axis'' |title=Systema Regni Animalis per Classes, Ordines, Genera, Species, Varietates cvm Synonymia et Historia Animalivm |language=la |page=312 |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/312}}</ref> ১৮২৭ চনত Charles Hamilton Smithয়ে ইয়াক ''Cervus'' বংশৰ অধীনত এটা সুকীয়া উপবংশ ''Axis''-ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।<ref>{{cite book |last=Cuvier |first=G. |author-link=Georges Cuvier |date=1827 |title=The Animal Kingdom arranged in Conformity with its Organization |publisher=William Clowes |location=London |volume=5 |page=312 |url={{Google Books |id=VexZAAAAcAAJ |plainurl=yes |page=312}}}}</ref><ref name=MSW3>{{MSW3 Artiodactyla |id=14200345 |page=661 |heading=Species ''Axis axis''}}</ref> ১৯৮৭ চনত Colin P. Groves আৰু Peter Grubbয়ে ''Axis''-ক এটা স্বতন্ত্ৰ বংশৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite book |last1=Groves |first1=C. P. |author1-link=Colin Groves |last2=Grubb |first2=P. |author2-link=Peter Grubb (zoologist) |year=1987 |chapter=Relationships of living deer |title=Biology and Management of the Cervidae |editor=Wemmer, C. M. |publisher=Smithsonian Institution Press |location=Washington, D.C. |pages=21–59 |isbn=978-0-87474-980-9}}</ref> পূৰ্বতে ''Hyelaphus'' বংশটোকো ''Axis''-ৰ এক উপবংশ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।<ref name=sri /> কিন্তু এক দৈহিক গঠনগত বিশ্লেষণে ''Axis'' আৰু ''Hyelaphus''-ৰ মাজত উল্লেখনীয় পাৰ্থক্য দেখুৱাই দিয়ে।<ref>{{cite journal |author1=Meijaard, E. |name-list-style=amp |author2=Groves, C.P. |year=2004 |title=Morphometrical relationships between South-east Asian deer (Cervidae, tribe Cervini): evolutionary and biogeographic implications |journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=2 |pages=179–196 |url=https://www.academia.edu/16340041 |doi=10.1017/S0952836904005011}}</ref> সেই বছৰৰে শেষৰফালে কৰা এক বংশাৱলী অধ্যয়নে প্ৰমাণ কৰে যে ''Hyelaphus'' বংশটো ''Axis''-তকৈ ''Rusa'' বংশৰহে অধিক নিকটৱৰ্তী। এই অধ্যয়নত দেখা যায় যে ''Axis'' বংশটো এক পাৰাফাইলেটিক গোট আৰু ই বংশাৱলী বৃক্ষত ''Hyelaphus''-ৰপৰা দূৰত অৱস্থিত; আনহাতে ফুটুকী হৰিণবিধে [[দল-হৰিণ]] (''Rucervus duvaucelii'') আৰু বিলুপ্ত শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ (''Rucervus schomburgki'')-ৰ সৈতে এটা ক্লীড (clade) গঠন কৰে। অনুমাণিক প্ৰায় ৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে প্ৰাৰম্ভিক প্লিওচিন যুগত ফুটুকী হৰিণৰ পূৰ্বপুৰুষসমূহ ''Rucervus'' বংশৰপৰা বংশগতভাৱে পৃথক হৈ পৰিছিল। তলৰ ক্লেডোগ্ৰামখন ২০০৬ চনৰ এক বংশাৱলী অধ্যয়নৰ ওপৰত আধাৰিত:<ref name="Gilbert2006">{{cite journal |author1=Gilbert, C. |author2=Ropiquet, A. |author3=Hassanin, A. |title=Mitochondrial and nuclear phylogenies of Cervidae (Mammalia, Ruminantia): Systematics, morphology, and biogeography |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=2006 |volume=40 |issue=1 |pages=101–117 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.017 |pmid=16584894 |bibcode=2006MolPE..40..101G |url=https://www.researchgate.net/publication/7194962}}</ref> {{clade | style=font-size:90%; line-height:100%; |label1= |1={{clade |1=''Cervus'', ফেল' হৰিণ (''Dama dama''), পেৰে ডেভিদৰ হৰিণ (''Elaphurus davidianus'') আৰু ''Rusa'' |2={{clade | label1=''Rucervus'' |1= {{clade |1=[[দল-হৰিণ]] |2=শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ }} |label2=''Axis'' |2= {{clade |1='''ফুটুকী হৰিণ''' |2=[[খটীয়া পহু]] (''A. porcinus'') }} }} }} |2=[[সুগৰী পহু]] (''Muntiacus'') }} প্ৰাৰম্ভিকৰপৰা মধ্য প্লিওচিন যুগৰ বিলুপ্ত হৈ যোৱা ''Axis'' প্ৰজাতিৰ জীৱাশ্মসমূহ পশ্চিমে ইৰানৰপৰা আৰম্ভ কৰি পূবে ইণ্ডোচীন পৰ্যন্ত খন্দা কাৰ্যত উদ্ধাৰ হৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Di Stefano |first1=G. |last2=Petronio |first2=C. |year=2002 |name-list-style=amp |title=Systematics and evolution of the Eurasian Plio-Pleistocene tribe Cervini (Artiodactyla, Mammalia) |journal=Geologica Romana |volume=36 |issue=311 |page=e334 |url=http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310214846/http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-date=10 March 2016}}</ref> [[থাইলেণ্ড]]ৰ মধ্য প্লিষ্ট'চিন যুগৰ স্তৰত ফুটুকী হৰিণৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে, যিবোৰ [[sun bear|মেলাইয়ান ভালুক]], ''ষ্টেগডন'', [[মেথোন]], [[বনৰীয়া ম’হ]] আৰু অন্যান্য জীৱিত তথা বিলুপ্ত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ জীৱাশ্মৰ সৈতে সহ-অৱস্থিত আছিল।<ref name=Suraprasit2016>{{cite journal |author1=Suraprasit, K. |author2=Jaegar, J.-J. |author3=Chaimanee, Y. |author4=Chavasseau, O. |author5=Yamee, C. |author6=Tian, P. |author7=Panha, S. |title=The Middle Pleistocene vertebrate fauna from Khok Sung (Nakhon Ratchasima, Thailand): biochronological and paleobiogeographical implications |journal=ZooKeys |date=2016 |issue=613 |pages=1–157 |doi=10.3897/zookeys.613.8309 |pmid=27667928 |pmc=5027644 |doi-access=free |bibcode=2016ZooK..613....1S}}</ref> ==বিৱৰণ== [[File:Spotted deer (Axis axis) male.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত কোমল শিংযুক্ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Spotted deer crosses road in Tadoba Andhari Tiger Reserve, India in 2016.jpg|thumb|[[Tadoba Andhari Tiger Reserve|তদোভা আন্ধেৰী বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণ এক মধ্যমীয়া আকৃতিৰ পহু। মতা হৰিণবোৰৰ কান্ধৰ উচ্চতা ৯০-১০০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকীবোৰৰ ৬৫-৭৫ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত হয়; আনহাতে মূৰৰপৰা নেজলৈকে শৰীৰৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১.৭ মিটাৰ হয়। অপৰিপক্ব মতা হৰিণৰ ওজন ৩০-৭৫ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে তুলনামূলকভাৱে পাতল মাইকী হৰিণৰ ওজন ২৫-৪৫ কিলোগ্ৰাম হয়। প্ৰাপ্তবয়স্ক মতা হৰিণ বা শিং থকা পহুৰ ওজন ৯৮-১১০ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।<ref name="waring">{{cite journal |last=Waring |first=G.H. |year=1996 |title=Preliminary study of the behavior and ecology of axis deer on Maui, Hawaii |journal=Online Report Presented by the Hawaii Ecosystems at Risk (HEAR) Project |url=http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm |access-date=31 July 2012 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816101430/http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm }}</ref> ইয়াৰ ২০ চেণ্টিমিটাৰ দীঘল নেজডালত এডাল গাঢ় ৰঙৰ আঁচ থাকে, যি নেজৰ সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্যজুৰি বিস্তৃত। এই প্ৰজাতিটোৰ মাজত স্পষ্ট লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং (antler) থাকে।<ref name="texas">{{cite book |last=Schmidly |first=D.J. |date=2004 |title=The Mammals of Texas |edition=Revised |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Texas (USA) |pages=263–264 |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-date=31 December 2017 |isbn=978-1-4773-0886-8}}</ref> শৰীৰৰ পৃষ্ঠীয় (ওপৰৰ) অংশ সোণালীৰপৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত থাকে। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়।<ref name="texas" /> মেৰুদণ্ডৰ ওপৰেৰে এডাল স্পষ্ট ক’লা আঁচ বৈ গৈছে।<ref name="kays">{{cite book |last1=Kays |first1=R.W. |last2=Wilson |first2=D.E. |date=2009 |title=Mammals of North America |edition=2nd |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey (USA) |page=166 |isbn=978-0-691-14092-6}}</ref> ফুটুকী হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত টান নোমেৰে আবৃত সুবিকশিত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি থাকে।<ref name="valerius" /> ইয়াৰ উপৰি পিছফালৰ ভৰিত সুবিকশিত মেটাটাৰ্চেল গ্ৰন্থি আৰু পেডেল গ্ৰন্থি থাকে। মতা হৰিণৰ প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিবোৰ মাইকী হৰিণতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই এইবোৰ প্ৰায়ে খোল খাই পৰে।<ref>{{cite journal |last1=Groves |first1=C. |last2=Grubb |first2=P. |year=1982 |title=Relationships of living deer |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=21–59}}</ref><ref>{{cite journal |last=Müller-Schwarze |first=D. |year=1982 |title=Evolution of cervid olfactory communication |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=223–234}}</ref> [[File:Albino Chital.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা শ্বেতবৰণৰ ফুটুকী হৰিণ]] প্ৰতিডাল শিং তিনিটা শাখা যুক্ত হয়। ব্ৰ’ টাইন বা চকুৰ ওপৰৰ প্ৰথম শাখাটো শিঙৰ মূল দণ্ডডালৰ সৈতে প্ৰায় লম্বভাৱে থাকে।<ref name="texas" /> এই শিংবোৰ প্ৰায় {{cvt|1|m}} পৰ্যন্ত দীঘল হয়।<ref name="ables">{{cite book |last=Ables |first=E.D. |date=1984 |title=The Axis Deer in Texas |publisher=Texas A & M University Press |location=Texas, USA |pages=1–86 |isbn=978-0-89096-196-4}}</ref> অন্যান্য বেছিভাগ হৰিণৰ দৰেই ফুটুকী হৰিণৰো শিং বছৰি সৰি পৰে। প্ৰথম অৱস্থাত শিংবোৰ কোমল কলা (Tissue) হিচাপে গজি উঠে (যাক মখমল শিং বা velvet antlers বুলি কোৱা হয়) আৰু ক্ৰমান্বয়ে খনিজকৰণ তথা কলাবোৰত ৰক্তবাহী নলী বন্ধ হোৱাৰ ফলত এইবোৰ আগৰপৰা গুৰিলৈকে কঠিন হাড়ৰ গাঁথনি লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।<ref>{{cite journal |last=Fletcher |first=T.J. |year=1986 |title=Reproduction: seasonality |journal=Management and Diseases of Deer: A Handbook for the Veterinary Surgeon |pages=17–18}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kay |first1=R.N.B. |last2=Phillippo |first2=M. |last3=Suttie |first3=J.M. |last4=Wenham |first4=G. |year=1982 |title=The growth and mineralization of antlers |journal=Journal of Physiology |volume=322 |page=4}}</ref> আবদ্ধ অৱস্থাত থকা দল-হৰিণ, ফুটুকী হৰিণ আৰু খটীয়া হৰিণৰ শিঙৰ খনিজ গঠনৰ এক অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে এই তিনিওবিধ পহুৰ শিঙৰ মাজত যথেষ্ট সাদৃশ্য আছে। ফুটুকী হৰিণৰ শিঙত খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ (প্ৰতি কেজিত) ৬.১ মিলিগ্ৰাম তাম, ৮.০৪ মিলিগ্ৰাম ক’বাল্ট আৰু ৩২.১৪ দস্তা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Pathak |first1=N.N |last2=Pattanaik |first2=A.K |last3=Patra |first3=R.C |last4=Arora |first4=B.M |year=2001 |title=Mineral composition of antlers of three deer species reared in captivity |journal=Small Ruminant Research |volume=42 |issue=1 |pages=61–65 |url=https://www.researchgate.net/publication/248444100 |doi=10.1016/S0921-4488(01)00218-8}}</ref> খুৰাবোৰৰ দৈৰ্ঘ্য ৪.১-৬.১ চেণ্টিমিটাৰৰ ভিতৰত হয়; পিছৰ ভৰিৰ খুৰাতকৈ আগৰ ভৰিৰ খুৰাবোৰ বেছি দীঘল হয়। ভৰিৰ আঙুলিবোৰ আগফালে জোঙা হয়।<ref name="waring" /> ইয়াৰ দন্ত সূত্ৰ বা ডেণ্টেল ফৰ্মূলা হ’ল {{DentalFormula|upper=0.1.3.3|lower=3.1.3.3}}, যিটো এল্ক পহুৰ সৈতে একে।<ref name="texas" /> প্ৰায় {{cvt|1|m}} দীঘল অস্থায়ী কুকুৰ-দাঁত বা গাখীৰতী দাঁত এবছৰ বয়স হোৱাৰ আগতেই সৰি পৰে, কিন্তু অন্যান্য হৰিণৰ দৰে ইয়াৰ ঠাইত কোনো স্থায়ী দাঁত নগজে।<ref name="valerius" /> [[খটীয়া পহু]] (hog deer)-ৰ তুলনাত ফুটুকী হৰিণৰ শৰীৰৰ গঠন দৌৰিবৰ বাবে অধিক উপযোগী খটীয়া হৰিণতকৈ ইয়াৰ শিং আৰু ব্ৰ’ টাইনবোৰ দীঘল হয়। ফুটুকী হৰিণৰ পেডিকেল (শিঙৰ গুৰিৰ হাড়ৰ অংশ) চুটি আৰু কৰ্ণকুহৰ (auditory bullae) সৰু হয়।<ref name="valerius" /> বহু সময়ত ফুটুকী হৰিণক ফেল’ হৰিণৰ সৈতে ভুল কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ গাত বহুতো স্পষ্ট ঘূৰণীয়া বগা ফুট থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ গাত সাধাৰণতে পথালি বা অনিয়মিত বগা দাগ থাকে। ফেল’ হৰিণৰ শিংবোৰ হাতৰ তলুৱাৰ দৰে চেপেটা হয়, কিন্তু ফুটুকী হৰিণৰ শিঙৰ প্ৰতিটোফালে ৩টাকৈ স্পষ্ট জোঙা শাখা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ ডিঙিত এটা বিশেষ বগা দাগ বা চেকা থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ সমগ্ৰ ডিঙি অংশই বগা হয়। আটাইতকয়ে ডাঙৰ পাৰ্থক্যটো হ’ল ফুটুকী হৰিণৰ পিঠিৰ সোঁমাজেৰে বৈ যোৱা গাঢ় বাদামী বা ক’লা আঁচডাল।<ref name=afn>{{cite book |last=McGlashan |first=A. |date=2011 |title=Al McGlashan's Hunting Australia |publisher=Australian Fishing Network |location=Croydon, London (UK) |pages=76–80 |isbn=978-1-86513-189-4}}</ref> ইয়াৰ নোমবোৰ মিহি আৰু নমনীয় হয়।<ref name=waring /> ==বিতৰণ আৰু বাসস্থান== [[File:Chital in Sundarbans National Park July 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|[[সুন্দৰবন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:108 Chitals in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|[[জিম কৰ্বেট ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] [[File:004 Chital in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Laying down in Keoladeo National Park, India|thumb|[[কেওলাদেও ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত জিৰণি লৈ থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি [[India|ভাৰত]], [[Nepal|নেপাল]], [[Bhutan|ভূটান]], [[Bangladesh|বাংলাদেশ]] আৰু [[Sri Lanka|শ্ৰীলংকা]]ৰ ৮-৩০° উত্তৰ অক্ষাংশলৈকে বিস্তৃত।<ref name=iucn/> ইয়াৰ পশ্চিম সীমা হৈছে পূব [[Rajasthan|ৰাজস্থান]] আৰু [[Gujarat|গুজৰাট]]; উত্তৰ সীমা হৈছে তৰাই অঞ্চল আৰু উত্তৰ [[West Bengal|পশ্চিমবংগ]], [[Sikkim|ছিকিম]]ৰপৰা পশ্চিম [[Assam|অসম]]লৈকে আৰু ভূটানৰ {{cvt|1100|m}} উচ্চতাতকৈ তলৰ অৰণ্য উপত্যকাবোৰ। ই ইয়াৰ উপৰি [[সুন্দৰবন]] আৰু বংগোপসাগৰৰ আশে-পাশে থকা কিছুমান পৰিস্থিতিক উদ্যানতো পোৱা যায়, কিন্তু মধ্য আৰু উত্তৰ-পূব বাংলাদেশত ই স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn/> [[Andaman and Nicobar Islands|আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ]] আৰু শ্ৰীলংকা হৈছে ইয়াৰ বিতৰণৰ দক্ষিণ সীমা।<ref name=schaller/> ই সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপদ্বীপৰ পৰ্ণপাতী তথা অৰ্ধ-চিৰসেউজ অৰণ্য আৰু মুকলি ঘাঁহনি অঞ্চলত বাস কৰে।<ref name=schaller/><ref name=sankar>{{cite journal |author1=Sankar, K. |name-list-style=amp |author2=Acharya, B. |year=2004 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) |journal=ENVIS Bulletin |issue=7 |pages=171–180 |url=}}</ref> ===ইণ্ডোনেছিয়া=== [[Invasion of Java (1811)|ব্ৰিটিছে জাভা আক্ৰমণ]] কৰাৰ পাছত, ষ্টেনফৰ্ড ৰেফেলছে বুইটেনজৰ্গ প্ৰাসাদলৈ (বৰ্তমানৰ বগৰ প্ৰাসাদ) নিজৰ আৱাসগৃহ স্থানান্তৰ কৰে আৰু প্ৰাসাদৰ ঘাঁহনিত চৰিবলৈ নেপালৰপৰা ফুটুকী হৰিণ লৈ আহে। তাত ফুটুকী হৰিণৰ জনসংখ্যা অহৰহ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে আৰু ইয়াৰ সংখ্যা কেইবাশলৈ বৃদ্ধি পাইছে।<ref>{{cite web |title=Penangkaran Rusa Totol Jinak di Istana Kepresidenan Bogor |work=[[Ministry of the State Secretariat|Kementrian Sekretariat Negara Republik Indonesia]] |url=https://www.setneg.go.id/baca/index/penangkaran_rusa_totol_jinak_di_istana_kepresidenan_bogor |access-date=22 June 2026}}</ref> প্ৰাসাদখনত অত্যধিক জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ ইয়াৰপৰা কিছুমান ফুটুকী হৰিণ ইণ্ডোনেছিয়াৰ বিভিন্ন চিৰিয়াখানা, প্ৰকৃতি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু ব্যক্তিগত সংগ্ৰহালয়লৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |title=Larian Kecil Rusa Totol Primadona Destinasi Taman di Kota Petro Dollar |website=Aceh Journal National Network|url=https://www.ajnn.net/news/larian-kecil-rusa-totol-primadona-destinasi-taman-di-kota-petro-dollar/amp.html |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rusa Totol di Makassar |website=Detik |url=https://travel.detik.com/domestic-destination/d-2604473/ini-tempat-memberi-makan-rusa-totol-di-makassar#goog_rewarded |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kawanan Rusa Totol Asal Istana Kepresidenan Bogor di Taman Cadika |website=Pemerintah Kota Medan |url=https://portal.medan.go.id/berita/ada-kawanan-rusa-totol-asal-istana-kepresidenan-bogor-di-taman-cadika__read4712.html |access-date=22 June 2026}}</ref> ===অষ্ট্ৰেলিয়া=== ১৮০০ চনৰ আৰম্ভণিতে অষ্ট্ৰেলিয়াত প্ৰৱৰ্তন কৰা প্ৰথম হৰিণৰ প্ৰজাতি আছিল ফুটুকী হৰিণ। ইয়াৰ কিছু অংশ শ্ৰীলংকাৰপৰা অনা হৈছিল যদিও ভাৰতীয় বংশৰ হৰিণো ইয়াত থকাৰ সম্ভাৱনা আছে।<ref>{{cite web |title=Australia's Wild Deer |website=Australian Deer Research Foundation (ADRF) |url=http://adrf.com.au/content/view/35/79/ |access-date=17 February 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Deer in Australia |work=[[Australian Deer Association]] |url=http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220190655/http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |access-date=17 February 2016 |archive-date=20 February 2016}}</ref> ===আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ=== ১৮৬০ চনত হংকঙৰ তৰফৰপৰা ৰজা কামেহামেহা পঞ্চমলৈ উপহাৰ হিচাপে হাৱাইৰ মলোকাল দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ২০২১ চনলৈকে মলোকাল দ্বীপত প্ৰায় ৫০,০০০ ৰপৰা ৭০,০০০ ফুটুকী হৰিণ আছিল, যাৰ বিপৰীতে মানুহৰ জনসংখ্যা আছিল মাত্ৰ ৭,৫০০ জন। ২০২১ চনলৈকে হোৱা খৰাঙৰ বাবে শ শ হৰিণ অনাহাৰে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।<ref>{{cite news |last=Jones |first=Caleb |title=Deer native to India starve to death amid drought in Hawaii |work=[[Associated Press]] |date=9 February 2021 |url=https://apnews.com/article/science-deer-droughts-coronavirus-pandemic-hawaii-ca975acd65b3f30d9296963263af6f0e |access-date=1 October 2023}}</ref> ফুটুকী হৰিণক লানাই দ্বীপতো প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল আৰু অতি সোনকালে দুয়োটা দ্বীপতে ইহঁতৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। চিকাৰৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিবলৈ ১৯৫০ চনত মাউই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ মুকলি কৰা হৈছিল। যিহেতু হাৱাই দ্বীপপুঞ্জত ফুটুকী হৰিণৰ কোনো প্ৰাকৃতিক চিকাৰী নাই, গতিকে ইহঁতৰ জনসংখ্যা প্ৰতি বছৰে ২০ ৰপৰা ৩০% বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত কৃষি আৰু প্ৰাকৃতিক অঞ্চলৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হৈছিল।<ref>{{cite news |last=McAvoy |first=A. |date=2012 |title=Mystery deer growth pitting hunters against Hawaii |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/mystery-deer-growth-pitting-hunters-against-hawaii-173250448.html |access-date=24 May 2012}}</ref> মাউই দ্বীপৰ এই অতিৰিক্ত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰিবলৈ ২০১৭ চনত 'মাউই নুই' নামৰ এটা কোম্পানী প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল যিয়ে হৰিণ চিকাৰ কৰি তাৰ মঙহ বিক্ৰী কৰে।<ref>{{cite magazine|last=Nosowitz |first=D. |title=The Struggle to Contain, and Eat, the Invasive Deer Taking over Hawaii |magazine=[[Modern Farmer (magazine)|Modern Farmer]] |date=2021 |url=https://modernfarmer.com/2021/05/the-struggle-to-contain-and-eat-the-invasive-deer-taking-over-hawaii/ |access-date=1 October 2023}}</ref> ২০২২ চনত কোম্পানীটোৱে ৯,৫২৬টা হৰিণ ধৰিছিল আৰু ২,০০,০০০ কিলোগ্ৰাম হৰিণৰ মঙহ বিক্ৰী কৰিছিল। USDAৰ এজন প্ৰতিনিধিৰ উপস্থিতিত ইনফ্ৰাৰেড প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি নিশাৰ ভাগত এই হৰিণবোৰ সংগ্ৰহ কৰা হয়।<ref>{{Cite web |last=Perry |first=B. |date=2024 |title=Kahikolu Project on Maui targets axis deer and widespread environmental impacts |url=https://mauinow.com/2024/06/29/kahikolu-project-targets-axis-deer-and-widespread-environmental-impacts/ |access-date=2024-07-01 |work=Maui Now}}</ref> ইহঁতক [[হাৱাই দ্বীপ]]তো মুকলি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল, কিন্তু অন্যান্য দ্বীপসমূহত ফুটুকী হৰাঙে কৰা পৰিৱেশৰ ক্ষতিৰ বাবে বিজ্ঞানীসকলৰ হেঁচাত এই পৰিকল্পনা পৰিত্যাগ কৰা হয়। ২০১২ চনত হাৱাই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ দেখা গৈছিল; বন্যপ্ৰাণী বিষয়াসকলে ভাবিছিল যে মানুহে হেলিকপ্টাৰেৰে বা নাৱেৰে হৰিণবোৰ দ্বীপটোলৈ আনিছিল। ২০১২ চনত এজন হেলিকপ্টাৰ চালকে মাউইৰপৰা হাৱাইলৈ চাৰিটা ফুটুকী হৰিণ পৰিবহণ কৰাৰ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{cite news |author=McAvoy, A. |date=2012 |title=Alleged animal smugglers used helicopters to fly sheep to Maui, deer to Big Island |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/alleged-animal-smugglers-used-helicopters-fly-sheep-maui-053016426.html |access-date=22 August 2012}}</ref> বৰ্তমান হাৱাইৰ আইনে "বনৰীয়া হৰিণ ইচ্ছাকৃতভাৱে ৰখা, এক দ্বীপৰপৰা আন দ্বীপলৈ পৰিবহণ কৰা বা মুক্ত কৰা" নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{cite news |title=New law prohibits having or releasing feral deer in Hawaii |work=Honolulu Star-Advertiser |url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626141712/http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |date=21 June 2012 |access-date=21 June 2012 |archive-date=26 June 2012}}</ref> ১৯৩২ চনত ফুটুকী হৰিণক [[টেক্সাছ]]ত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ১৯৮৮ চনলৈকে মধ্য আৰু দক্ষিণ টেক্সাছৰ ২৭খন কাউণ্টিত ইহঁতৰ স্বাৱলম্বী জাক গঠন হৈছিল।<ref>{{cite web |author1=Davis, W. B. |author2=Schmidly, D. J. |title=Axis Deer |work=The Mammals of Texas – Online Edition |publisher=Texas Tech University |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |access-date=24 May 2012 |archive-date=31 December 2017}}</ref> ফুটুকী হৰিণ আটাইতকৈ বেছি এডৱাৰ্ডছ মালভূমিত পোৱা যায়।<ref>{{cite web |last=Ables |first=E. D. |title=Axis Deer |work=Handbook of Texas Online |publisher=Texas State Historical Association |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/tca03 |access-date=24 May 2012}}</ref> ===ক্ৰৱেছিয়া=== ১৯১১ চনত অজ্ঞাত উৎসৰপৰা অনা ফুটুকী হৰিণ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি ইহঁত ৰাব দ্বীপতো বাস কৰে। ২০১০ চনৰলৈকে এই দ্বীপসমূহত ইহঁতৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ২০০ টা। চিকাৰীসকলে এই প্ৰজাতিটোক [[ক্ৰৱেছিয়া]]ৰ মূল ভূ-খণ্ডত প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা বিফল হৈছিল।<ref>{{cite book |author1=Kusak, J. |author2=Krapinec, K. |name-list-style=amp |date=2010 |chapter=23. Ungulates and their management in Croatia |pages=527–539 |title=European Ungulates and their Management in the 21st Century |editor1-last=Apollonio |editor1-first=M. |editor2-last=Andersen |editor2-first=R. |editor3-last=Putman |editor3-first=R. |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-76061-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA527}}</ref> ===কলম্বিয়া=== এণ্টিঅ’কিয়া বিভাগৰ পুৱেৰ্টো ত্ৰিউনফো পৌৰসভাৰ ওচৰৰ এখন আন্তঃআন্দিয়ান উপত্যকাত প্ৰৱৰ্তন কৰা ফুটুকী হৰিণৰ জাক দেখা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |author1=Ramírez-Chaves, H. |author2=Roncancio-Duque, N. |author3=Morales-Martínez, D.M. |year=2023 |title=Más allá de los hipopótamos: evidencia de un venado introducido en Colombia |journal=Revista de la Academia Colombiana de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales |volume=47 |issue=185 |pages=882–888 |doi=10.18257/raccefyn.1953 |doi-access=free}}</ref> ==আচৰণ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ== [[File:Deer herd drinking water at the watering hole.jpg|thumb|পানীৰ উৎসত পানী খাই থকা এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণ দিনৰ ভাগত সক্ৰিয় হৈ থাকে। গ্ৰীষ্মকালত, যেতিয়া উষ্ণতা {{Convert|80|F|C}} বা তাতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া ইহঁতে ছাঁত জিৰণি লয় আৰু সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপৰপৰা হাত সাৰি চলিবলৈ চেষ্টা কৰে; গধূলি নামি অহাৰ লগে লগে ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা আটাইতকয়ে বৃদ্ধি পায়। দিনবোৰ ক্ৰমান্বয়ে ঠাণ্ডা হোৱাৰ লগে লগে, সূৰ্যোদয়ৰ আগতেই ইহঁতে খাদ্যৰ সন্ধান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু ৰাতিপুৱাৰ ভাগত এই সক্ৰিয়তা চৰম পৰ্যায় পায়। দুপৰীয়াৰ ভাগত ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়, সেই সময়ত প্ৰাণীবোৰে জিৰণি লয় বা লাহে লাহে ইফাল-সিফাল কৰে। আবেলিৰ শেষৰফালে পুনৰ খাদ্যৰ সন্ধান আৰম্ভ হয় আৰু মাজনিশিলৈকে চলি থাকে। সূৰ্যোদয়ৰ কেইঘণ্টামান আগতে ইহঁতে টোপনি যায়, সাধাৰণতে মুকলি ঘাঁহনিতকৈ তুলনামূলকভাৱে শীতল অৰণ্যৰ ভিতৰভাগত ইহঁতে জিৰণি লয়।<ref name=schaller>{{cite book |last=Schaller |first=G.B. |date=1984 |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |edition=Midway reprinted |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-73631-0}}</ref> এই হৰিণবোৰে সাধাৰণতে খাদ্য আৰু পানীৰ উৎসৰ সন্ধানত যাত্ৰা কৰোঁতে, এশাৰী হৈ নিৰ্দিষ্ট পথেৰে গতি কৰে আৰু এটাৰপৰা আনটোৰ মাজত নিজৰ শৰীৰৰ প্ৰস্থতকৈ দুইৰপৰা তিনিগুণ দূৰত্ব বজাই ৰাখে।<ref name=texas/> [[Gir National Park|গিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত, সকলো ঋতুৰ তুলনাত গ্ৰীষ্মকালত ফুটুকী হৰাঙে আটাইতকয়ে বেছি দূৰত্ব ভ্ৰমণ কৰে।<ref name=gir>{{cite thesis |last=Dave |first=C.V. |year=2008 |type=PhD thesis |title=Ecology of Chital (''Axis axis'') in Gir |publisher=[[Saurashtra University]] |url=http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf |pages=21–209 |access-date=13 March 2016 |archive-date=21 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521191048/http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf}}</ref> যেতিয়া ইহঁতে সতৰ্কতাৰে চাৰিওফালৰ পৰিৱেশ নিৰীক্ষণ কৰে, তেতিয়া ফুটুকী হৰাঙে লৰচৰ নকৰাকৈ থিয় হৈ সম্ভাৱ্য বিপদৰ দিশলৈ মুখ কৰি অতি মনোযোগেৰে শুনে। ওচৰত থকা অন্যান্য হৰিণবোৰেও এই একেই ভংগিমা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। চিকাৰীৰপৰা আত্মৰক্ষাৰ উপায় হিচাপে, ফুটুকী হৰাঙে দলবদ্ধভাৱে পলায়ন কৰে (খটীয়া হৰিণৰ বিপৰীতে, যিবোৰে বিপদৰ সংকেত পালে ইফালে-সিফালে সিঁচৰতি হৈ পৰে); তীব্ৰ গতিত দৌৰাৰ পিছত ইহঁতে প্ৰায়ে ঘন হাবিৰ আঁৰত আত্মগোপন কৰে। দৌৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰাঙে নেজডাল ওপৰলৈ দাঙি ধৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ বগা তলৰ অংশটো দৃশ্যমান হয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰাঙে প্ৰায় {{cvt|1.5|m}} পৰ্যন্ত ওখ বেৰ জঁপিয়াই পাৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু ইহঁতে বেৰৰ তলেৰে সৰকি যাবলৈহে বেছি পছন্দ কৰে। ইহঁতে সাধাৰণতে সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থলৰ {{cvt|300|m}} দূৰত্বৰ ভিতৰতে অৱস্থান কৰে।<ref name=valerius>{{cite book |last=Geist |first=V. |date=1998 |title=Deer of the World: their Evolution, Behaviour and Ecology |edition=1st |publisher=Stackpole Books |location=Mechanicsburg, Pennsylvania |url={{Google Books |plainurl=yes |id=bcWZX-IMEVkC |page=58}} |pages=58–73 |isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref> ফুটুকী হৰাঙে এক মাতৃপ্ৰধান (matriarchal) জাক গঠন কৰে, য’ত এজনী প্ৰাপ্তবয়স্ক মাইকী হৰিণ আৰু তাইৰ চলিত বৰ্ষৰ তথা পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ পোৱালিসমূহ থাকে। এই জাকত যিকোনো বয়সৰ আৰু যিকোনো লিংগৰ হৰিণ থাকিব পাৰে।<ref name=ables/><ref name=wg>{{cite journal |last1=Ramesh |first1=T. |last2=Sankar |first2=K. |last3=Qureshi |first3=Q. |last4=Kalle |first4=R. |year=2010 |title=Group size, sex and age composition of chital (''Axis axis'') and sambar (''Rusa unicolor'') in a deciduous habitat of Western Ghats |journal=Mammalian Biology – Zeitschrift für Säুgetierkunde |volume=77 |issue=1 |pages=53–59 |url=https://www.researchgate.net/publication/229353967 |doi=10.1016/j.mambio.2011.09.003}}</ref> সাধাৰণতে সৰু সৰু জাক দেখিবলৈ পোৱা যায় যদিও কেতিয়াবা ১০০টা পৰ্যন্ত হৰিণৰ বিশাল সমাৱেশো প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=texas/> পোৱালি আৰু মাকৰ জাকটোক বাদ দি আন গোটবোৰ শিথিল হয় আৰু প্ৰায়ে ভাঙি পুনৰ গঠিত হয়।<ref name="de silva">{{cite journal |last1=De Silva |first1=P.K. |last2=De Silva |first2=M. |year=1993 |title=Population structure and activity rhythm of the spotted deer in Ruhuna National Park, Sri Lanka |journal=Developments in Animal and Veterinary Sciences |issue=26 |pages=285–294}}</ref> টেক্সাছত পোৱা জাকবোৰত ১৫টালৈকে সদস্য থাকে।<ref name=ables/> বৰ্ষাকালত নল্লামালা পাহাৰৰ ঘাঁহনিত ৪০টা পৰ্যন্ত সদস্য থকা ডাঙৰ জাক দেখা গৈছিল।<ref name=ap>{{cite journal |last=Srinivasulu |first=C. |year=2001 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) herd composition and sex ratio on the Nallamala Hills of Eastern Ghats, Andhra Pradesh, India |journal=Zoos' Print Journal |volume=16 |issue=12 |pages=655–658 |doi=10.11609/jott.zpj.16.12.655-8 |doi-access=free}}</ref> জাকবোৰৰ লিংগ অনুপাত ঋতু অনুসৰি সলনি হয়, সম্ভৱতঃ পোৱালি জন্ম দিয়াৰ আগে আগে মাইকী হৰিণবোৰে নিজকে সংগীৰপৰা আঁতৰাই ৰখাৰ প্ৰৱণতাৰ বাবে এনে হয়। একেদৰে, প্ৰজনন ঋতুত মতা হৰিণবোৰেও নিজৰ জাক এৰি গুচি যায়, যাৰ ফলত জাকৰ গাঁথনি সলনি হয়।<ref name=wg/> [[File:Ranthambore National Park view.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰধান চিকাৰীসমূহৰ ভিতৰত [[বাঘ]], [[নহৰফুটুকী বাঘ]], [[অজগৰ সাপ]] আৰু [[বনৰীয়া কুকুৰ]] অন্যতম। হেঁপাহ, [[শিয়াল]] আৰু সোণালী শিয়ালে সাধাৰণতে ইহঁতৰ পোৱালিবোৰক লক্ষ্য কৰি লয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰিণ এবিধ বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দ কৰা প্ৰাণী। উত্তৰ আমেৰিকাৰ এল্ক পহুৰ দৰেই ইহঁতেও চিঞৰ বা গৰ্জন কৰে আৰু বিপদৰ সংকেতসূচক ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে।<ref name=texas/> অৱশ্যে ইহঁতৰ মাত এল্ক বা [[ৰঙা হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়; ইহঁতৰ মাতটো মূলতঃ কৰ্কশ গৰ্জন বা জোৰদাৰ গোঁগোঁৱনিৰ দৰে।<ref name=valerius/> এই গৰ্জন বা চিঞৰ সাধাৰণতে প্ৰজনন ঋতুৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হয়।<ref name=schaller/><ref name="Mishra 1987">Mishra, H. and Wemmer, C. 1987. "The comparative breeding ecology of four cervids in Royal Chitwan National Park, Nepal". Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press.</ref> গৰ্ভধাৰণৰ বাবে প্ৰস্তুত থকা (oestrus) মাইকী হৰিণক পহৰা দি থকা প্ৰতিপত্তিশালী মতা হৰিণবোৰে কম শক্তিশালী মতা হৰিণবোৰক উদ্দেশ্য কৰি তীক্ষ্ণ গৰ্জন কৰে।<ref name=valerius/> আক্ৰমণাত্মক প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত বা জিৰণি লৈ থকা অৱস্থাত মতা হৰিণবোৰে একপ্ৰকাৰৰ হুমুনিয়াহ বা কেঁকনিৰ দৰে শব্দ কৰিব পাৰে।<ref name=ables/> বিপদৰ উমান পালে বা চিকাৰীৰ সন্মুখীন হ’লে ফুটুকী হৰাঙে, বিশেষকৈ মাইকী আৰু পোৱালিবোৰে, একেৰাহে ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে। মাকক বিচাৰি ফুৰা পোৱালিবোৰে প্ৰায়ে মিহি সুৰত চিঞৰে। ফুটুকী হৰাঙে অন্যান্য কেইবাশ্ৰেণীৰ প্ৰাণী, যেনে [[শালিকা]] আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ বিপদৰ সংকেতসূচক মাতৰ প্ৰতিও সঁহাৰি জনাব পাৰে।<ref name=valerius/> [[File:Tiger and deers.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত বাঘ আৰু ফুটুকী হৰিণ]] মতা হৰিণৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণ অতি স্পষ্টকৈ দেখা যায়। মতা হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত থকা প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি সুবিকশিত হয়। ইহঁতে পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হৈ ওখ গছৰ ডালবোৰ স্পৰ্শ কৰে আৰু তাত নিজৰ গন্ধ বা গোন্ধ এৰি থৈ যাবলৈ উন্মুক্ত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিৰে ঘঁহি দিয়ে। খাদ্য গ্ৰহণৰ সময়তো এই ভংগিমা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰস্ৰাৱৰ জৰিয়তে এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণো দেখিবলৈ পোৱা যায়; প্ৰস্ৰাৱৰ গোন্ধ সাধাৰণতে গ্ৰন্থিৰপৰা নিৰ্গত গোন্ধতকৈ অধিক তীব্ৰ হয়। মতা হৰিণবোৰৰ মাজত যুঁজ আৰম্ভ হোৱাৰ পূৰ্বে তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ মতা হৰিণে আনটোৰ সন্মুখত নিজৰ আধিপত্য প্ৰদৰ্শন কৰে; এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত সি ফুচফুচ কৰা বা সুঁহুৰি মৰাৰ দৰে শব্দ কৰে, নেজডাল আনটো মতা হৰিণৰফালে কৰি তাৰপৰা আঁতৰি যায়, নাকটো মাটিৰপিনে টোঁৱাই ৰাখে, কাণ দুখন তললৈ নমাই দিয়ে, শিংবোৰ পোন কৰি ৰাখে আৰু ওপৰৰ ওঁঠটো দাঙি ধৰে। এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত প্ৰায়ে গাৰ নোমবোৰ থিয় হৈ পৰে। মতা হৰিণে অতি ধীৰ গতিৰে আনটোৰফালে আগবাঢ়ি যায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে টান শিং থকা হৰিণৰ দৰে পোন হৈ থিয় হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে কুঁজা হৈ পৰিব পাৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰতিদ্বন্দ্বী দুয়োটাই শিং আবদ্ধ কৰি এটা আনটোক হেঁচা মাৰি ধৰে; এই সময়ত সৰু মতা হৰিণে কেতিয়াবা এনে এক শব্দ কৰে, যিটো [[শৰপহু]]ৰ মাততকৈও ডাঙৰ হয়, কিন্তু [[দল-হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়। যুঁজখন সমাপ্ত হয় যেতিয়া মতা হৰিণকেইটা পিছলৈ খোজ কাঢ়ি আঁতৰি যায়, বা সাধাৰণতে যুঁজ এৰি খাদ্য খাবলৈ গুচি যায়।<ref name=valerius/> এই যুঁজবোৰ সাধাৰণতে মাৰাত্মক বা মাৰাত্মকভাৱে গুৰুতৰ নহয়।<ref name=schaller/> হৰিণবোৰে কেতিয়াবা এটা আনটোক কামুৰিবও পাৰে।<ref name=valerius/> ঘৰচীয়া শালিকাবোৰ প্ৰায়ে ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।<ref name=waring /> ফুটুকী হৰিণৰ জাক আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ দলৰ মাজত এক অতি আকৰ্ষণীয় আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দেখিবলৈ পোৱা যায়। ফুটুকী হৰাঙে হনূমান বান্দৰৰ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিশক্তি আৰু গছৰ ওপৰৰপৰা পহৰা দিয়াৰ ক্ষমতাৰদ্বাৰা লাভৱান হয়, আনহাতে হনূমান বান্দৰে ফুটুকী হৰিণৰ তীব্ৰ ঘ্ৰাণশক্তিৰদ্বাৰা লাভৱান হয়; এই দুয়োটা শক্তিয়ে ইহঁতক সম্ভাৱ্য বিপদৰপৰা সাৱধান কৰি ৰখাত সহায় কৰে।<ref name=schaller/> ইয়াৰ উপৰি হনূমান বান্দৰে গছৰপৰা পেলাই দিয়া ''Terminalia bellirica'' (ভোমোৰা) আৰু ''Phyllanthus emblica'' (আমলখি) আদি গছৰ ফলসমূহ খায়ো ফুটুকী হৰিণ উপকৃত হয়। [[Western Ghats|পশ্চিম ঘাট]] পৰ্বতমালাত ফুটুকী হৰাঙে [[শৰপহু]]ৰ সৈতে একেলগে খাদ্য অন্বেষণ কৰা প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=wg/> ===খাদ্যভ্যাস=== [[File:Axis axis (Nagarhole, 2010).jpg|thumb|[[Nagarhole National Park|নাগৰহৌলে]]ত খাদ্য গ্ৰহণ কৰি থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Nagjirar ekla harin - Debabrata Ghosh.jpg|thumbnail|right|ঘাঁহ খাই থকা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰাঙে ঘাঁহনিৰ ঘাঁহ খোৱাৰ লগতে গছ-লতাৰ পাত-ডাল আদিও ভক্ষণ কৰে। ইহঁতে মূলতঃ সমগ্ৰ বছৰজুৰি ঘাঁহ খায়ে জীৱন-ধাৰণ কৰে। ইহঁতে কোমল গজালি বা পোখা খাবলৈ বেছি পছন্দ কৰে; কোমল ঘাঁহৰ অভাৱত ওখ আৰু কৰ্কশ ঘাঁহৰ আগবোৰ কামুৰি খায়। কেৱল শীতকালত—অক্টোবৰৰপৰা জানুৱাৰী মাহলৈকে—যেতিয়া ঘাঁহবোৰ শুকাই খোৱাৰ অনুপযোগী হৈ পৰে, তেতিয়া গছ-লতাৰ পাত-ডাল ইহঁতৰ খাদ্যৰ এক ডাঙৰ অংশ হৈ পৰে। ইয়াৰ ভিতৰত লতা-জাতীয় উদ্ভিদ, গুল্ম, গছৰ পাত, ফল-মূল আৰু সৰু সৰু বনৌষধি অন্তৰ্ভুক্ত; ইহঁতে প্ৰায়ে ''Moghania'' প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ বেছি পছন্দ কৰে। [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত ফুটুকী হৰাঙে ভক্ষণ কৰা ফলবোৰৰ ভিতৰত জানুৱাৰীৰপৰা মে’ মাহলৈকে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ ''Ficus'' (ডিমৰু আদি), মে’ৰপৰা জুন মাহলৈকে ''Cordia myxa'' (লহজান) আৰু জুনৰপৰা জুলাই মাহলৈকে ''Syzygium cumini'' (জামু) অন্যতম। ইহঁতে সাধাৰণতে দলবদ্ধ হৈ অতি ধীৰ গতিৰে খোজ কাঢ়ি খাদ্য গ্ৰহণ কৰে।<ref name=schaller/> একেলগে ঘাঁহ চৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰিণবোৰ সাধাৰণতে নীৰৱ হৈ থাকে। মতা হৰিণবোৰে প্ৰায়ে ওখ ডাল-পাত ঢুকি পাবলৈ পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হয়। ইহঁতে দিনটোত প্ৰায় দুবাৰকৈ অতি সাৱধানতাৰে পানীৰ উৎসসমূহলৈ যায়।<ref name=valerius/> কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত, কেলচিয়াম আৰু ফচফৰাছ পেণ্টক্সাইডেৰে সমৃদ্ধ খনিজ মাটিৰ স্তৰসমূহ ইহঁতে সন্মুখৰ দাঁতেৰে খোৱা দেখা গৈছে। খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ ফুটুকী হৰাঙে হাড় আৰু সৰি পৰা শিংবোৰো চোবায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে এনেদৰে হাড় বা শিং চোবোৱা কাৰ্যত অধিক মাত্ৰাত লিপ্ত হয়।<ref>{{Cite journal |last=Barrette |first=C. |date=1985 |title=Antler eating and antler growth in wild Axis deer |journal=Mammalia |volume=49 |issue=4 |doi=10.1515/mamm.1985.49.4.491 |s2cid=85046773}}</ref> [[Sundarbans|সুন্দৰবন]]ৰ ফুটুকী হৰিণবোৰ সৰ্বভক্ষীও হ’ব পাৰে; কিছুমান হৰিণৰ পাকস্থলীৰ প্ৰথম কোঠালিত কেকোঁৰাৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে।<ref name=schaller/> ===প্ৰজনন=== [[File:005 Baby chital portrait in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Newborn in Ranthambore National Park|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা নৱজাত ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:Spotted deer (Axis axis) mother with newborn.jpg|thumb|নৱজাত পোৱালিৰ সৈতে এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Chital sparring Kanha.JPG|thumb|শিং জোঁট লগাই যুঁজত লিপ্ত হোৱা দুটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া সমগ্ৰ বছৰজুৰি চলি থাকে, অৱশ্যে ভৌগোলিক স্থানভেদে ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ সময়সীমা ভিন্ন হ’ব পাৰে। সমগ্ৰ বছৰজুৰি শুক্ৰাণু উৎপাদন হয়, যদিও শিং গজি উঠাৰ সময়ছোৱাত টেষ্ট’ষ্টেৰনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস পায়। মাইকী হৰিণৰ এটা নিয়মীয়া ঋতুচক্ৰ থাকে, যিটো প্ৰতি তিনি সপ্তাহৰ মূৰে মূৰে হয়। সন্তান জন্ম দিয়াৰ ২ ৰপৰা ১৬ সপ্তাহৰ পিছত মাইকী হৰিণজনীয়ে পুনৰ গৰ্ভধাৰণ কৰিব পাৰে। কঠিন শিং থকা মতা হৰিণবোৰে সিহঁতৰ আকৃতি যিয়েই নহওক কিয়, কোমল মখমল-সদৃশ শিং থকা বা শিং নোহোৱা হৰিণবোৰৰ ওপৰত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। প্ৰজনন কালত মতা হৰিণে গৰ্ভধাৰণৰ বাবে সাজু থকা এজনী মাইকী হৰিণৰ পিছ লয় আৰু তাইক পহৰা দিয়ে; এই সময়ছোৱাত মতা হৰিণটোৱে অনাহাৰে থাকে। সংগমৰ পূৰ্বে এই যুগলটোৱে ইটোৱে সিটোক খেদি ফুৰা আৰু পাৰস্পৰিকভাৱে নোম চাফা কৰি দিয়া কাৰ্যত লিপ্ত হয়।<ref name=valerius/> পোৱালি জন্ম হোৱাৰ পিছত প্ৰথম এসপ্তাহ তাক লুকুৱাই ৰখা হয়। এই লুকুৱাই ৰখাৰ সময় আন বেছিভাগ হৰিণৰ তুলনাত বহু চুটি। মাক আৰু পোৱালিৰ মাজৰ বান্ধোন সিমান দৃঢ় নহয়, কিয়নো ইহঁত দুয়ো প্ৰায়ে ইটো-সিটোৰপৰা পৃথক হৈ পৰে; অৱশ্যে যিহেতু ইহঁতৰ জাকবোৰ সংবদ্ধ হয়, সেয়েহে ইহঁতে অতি সহজে পুনৰ একত্ৰিত হ’ব পাৰে। যদি পোৱালিটোৰ মৃত্যু হয়, তেন্তে মাকজনীয়ে একে বছৰতে দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে সন্তান জন্ম দিবলৈ পুনৰ প্ৰজনন কৰিব পাৰে। মতা হৰিণবোৰ সাতৰপৰা আঠ বছৰ বয়সলৈকে বাঢ়ি থাকে। আবদ্ধ অৱস্থাত ইহঁতৰ গড় আয়ুস প্ৰায় ২২ বছৰ হয়। অৱশ্যে, বন্য অৱস্থাত চিকাৰীৰ আক্ৰমণ আৰু পাৰস্পৰিক প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ইহঁতৰ জীৱনকাল মাত্ৰ পাঁচৰপৰা দহ বছৰহে হয়।<ref name=valerius/><ref name=schaller/> ==সংৰক্ষণ স্থিতি== ফুটুকী হৰিণক [[IUCN Red List|আইইউচিএন-ৰঙা তালিকা]]ত ন্যূনতম চিন্তাৰ বিষয় হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে "কিয়নো ই এক অতি বিশাল ভৌগোলিক অঞ্চলজুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াৰ ভিতৰত বহুতো ডাঙৰ জনসংখ্যা বিদ্যমান।" <ref name=iucn /> বৰ্তমান ইয়াৰ সমগ্ৰ বাসস্থানজুৰি ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি কোনো ডাঙৰ ভাবুকি নাই আৰু ইহঁতে বহুতো সংৰক্ষিত বনাঞ্চলত বাস কৰে। অৱশ্যে, অবৈধ চিকাৰ আৰু পোহনীয়া গৰু-ম’হৰ সৈতে হোৱা প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে বহু ঠাইত ইহঁতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব পাৰিপাৰ্শ্বিক ধাৰণ ক্ষমতাৰ তুলনাত কম। মঙহৰ বাবে কৰা চিকাৰৰ ফলত ইয়াৰ সংখ্যা যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে আৰু কিছুমান ঠাইত স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn /> এই হৰিণবিধক ভাৰতীয় বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) আইন (১৯৭২)-ৰ অনুসূচী ৩-ৰ অধীনত<ref name=sankar /> আৰু বাংলাদেশৰ বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) (সংশোধন) আইন, ১৯৭৪-ৰ অধীনত সংৰক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> ইয়াৰ সুন্দৰ সংৰক্ষণ স্থিতিৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হৈছে এক প্ৰজাতি হিচাপে ইয়াৰ আইনী সুৰক্ষা আৰু সক্ৰিয় সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহৰ এক শক্তিশালী নেটৱৰ্ক।<ref name=iucn /> ফুটুকী হৰিণক [[Andaman Islands|আন্দামান দ্বীপপুঞ্জ]], [[আৰ্জেণ্টিনা]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[ব্ৰাজিল]], [[চিলি]], [[মেক্সিকো]], [[পাৰাগুৱে]], [[উৰুগুৱে]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]ৰ আলাবামা, কেলিফৰ্ণিয়াৰ পইণ্ট ৰেইছ নেচনেল চিচ’ৰ, ফ্ল’ৰিডা, হাৱাই, মিচিচিপি আৰু টেক্সাছত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> ১৯১১ চনত ইয়াক ইউৰোপীয় চিৰিয়াখানাৰ বাবে ক্ৰৱেছিয়াৰ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জৰ এক জলবায়ু-অনুকূলীকৰণ কেন্দ্ৰলৈ অনা হৈছিল; পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭৪ আৰু ২০১২ চনত ইয়াক ক্ৰমে ৰাব আৰু ডুগি অ’টক দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।<ref>{{cite journal |author1=Šprem, N. |author2=Stipoljev, S. |author3=Ugarković, D. |author4=Buzan, E. |year=2021 |title=First genetic analysis of introduced axis deer from Croatia |journal=Mammalian Biology |volume=101 |issue=6 |pages=1121–1125 |doi=10.1007/s42991-021-00164-9 |url=https://www.vsvo.si/wp-content/uploads/2021/08/Sprem2021_Article_FirstGeneticAnalysisOfIntroduc.pdf}}</ref> ২০২২ চনৰ ২ আগষ্টৰপৰা কাৰ্যকৰী হোৱাকৈ, [[European Union|ইউৰোপীয় ইউনিয়নে]] ফুটুকী হৰিণক ইউনিয়নৰ উদ্বেগজনক আক্ৰমণাত্মক বিদেশী প্ৰজাতিৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে আৰু ইয়াৰ আমদানি নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{Cite web |date=2022 |title=Commission Implementing Regulation (EU) 2022/1203 of 12 July 2022 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32022R1203&from=CS#ntr2-L_2022186EN.01001001-E0002 |access-date=2022-07-29 |website=Official Journal of the European Union}}</ref> ==তথ‍্য উৎস== {{Reflist}} ne7x7xnjhihkc2386v54f9tt5nwfp3g 623310 623291 2026-08-04T17:22:37Z AjayDas 12623 /* আচৰণ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ */ 623310 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = মধ্য [[Pleistocene|প্লেইষ্ট'চিন]]-[[Holocene|বৰ্তমান]]<ref name=Suraprasit2016/> | image = 066 Chital in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg | image_caption = [[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ | image2 = Spotted deer (Axis axis) female.jpg | image2_caption = মধ্য প্ৰদেশৰ [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Axis axis'' |name-list-style=amp |author=Duckworth, J.W. |author2=Kumar, N.S. |author3=Anwarul Islam, M. |author4=Sagar Baral, H. |author5=Timmins, R. |date=2015 |article-number=e.T41783A22158006 |doi=10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T41783A22158006.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | genus = Axis | species = axis | authority = ([[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777) | range_map = Chital range map.png | range_map_caption = ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিতৰণ (২০১১)<ref name=iucn /> | synonyms_ref = <ref name="sri">{{cite book |title=South Asian Mammals: their Diversity, Distribution, and Status |last1=Srinivasulu |first1=C. |last2=Srinivasulu |first2=B. |publisher=Springer |location=New York |url={{Google Books |id=PEsIul417ewC |plainurl=yes |page=357}} |date=2012 |pages=357–358 |isbn=978-1-4614-3449-8}}</ref><ref name=MSW3 /> | synonyms = {{collapsible list |''Axis major'' {{small|Hodgson, 1842}} |''A. minor'' {{small|Hodgson, 1842}} |''Cervus axis ceylonensis''{{small| ([[Johann Baptist Fischer|J. B. Fischer]], 1829)}} |''C. a. indicus'' {{small|(J. B. Fischer, 1829)}} |''C. a. maculatus'' {{small|([[Robert Kerr (writer)|Kerr]], 1792)}} |''C. a. zeylanicus'' {{small|([[Richard Lydekker|Lydekker]], 1905)}} |''C. nudipalpebra'' {{small|(Ogilby, 1831)}} |''Rusa axis zeylanicus'' {{small|(Lydekker, 1905)}} }} }} '''ফুটুকী হৰিণ''' বা '''চিতল হৰিণ''' ('''''Axis axis''''') ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক থলুৱা [[হৰিণ]]ৰ এক [[species|প্ৰজাতি]]। ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ইয়াৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। এই মধ্যমীয়া আকৃতিৰ হৰিণবিধৰ মতা প্ৰাণীৰ কান্ধৰ উচ্চতা প্ৰায় ৯০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকী প্ৰাণীৰ ৭০ চেণ্টিমিটাৰ হয়। মতা হৰিণৰ ওজন ৭০-৯০ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে মাইকী হৰিণৰ ওজন প্ৰায় ৪০-৬০ কিলোগ্ৰাম হয়। ইহঁতৰ ক্ষেত্ৰত লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং থাকে। শৰীৰৰ ওপৰৰ অংশ সোণালীৰপৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়। তিনিটা শাখা যুক্ত শিংবোৰ প্ৰায় ১ মিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হয়। ==ব্যুৎপত্তি== "চিতল" বা "chital" (উচ্চাৰণ: {{IPAc-en|tʃ|iː|t|əl}})<ref>{{Dictionary.com|Chital|access-date=24 December 2019}}</ref> নামটো হিন্দী ভাষাৰ ''cītal'' ({{langx|hi|चीतল}}) শব্দৰপৰা আহিছে। ই মূলতঃ [[Sanskrit Language|সংস্কৃত]] শব্দ ''{{IAST|citrala}}'' (চিত্ৰল)-ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "চিত্ৰ-বিচিত্ৰ" বা "ফুটুকীয়া।" [[cheetah|চিতাবাঘ]] নামটোৰো উৎপত্তি একেই। "চিতল" নামটোৰ অন্যান্য ৰূপবোৰৰ ভিতৰত "cheetal" আৰু "cheetul" অন্তৰ্ভুক্ত। এই হৰিণবিধক ইংৰাজীত ইণ্ডিয়ান স্পটেড ডিয়েৰ (Indian spotted deer), কেৱল স্পটেড ডিয়েৰ (spotted deer) বা এক্সিঁচ ডিয়েৰ (axis deer) বুলিও জনা যায়। অসমীয়া ভাষাত এই হৰিণৰ গোটেই গাত বগা বগা ফুট থকাৰ বাবেই ইয়াক সাধাৰণতে '''ফুটুকী হৰিণ''' বুলি কোৱা হয়। ==শ্ৰেণীবিভাজন আৰু বংশাৱলী== ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ফুটুকী হৰিণক ''Cervus axis'' হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল।<ref>{{cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |author-link=Johann Christian Polycarp Erxleben |date=1777 |chapter=''Axis'' |title=Systema Regni Animalis per Classes, Ordines, Genera, Species, Varietates cvm Synonymia et Historia Animalivm |language=la |page=312 |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/312}}</ref> ১৮২৭ চনত Charles Hamilton Smithয়ে ইয়াক ''Cervus'' বংশৰ অধীনত এটা সুকীয়া উপবংশ ''Axis''-ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।<ref>{{cite book |last=Cuvier |first=G. |author-link=Georges Cuvier |date=1827 |title=The Animal Kingdom arranged in Conformity with its Organization |publisher=William Clowes |location=London |volume=5 |page=312 |url={{Google Books |id=VexZAAAAcAAJ |plainurl=yes |page=312}}}}</ref><ref name=MSW3>{{MSW3 Artiodactyla |id=14200345 |page=661 |heading=Species ''Axis axis''}}</ref> ১৯৮৭ চনত Colin P. Groves আৰু Peter Grubbয়ে ''Axis''-ক এটা স্বতন্ত্ৰ বংশৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite book |last1=Groves |first1=C. P. |author1-link=Colin Groves |last2=Grubb |first2=P. |author2-link=Peter Grubb (zoologist) |year=1987 |chapter=Relationships of living deer |title=Biology and Management of the Cervidae |editor=Wemmer, C. M. |publisher=Smithsonian Institution Press |location=Washington, D.C. |pages=21–59 |isbn=978-0-87474-980-9}}</ref> পূৰ্বতে ''Hyelaphus'' বংশটোকো ''Axis''-ৰ এক উপবংশ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।<ref name=sri /> কিন্তু এক দৈহিক গঠনগত বিশ্লেষণে ''Axis'' আৰু ''Hyelaphus''-ৰ মাজত উল্লেখনীয় পাৰ্থক্য দেখুৱাই দিয়ে।<ref>{{cite journal |author1=Meijaard, E. |name-list-style=amp |author2=Groves, C.P. |year=2004 |title=Morphometrical relationships between South-east Asian deer (Cervidae, tribe Cervini): evolutionary and biogeographic implications |journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=2 |pages=179–196 |url=https://www.academia.edu/16340041 |doi=10.1017/S0952836904005011}}</ref> সেই বছৰৰে শেষৰফালে কৰা এক বংশাৱলী অধ্যয়নে প্ৰমাণ কৰে যে ''Hyelaphus'' বংশটো ''Axis''-তকৈ ''Rusa'' বংশৰহে অধিক নিকটৱৰ্তী। এই অধ্যয়নত দেখা যায় যে ''Axis'' বংশটো এক পাৰাফাইলেটিক গোট আৰু ই বংশাৱলী বৃক্ষত ''Hyelaphus''-ৰপৰা দূৰত অৱস্থিত; আনহাতে ফুটুকী হৰিণবিধে [[দল-হৰিণ]] (''Rucervus duvaucelii'') আৰু বিলুপ্ত শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ (''Rucervus schomburgki'')-ৰ সৈতে এটা ক্লীড (clade) গঠন কৰে। অনুমাণিক প্ৰায় ৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে প্ৰাৰম্ভিক প্লিওচিন যুগত ফুটুকী হৰিণৰ পূৰ্বপুৰুষসমূহ ''Rucervus'' বংশৰপৰা বংশগতভাৱে পৃথক হৈ পৰিছিল। তলৰ ক্লেডোগ্ৰামখন ২০০৬ চনৰ এক বংশাৱলী অধ্যয়নৰ ওপৰত আধাৰিত:<ref name="Gilbert2006">{{cite journal |author1=Gilbert, C. |author2=Ropiquet, A. |author3=Hassanin, A. |title=Mitochondrial and nuclear phylogenies of Cervidae (Mammalia, Ruminantia): Systematics, morphology, and biogeography |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=2006 |volume=40 |issue=1 |pages=101–117 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.017 |pmid=16584894 |bibcode=2006MolPE..40..101G |url=https://www.researchgate.net/publication/7194962}}</ref> {{clade | style=font-size:90%; line-height:100%; |label1= |1={{clade |1=''Cervus'', ফেল' হৰিণ (''Dama dama''), পেৰে ডেভিদৰ হৰিণ (''Elaphurus davidianus'') আৰু ''Rusa'' |2={{clade | label1=''Rucervus'' |1= {{clade |1=[[দল-হৰিণ]] |2=শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ }} |label2=''Axis'' |2= {{clade |1='''ফুটুকী হৰিণ''' |2=[[খটীয়া পহু]] (''A. porcinus'') }} }} }} |2=[[সুগৰী পহু]] (''Muntiacus'') }} প্ৰাৰম্ভিকৰপৰা মধ্য প্লিওচিন যুগৰ বিলুপ্ত হৈ যোৱা ''Axis'' প্ৰজাতিৰ জীৱাশ্মসমূহ পশ্চিমে ইৰানৰপৰা আৰম্ভ কৰি পূবে ইণ্ডোচীন পৰ্যন্ত খন্দা কাৰ্যত উদ্ধাৰ হৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Di Stefano |first1=G. |last2=Petronio |first2=C. |year=2002 |name-list-style=amp |title=Systematics and evolution of the Eurasian Plio-Pleistocene tribe Cervini (Artiodactyla, Mammalia) |journal=Geologica Romana |volume=36 |issue=311 |page=e334 |url=http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310214846/http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-date=10 March 2016}}</ref> [[থাইলেণ্ড]]ৰ মধ্য প্লিষ্ট'চিন যুগৰ স্তৰত ফুটুকী হৰিণৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে, যিবোৰ [[sun bear|মেলাইয়ান ভালুক]], ''ষ্টেগডন'', [[মেথোন]], [[বনৰীয়া ম’হ]] আৰু অন্যান্য জীৱিত তথা বিলুপ্ত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ জীৱাশ্মৰ সৈতে সহ-অৱস্থিত আছিল।<ref name=Suraprasit2016>{{cite journal |author1=Suraprasit, K. |author2=Jaegar, J.-J. |author3=Chaimanee, Y. |author4=Chavasseau, O. |author5=Yamee, C. |author6=Tian, P. |author7=Panha, S. |title=The Middle Pleistocene vertebrate fauna from Khok Sung (Nakhon Ratchasima, Thailand): biochronological and paleobiogeographical implications |journal=ZooKeys |date=2016 |issue=613 |pages=1–157 |doi=10.3897/zookeys.613.8309 |pmid=27667928 |pmc=5027644 |doi-access=free |bibcode=2016ZooK..613....1S}}</ref> ==বিৱৰণ== [[File:Spotted deer (Axis axis) male.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত কোমল শিংযুক্ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Spotted deer crosses road in Tadoba Andhari Tiger Reserve, India in 2016.jpg|thumb|[[Tadoba Andhari Tiger Reserve|তদোভা আন্ধেৰী বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণ এক মধ্যমীয়া আকৃতিৰ পহু। মতা হৰিণবোৰৰ কান্ধৰ উচ্চতা ৯০-১০০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকীবোৰৰ ৬৫-৭৫ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত হয়; আনহাতে মূৰৰপৰা নেজলৈকে শৰীৰৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১.৭ মিটাৰ হয়। অপৰিপক্ব মতা হৰিণৰ ওজন ৩০-৭৫ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে তুলনামূলকভাৱে পাতল মাইকী হৰিণৰ ওজন ২৫-৪৫ কিলোগ্ৰাম হয়। প্ৰাপ্তবয়স্ক মতা হৰিণ বা শিং থকা পহুৰ ওজন ৯৮-১১০ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।<ref name="waring">{{cite journal |last=Waring |first=G.H. |year=1996 |title=Preliminary study of the behavior and ecology of axis deer on Maui, Hawaii |journal=Online Report Presented by the Hawaii Ecosystems at Risk (HEAR) Project |url=http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm |access-date=31 July 2012 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816101430/http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm }}</ref> ইয়াৰ ২০ চেণ্টিমিটাৰ দীঘল নেজডালত এডাল গাঢ় ৰঙৰ আঁচ থাকে, যি নেজৰ সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্যজুৰি বিস্তৃত। এই প্ৰজাতিটোৰ মাজত স্পষ্ট লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং (antler) থাকে।<ref name="texas">{{cite book |last=Schmidly |first=D.J. |date=2004 |title=The Mammals of Texas |edition=Revised |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Texas (USA) |pages=263–264 |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-date=31 December 2017 |isbn=978-1-4773-0886-8}}</ref> শৰীৰৰ পৃষ্ঠীয় (ওপৰৰ) অংশ সোণালীৰপৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত থাকে। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়।<ref name="texas" /> মেৰুদণ্ডৰ ওপৰেৰে এডাল স্পষ্ট ক’লা আঁচ বৈ গৈছে।<ref name="kays">{{cite book |last1=Kays |first1=R.W. |last2=Wilson |first2=D.E. |date=2009 |title=Mammals of North America |edition=2nd |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey (USA) |page=166 |isbn=978-0-691-14092-6}}</ref> ফুটুকী হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত টান নোমেৰে আবৃত সুবিকশিত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি থাকে।<ref name="valerius" /> ইয়াৰ উপৰি পিছফালৰ ভৰিত সুবিকশিত মেটাটাৰ্চেল গ্ৰন্থি আৰু পেডেল গ্ৰন্থি থাকে। মতা হৰিণৰ প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিবোৰ মাইকী হৰিণতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই এইবোৰ প্ৰায়ে খোল খাই পৰে।<ref>{{cite journal |last1=Groves |first1=C. |last2=Grubb |first2=P. |year=1982 |title=Relationships of living deer |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=21–59}}</ref><ref>{{cite journal |last=Müller-Schwarze |first=D. |year=1982 |title=Evolution of cervid olfactory communication |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=223–234}}</ref> [[File:Albino Chital.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা শ্বেতবৰণৰ ফুটুকী হৰিণ]] প্ৰতিডাল শিং তিনিটা শাখা যুক্ত হয়। ব্ৰ’ টাইন বা চকুৰ ওপৰৰ প্ৰথম শাখাটো শিঙৰ মূল দণ্ডডালৰ সৈতে প্ৰায় লম্বভাৱে থাকে।<ref name="texas" /> এই শিংবোৰ প্ৰায় {{cvt|1|m}} পৰ্যন্ত দীঘল হয়।<ref name="ables">{{cite book |last=Ables |first=E.D. |date=1984 |title=The Axis Deer in Texas |publisher=Texas A & M University Press |location=Texas, USA |pages=1–86 |isbn=978-0-89096-196-4}}</ref> অন্যান্য বেছিভাগ হৰিণৰ দৰেই ফুটুকী হৰিণৰো শিং বছৰি সৰি পৰে। প্ৰথম অৱস্থাত শিংবোৰ কোমল কলা (Tissue) হিচাপে গজি উঠে (যাক মখমল শিং বা velvet antlers বুলি কোৱা হয়) আৰু ক্ৰমান্বয়ে খনিজকৰণ তথা কলাবোৰত ৰক্তবাহী নলী বন্ধ হোৱাৰ ফলত এইবোৰ আগৰপৰা গুৰিলৈকে কঠিন হাড়ৰ গাঁথনি লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।<ref>{{cite journal |last=Fletcher |first=T.J. |year=1986 |title=Reproduction: seasonality |journal=Management and Diseases of Deer: A Handbook for the Veterinary Surgeon |pages=17–18}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kay |first1=R.N.B. |last2=Phillippo |first2=M. |last3=Suttie |first3=J.M. |last4=Wenham |first4=G. |year=1982 |title=The growth and mineralization of antlers |journal=Journal of Physiology |volume=322 |page=4}}</ref> আবদ্ধ অৱস্থাত থকা দল-হৰিণ, ফুটুকী হৰিণ আৰু খটীয়া হৰিণৰ শিঙৰ খনিজ গঠনৰ এক অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে এই তিনিওবিধ পহুৰ শিঙৰ মাজত যথেষ্ট সাদৃশ্য আছে। ফুটুকী হৰিণৰ শিঙত খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ (প্ৰতি কেজিত) ৬.১ মিলিগ্ৰাম তাম, ৮.০৪ মিলিগ্ৰাম ক’বাল্ট আৰু ৩২.১৪ দস্তা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Pathak |first1=N.N |last2=Pattanaik |first2=A.K |last3=Patra |first3=R.C |last4=Arora |first4=B.M |year=2001 |title=Mineral composition of antlers of three deer species reared in captivity |journal=Small Ruminant Research |volume=42 |issue=1 |pages=61–65 |url=https://www.researchgate.net/publication/248444100 |doi=10.1016/S0921-4488(01)00218-8}}</ref> খুৰাবোৰৰ দৈৰ্ঘ্য ৪.১-৬.১ চেণ্টিমিটাৰৰ ভিতৰত হয়; পিছৰ ভৰিৰ খুৰাতকৈ আগৰ ভৰিৰ খুৰাবোৰ বেছি দীঘল হয়। ভৰিৰ আঙুলিবোৰ আগফালে জোঙা হয়।<ref name="waring" /> ইয়াৰ দন্ত সূত্ৰ বা ডেণ্টেল ফৰ্মূলা হ’ল {{DentalFormula|upper=0.1.3.3|lower=3.1.3.3}}, যিটো এল্ক পহুৰ সৈতে একে।<ref name="texas" /> প্ৰায় {{cvt|1|m}} দীঘল অস্থায়ী কুকুৰ-দাঁত বা গাখীৰতী দাঁত এবছৰ বয়স হোৱাৰ আগতেই সৰি পৰে, কিন্তু অন্যান্য হৰিণৰ দৰে ইয়াৰ ঠাইত কোনো স্থায়ী দাঁত নগজে।<ref name="valerius" /> [[খটীয়া পহু]] (hog deer)-ৰ তুলনাত ফুটুকী হৰিণৰ শৰীৰৰ গঠন দৌৰিবৰ বাবে অধিক উপযোগী খটীয়া হৰিণতকৈ ইয়াৰ শিং আৰু ব্ৰ’ টাইনবোৰ দীঘল হয়। ফুটুকী হৰিণৰ পেডিকেল (শিঙৰ গুৰিৰ হাড়ৰ অংশ) চুটি আৰু কৰ্ণকুহৰ (auditory bullae) সৰু হয়।<ref name="valerius" /> বহু সময়ত ফুটুকী হৰিণক ফেল’ হৰিণৰ সৈতে ভুল কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ গাত বহুতো স্পষ্ট ঘূৰণীয়া বগা ফুট থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ গাত সাধাৰণতে পথালি বা অনিয়মিত বগা দাগ থাকে। ফেল’ হৰিণৰ শিংবোৰ হাতৰ তলুৱাৰ দৰে চেপেটা হয়, কিন্তু ফুটুকী হৰিণৰ শিঙৰ প্ৰতিটোফালে ৩টাকৈ স্পষ্ট জোঙা শাখা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ ডিঙিত এটা বিশেষ বগা দাগ বা চেকা থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ সমগ্ৰ ডিঙি অংশই বগা হয়। আটাইতকয়ে ডাঙৰ পাৰ্থক্যটো হ’ল ফুটুকী হৰিণৰ পিঠিৰ সোঁমাজেৰে বৈ যোৱা গাঢ় বাদামী বা ক’লা আঁচডাল।<ref name=afn>{{cite book |last=McGlashan |first=A. |date=2011 |title=Al McGlashan's Hunting Australia |publisher=Australian Fishing Network |location=Croydon, London (UK) |pages=76–80 |isbn=978-1-86513-189-4}}</ref> ইয়াৰ নোমবোৰ মিহি আৰু নমনীয় হয়।<ref name=waring /> ==বিতৰণ আৰু বাসস্থান== [[File:Chital in Sundarbans National Park July 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|[[সুন্দৰবন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:108 Chitals in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|[[জিম কৰ্বেট ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] [[File:004 Chital in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Laying down in Keoladeo National Park, India|thumb|[[কেওলাদেও ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত জিৰণি লৈ থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি [[India|ভাৰত]], [[Nepal|নেপাল]], [[Bhutan|ভূটান]], [[Bangladesh|বাংলাদেশ]] আৰু [[Sri Lanka|শ্ৰীলংকা]]ৰ ৮-৩০° উত্তৰ অক্ষাংশলৈকে বিস্তৃত।<ref name=iucn/> ইয়াৰ পশ্চিম সীমা হৈছে পূব [[Rajasthan|ৰাজস্থান]] আৰু [[Gujarat|গুজৰাট]]; উত্তৰ সীমা হৈছে তৰাই অঞ্চল আৰু উত্তৰ [[West Bengal|পশ্চিমবংগ]], [[Sikkim|ছিকিম]]ৰপৰা পশ্চিম [[Assam|অসম]]লৈকে আৰু ভূটানৰ {{cvt|1100|m}} উচ্চতাতকৈ তলৰ অৰণ্য উপত্যকাবোৰ। ই ইয়াৰ উপৰি [[সুন্দৰবন]] আৰু বংগোপসাগৰৰ আশে-পাশে থকা কিছুমান পৰিস্থিতিক উদ্যানতো পোৱা যায়, কিন্তু মধ্য আৰু উত্তৰ-পূব বাংলাদেশত ই স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn/> [[Andaman and Nicobar Islands|আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ]] আৰু শ্ৰীলংকা হৈছে ইয়াৰ বিতৰণৰ দক্ষিণ সীমা।<ref name=schaller/> ই সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপদ্বীপৰ পৰ্ণপাতী তথা অৰ্ধ-চিৰসেউজ অৰণ্য আৰু মুকলি ঘাঁহনি অঞ্চলত বাস কৰে।<ref name=schaller/><ref name=sankar>{{cite journal |author1=Sankar, K. |name-list-style=amp |author2=Acharya, B. |year=2004 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) |journal=ENVIS Bulletin |issue=7 |pages=171–180 |url=}}</ref> ===ইণ্ডোনেছিয়া=== [[Invasion of Java (1811)|ব্ৰিটিছে জাভা আক্ৰমণ]] কৰাৰ পাছত, ষ্টেনফৰ্ড ৰেফেলছে বুইটেনজৰ্গ প্ৰাসাদলৈ (বৰ্তমানৰ বগৰ প্ৰাসাদ) নিজৰ আৱাসগৃহ স্থানান্তৰ কৰে আৰু প্ৰাসাদৰ ঘাঁহনিত চৰিবলৈ নেপালৰপৰা ফুটুকী হৰিণ লৈ আহে। তাত ফুটুকী হৰিণৰ জনসংখ্যা অহৰহ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে আৰু ইয়াৰ সংখ্যা কেইবাশলৈ বৃদ্ধি পাইছে।<ref>{{cite web |title=Penangkaran Rusa Totol Jinak di Istana Kepresidenan Bogor |work=[[Ministry of the State Secretariat|Kementrian Sekretariat Negara Republik Indonesia]] |url=https://www.setneg.go.id/baca/index/penangkaran_rusa_totol_jinak_di_istana_kepresidenan_bogor |access-date=22 June 2026}}</ref> প্ৰাসাদখনত অত্যধিক জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ ইয়াৰপৰা কিছুমান ফুটুকী হৰিণ ইণ্ডোনেছিয়াৰ বিভিন্ন চিৰিয়াখানা, প্ৰকৃতি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু ব্যক্তিগত সংগ্ৰহালয়লৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |title=Larian Kecil Rusa Totol Primadona Destinasi Taman di Kota Petro Dollar |website=Aceh Journal National Network|url=https://www.ajnn.net/news/larian-kecil-rusa-totol-primadona-destinasi-taman-di-kota-petro-dollar/amp.html |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rusa Totol di Makassar |website=Detik |url=https://travel.detik.com/domestic-destination/d-2604473/ini-tempat-memberi-makan-rusa-totol-di-makassar#goog_rewarded |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kawanan Rusa Totol Asal Istana Kepresidenan Bogor di Taman Cadika |website=Pemerintah Kota Medan |url=https://portal.medan.go.id/berita/ada-kawanan-rusa-totol-asal-istana-kepresidenan-bogor-di-taman-cadika__read4712.html |access-date=22 June 2026}}</ref> ===অষ্ট্ৰেলিয়া=== ১৮০০ চনৰ আৰম্ভণিতে অষ্ট্ৰেলিয়াত প্ৰৱৰ্তন কৰা প্ৰথম হৰিণৰ প্ৰজাতি আছিল ফুটুকী হৰিণ। ইয়াৰ কিছু অংশ শ্ৰীলংকাৰপৰা অনা হৈছিল যদিও ভাৰতীয় বংশৰ হৰিণো ইয়াত থকাৰ সম্ভাৱনা আছে।<ref>{{cite web |title=Australia's Wild Deer |website=Australian Deer Research Foundation (ADRF) |url=http://adrf.com.au/content/view/35/79/ |access-date=17 February 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Deer in Australia |work=[[Australian Deer Association]] |url=http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220190655/http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |access-date=17 February 2016 |archive-date=20 February 2016}}</ref> ===আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ=== ১৮৬০ চনত হংকঙৰ তৰফৰপৰা ৰজা কামেহামেহা পঞ্চমলৈ উপহাৰ হিচাপে হাৱাইৰ মলোকাল দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ২০২১ চনলৈকে মলোকাল দ্বীপত প্ৰায় ৫০,০০০ ৰপৰা ৭০,০০০ ফুটুকী হৰিণ আছিল, যাৰ বিপৰীতে মানুহৰ জনসংখ্যা আছিল মাত্ৰ ৭,৫০০ জন। ২০২১ চনলৈকে হোৱা খৰাঙৰ বাবে শ শ হৰিণ অনাহাৰে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।<ref>{{cite news |last=Jones |first=Caleb |title=Deer native to India starve to death amid drought in Hawaii |work=[[Associated Press]] |date=9 February 2021 |url=https://apnews.com/article/science-deer-droughts-coronavirus-pandemic-hawaii-ca975acd65b3f30d9296963263af6f0e |access-date=1 October 2023}}</ref> ফুটুকী হৰিণক লানাই দ্বীপতো প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল আৰু অতি সোনকালে দুয়োটা দ্বীপতে ইহঁতৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। চিকাৰৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিবলৈ ১৯৫০ চনত মাউই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ মুকলি কৰা হৈছিল। যিহেতু হাৱাই দ্বীপপুঞ্জত ফুটুকী হৰিণৰ কোনো প্ৰাকৃতিক চিকাৰী নাই, গতিকে ইহঁতৰ জনসংখ্যা প্ৰতি বছৰে ২০ ৰপৰা ৩০% বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত কৃষি আৰু প্ৰাকৃতিক অঞ্চলৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হৈছিল।<ref>{{cite news |last=McAvoy |first=A. |date=2012 |title=Mystery deer growth pitting hunters against Hawaii |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/mystery-deer-growth-pitting-hunters-against-hawaii-173250448.html |access-date=24 May 2012}}</ref> মাউই দ্বীপৰ এই অতিৰিক্ত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰিবলৈ ২০১৭ চনত 'মাউই নুই' নামৰ এটা কোম্পানী প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল যিয়ে হৰিণ চিকাৰ কৰি তাৰ মঙহ বিক্ৰী কৰে।<ref>{{cite magazine|last=Nosowitz |first=D. |title=The Struggle to Contain, and Eat, the Invasive Deer Taking over Hawaii |magazine=[[Modern Farmer (magazine)|Modern Farmer]] |date=2021 |url=https://modernfarmer.com/2021/05/the-struggle-to-contain-and-eat-the-invasive-deer-taking-over-hawaii/ |access-date=1 October 2023}}</ref> ২০২২ চনত কোম্পানীটোৱে ৯,৫২৬টা হৰিণ ধৰিছিল আৰু ২,০০,০০০ কিলোগ্ৰাম হৰিণৰ মঙহ বিক্ৰী কৰিছিল। USDAৰ এজন প্ৰতিনিধিৰ উপস্থিতিত ইনফ্ৰাৰেড প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি নিশাৰ ভাগত এই হৰিণবোৰ সংগ্ৰহ কৰা হয়।<ref>{{Cite web |last=Perry |first=B. |date=2024 |title=Kahikolu Project on Maui targets axis deer and widespread environmental impacts |url=https://mauinow.com/2024/06/29/kahikolu-project-targets-axis-deer-and-widespread-environmental-impacts/ |access-date=2024-07-01 |work=Maui Now}}</ref> ইহঁতক [[হাৱাই দ্বীপ]]তো মুকলি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল, কিন্তু অন্যান্য দ্বীপসমূহত ফুটুকী হৰাঙে কৰা পৰিৱেশৰ ক্ষতিৰ বাবে বিজ্ঞানীসকলৰ হেঁচাত এই পৰিকল্পনা পৰিত্যাগ কৰা হয়। ২০১২ চনত হাৱাই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ দেখা গৈছিল; বন্যপ্ৰাণী বিষয়াসকলে ভাবিছিল যে মানুহে হেলিকপ্টাৰেৰে বা নাৱেৰে হৰিণবোৰ দ্বীপটোলৈ আনিছিল। ২০১২ চনত এজন হেলিকপ্টাৰ চালকে মাউইৰপৰা হাৱাইলৈ চাৰিটা ফুটুকী হৰিণ পৰিবহণ কৰাৰ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{cite news |author=McAvoy, A. |date=2012 |title=Alleged animal smugglers used helicopters to fly sheep to Maui, deer to Big Island |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/alleged-animal-smugglers-used-helicopters-fly-sheep-maui-053016426.html |access-date=22 August 2012}}</ref> বৰ্তমান হাৱাইৰ আইনে "বনৰীয়া হৰিণ ইচ্ছাকৃতভাৱে ৰখা, এক দ্বীপৰপৰা আন দ্বীপলৈ পৰিবহণ কৰা বা মুক্ত কৰা" নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{cite news |title=New law prohibits having or releasing feral deer in Hawaii |work=Honolulu Star-Advertiser |url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626141712/http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |date=21 June 2012 |access-date=21 June 2012 |archive-date=26 June 2012}}</ref> ১৯৩২ চনত ফুটুকী হৰিণক [[টেক্সাছ]]ত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ১৯৮৮ চনলৈকে মধ্য আৰু দক্ষিণ টেক্সাছৰ ২৭খন কাউণ্টিত ইহঁতৰ স্বাৱলম্বী জাক গঠন হৈছিল।<ref>{{cite web |author1=Davis, W. B. |author2=Schmidly, D. J. |title=Axis Deer |work=The Mammals of Texas – Online Edition |publisher=Texas Tech University |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |access-date=24 May 2012 |archive-date=31 December 2017}}</ref> ফুটুকী হৰিণ আটাইতকৈ বেছি এডৱাৰ্ডছ মালভূমিত পোৱা যায়।<ref>{{cite web |last=Ables |first=E. D. |title=Axis Deer |work=Handbook of Texas Online |publisher=Texas State Historical Association |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/tca03 |access-date=24 May 2012}}</ref> ===ক্ৰৱেছিয়া=== ১৯১১ চনত অজ্ঞাত উৎসৰপৰা অনা ফুটুকী হৰিণ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি ইহঁত ৰাব দ্বীপতো বাস কৰে। ২০১০ চনৰলৈকে এই দ্বীপসমূহত ইহঁতৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ২০০ টা। চিকাৰীসকলে এই প্ৰজাতিটোক [[ক্ৰৱেছিয়া]]ৰ মূল ভূ-খণ্ডত প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা বিফল হৈছিল।<ref>{{cite book |author1=Kusak, J. |author2=Krapinec, K. |name-list-style=amp |date=2010 |chapter=23. Ungulates and their management in Croatia |pages=527–539 |title=European Ungulates and their Management in the 21st Century |editor1-last=Apollonio |editor1-first=M. |editor2-last=Andersen |editor2-first=R. |editor3-last=Putman |editor3-first=R. |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-76061-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA527}}</ref> ===কলম্বিয়া=== এণ্টিঅ’কিয়া বিভাগৰ পুৱেৰ্টো ত্ৰিউনফো পৌৰসভাৰ ওচৰৰ এখন আন্তঃআন্দিয়ান উপত্যকাত প্ৰৱৰ্তন কৰা ফুটুকী হৰিণৰ জাক দেখা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |author1=Ramírez-Chaves, H. |author2=Roncancio-Duque, N. |author3=Morales-Martínez, D.M. |year=2023 |title=Más allá de los hipopótamos: evidencia de un venado introducido en Colombia |journal=Revista de la Academia Colombiana de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales |volume=47 |issue=185 |pages=882–888 |doi=10.18257/raccefyn.1953 |doi-access=free}}</ref> ==আচৰণ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ== [[File:Deer herd drinking water at the watering hole.jpg|thumb|পানীৰ উৎসত পানী খাই থকা এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণ দিনৰ ভাগত সক্ৰিয় হৈ থাকে। গ্ৰীষ্মকালত, যেতিয়া উষ্ণতা {{Convert|80|F|C}} বা তাতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া ইহঁতে ছাঁত জিৰণি লয় আৰু সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপৰপৰা হাত সাৰি চলিবলৈ চেষ্টা কৰে; গধূলি নামি অহাৰ লগে লগে ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা আটাইতকয়ে বৃদ্ধি পায়। দিনবোৰ ক্ৰমান্বয়ে ঠাণ্ডা হোৱাৰ লগে লগে, সূৰ্যোদয়ৰ আগতেই ইহঁতে খাদ্যৰ সন্ধান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু ৰাতিপুৱাৰ ভাগত এই সক্ৰিয়তা চৰম পৰ্যায় পায়। দুপৰীয়াৰ ভাগত ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়, সেই সময়ত প্ৰাণীবোৰে জিৰণি লয় বা লাহে লাহে ইফাল-সিফাল কৰে। আবেলিৰ শেষৰফালে পুনৰ খাদ্যৰ সন্ধান আৰম্ভ হয় আৰু মাজনিশিলৈকে চলি থাকে। সূৰ্যোদয়ৰ কেইঘণ্টামান আগতে ইহঁতে টোপনি যায়, সাধাৰণতে মুকলি ঘাঁহনিতকৈ তুলনামূলকভাৱে শীতল অৰণ্যৰ ভিতৰভাগত ইহঁতে জিৰণি লয়।<ref name=schaller>{{cite book |last=Schaller |first=G.B. |date=1984 |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |edition=Midway reprinted |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-73631-0}}</ref> এই হৰিণবোৰে সাধাৰণতে খাদ্য আৰু পানীৰ উৎসৰ সন্ধানত যাত্ৰা কৰোঁতে, এশাৰী হৈ নিৰ্দিষ্ট পথেৰে গতি কৰে আৰু এটাৰপৰা আনটোৰ মাজত নিজৰ শৰীৰৰ প্ৰস্থতকৈ দুইৰপৰা তিনিগুণ দূৰত্ব বজাই ৰাখে।<ref name=texas/> [[Gir National Park|গিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত, সকলো ঋতুৰ তুলনাত গ্ৰীষ্মকালত ফুটুকী হৰিণে আটাইতকয়ে বেছি দূৰত্ব ভ্ৰমণ কৰে।<ref name=gir>{{cite thesis |last=Dave |first=C.V. |year=2008 |type=PhD thesis |title=Ecology of Chital (''Axis axis'') in Gir |publisher=[[Saurashtra University]] |url=http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf |pages=21–209 |access-date=13 March 2016 |archive-date=21 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521191048/http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf}}</ref> যেতিয়া ইহঁতে সতৰ্কতাৰে চাৰিওফালৰ পৰিৱেশ নিৰীক্ষণ কৰে, তেতিয়া ফুটুকী হৰাঙে লৰচৰ নকৰাকৈ থিয় হৈ সম্ভাৱ্য বিপদৰ দিশলৈ মুখ কৰি অতি মনোযোগেৰে শুনে। ওচৰত থকা অন্যান্য হৰিণবোৰেও এই একেই ভংগিমা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। চিকাৰীৰপৰা আত্মৰক্ষাৰ উপায় হিচাপে, ফুটুকী হৰাঙে দলবদ্ধভাৱে পলায়ন কৰে (খটীয়া হৰিণৰ বিপৰীতে, যিবোৰে বিপদৰ সংকেত পালে ইফালে-সিফালে সিঁচৰতি হৈ পৰে); তীব্ৰ গতিত দৌৰাৰ পিছত ইহঁতে প্ৰায়ে ঘন হাবিৰ আঁৰত আত্মগোপন কৰে। দৌৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰাঙে নেজডাল ওপৰলৈ দাঙি ধৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ বগা তলৰ অংশটো দৃশ্যমান হয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰাঙে প্ৰায় {{cvt|1.5|m}} পৰ্যন্ত ওখ বেৰ জঁপিয়াই পাৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু ইহঁতে বেৰৰ তলেৰে সৰকি যাবলৈহে বেছি পছন্দ কৰে। ইহঁতে সাধাৰণতে সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থলৰ {{cvt|300|m}} দূৰত্বৰ ভিতৰতে অৱস্থান কৰে।<ref name=valerius>{{cite book |last=Geist |first=V. |date=1998 |title=Deer of the World: their Evolution, Behaviour and Ecology |edition=1st |publisher=Stackpole Books |location=Mechanicsburg, Pennsylvania |url={{Google Books |plainurl=yes |id=bcWZX-IMEVkC |page=58}} |pages=58–73 |isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref> ফুটুকী হৰিণে এক মাতৃপ্ৰধান (matriarchal) জাক গঠন কৰে, য’ত এজনী প্ৰাপ্তবয়স্ক মাইকী হৰিণ আৰু তাইৰ চলিত বৰ্ষৰ তথা পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ পোৱালিসমূহ থাকে। এই জাকত যিকোনো বয়সৰ আৰু যিকোনো লিংগৰ হৰিণ থাকিব পাৰে।<ref name=ables/><ref name=wg>{{cite journal |last1=Ramesh |first1=T. |last2=Sankar |first2=K. |last3=Qureshi |first3=Q. |last4=Kalle |first4=R. |year=2010 |title=Group size, sex and age composition of chital (''Axis axis'') and sambar (''Rusa unicolor'') in a deciduous habitat of Western Ghats |journal=Mammalian Biology – Zeitschrift für Säুgetierkunde |volume=77 |issue=1 |pages=53–59 |url=https://www.researchgate.net/publication/229353967 |doi=10.1016/j.mambio.2011.09.003}}</ref> সাধাৰণতে সৰু সৰু জাক দেখিবলৈ পোৱা যায় যদিও কেতিয়াবা ১০০টা পৰ্যন্ত হৰিণৰ বিশাল সমাৱেশো প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=texas/> পোৱালি আৰু মাকৰ জাকটোক বাদ দি আন গোটবোৰ শিথিল হয় আৰু প্ৰায়ে ভাঙি পুনৰ গঠিত হয়।<ref name="de silva">{{cite journal |last1=De Silva |first1=P.K. |last2=De Silva |first2=M. |year=1993 |title=Population structure and activity rhythm of the spotted deer in Ruhuna National Park, Sri Lanka |journal=Developments in Animal and Veterinary Sciences |issue=26 |pages=285–294}}</ref> টেক্সাছত পোৱা জাকবোৰত ১৫টালৈকে সদস্য থাকে।<ref name=ables/> বৰ্ষাকালত নল্লামালা পাহাৰৰ ঘাঁহনিত ৪০টা পৰ্যন্ত সদস্য থকা ডাঙৰ জাক দেখা গৈছিল।<ref name=ap>{{cite journal |last=Srinivasulu |first=C. |year=2001 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) herd composition and sex ratio on the Nallamala Hills of Eastern Ghats, Andhra Pradesh, India |journal=Zoos' Print Journal |volume=16 |issue=12 |pages=655–658 |doi=10.11609/jott.zpj.16.12.655-8 |doi-access=free}}</ref> জাকবোৰৰ লিংগ অনুপাত ঋতু অনুসৰি সলনি হয়, সম্ভৱতঃ পোৱালি জন্ম দিয়াৰ আগে আগে মাইকী হৰিণবোৰে নিজকে সংগীৰপৰা আঁতৰাই ৰখাৰ প্ৰৱণতাৰ বাবে এনে হয়। একেদৰে, প্ৰজনন ঋতুত মতা হৰিণবোৰেও নিজৰ জাক এৰি গুচি যায়, যাৰ ফলত জাকৰ গাঁথনি সলনি হয়।<ref name=wg/> [[File:Ranthambore National Park view.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰধান চিকাৰীসমূহৰ ভিতৰত [[বাঘ]], [[নাহৰফুটুকী বাঘ]], [[অজগৰ সাপ]] আৰু [[বনৰীয়া কুকুৰ]] অন্যতম। হেঁপাহ, [[শিয়াল]] আৰু সোণালী শিয়ালে সাধাৰণতে ইহঁতৰ পোৱালিবোৰক লক্ষ্য কৰি লয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰিণ এবিধ বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দ কৰা প্ৰাণী। উত্তৰ আমেৰিকাৰ এল্ক পহুৰ দৰেই ইহঁতেও চিঞৰ বা গৰ্জন কৰে আৰু বিপদৰ সংকেতসূচক ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে।<ref name=texas/> অৱশ্যে ইহঁতৰ মাত এল্ক বা [[ৰঙা হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়; ইহঁতৰ মাতটো মূলতঃ কৰ্কশ গৰ্জন বা জোৰদাৰ গোঁগোঁৱনিৰ দৰে।<ref name=valerius/> এই গৰ্জন বা চিঞৰ সাধাৰণতে প্ৰজনন ঋতুৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হয়।<ref name=schaller/><ref name="Mishra 1987">Mishra, H. and Wemmer, C. 1987. "The comparative breeding ecology of four cervids in Royal Chitwan National Park, Nepal". Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press.</ref> গৰ্ভধাৰণৰ বাবে প্ৰস্তুত থকা (oestrus) মাইকী হৰিণক পহৰা দি থকা প্ৰতিপত্তিশালী মতা হৰিণবোৰে কম শক্তিশালী মতা হৰিণবোৰক উদ্দেশ্য কৰি তীক্ষ্ণ গৰ্জন কৰে।<ref name=valerius/> আক্ৰমণাত্মক প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত বা জিৰণি লৈ থকা অৱস্থাত মতা হৰিণবোৰে একপ্ৰকাৰৰ হুমুনিয়াহ বা কেঁকনিৰ দৰে শব্দ কৰিব পাৰে।<ref name=ables/> বিপদৰ উমান পালে বা চিকাৰীৰ সন্মুখীন হ’লে ফুটুকী হৰাঙে, বিশেষকৈ মাইকী আৰু পোৱালিবোৰে, একেৰাহে ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে। মাকক বিচাৰি ফুৰা পোৱালিবোৰে প্ৰায়ে মিহি সুৰত চিঞৰে। ফুটুকী হৰাঙে অন্যান্য কেইবাশ্ৰেণীৰ প্ৰাণী, যেনে [[শালিকা]] আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ বিপদৰ সংকেতসূচক মাতৰ প্ৰতিও সঁহাৰি জনাব পাৰে।<ref name=valerius/> [[File:Tiger and deers.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত বাঘ আৰু ফুটুকী হৰিণ]] মতা হৰিণৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণ অতি স্পষ্টকৈ দেখা যায়। মতা হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত থকা প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি সুবিকশিত হয়। ইহঁতে পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হৈ ওখ গছৰ ডালবোৰ স্পৰ্শ কৰে আৰু তাত নিজৰ গন্ধ বা গোন্ধ এৰি থৈ যাবলৈ উন্মুক্ত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিৰে ঘঁহি দিয়ে। খাদ্য গ্ৰহণৰ সময়তো এই ভংগিমা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰস্ৰাৱৰ জৰিয়তে এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণো দেখিবলৈ পোৱা যায়; প্ৰস্ৰাৱৰ গোন্ধ সাধাৰণতে গ্ৰন্থিৰপৰা নিৰ্গত গোন্ধতকৈ অধিক তীব্ৰ হয়। মতা হৰিণবোৰৰ মাজত যুঁজ আৰম্ভ হোৱাৰ পূৰ্বে তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ মতা হৰিণে আনটোৰ সন্মুখত নিজৰ আধিপত্য প্ৰদৰ্শন কৰে; এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত সি ফুচফুচ কৰা বা সুঁহুৰি মৰাৰ দৰে শব্দ কৰে, নেজডাল আনটো মতা হৰিণৰফালে কৰি তাৰপৰা আঁতৰি যায়, নাকটো মাটিৰপিনে টোঁৱাই ৰাখে, কাণ দুখন তললৈ নমাই দিয়ে, শিংবোৰ পোন কৰি ৰাখে আৰু ওপৰৰ ওঁঠটো দাঙি ধৰে। এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত প্ৰায়ে গাৰ নোমবোৰ থিয় হৈ পৰে। মতা হৰিণে অতি ধীৰ গতিৰে আনটোৰফালে আগবাঢ়ি যায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে টান শিং থকা হৰিণৰ দৰে পোন হৈ থিয় হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে কুঁজা হৈ পৰিব পাৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰতিদ্বন্দ্বী দুয়োটাই শিং আবদ্ধ কৰি এটা আনটোক হেঁচা মাৰি ধৰে; এই সময়ত সৰু মতা হৰিণে কেতিয়াবা এনে এক শব্দ কৰে, যিটো [[শৰপহু]]ৰ মাততকৈও ডাঙৰ হয়, কিন্তু [[দল-হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়। যুঁজখন সমাপ্ত হয় যেতিয়া মতা হৰিণকেইটা পিছলৈ খোজ কাঢ়ি আঁতৰি যায়, বা সাধাৰণতে যুঁজ এৰি খাদ্য খাবলৈ গুচি যায়।<ref name=valerius/> এই যুঁজবোৰ সাধাৰণতে মাৰাত্মক বা মাৰাত্মকভাৱে গুৰুতৰ নহয়।<ref name=schaller/> হৰিণবোৰে কেতিয়াবা এটা আনটোক কামুৰিবও পাৰে।<ref name=valerius/> ঘৰচীয়া শালিকাবোৰ প্ৰায়ে ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।<ref name=waring /> ফুটুকী হৰিণৰ জাক আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ দলৰ মাজত এক অতি আকৰ্ষণীয় আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দেখিবলৈ পোৱা যায়। ফুটুকী হৰাঙে হনূমান বান্দৰৰ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিশক্তি আৰু গছৰ ওপৰৰপৰা পহৰা দিয়াৰ ক্ষমতাৰদ্বাৰা লাভৱান হয়, আনহাতে হনূমান বান্দৰে ফুটুকী হৰিণৰ তীব্ৰ ঘ্ৰাণশক্তিৰদ্বাৰা লাভৱান হয়; এই দুয়োটা শক্তিয়ে ইহঁতক সম্ভাৱ্য বিপদৰপৰা সাৱধান কৰি ৰখাত সহায় কৰে।<ref name=schaller/> ইয়াৰ উপৰি হনূমান বান্দৰে গছৰপৰা পেলাই দিয়া ''Terminalia bellirica'' (ভোমোৰা) আৰু ''Phyllanthus emblica'' (আমলখি) আদি গছৰ ফলসমূহ খায়ো ফুটুকী হৰিণ উপকৃত হয়। [[Western Ghats|পশ্চিম ঘাট]] পৰ্বতমালাত ফুটুকী হৰাঙে [[শৰপহু]]ৰ সৈতে একেলগে খাদ্য অন্বেষণ কৰা প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=wg/> ===খাদ্যভ্যাস=== [[File:Axis axis (Nagarhole, 2010).jpg|thumb|[[Nagarhole National Park|নাগৰহৌলে]]ত খাদ্য গ্ৰহণ কৰি থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Nagjirar ekla harin - Debabrata Ghosh.jpg|thumbnail|right|ঘাঁহ খাই থকা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰাঙে ঘাঁহনিৰ ঘাঁহ খোৱাৰ লগতে গছ-লতাৰ পাত-ডাল আদিও ভক্ষণ কৰে। ইহঁতে মূলতঃ সমগ্ৰ বছৰজুৰি ঘাঁহ খায়ে জীৱন-ধাৰণ কৰে। ইহঁতে কোমল গজালি বা পোখা খাবলৈ বেছি পছন্দ কৰে; কোমল ঘাঁহৰ অভাৱত ওখ আৰু কৰ্কশ ঘাঁহৰ আগবোৰ কামুৰি খায়। কেৱল শীতকালত—অক্টোবৰৰপৰা জানুৱাৰী মাহলৈকে—যেতিয়া ঘাঁহবোৰ শুকাই খোৱাৰ অনুপযোগী হৈ পৰে, তেতিয়া গছ-লতাৰ পাত-ডাল ইহঁতৰ খাদ্যৰ এক ডাঙৰ অংশ হৈ পৰে। ইয়াৰ ভিতৰত লতা-জাতীয় উদ্ভিদ, গুল্ম, গছৰ পাত, ফল-মূল আৰু সৰু সৰু বনৌষধি অন্তৰ্ভুক্ত; ইহঁতে প্ৰায়ে ''Moghania'' প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ বেছি পছন্দ কৰে। [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত ফুটুকী হৰাঙে ভক্ষণ কৰা ফলবোৰৰ ভিতৰত জানুৱাৰীৰপৰা মে’ মাহলৈকে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ ''Ficus'' (ডিমৰু আদি), মে’ৰপৰা জুন মাহলৈকে ''Cordia myxa'' (লহজান) আৰু জুনৰপৰা জুলাই মাহলৈকে ''Syzygium cumini'' (জামু) অন্যতম। ইহঁতে সাধাৰণতে দলবদ্ধ হৈ অতি ধীৰ গতিৰে খোজ কাঢ়ি খাদ্য গ্ৰহণ কৰে।<ref name=schaller/> একেলগে ঘাঁহ চৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰিণবোৰ সাধাৰণতে নীৰৱ হৈ থাকে। মতা হৰিণবোৰে প্ৰায়ে ওখ ডাল-পাত ঢুকি পাবলৈ পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হয়। ইহঁতে দিনটোত প্ৰায় দুবাৰকৈ অতি সাৱধানতাৰে পানীৰ উৎসসমূহলৈ যায়।<ref name=valerius/> কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত, কেলচিয়াম আৰু ফচফৰাছ পেণ্টক্সাইডেৰে সমৃদ্ধ খনিজ মাটিৰ স্তৰসমূহ ইহঁতে সন্মুখৰ দাঁতেৰে খোৱা দেখা গৈছে। খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ ফুটুকী হৰাঙে হাড় আৰু সৰি পৰা শিংবোৰো চোবায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে এনেদৰে হাড় বা শিং চোবোৱা কাৰ্যত অধিক মাত্ৰাত লিপ্ত হয়।<ref>{{Cite journal |last=Barrette |first=C. |date=1985 |title=Antler eating and antler growth in wild Axis deer |journal=Mammalia |volume=49 |issue=4 |doi=10.1515/mamm.1985.49.4.491 |s2cid=85046773}}</ref> [[Sundarbans|সুন্দৰবন]]ৰ ফুটুকী হৰিণবোৰ সৰ্বভক্ষীও হ’ব পাৰে; কিছুমান হৰিণৰ পাকস্থলীৰ প্ৰথম কোঠালিত কেকোঁৰাৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে।<ref name=schaller/> ===প্ৰজনন=== [[File:005 Baby chital portrait in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Newborn in Ranthambore National Park|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা নৱজাত ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:Spotted deer (Axis axis) mother with newborn.jpg|thumb|নৱজাত পোৱালিৰ সৈতে এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Chital sparring Kanha.JPG|thumb|শিং জোঁট লগাই যুঁজত লিপ্ত হোৱা দুটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া সমগ্ৰ বছৰজুৰি চলি থাকে, অৱশ্যে ভৌগোলিক স্থানভেদে ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ সময়সীমা ভিন্ন হ’ব পাৰে। সমগ্ৰ বছৰজুৰি শুক্ৰাণু উৎপাদন হয়, যদিও শিং গজি উঠাৰ সময়ছোৱাত টেষ্ট’ষ্টেৰনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস পায়। মাইকী হৰিণৰ এটা নিয়মীয়া ঋতুচক্ৰ থাকে, যিটো প্ৰতি তিনি সপ্তাহৰ মূৰে মূৰে হয়। সন্তান জন্ম দিয়াৰ ২ ৰপৰা ১৬ সপ্তাহৰ পিছত মাইকী হৰিণজনীয়ে পুনৰ গৰ্ভধাৰণ কৰিব পাৰে। কঠিন শিং থকা মতা হৰিণবোৰে সিহঁতৰ আকৃতি যিয়েই নহওক কিয়, কোমল মখমল-সদৃশ শিং থকা বা শিং নোহোৱা হৰিণবোৰৰ ওপৰত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। প্ৰজনন কালত মতা হৰিণে গৰ্ভধাৰণৰ বাবে সাজু থকা এজনী মাইকী হৰিণৰ পিছ লয় আৰু তাইক পহৰা দিয়ে; এই সময়ছোৱাত মতা হৰিণটোৱে অনাহাৰে থাকে। সংগমৰ পূৰ্বে এই যুগলটোৱে ইটোৱে সিটোক খেদি ফুৰা আৰু পাৰস্পৰিকভাৱে নোম চাফা কৰি দিয়া কাৰ্যত লিপ্ত হয়।<ref name=valerius/> পোৱালি জন্ম হোৱাৰ পিছত প্ৰথম এসপ্তাহ তাক লুকুৱাই ৰখা হয়। এই লুকুৱাই ৰখাৰ সময় আন বেছিভাগ হৰিণৰ তুলনাত বহু চুটি। মাক আৰু পোৱালিৰ মাজৰ বান্ধোন সিমান দৃঢ় নহয়, কিয়নো ইহঁত দুয়ো প্ৰায়ে ইটো-সিটোৰপৰা পৃথক হৈ পৰে; অৱশ্যে যিহেতু ইহঁতৰ জাকবোৰ সংবদ্ধ হয়, সেয়েহে ইহঁতে অতি সহজে পুনৰ একত্ৰিত হ’ব পাৰে। যদি পোৱালিটোৰ মৃত্যু হয়, তেন্তে মাকজনীয়ে একে বছৰতে দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে সন্তান জন্ম দিবলৈ পুনৰ প্ৰজনন কৰিব পাৰে। মতা হৰিণবোৰ সাতৰপৰা আঠ বছৰ বয়সলৈকে বাঢ়ি থাকে। আবদ্ধ অৱস্থাত ইহঁতৰ গড় আয়ুস প্ৰায় ২২ বছৰ হয়। অৱশ্যে, বন্য অৱস্থাত চিকাৰীৰ আক্ৰমণ আৰু পাৰস্পৰিক প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ইহঁতৰ জীৱনকাল মাত্ৰ পাঁচৰপৰা দহ বছৰহে হয়।<ref name=valerius/><ref name=schaller/> ==সংৰক্ষণ স্থিতি== ফুটুকী হৰিণক [[IUCN Red List|আইইউচিএন-ৰঙা তালিকা]]ত ন্যূনতম চিন্তাৰ বিষয় হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে "কিয়নো ই এক অতি বিশাল ভৌগোলিক অঞ্চলজুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াৰ ভিতৰত বহুতো ডাঙৰ জনসংখ্যা বিদ্যমান।" <ref name=iucn /> বৰ্তমান ইয়াৰ সমগ্ৰ বাসস্থানজুৰি ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি কোনো ডাঙৰ ভাবুকি নাই আৰু ইহঁতে বহুতো সংৰক্ষিত বনাঞ্চলত বাস কৰে। অৱশ্যে, অবৈধ চিকাৰ আৰু পোহনীয়া গৰু-ম’হৰ সৈতে হোৱা প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে বহু ঠাইত ইহঁতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব পাৰিপাৰ্শ্বিক ধাৰণ ক্ষমতাৰ তুলনাত কম। মঙহৰ বাবে কৰা চিকাৰৰ ফলত ইয়াৰ সংখ্যা যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে আৰু কিছুমান ঠাইত স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn /> এই হৰিণবিধক ভাৰতীয় বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) আইন (১৯৭২)-ৰ অনুসূচী ৩-ৰ অধীনত<ref name=sankar /> আৰু বাংলাদেশৰ বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) (সংশোধন) আইন, ১৯৭৪-ৰ অধীনত সংৰক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> ইয়াৰ সুন্দৰ সংৰক্ষণ স্থিতিৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হৈছে এক প্ৰজাতি হিচাপে ইয়াৰ আইনী সুৰক্ষা আৰু সক্ৰিয় সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহৰ এক শক্তিশালী নেটৱৰ্ক।<ref name=iucn /> ফুটুকী হৰিণক [[Andaman Islands|আন্দামান দ্বীপপুঞ্জ]], [[আৰ্জেণ্টিনা]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[ব্ৰাজিল]], [[চিলি]], [[মেক্সিকো]], [[পাৰাগুৱে]], [[উৰুগুৱে]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]ৰ আলাবামা, কেলিফৰ্ণিয়াৰ পইণ্ট ৰেইছ নেচনেল চিচ’ৰ, ফ্ল’ৰিডা, হাৱাই, মিচিচিপি আৰু টেক্সাছত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> ১৯১১ চনত ইয়াক ইউৰোপীয় চিৰিয়াখানাৰ বাবে ক্ৰৱেছিয়াৰ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জৰ এক জলবায়ু-অনুকূলীকৰণ কেন্দ্ৰলৈ অনা হৈছিল; পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭৪ আৰু ২০১২ চনত ইয়াক ক্ৰমে ৰাব আৰু ডুগি অ’টক দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।<ref>{{cite journal |author1=Šprem, N. |author2=Stipoljev, S. |author3=Ugarković, D. |author4=Buzan, E. |year=2021 |title=First genetic analysis of introduced axis deer from Croatia |journal=Mammalian Biology |volume=101 |issue=6 |pages=1121–1125 |doi=10.1007/s42991-021-00164-9 |url=https://www.vsvo.si/wp-content/uploads/2021/08/Sprem2021_Article_FirstGeneticAnalysisOfIntroduc.pdf}}</ref> ২০২২ চনৰ ২ আগষ্টৰপৰা কাৰ্যকৰী হোৱাকৈ, [[European Union|ইউৰোপীয় ইউনিয়নে]] ফুটুকী হৰিণক ইউনিয়নৰ উদ্বেগজনক আক্ৰমণাত্মক বিদেশী প্ৰজাতিৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে আৰু ইয়াৰ আমদানি নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{Cite web |date=2022 |title=Commission Implementing Regulation (EU) 2022/1203 of 12 July 2022 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32022R1203&from=CS#ntr2-L_2022186EN.01001001-E0002 |access-date=2022-07-29 |website=Official Journal of the European Union}}</ref> ==তথ‍্য উৎস== {{Reflist}} 3w6vtrr4p2s2a2975n28yshhagk43iq 623311 623310 2026-08-04T17:23:07Z AjayDas 12623 /* তথ‍্য উৎস */ 623311 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = মধ্য [[Pleistocene|প্লেইষ্ট'চিন]]-[[Holocene|বৰ্তমান]]<ref name=Suraprasit2016/> | image = 066 Chital in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg | image_caption = [[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ | image2 = Spotted deer (Axis axis) female.jpg | image2_caption = মধ্য প্ৰদেশৰ [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Axis axis'' |name-list-style=amp |author=Duckworth, J.W. |author2=Kumar, N.S. |author3=Anwarul Islam, M. |author4=Sagar Baral, H. |author5=Timmins, R. |date=2015 |article-number=e.T41783A22158006 |doi=10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T41783A22158006.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | genus = Axis | species = axis | authority = ([[Johann Christian Polycarp Erxleben|Erxleben]], 1777) | range_map = Chital range map.png | range_map_caption = ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিতৰণ (২০১১)<ref name=iucn /> | synonyms_ref = <ref name="sri">{{cite book |title=South Asian Mammals: their Diversity, Distribution, and Status |last1=Srinivasulu |first1=C. |last2=Srinivasulu |first2=B. |publisher=Springer |location=New York |url={{Google Books |id=PEsIul417ewC |plainurl=yes |page=357}} |date=2012 |pages=357–358 |isbn=978-1-4614-3449-8}}</ref><ref name=MSW3 /> | synonyms = {{collapsible list |''Axis major'' {{small|Hodgson, 1842}} |''A. minor'' {{small|Hodgson, 1842}} |''Cervus axis ceylonensis''{{small| ([[Johann Baptist Fischer|J. B. Fischer]], 1829)}} |''C. a. indicus'' {{small|(J. B. Fischer, 1829)}} |''C. a. maculatus'' {{small|([[Robert Kerr (writer)|Kerr]], 1792)}} |''C. a. zeylanicus'' {{small|([[Richard Lydekker|Lydekker]], 1905)}} |''C. nudipalpebra'' {{small|(Ogilby, 1831)}} |''Rusa axis zeylanicus'' {{small|(Lydekker, 1905)}} }} }} '''ফুটুকী হৰিণ''' বা '''চিতল হৰিণ''' ('''''Axis axis''''') ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক থলুৱা [[হৰিণ]]ৰ এক [[species|প্ৰজাতি]]। ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ইয়াৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। এই মধ্যমীয়া আকৃতিৰ হৰিণবিধৰ মতা প্ৰাণীৰ কান্ধৰ উচ্চতা প্ৰায় ৯০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকী প্ৰাণীৰ ৭০ চেণ্টিমিটাৰ হয়। মতা হৰিণৰ ওজন ৭০-৯০ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে মাইকী হৰিণৰ ওজন প্ৰায় ৪০-৬০ কিলোগ্ৰাম হয়। ইহঁতৰ ক্ষেত্ৰত লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং থাকে। শৰীৰৰ ওপৰৰ অংশ সোণালীৰপৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়। তিনিটা শাখা যুক্ত শিংবোৰ প্ৰায় ১ মিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হয়। ==ব্যুৎপত্তি== "চিতল" বা "chital" (উচ্চাৰণ: {{IPAc-en|tʃ|iː|t|əl}})<ref>{{Dictionary.com|Chital|access-date=24 December 2019}}</ref> নামটো হিন্দী ভাষাৰ ''cītal'' ({{langx|hi|चीतল}}) শব্দৰপৰা আহিছে। ই মূলতঃ [[Sanskrit Language|সংস্কৃত]] শব্দ ''{{IAST|citrala}}'' (চিত্ৰল)-ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "চিত্ৰ-বিচিত্ৰ" বা "ফুটুকীয়া।" [[cheetah|চিতাবাঘ]] নামটোৰো উৎপত্তি একেই। "চিতল" নামটোৰ অন্যান্য ৰূপবোৰৰ ভিতৰত "cheetal" আৰু "cheetul" অন্তৰ্ভুক্ত। এই হৰিণবিধক ইংৰাজীত ইণ্ডিয়ান স্পটেড ডিয়েৰ (Indian spotted deer), কেৱল স্পটেড ডিয়েৰ (spotted deer) বা এক্সিঁচ ডিয়েৰ (axis deer) বুলিও জনা যায়। অসমীয়া ভাষাত এই হৰিণৰ গোটেই গাত বগা বগা ফুট থকাৰ বাবেই ইয়াক সাধাৰণতে '''ফুটুকী হৰিণ''' বুলি কোৱা হয়। ==শ্ৰেণীবিভাজন আৰু বংশাৱলী== ১৭৭৭ চনত Johann Christian Polycarp Erxlebenয়ে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ফুটুকী হৰিণক ''Cervus axis'' হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল।<ref>{{cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |author-link=Johann Christian Polycarp Erxleben |date=1777 |chapter=''Axis'' |title=Systema Regni Animalis per Classes, Ordines, Genera, Species, Varietates cvm Synonymia et Historia Animalivm |language=la |page=312 |chapter-url=https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/312}}</ref> ১৮২৭ চনত Charles Hamilton Smithয়ে ইয়াক ''Cervus'' বংশৰ অধীনত এটা সুকীয়া উপবংশ ''Axis''-ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।<ref>{{cite book |last=Cuvier |first=G. |author-link=Georges Cuvier |date=1827 |title=The Animal Kingdom arranged in Conformity with its Organization |publisher=William Clowes |location=London |volume=5 |page=312 |url={{Google Books |id=VexZAAAAcAAJ |plainurl=yes |page=312}}}}</ref><ref name=MSW3>{{MSW3 Artiodactyla |id=14200345 |page=661 |heading=Species ''Axis axis''}}</ref> ১৯৮৭ চনত Colin P. Groves আৰু Peter Grubbয়ে ''Axis''-ক এটা স্বতন্ত্ৰ বংশৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite book |last1=Groves |first1=C. P. |author1-link=Colin Groves |last2=Grubb |first2=P. |author2-link=Peter Grubb (zoologist) |year=1987 |chapter=Relationships of living deer |title=Biology and Management of the Cervidae |editor=Wemmer, C. M. |publisher=Smithsonian Institution Press |location=Washington, D.C. |pages=21–59 |isbn=978-0-87474-980-9}}</ref> পূৰ্বতে ''Hyelaphus'' বংশটোকো ''Axis''-ৰ এক উপবংশ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।<ref name=sri /> কিন্তু এক দৈহিক গঠনগত বিশ্লেষণে ''Axis'' আৰু ''Hyelaphus''-ৰ মাজত উল্লেখনীয় পাৰ্থক্য দেখুৱাই দিয়ে।<ref>{{cite journal |author1=Meijaard, E. |name-list-style=amp |author2=Groves, C.P. |year=2004 |title=Morphometrical relationships between South-east Asian deer (Cervidae, tribe Cervini): evolutionary and biogeographic implications |journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=2 |pages=179–196 |url=https://www.academia.edu/16340041 |doi=10.1017/S0952836904005011}}</ref> সেই বছৰৰে শেষৰফালে কৰা এক বংশাৱলী অধ্যয়নে প্ৰমাণ কৰে যে ''Hyelaphus'' বংশটো ''Axis''-তকৈ ''Rusa'' বংশৰহে অধিক নিকটৱৰ্তী। এই অধ্যয়নত দেখা যায় যে ''Axis'' বংশটো এক পাৰাফাইলেটিক গোট আৰু ই বংশাৱলী বৃক্ষত ''Hyelaphus''-ৰপৰা দূৰত অৱস্থিত; আনহাতে ফুটুকী হৰিণবিধে [[দল-হৰিণ]] (''Rucervus duvaucelii'') আৰু বিলুপ্ত শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ (''Rucervus schomburgki'')-ৰ সৈতে এটা ক্লীড (clade) গঠন কৰে। অনুমাণিক প্ৰায় ৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে প্ৰাৰম্ভিক প্লিওচিন যুগত ফুটুকী হৰিণৰ পূৰ্বপুৰুষসমূহ ''Rucervus'' বংশৰপৰা বংশগতভাৱে পৃথক হৈ পৰিছিল। তলৰ ক্লেডোগ্ৰামখন ২০০৬ চনৰ এক বংশাৱলী অধ্যয়নৰ ওপৰত আধাৰিত:<ref name="Gilbert2006">{{cite journal |author1=Gilbert, C. |author2=Ropiquet, A. |author3=Hassanin, A. |title=Mitochondrial and nuclear phylogenies of Cervidae (Mammalia, Ruminantia): Systematics, morphology, and biogeography |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=2006 |volume=40 |issue=1 |pages=101–117 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.017 |pmid=16584894 |bibcode=2006MolPE..40..101G |url=https://www.researchgate.net/publication/7194962}}</ref> {{clade | style=font-size:90%; line-height:100%; |label1= |1={{clade |1=''Cervus'', ফেল' হৰিণ (''Dama dama''), পেৰে ডেভিদৰ হৰিণ (''Elaphurus davidianus'') আৰু ''Rusa'' |2={{clade | label1=''Rucervus'' |1= {{clade |1=[[দল-হৰিণ]] |2=শ্বম্বুৰ্গ হৰিণ }} |label2=''Axis'' |2= {{clade |1='''ফুটুকী হৰিণ''' |2=[[খটীয়া পহু]] (''A. porcinus'') }} }} }} |2=[[সুগৰী পহু]] (''Muntiacus'') }} প্ৰাৰম্ভিকৰপৰা মধ্য প্লিওচিন যুগৰ বিলুপ্ত হৈ যোৱা ''Axis'' প্ৰজাতিৰ জীৱাশ্মসমূহ পশ্চিমে ইৰানৰপৰা আৰম্ভ কৰি পূবে ইণ্ডোচীন পৰ্যন্ত খন্দা কাৰ্যত উদ্ধাৰ হৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Di Stefano |first1=G. |last2=Petronio |first2=C. |year=2002 |name-list-style=amp |title=Systematics and evolution of the Eurasian Plio-Pleistocene tribe Cervini (Artiodactyla, Mammalia) |journal=Geologica Romana |volume=36 |issue=311 |page=e334 |url=http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310214846/http://tetide.geo.uniroma1.it/dst/grafica_nuova/pubblicazioni_DST/geologica_romana/Volumi/VOL%2036/GR_36_311_334_DI%20Stefano%20et%20al.pdf |archive-date=10 March 2016}}</ref> [[থাইলেণ্ড]]ৰ মধ্য প্লিষ্ট'চিন যুগৰ স্তৰত ফুটুকী হৰিণৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে, যিবোৰ [[sun bear|মেলাইয়ান ভালুক]], ''ষ্টেগডন'', [[মেথোন]], [[বনৰীয়া ম’হ]] আৰু অন্যান্য জীৱিত তথা বিলুপ্ত স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ জীৱাশ্মৰ সৈতে সহ-অৱস্থিত আছিল।<ref name=Suraprasit2016>{{cite journal |author1=Suraprasit, K. |author2=Jaegar, J.-J. |author3=Chaimanee, Y. |author4=Chavasseau, O. |author5=Yamee, C. |author6=Tian, P. |author7=Panha, S. |title=The Middle Pleistocene vertebrate fauna from Khok Sung (Nakhon Ratchasima, Thailand): biochronological and paleobiogeographical implications |journal=ZooKeys |date=2016 |issue=613 |pages=1–157 |doi=10.3897/zookeys.613.8309 |pmid=27667928 |pmc=5027644 |doi-access=free |bibcode=2016ZooK..613....1S}}</ref> ==বিৱৰণ== [[File:Spotted deer (Axis axis) male.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত কোমল শিংযুক্ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Spotted deer crosses road in Tadoba Andhari Tiger Reserve, India in 2016.jpg|thumb|[[Tadoba Andhari Tiger Reserve|তদোভা আন্ধেৰী বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল]]ত এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণ এক মধ্যমীয়া আকৃতিৰ পহু। মতা হৰিণবোৰৰ কান্ধৰ উচ্চতা ৯০-১০০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু মাইকীবোৰৰ ৬৫-৭৫ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত হয়; আনহাতে মূৰৰপৰা নেজলৈকে শৰীৰৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১.৭ মিটাৰ হয়। অপৰিপক্ব মতা হৰিণৰ ওজন ৩০-৭৫ কিলোগ্ৰাম হোৱাৰ বিপৰীতে তুলনামূলকভাৱে পাতল মাইকী হৰিণৰ ওজন ২৫-৪৫ কিলোগ্ৰাম হয়। প্ৰাপ্তবয়স্ক মতা হৰিণ বা শিং থকা পহুৰ ওজন ৯৮-১১০ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।<ref name="waring">{{cite journal |last=Waring |first=G.H. |year=1996 |title=Preliminary study of the behavior and ecology of axis deer on Maui, Hawaii |journal=Online Report Presented by the Hawaii Ecosystems at Risk (HEAR) Project |url=http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm |access-date=31 July 2012 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816101430/http://www.hear.org/AlienSpeciesInHawaii/waringreports/axisdeer.htm }}</ref> ইয়াৰ ২০ চেণ্টিমিটাৰ দীঘল নেজডালত এডাল গাঢ় ৰঙৰ আঁচ থাকে, যি নেজৰ সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্যজুৰি বিস্তৃত। এই প্ৰজাতিটোৰ মাজত স্পষ্ট লিংগভিত্তিক দ্বীৰূপতা দেখা যায়; মতা হৰিণবোৰ মাইকীতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু কেৱল মতা হৰিণৰহে ডাল-খৰা শিং (antler) থাকে।<ref name="texas">{{cite book |last=Schmidly |first=D.J. |date=2004 |title=The Mammals of Texas |edition=Revised |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Texas (USA) |pages=263–264 |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-date=31 December 2017 |isbn=978-1-4773-0886-8}}</ref> শৰীৰৰ পৃষ্ঠীয় (ওপৰৰ) অংশ সোণালীৰপৰা ৰঙচুৱা হয়, যি সম্পূৰ্ণৰূপে বগা ফুটুকীয়া দাগেৰে আবৃত থাকে। পেট, তপিনা, ডিঙি, ভৰিৰ ভিতৰৰ অংশ, কাণ আৰু নেজভাগ বগা ৰঙৰ হয়।<ref name="texas" /> মেৰুদণ্ডৰ ওপৰেৰে এডাল স্পষ্ট ক’লা আঁচ বৈ গৈছে।<ref name="kays">{{cite book |last1=Kays |first1=R.W. |last2=Wilson |first2=D.E. |date=2009 |title=Mammals of North America |edition=2nd |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey (USA) |page=166 |isbn=978-0-691-14092-6}}</ref> ফুটুকী হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত টান নোমেৰে আবৃত সুবিকশিত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি থাকে।<ref name="valerius" /> ইয়াৰ উপৰি পিছফালৰ ভৰিত সুবিকশিত মেটাটাৰ্চেল গ্ৰন্থি আৰু পেডেল গ্ৰন্থি থাকে। মতা হৰিণৰ প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিবোৰ মাইকী হৰিণতকৈ ডাঙৰ হয় আৰু নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই এইবোৰ প্ৰায়ে খোল খাই পৰে।<ref>{{cite journal |last1=Groves |first1=C. |last2=Grubb |first2=P. |year=1982 |title=Relationships of living deer |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=21–59}}</ref><ref>{{cite journal |last=Müller-Schwarze |first=D. |year=1982 |title=Evolution of cervid olfactory communication |journal=Biology and Management of the Cervidae: A Conference Held at the Conservation and Research Center, National Zoological Park, Smithsonian Institution, Front Royal, Virginia, 1–5 August 1982 |pages=223–234}}</ref> [[File:Albino Chital.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা শ্বেতবৰণৰ ফুটুকী হৰিণ]] প্ৰতিডাল শিং তিনিটা শাখা যুক্ত হয়। ব্ৰ’ টাইন বা চকুৰ ওপৰৰ প্ৰথম শাখাটো শিঙৰ মূল দণ্ডডালৰ সৈতে প্ৰায় লম্বভাৱে থাকে।<ref name="texas" /> এই শিংবোৰ প্ৰায় {{cvt|1|m}} পৰ্যন্ত দীঘল হয়।<ref name="ables">{{cite book |last=Ables |first=E.D. |date=1984 |title=The Axis Deer in Texas |publisher=Texas A & M University Press |location=Texas, USA |pages=1–86 |isbn=978-0-89096-196-4}}</ref> অন্যান্য বেছিভাগ হৰিণৰ দৰেই ফুটুকী হৰিণৰো শিং বছৰি সৰি পৰে। প্ৰথম অৱস্থাত শিংবোৰ কোমল কলা (Tissue) হিচাপে গজি উঠে (যাক মখমল শিং বা velvet antlers বুলি কোৱা হয়) আৰু ক্ৰমান্বয়ে খনিজকৰণ তথা কলাবোৰত ৰক্তবাহী নলী বন্ধ হোৱাৰ ফলত এইবোৰ আগৰপৰা গুৰিলৈকে কঠিন হাড়ৰ গাঁথনি লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।<ref>{{cite journal |last=Fletcher |first=T.J. |year=1986 |title=Reproduction: seasonality |journal=Management and Diseases of Deer: A Handbook for the Veterinary Surgeon |pages=17–18}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kay |first1=R.N.B. |last2=Phillippo |first2=M. |last3=Suttie |first3=J.M. |last4=Wenham |first4=G. |year=1982 |title=The growth and mineralization of antlers |journal=Journal of Physiology |volume=322 |page=4}}</ref> আবদ্ধ অৱস্থাত থকা দল-হৰিণ, ফুটুকী হৰিণ আৰু খটীয়া হৰিণৰ শিঙৰ খনিজ গঠনৰ এক অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে এই তিনিওবিধ পহুৰ শিঙৰ মাজত যথেষ্ট সাদৃশ্য আছে। ফুটুকী হৰিণৰ শিঙত খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ (প্ৰতি কেজিত) ৬.১ মিলিগ্ৰাম তাম, ৮.০৪ মিলিগ্ৰাম ক’বাল্ট আৰু ৩২.১৪ দস্তা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Pathak |first1=N.N |last2=Pattanaik |first2=A.K |last3=Patra |first3=R.C |last4=Arora |first4=B.M |year=2001 |title=Mineral composition of antlers of three deer species reared in captivity |journal=Small Ruminant Research |volume=42 |issue=1 |pages=61–65 |url=https://www.researchgate.net/publication/248444100 |doi=10.1016/S0921-4488(01)00218-8}}</ref> খুৰাবোৰৰ দৈৰ্ঘ্য ৪.১-৬.১ চেণ্টিমিটাৰৰ ভিতৰত হয়; পিছৰ ভৰিৰ খুৰাতকৈ আগৰ ভৰিৰ খুৰাবোৰ বেছি দীঘল হয়। ভৰিৰ আঙুলিবোৰ আগফালে জোঙা হয়।<ref name="waring" /> ইয়াৰ দন্ত সূত্ৰ বা ডেণ্টেল ফৰ্মূলা হ’ল {{DentalFormula|upper=0.1.3.3|lower=3.1.3.3}}, যিটো এল্ক পহুৰ সৈতে একে।<ref name="texas" /> প্ৰায় {{cvt|1|m}} দীঘল অস্থায়ী কুকুৰ-দাঁত বা গাখীৰতী দাঁত এবছৰ বয়স হোৱাৰ আগতেই সৰি পৰে, কিন্তু অন্যান্য হৰিণৰ দৰে ইয়াৰ ঠাইত কোনো স্থায়ী দাঁত নগজে।<ref name="valerius" /> [[খটীয়া পহু]] (hog deer)-ৰ তুলনাত ফুটুকী হৰিণৰ শৰীৰৰ গঠন দৌৰিবৰ বাবে অধিক উপযোগী খটীয়া হৰিণতকৈ ইয়াৰ শিং আৰু ব্ৰ’ টাইনবোৰ দীঘল হয়। ফুটুকী হৰিণৰ পেডিকেল (শিঙৰ গুৰিৰ হাড়ৰ অংশ) চুটি আৰু কৰ্ণকুহৰ (auditory bullae) সৰু হয়।<ref name="valerius" /> বহু সময়ত ফুটুকী হৰিণক ফেল’ হৰিণৰ সৈতে ভুল কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ গাত বহুতো স্পষ্ট ঘূৰণীয়া বগা ফুট থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ গাত সাধাৰণতে পথালি বা অনিয়মিত বগা দাগ থাকে। ফেল’ হৰিণৰ শিংবোৰ হাতৰ তলুৱাৰ দৰে চেপেটা হয়, কিন্তু ফুটুকী হৰিণৰ শিঙৰ প্ৰতিটোফালে ৩টাকৈ স্পষ্ট জোঙা শাখা থাকে। ফুটুকী হৰিণৰ ডিঙিত এটা বিশেষ বগা দাগ বা চেকা থাকে, আনহাতে ফেল’ হৰিণৰ সমগ্ৰ ডিঙি অংশই বগা হয়। আটাইতকয়ে ডাঙৰ পাৰ্থক্যটো হ’ল ফুটুকী হৰিণৰ পিঠিৰ সোঁমাজেৰে বৈ যোৱা গাঢ় বাদামী বা ক’লা আঁচডাল।<ref name=afn>{{cite book |last=McGlashan |first=A. |date=2011 |title=Al McGlashan's Hunting Australia |publisher=Australian Fishing Network |location=Croydon, London (UK) |pages=76–80 |isbn=978-1-86513-189-4}}</ref> ইয়াৰ নোমবোৰ মিহি আৰু নমনীয় হয়।<ref name=waring /> ==বিতৰণ আৰু বাসস্থান== [[File:Chital in Sundarbans National Park July 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|[[সুন্দৰবন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:108 Chitals in Jim Corbett National Park Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|[[জিম কৰ্বেট ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] [[File:004 Chital in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Laying down in Keoladeo National Park, India|thumb|[[কেওলাদেও ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত জিৰণি লৈ থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি [[India|ভাৰত]], [[Nepal|নেপাল]], [[Bhutan|ভূটান]], [[Bangladesh|বাংলাদেশ]] আৰু [[Sri Lanka|শ্ৰীলংকা]]ৰ ৮-৩০° উত্তৰ অক্ষাংশলৈকে বিস্তৃত।<ref name=iucn/> ইয়াৰ পশ্চিম সীমা হৈছে পূব [[Rajasthan|ৰাজস্থান]] আৰু [[Gujarat|গুজৰাট]]; উত্তৰ সীমা হৈছে তৰাই অঞ্চল আৰু উত্তৰ [[West Bengal|পশ্চিমবংগ]], [[Sikkim|ছিকিম]]ৰপৰা পশ্চিম [[Assam|অসম]]লৈকে আৰু ভূটানৰ {{cvt|1100|m}} উচ্চতাতকৈ তলৰ অৰণ্য উপত্যকাবোৰ। ই ইয়াৰ উপৰি [[সুন্দৰবন]] আৰু বংগোপসাগৰৰ আশে-পাশে থকা কিছুমান পৰিস্থিতিক উদ্যানতো পোৱা যায়, কিন্তু মধ্য আৰু উত্তৰ-পূব বাংলাদেশত ই স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn/> [[Andaman and Nicobar Islands|আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ]] আৰু শ্ৰীলংকা হৈছে ইয়াৰ বিতৰণৰ দক্ষিণ সীমা।<ref name=schaller/> ই সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপদ্বীপৰ পৰ্ণপাতী তথা অৰ্ধ-চিৰসেউজ অৰণ্য আৰু মুকলি ঘাঁহনি অঞ্চলত বাস কৰে।<ref name=schaller/><ref name=sankar>{{cite journal |author1=Sankar, K. |name-list-style=amp |author2=Acharya, B. |year=2004 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) |journal=ENVIS Bulletin |issue=7 |pages=171–180 |url=}}</ref> ===ইণ্ডোনেছিয়া=== [[Invasion of Java (1811)|ব্ৰিটিছে জাভা আক্ৰমণ]] কৰাৰ পাছত, ষ্টেনফৰ্ড ৰেফেলছে বুইটেনজৰ্গ প্ৰাসাদলৈ (বৰ্তমানৰ বগৰ প্ৰাসাদ) নিজৰ আৱাসগৃহ স্থানান্তৰ কৰে আৰু প্ৰাসাদৰ ঘাঁহনিত চৰিবলৈ নেপালৰপৰা ফুটুকী হৰিণ লৈ আহে। তাত ফুটুকী হৰিণৰ জনসংখ্যা অহৰহ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে আৰু ইয়াৰ সংখ্যা কেইবাশলৈ বৃদ্ধি পাইছে।<ref>{{cite web |title=Penangkaran Rusa Totol Jinak di Istana Kepresidenan Bogor |work=[[Ministry of the State Secretariat|Kementrian Sekretariat Negara Republik Indonesia]] |url=https://www.setneg.go.id/baca/index/penangkaran_rusa_totol_jinak_di_istana_kepresidenan_bogor |access-date=22 June 2026}}</ref> প্ৰাসাদখনত অত্যধিক জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ ইয়াৰপৰা কিছুমান ফুটুকী হৰিণ ইণ্ডোনেছিয়াৰ বিভিন্ন চিৰিয়াখানা, প্ৰকৃতি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু ব্যক্তিগত সংগ্ৰহালয়লৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web |title=Larian Kecil Rusa Totol Primadona Destinasi Taman di Kota Petro Dollar |website=Aceh Journal National Network|url=https://www.ajnn.net/news/larian-kecil-rusa-totol-primadona-destinasi-taman-di-kota-petro-dollar/amp.html |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rusa Totol di Makassar |website=Detik |url=https://travel.detik.com/domestic-destination/d-2604473/ini-tempat-memberi-makan-rusa-totol-di-makassar#goog_rewarded |access-date=22 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kawanan Rusa Totol Asal Istana Kepresidenan Bogor di Taman Cadika |website=Pemerintah Kota Medan |url=https://portal.medan.go.id/berita/ada-kawanan-rusa-totol-asal-istana-kepresidenan-bogor-di-taman-cadika__read4712.html |access-date=22 June 2026}}</ref> ===অষ্ট্ৰেলিয়া=== ১৮০০ চনৰ আৰম্ভণিতে অষ্ট্ৰেলিয়াত প্ৰৱৰ্তন কৰা প্ৰথম হৰিণৰ প্ৰজাতি আছিল ফুটুকী হৰিণ। ইয়াৰ কিছু অংশ শ্ৰীলংকাৰপৰা অনা হৈছিল যদিও ভাৰতীয় বংশৰ হৰিণো ইয়াত থকাৰ সম্ভাৱনা আছে।<ref>{{cite web |title=Australia's Wild Deer |website=Australian Deer Research Foundation (ADRF) |url=http://adrf.com.au/content/view/35/79/ |access-date=17 February 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Deer in Australia |work=[[Australian Deer Association]] |url=http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220190655/http://www.austdeer.com.au/deer-in-australia/ |access-date=17 February 2016 |archive-date=20 February 2016}}</ref> ===আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ=== ১৮৬০ চনত হংকঙৰ তৰফৰপৰা ৰজা কামেহামেহা পঞ্চমলৈ উপহাৰ হিচাপে হাৱাইৰ মলোকাল দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ২০২১ চনলৈকে মলোকাল দ্বীপত প্ৰায় ৫০,০০০ ৰপৰা ৭০,০০০ ফুটুকী হৰিণ আছিল, যাৰ বিপৰীতে মানুহৰ জনসংখ্যা আছিল মাত্ৰ ৭,৫০০ জন। ২০২১ চনলৈকে হোৱা খৰাঙৰ বাবে শ শ হৰিণ অনাহাৰে মৃত্যুবৰণ কৰিছিল।<ref>{{cite news |last=Jones |first=Caleb |title=Deer native to India starve to death amid drought in Hawaii |work=[[Associated Press]] |date=9 February 2021 |url=https://apnews.com/article/science-deer-droughts-coronavirus-pandemic-hawaii-ca975acd65b3f30d9296963263af6f0e |access-date=1 October 2023}}</ref> ফুটুকী হৰিণক লানাই দ্বীপতো প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল আৰু অতি সোনকালে দুয়োটা দ্বীপতে ইহঁতৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। চিকাৰৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিবলৈ ১৯৫০ চনত মাউই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ মুকলি কৰা হৈছিল। যিহেতু হাৱাই দ্বীপপুঞ্জত ফুটুকী হৰিণৰ কোনো প্ৰাকৃতিক চিকাৰী নাই, গতিকে ইহঁতৰ জনসংখ্যা প্ৰতি বছৰে ২০ ৰপৰা ৩০% বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত কৃষি আৰু প্ৰাকৃতিক অঞ্চলৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হৈছিল।<ref>{{cite news |last=McAvoy |first=A. |date=2012 |title=Mystery deer growth pitting hunters against Hawaii |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/mystery-deer-growth-pitting-hunters-against-hawaii-173250448.html |access-date=24 May 2012}}</ref> মাউই দ্বীপৰ এই অতিৰিক্ত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰিবলৈ ২০১৭ চনত 'মাউই নুই' নামৰ এটা কোম্পানী প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল যিয়ে হৰিণ চিকাৰ কৰি তাৰ মঙহ বিক্ৰী কৰে।<ref>{{cite magazine|last=Nosowitz |first=D. |title=The Struggle to Contain, and Eat, the Invasive Deer Taking over Hawaii |magazine=[[Modern Farmer (magazine)|Modern Farmer]] |date=2021 |url=https://modernfarmer.com/2021/05/the-struggle-to-contain-and-eat-the-invasive-deer-taking-over-hawaii/ |access-date=1 October 2023}}</ref> ২০২২ চনত কোম্পানীটোৱে ৯,৫২৬টা হৰিণ ধৰিছিল আৰু ২,০০,০০০ কিলোগ্ৰাম হৰিণৰ মঙহ বিক্ৰী কৰিছিল। USDAৰ এজন প্ৰতিনিধিৰ উপস্থিতিত ইনফ্ৰাৰেড প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি নিশাৰ ভাগত এই হৰিণবোৰ সংগ্ৰহ কৰা হয়।<ref>{{Cite web |last=Perry |first=B. |date=2024 |title=Kahikolu Project on Maui targets axis deer and widespread environmental impacts |url=https://mauinow.com/2024/06/29/kahikolu-project-targets-axis-deer-and-widespread-environmental-impacts/ |access-date=2024-07-01 |work=Maui Now}}</ref> ইহঁতক [[হাৱাই দ্বীপ]]তো মুকলি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল, কিন্তু অন্যান্য দ্বীপসমূহত ফুটুকী হৰাঙে কৰা পৰিৱেশৰ ক্ষতিৰ বাবে বিজ্ঞানীসকলৰ হেঁচাত এই পৰিকল্পনা পৰিত্যাগ কৰা হয়। ২০১২ চনত হাৱাই দ্বীপত ফুটুকী হৰিণ দেখা গৈছিল; বন্যপ্ৰাণী বিষয়াসকলে ভাবিছিল যে মানুহে হেলিকপ্টাৰেৰে বা নাৱেৰে হৰিণবোৰ দ্বীপটোলৈ আনিছিল। ২০১২ চনত এজন হেলিকপ্টাৰ চালকে মাউইৰপৰা হাৱাইলৈ চাৰিটা ফুটুকী হৰিণ পৰিবহণ কৰাৰ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{cite news |author=McAvoy, A. |date=2012 |title=Alleged animal smugglers used helicopters to fly sheep to Maui, deer to Big Island |agency=Associated Press |url=https://news.yahoo.com/alleged-animal-smugglers-used-helicopters-fly-sheep-maui-053016426.html |access-date=22 August 2012}}</ref> বৰ্তমান হাৱাইৰ আইনে "বনৰীয়া হৰিণ ইচ্ছাকৃতভাৱে ৰখা, এক দ্বীপৰপৰা আন দ্বীপলৈ পৰিবহণ কৰা বা মুক্ত কৰা" নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{cite news |title=New law prohibits having or releasing feral deer in Hawaii |work=Honolulu Star-Advertiser |url=http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626141712/http://www.staradvertiser.com/news/breaking/159949735.html?id=159949735 |date=21 June 2012 |access-date=21 June 2012 |archive-date=26 June 2012}}</ref> ১৯৩২ চনত ফুটুকী হৰিণক [[টেক্সাছ]]ত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ১৯৮৮ চনলৈকে মধ্য আৰু দক্ষিণ টেক্সাছৰ ২৭খন কাউণ্টিত ইহঁতৰ স্বাৱলম্বী জাক গঠন হৈছিল।<ref>{{cite web |author1=Davis, W. B. |author2=Schmidly, D. J. |title=Axis Deer |work=The Mammals of Texas – Online Edition |publisher=Texas Tech University |url=http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231200105/http://www.nsrl.ttu.edu/tmot1/cervaxis.htm |access-date=24 May 2012 |archive-date=31 December 2017}}</ref> ফুটুকী হৰিণ আটাইতকৈ বেছি এডৱাৰ্ডছ মালভূমিত পোৱা যায়।<ref>{{cite web |last=Ables |first=E. D. |title=Axis Deer |work=Handbook of Texas Online |publisher=Texas State Historical Association |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/tca03 |access-date=24 May 2012}}</ref> ===ক্ৰৱেছিয়া=== ১৯১১ চনত অজ্ঞাত উৎসৰপৰা অনা ফুটুকী হৰিণ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি ইহঁত ৰাব দ্বীপতো বাস কৰে। ২০১০ চনৰলৈকে এই দ্বীপসমূহত ইহঁতৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ২০০ টা। চিকাৰীসকলে এই প্ৰজাতিটোক [[ক্ৰৱেছিয়া]]ৰ মূল ভূ-খণ্ডত প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা বিফল হৈছিল।<ref>{{cite book |author1=Kusak, J. |author2=Krapinec, K. |name-list-style=amp |date=2010 |chapter=23. Ungulates and their management in Croatia |pages=527–539 |title=European Ungulates and their Management in the 21st Century |editor1-last=Apollonio |editor1-first=M. |editor2-last=Andersen |editor2-first=R. |editor3-last=Putman |editor3-first=R. |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-76061-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&pg=PA527}}</ref> ===কলম্বিয়া=== এণ্টিঅ’কিয়া বিভাগৰ পুৱেৰ্টো ত্ৰিউনফো পৌৰসভাৰ ওচৰৰ এখন আন্তঃআন্দিয়ান উপত্যকাত প্ৰৱৰ্তন কৰা ফুটুকী হৰিণৰ জাক দেখা পোৱা গৈছে।<ref>{{cite journal |author1=Ramírez-Chaves, H. |author2=Roncancio-Duque, N. |author3=Morales-Martínez, D.M. |year=2023 |title=Más allá de los hipopótamos: evidencia de un venado introducido en Colombia |journal=Revista de la Academia Colombiana de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales |volume=47 |issue=185 |pages=882–888 |doi=10.18257/raccefyn.1953 |doi-access=free}}</ref> ==আচৰণ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ== [[File:Deer herd drinking water at the watering hole.jpg|thumb|পানীৰ উৎসত পানী খাই থকা এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণ দিনৰ ভাগত সক্ৰিয় হৈ থাকে। গ্ৰীষ্মকালত, যেতিয়া উষ্ণতা {{Convert|80|F|C}} বা তাতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া ইহঁতে ছাঁত জিৰণি লয় আৰু সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপৰপৰা হাত সাৰি চলিবলৈ চেষ্টা কৰে; গধূলি নামি অহাৰ লগে লগে ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা আটাইতকয়ে বৃদ্ধি পায়। দিনবোৰ ক্ৰমান্বয়ে ঠাণ্ডা হোৱাৰ লগে লগে, সূৰ্যোদয়ৰ আগতেই ইহঁতে খাদ্যৰ সন্ধান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু ৰাতিপুৱাৰ ভাগত এই সক্ৰিয়তা চৰম পৰ্যায় পায়। দুপৰীয়াৰ ভাগত ইহঁতৰ সক্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়, সেই সময়ত প্ৰাণীবোৰে জিৰণি লয় বা লাহে লাহে ইফাল-সিফাল কৰে। আবেলিৰ শেষৰফালে পুনৰ খাদ্যৰ সন্ধান আৰম্ভ হয় আৰু মাজনিশিলৈকে চলি থাকে। সূৰ্যোদয়ৰ কেইঘণ্টামান আগতে ইহঁতে টোপনি যায়, সাধাৰণতে মুকলি ঘাঁহনিতকৈ তুলনামূলকভাৱে শীতল অৰণ্যৰ ভিতৰভাগত ইহঁতে জিৰণি লয়।<ref name=schaller>{{cite book |last=Schaller |first=G.B. |date=1984 |title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India |edition=Midway reprinted |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-73631-0}}</ref> এই হৰিণবোৰে সাধাৰণতে খাদ্য আৰু পানীৰ উৎসৰ সন্ধানত যাত্ৰা কৰোঁতে, এশাৰী হৈ নিৰ্দিষ্ট পথেৰে গতি কৰে আৰু এটাৰপৰা আনটোৰ মাজত নিজৰ শৰীৰৰ প্ৰস্থতকৈ দুইৰপৰা তিনিগুণ দূৰত্ব বজাই ৰাখে।<ref name=texas/> [[Gir National Park|গিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত, সকলো ঋতুৰ তুলনাত গ্ৰীষ্মকালত ফুটুকী হৰিণে আটাইতকয়ে বেছি দূৰত্ব ভ্ৰমণ কৰে।<ref name=gir>{{cite thesis |last=Dave |first=C.V. |year=2008 |type=PhD thesis |title=Ecology of Chital (''Axis axis'') in Gir |publisher=[[Saurashtra University]] |url=http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf |pages=21–209 |access-date=13 March 2016 |archive-date=21 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521191048/http://etheses.saurashtrauniversity.edu/902/1/dave_c_wildlife%20science_thesis.pdf}}</ref> যেতিয়া ইহঁতে সতৰ্কতাৰে চাৰিওফালৰ পৰিৱেশ নিৰীক্ষণ কৰে, তেতিয়া ফুটুকী হৰাঙে লৰচৰ নকৰাকৈ থিয় হৈ সম্ভাৱ্য বিপদৰ দিশলৈ মুখ কৰি অতি মনোযোগেৰে শুনে। ওচৰত থকা অন্যান্য হৰিণবোৰেও এই একেই ভংগিমা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। চিকাৰীৰপৰা আত্মৰক্ষাৰ উপায় হিচাপে, ফুটুকী হৰাঙে দলবদ্ধভাৱে পলায়ন কৰে (খটীয়া হৰিণৰ বিপৰীতে, যিবোৰে বিপদৰ সংকেত পালে ইফালে-সিফালে সিঁচৰতি হৈ পৰে); তীব্ৰ গতিত দৌৰাৰ পিছত ইহঁতে প্ৰায়ে ঘন হাবিৰ আঁৰত আত্মগোপন কৰে। দৌৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰাঙে নেজডাল ওপৰলৈ দাঙি ধৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ বগা তলৰ অংশটো দৃশ্যমান হয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰাঙে প্ৰায় {{cvt|1.5|m}} পৰ্যন্ত ওখ বেৰ জঁপিয়াই পাৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু ইহঁতে বেৰৰ তলেৰে সৰকি যাবলৈহে বেছি পছন্দ কৰে। ইহঁতে সাধাৰণতে সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থলৰ {{cvt|300|m}} দূৰত্বৰ ভিতৰতে অৱস্থান কৰে।<ref name=valerius>{{cite book |last=Geist |first=V. |date=1998 |title=Deer of the World: their Evolution, Behaviour and Ecology |edition=1st |publisher=Stackpole Books |location=Mechanicsburg, Pennsylvania |url={{Google Books |plainurl=yes |id=bcWZX-IMEVkC |page=58}} |pages=58–73 |isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref> ফুটুকী হৰিণে এক মাতৃপ্ৰধান (matriarchal) জাক গঠন কৰে, য’ত এজনী প্ৰাপ্তবয়স্ক মাইকী হৰিণ আৰু তাইৰ চলিত বৰ্ষৰ তথা পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ পোৱালিসমূহ থাকে। এই জাকত যিকোনো বয়সৰ আৰু যিকোনো লিংগৰ হৰিণ থাকিব পাৰে।<ref name=ables/><ref name=wg>{{cite journal |last1=Ramesh |first1=T. |last2=Sankar |first2=K. |last3=Qureshi |first3=Q. |last4=Kalle |first4=R. |year=2010 |title=Group size, sex and age composition of chital (''Axis axis'') and sambar (''Rusa unicolor'') in a deciduous habitat of Western Ghats |journal=Mammalian Biology – Zeitschrift für Säুgetierkunde |volume=77 |issue=1 |pages=53–59 |url=https://www.researchgate.net/publication/229353967 |doi=10.1016/j.mambio.2011.09.003}}</ref> সাধাৰণতে সৰু সৰু জাক দেখিবলৈ পোৱা যায় যদিও কেতিয়াবা ১০০টা পৰ্যন্ত হৰিণৰ বিশাল সমাৱেশো প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=texas/> পোৱালি আৰু মাকৰ জাকটোক বাদ দি আন গোটবোৰ শিথিল হয় আৰু প্ৰায়ে ভাঙি পুনৰ গঠিত হয়।<ref name="de silva">{{cite journal |last1=De Silva |first1=P.K. |last2=De Silva |first2=M. |year=1993 |title=Population structure and activity rhythm of the spotted deer in Ruhuna National Park, Sri Lanka |journal=Developments in Animal and Veterinary Sciences |issue=26 |pages=285–294}}</ref> টেক্সাছত পোৱা জাকবোৰত ১৫টালৈকে সদস্য থাকে।<ref name=ables/> বৰ্ষাকালত নল্লামালা পাহাৰৰ ঘাঁহনিত ৪০টা পৰ্যন্ত সদস্য থকা ডাঙৰ জাক দেখা গৈছিল।<ref name=ap>{{cite journal |last=Srinivasulu |first=C. |year=2001 |title=Chital (''Axis axis'' Erxleben, 1777) herd composition and sex ratio on the Nallamala Hills of Eastern Ghats, Andhra Pradesh, India |journal=Zoos' Print Journal |volume=16 |issue=12 |pages=655–658 |doi=10.11609/jott.zpj.16.12.655-8 |doi-access=free}}</ref> জাকবোৰৰ লিংগ অনুপাত ঋতু অনুসৰি সলনি হয়, সম্ভৱতঃ পোৱালি জন্ম দিয়াৰ আগে আগে মাইকী হৰিণবোৰে নিজকে সংগীৰপৰা আঁতৰাই ৰখাৰ প্ৰৱণতাৰ বাবে এনে হয়। একেদৰে, প্ৰজনন ঋতুত মতা হৰিণবোৰেও নিজৰ জাক এৰি গুচি যায়, যাৰ ফলত জাকৰ গাঁথনি সলনি হয়।<ref name=wg/> [[File:Ranthambore National Park view.jpg|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা ফুটুকী হৰিণৰ জাক]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰধান চিকাৰীসমূহৰ ভিতৰত [[বাঘ]], [[নাহৰফুটুকী বাঘ]], [[অজগৰ সাপ]] আৰু [[বনৰীয়া কুকুৰ]] অন্যতম। হেঁপাহ, [[শিয়াল]] আৰু সোণালী শিয়ালে সাধাৰণতে ইহঁতৰ পোৱালিবোৰক লক্ষ্য কৰি লয়।<ref name=schaller/> ফুটুকী হৰিণ এবিধ বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দ কৰা প্ৰাণী। উত্তৰ আমেৰিকাৰ এল্ক পহুৰ দৰেই ইহঁতেও চিঞৰ বা গৰ্জন কৰে আৰু বিপদৰ সংকেতসূচক ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে।<ref name=texas/> অৱশ্যে ইহঁতৰ মাত এল্ক বা [[ৰঙা হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়; ইহঁতৰ মাতটো মূলতঃ কৰ্কশ গৰ্জন বা জোৰদাৰ গোঁগোঁৱনিৰ দৰে।<ref name=valerius/> এই গৰ্জন বা চিঞৰ সাধাৰণতে প্ৰজনন ঋতুৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হয়।<ref name=schaller/><ref name="Mishra 1987">Mishra, H. and Wemmer, C. 1987. "The comparative breeding ecology of four cervids in Royal Chitwan National Park, Nepal". Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press.</ref> গৰ্ভধাৰণৰ বাবে প্ৰস্তুত থকা (oestrus) মাইকী হৰিণক পহৰা দি থকা প্ৰতিপত্তিশালী মতা হৰিণবোৰে কম শক্তিশালী মতা হৰিণবোৰক উদ্দেশ্য কৰি তীক্ষ্ণ গৰ্জন কৰে।<ref name=valerius/> আক্ৰমণাত্মক প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত বা জিৰণি লৈ থকা অৱস্থাত মতা হৰিণবোৰে একপ্ৰকাৰৰ হুমুনিয়াহ বা কেঁকনিৰ দৰে শব্দ কৰিব পাৰে।<ref name=ables/> বিপদৰ উমান পালে বা চিকাৰীৰ সন্মুখীন হ’লে ফুটুকী হৰাঙে, বিশেষকৈ মাইকী আৰু পোৱালিবোৰে, একেৰাহে ভুকনিৰ দৰে শব্দ কৰে। মাকক বিচাৰি ফুৰা পোৱালিবোৰে প্ৰায়ে মিহি সুৰত চিঞৰে। ফুটুকী হৰাঙে অন্যান্য কেইবাশ্ৰেণীৰ প্ৰাণী, যেনে [[শালিকা]] আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ বিপদৰ সংকেতসূচক মাতৰ প্ৰতিও সঁহাৰি জনাব পাৰে।<ref name=valerius/> [[File:Tiger and deers.jpg|thumb|[[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত বাঘ আৰু ফুটুকী হৰিণ]] মতা হৰিণৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণ অতি স্পষ্টকৈ দেখা যায়। মতা হৰিণৰ চকুৰ ওচৰত থকা প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থি সুবিকশিত হয়। ইহঁতে পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হৈ ওখ গছৰ ডালবোৰ স্পৰ্শ কৰে আৰু তাত নিজৰ গন্ধ বা গোন্ধ এৰি থৈ যাবলৈ উন্মুক্ত প্ৰিঅৰবিৰ্টেল গ্ৰন্থিৰে ঘঁহি দিয়ে। খাদ্য গ্ৰহণৰ সময়তো এই ভংগিমা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰস্ৰাৱৰ জৰিয়তে এলেকা চিহ্নিত কৰাৰ আচৰণো দেখিবলৈ পোৱা যায়; প্ৰস্ৰাৱৰ গোন্ধ সাধাৰণতে গ্ৰন্থিৰপৰা নিৰ্গত গোন্ধতকৈ অধিক তীব্ৰ হয়। মতা হৰিণবোৰৰ মাজত যুঁজ আৰম্ভ হোৱাৰ পূৰ্বে তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ মতা হৰিণে আনটোৰ সন্মুখত নিজৰ আধিপত্য প্ৰদৰ্শন কৰে; এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত সি ফুচফুচ কৰা বা সুঁহুৰি মৰাৰ দৰে শব্দ কৰে, নেজডাল আনটো মতা হৰিণৰফালে কৰি তাৰপৰা আঁতৰি যায়, নাকটো মাটিৰপিনে টোঁৱাই ৰাখে, কাণ দুখন তললৈ নমাই দিয়ে, শিংবোৰ পোন কৰি ৰাখে আৰু ওপৰৰ ওঁঠটো দাঙি ধৰে। এই প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত প্ৰায়ে গাৰ নোমবোৰ থিয় হৈ পৰে। মতা হৰিণে অতি ধীৰ গতিৰে আনটোৰফালে আগবাঢ়ি যায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে টান শিং থকা হৰিণৰ দৰে পোন হৈ থিয় হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে কুঁজা হৈ পৰিব পাৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰতিদ্বন্দ্বী দুয়োটাই শিং আবদ্ধ কৰি এটা আনটোক হেঁচা মাৰি ধৰে; এই সময়ত সৰু মতা হৰিণে কেতিয়াবা এনে এক শব্দ কৰে, যিটো [[শৰপহু]]ৰ মাততকৈও ডাঙৰ হয়, কিন্তু [[দল-হৰিণ]]ৰ দৰে সিমান তীব্ৰ নহয়। যুঁজখন সমাপ্ত হয় যেতিয়া মতা হৰিণকেইটা পিছলৈ খোজ কাঢ়ি আঁতৰি যায়, বা সাধাৰণতে যুঁজ এৰি খাদ্য খাবলৈ গুচি যায়।<ref name=valerius/> এই যুঁজবোৰ সাধাৰণতে মাৰাত্মক বা মাৰাত্মকভাৱে গুৰুতৰ নহয়।<ref name=schaller/> হৰিণবোৰে কেতিয়াবা এটা আনটোক কামুৰিবও পাৰে।<ref name=valerius/> ঘৰচীয়া শালিকাবোৰ প্ৰায়ে ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়।<ref name=waring /> ফুটুকী হৰিণৰ জাক আৰু [[হনূমান বান্দৰ]]ৰ দলৰ মাজত এক অতি আকৰ্ষণীয় আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দেখিবলৈ পোৱা যায়। ফুটুকী হৰাঙে হনূমান বান্দৰৰ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিশক্তি আৰু গছৰ ওপৰৰপৰা পহৰা দিয়াৰ ক্ষমতাৰদ্বাৰা লাভৱান হয়, আনহাতে হনূমান বান্দৰে ফুটুকী হৰিণৰ তীব্ৰ ঘ্ৰাণশক্তিৰদ্বাৰা লাভৱান হয়; এই দুয়োটা শক্তিয়ে ইহঁতক সম্ভাৱ্য বিপদৰপৰা সাৱধান কৰি ৰখাত সহায় কৰে।<ref name=schaller/> ইয়াৰ উপৰি হনূমান বান্দৰে গছৰপৰা পেলাই দিয়া ''Terminalia bellirica'' (ভোমোৰা) আৰু ''Phyllanthus emblica'' (আমলখি) আদি গছৰ ফলসমূহ খায়ো ফুটুকী হৰিণ উপকৃত হয়। [[Western Ghats|পশ্চিম ঘাট]] পৰ্বতমালাত ফুটুকী হৰাঙে [[শৰপহু]]ৰ সৈতে একেলগে খাদ্য অন্বেষণ কৰা প্ৰত্যক্ষ কৰা হৈছে।<ref name=wg/> ===খাদ্যভ্যাস=== [[File:Axis axis (Nagarhole, 2010).jpg|thumb|[[Nagarhole National Park|নাগৰহৌলে]]ত খাদ্য গ্ৰহণ কৰি থকা এটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Nagjirar ekla harin - Debabrata Ghosh.jpg|thumbnail|right|ঘাঁহ খাই থকা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰাঙে ঘাঁহনিৰ ঘাঁহ খোৱাৰ লগতে গছ-লতাৰ পাত-ডাল আদিও ভক্ষণ কৰে। ইহঁতে মূলতঃ সমগ্ৰ বছৰজুৰি ঘাঁহ খায়ে জীৱন-ধাৰণ কৰে। ইহঁতে কোমল গজালি বা পোখা খাবলৈ বেছি পছন্দ কৰে; কোমল ঘাঁহৰ অভাৱত ওখ আৰু কৰ্কশ ঘাঁহৰ আগবোৰ কামুৰি খায়। কেৱল শীতকালত—অক্টোবৰৰপৰা জানুৱাৰী মাহলৈকে—যেতিয়া ঘাঁহবোৰ শুকাই খোৱাৰ অনুপযোগী হৈ পৰে, তেতিয়া গছ-লতাৰ পাত-ডাল ইহঁতৰ খাদ্যৰ এক ডাঙৰ অংশ হৈ পৰে। ইয়াৰ ভিতৰত লতা-জাতীয় উদ্ভিদ, গুল্ম, গছৰ পাত, ফল-মূল আৰু সৰু সৰু বনৌষধি অন্তৰ্ভুক্ত; ইহঁতে প্ৰায়ে ''Moghania'' প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ বেছি পছন্দ কৰে। [[Kanha National Park|কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত ফুটুকী হৰাঙে ভক্ষণ কৰা ফলবোৰৰ ভিতৰত জানুৱাৰীৰপৰা মে’ মাহলৈকে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ ''Ficus'' (ডিমৰু আদি), মে’ৰপৰা জুন মাহলৈকে ''Cordia myxa'' (লহজান) আৰু জুনৰপৰা জুলাই মাহলৈকে ''Syzygium cumini'' (জামু) অন্যতম। ইহঁতে সাধাৰণতে দলবদ্ধ হৈ অতি ধীৰ গতিৰে খোজ কাঢ়ি খাদ্য গ্ৰহণ কৰে।<ref name=schaller/> একেলগে ঘাঁহ চৰি থকা অৱস্থাত ফুটুকী হৰিণবোৰ সাধাৰণতে নীৰৱ হৈ থাকে। মতা হৰিণবোৰে প্ৰায়ে ওখ ডাল-পাত ঢুকি পাবলৈ পিছফালৰ ভৰি দুখনৰ ওপৰত ভৰ দি থিয় হয়। ইহঁতে দিনটোত প্ৰায় দুবাৰকৈ অতি সাৱধানতাৰে পানীৰ উৎসসমূহলৈ যায়।<ref name=valerius/> কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত, কেলচিয়াম আৰু ফচফৰাছ পেণ্টক্সাইডেৰে সমৃদ্ধ খনিজ মাটিৰ স্তৰসমূহ ইহঁতে সন্মুখৰ দাঁতেৰে খোৱা দেখা গৈছে। খনিজ পদাৰ্থৰ অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ ফুটুকী হৰাঙে হাড় আৰু সৰি পৰা শিংবোৰো চোবায়। মখমল-সদৃশ কোমল শিং থকা মতা হৰিণবোৰে এনেদৰে হাড় বা শিং চোবোৱা কাৰ্যত অধিক মাত্ৰাত লিপ্ত হয়।<ref>{{Cite journal |last=Barrette |first=C. |date=1985 |title=Antler eating and antler growth in wild Axis deer |journal=Mammalia |volume=49 |issue=4 |doi=10.1515/mamm.1985.49.4.491 |s2cid=85046773}}</ref> [[Sundarbans|সুন্দৰবন]]ৰ ফুটুকী হৰিণবোৰ সৰ্বভক্ষীও হ’ব পাৰে; কিছুমান হৰিণৰ পাকস্থলীৰ প্ৰথম কোঠালিত কেকোঁৰাৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে।<ref name=schaller/> ===প্ৰজনন=== [[File:005 Baby chital portrait in Ranthambore National Park Photo by Giles Laurent.jpg|alt=Newborn in Ranthambore National Park|thumb|[[Ranthambore National Park|ৰনথম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান]]ত এটা নৱজাত ফুটুকী হৰিণৰ পোৱালি]] [[File:Spotted deer (Axis axis) mother with newborn.jpg|thumb|নৱজাত পোৱালিৰ সৈতে এজনী মাইকী ফুটুকী হৰিণ]] [[File:Chital sparring Kanha.JPG|thumb|শিং জোঁট লগাই যুঁজত লিপ্ত হোৱা দুটা মতা ফুটুকী হৰিণ]] ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া সমগ্ৰ বছৰজুৰি চলি থাকে, অৱশ্যে ভৌগোলিক স্থানভেদে ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ সময়সীমা ভিন্ন হ’ব পাৰে। সমগ্ৰ বছৰজুৰি শুক্ৰাণু উৎপাদন হয়, যদিও শিং গজি উঠাৰ সময়ছোৱাত টেষ্ট’ষ্টেৰনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস পায়। মাইকী হৰিণৰ এটা নিয়মীয়া ঋতুচক্ৰ থাকে, যিটো প্ৰতি তিনি সপ্তাহৰ মূৰে মূৰে হয়। সন্তান জন্ম দিয়াৰ ২ ৰপৰা ১৬ সপ্তাহৰ পিছত মাইকী হৰিণজনীয়ে পুনৰ গৰ্ভধাৰণ কৰিব পাৰে। কঠিন শিং থকা মতা হৰিণবোৰে সিহঁতৰ আকৃতি যিয়েই নহওক কিয়, কোমল মখমল-সদৃশ শিং থকা বা শিং নোহোৱা হৰিণবোৰৰ ওপৰত নিজৰ আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। প্ৰজনন কালত মতা হৰিণে গৰ্ভধাৰণৰ বাবে সাজু থকা এজনী মাইকী হৰিণৰ পিছ লয় আৰু তাইক পহৰা দিয়ে; এই সময়ছোৱাত মতা হৰিণটোৱে অনাহাৰে থাকে। সংগমৰ পূৰ্বে এই যুগলটোৱে ইটোৱে সিটোক খেদি ফুৰা আৰু পাৰস্পৰিকভাৱে নোম চাফা কৰি দিয়া কাৰ্যত লিপ্ত হয়।<ref name=valerius/> পোৱালি জন্ম হোৱাৰ পিছত প্ৰথম এসপ্তাহ তাক লুকুৱাই ৰখা হয়। এই লুকুৱাই ৰখাৰ সময় আন বেছিভাগ হৰিণৰ তুলনাত বহু চুটি। মাক আৰু পোৱালিৰ মাজৰ বান্ধোন সিমান দৃঢ় নহয়, কিয়নো ইহঁত দুয়ো প্ৰায়ে ইটো-সিটোৰপৰা পৃথক হৈ পৰে; অৱশ্যে যিহেতু ইহঁতৰ জাকবোৰ সংবদ্ধ হয়, সেয়েহে ইহঁতে অতি সহজে পুনৰ একত্ৰিত হ’ব পাৰে। যদি পোৱালিটোৰ মৃত্যু হয়, তেন্তে মাকজনীয়ে একে বছৰতে দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে সন্তান জন্ম দিবলৈ পুনৰ প্ৰজনন কৰিব পাৰে। মতা হৰিণবোৰ সাতৰপৰা আঠ বছৰ বয়সলৈকে বাঢ়ি থাকে। আবদ্ধ অৱস্থাত ইহঁতৰ গড় আয়ুস প্ৰায় ২২ বছৰ হয়। অৱশ্যে, বন্য অৱস্থাত চিকাৰীৰ আক্ৰমণ আৰু পাৰস্পৰিক প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ইহঁতৰ জীৱনকাল মাত্ৰ পাঁচৰপৰা দহ বছৰহে হয়।<ref name=valerius/><ref name=schaller/> ==সংৰক্ষণ স্থিতি== ফুটুকী হৰিণক [[IUCN Red List|আইইউচিএন-ৰঙা তালিকা]]ত ন্যূনতম চিন্তাৰ বিষয় হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে "কিয়নো ই এক অতি বিশাল ভৌগোলিক অঞ্চলজুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াৰ ভিতৰত বহুতো ডাঙৰ জনসংখ্যা বিদ্যমান।" <ref name=iucn /> বৰ্তমান ইয়াৰ সমগ্ৰ বাসস্থানজুৰি ফুটুকী হৰিণৰ প্ৰতি কোনো ডাঙৰ ভাবুকি নাই আৰু ইহঁতে বহুতো সংৰক্ষিত বনাঞ্চলত বাস কৰে। অৱশ্যে, অবৈধ চিকাৰ আৰু পোহনীয়া গৰু-ম’হৰ সৈতে হোৱা প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে বহু ঠাইত ইহঁতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব পাৰিপাৰ্শ্বিক ধাৰণ ক্ষমতাৰ তুলনাত কম। মঙহৰ বাবে কৰা চিকাৰৰ ফলত ইয়াৰ সংখ্যা যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছে আৰু কিছুমান ঠাইত স্থানীয়ভাৱে বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।<ref name=iucn /> এই হৰিণবিধক ভাৰতীয় বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) আইন (১৯৭২)-ৰ অনুসূচী ৩-ৰ অধীনত<ref name=sankar /> আৰু বাংলাদেশৰ বন্যপ্ৰাণী (সংৰক্ষণ) (সংশোধন) আইন, ১৯৭৪-ৰ অধীনত সংৰক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> ইয়াৰ সুন্দৰ সংৰক্ষণ স্থিতিৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হৈছে এক প্ৰজাতি হিচাপে ইয়াৰ আইনী সুৰক্ষা আৰু সক্ৰিয় সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহৰ এক শক্তিশালী নেটৱৰ্ক।<ref name=iucn /> ফুটুকী হৰিণক [[Andaman Islands|আন্দামান দ্বীপপুঞ্জ]], [[আৰ্জেণ্টিনা]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[ব্ৰাজিল]], [[চিলি]], [[মেক্সিকো]], [[পাৰাগুৱে]], [[উৰুগুৱে]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]ৰ আলাবামা, কেলিফৰ্ণিয়াৰ পইণ্ট ৰেইছ নেচনেল চিচ’ৰ, ফ্ল’ৰিডা, হাৱাই, মিচিচিপি আৰু টেক্সাছত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> ১৯১১ চনত ইয়াক ইউৰোপীয় চিৰিয়াখানাৰ বাবে ক্ৰৱেছিয়াৰ ব্ৰিজুনি দ্বীপপুঞ্জৰ এক জলবায়ু-অনুকূলীকৰণ কেন্দ্ৰলৈ অনা হৈছিল; পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭৪ আৰু ২০১২ চনত ইয়াক ক্ৰমে ৰাব আৰু ডুগি অ’টক দ্বীপপুঞ্জত প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।<ref>{{cite journal |author1=Šprem, N. |author2=Stipoljev, S. |author3=Ugarković, D. |author4=Buzan, E. |year=2021 |title=First genetic analysis of introduced axis deer from Croatia |journal=Mammalian Biology |volume=101 |issue=6 |pages=1121–1125 |doi=10.1007/s42991-021-00164-9 |url=https://www.vsvo.si/wp-content/uploads/2021/08/Sprem2021_Article_FirstGeneticAnalysisOfIntroduc.pdf}}</ref> ২০২২ চনৰ ২ আগষ্টৰপৰা কাৰ্যকৰী হোৱাকৈ, [[European Union|ইউৰোপীয় ইউনিয়নে]] ফুটুকী হৰিণক ইউনিয়নৰ উদ্বেগজনক আক্ৰমণাত্মক বিদেশী প্ৰজাতিৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে আৰু ইয়াৰ আমদানি নিষিদ্ধ কৰিছে।<ref>{{Cite web |date=2022 |title=Commission Implementing Regulation (EU) 2022/1203 of 12 July 2022 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32022R1203&from=CS#ntr2-L_2022186EN.01001001-E0002 |access-date=2022-07-29 |website=Official Journal of the European Union}}</ref> ==তথ‍্য উৎস== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:তৃণভোজী প্ৰাণী]] [[শ্ৰেণী:স্তন্যপায়ী প্ৰাণী]] [[শ্ৰেণী:পহু]] [[শ্ৰেণী:অসমৰ স্তন্যপায়ী বন্যজন্তু]] d1dd7aphxylx2r64bjyky1ean8xze74 0 138354 623263 2026-08-04T12:02:45Z Jyoti Chiring 34123 নতুন পৃষ্ঠা: {{Speciesbox | name = মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট | image = Malabar large-spotted civet (Viverra civettina) DSCN2359 (cut).jpg | image_caption = Stuffed specimen at [[Government Museum, Chennai]] | status = CR | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Viverra civettina'' |author=Mudappa, D. |author2=Helgen, K. |author3=Nandini, R. |date=2016 |article-number=e.T23036A45202281 |... 623263 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট | image = Malabar large-spotted civet (Viverra civettina) DSCN2359 (cut).jpg | image_caption = Stuffed specimen at [[Government Museum, Chennai]] | status = CR | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Viverra civettina'' |author=Mudappa, D. |author2=Helgen, K. |author3=Nandini, R. |date=2016 |article-number=e.T23036A45202281 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T23036A45202281.en |access-date=19 November 2021}}</ref> |status2=CITES_A3 |status2_system=CITES |status2_ref=<ref>{{cite Species+ |id=3685 |title=''Viverra civettina'' Blyth, 1862 |access-date=5 December 2025}}</ref> | genus = Viverra | species = civettina<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft |id=14000418 |heading=Species ''Viverra civettina''}}</ref> | authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1862 | range_map = Malabar Large-spotted Civet area.png | range_map_caption = Malabar large-spotted civet range }} '''মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট''' {{lang-en|-Viverra civettina}}, যাক মালাবাৰ চিভেট বুলিও কোৱা হয়,কেৱল ভাৰতৰ পশ্চিমঘাট অঞ্চলতহে পোৱা এবিধ ভিভেৰিড পৰিয়ালৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণী। বৰ্তমান আন্তৰ্জাতিক প্ৰকৃতি সংৰক্ষণ সংঘ(International Union for Conservation of Nature)-ৰ ৰেড লিষ্টত ইয়াক অতি সংকটাপন্ন হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, কিয়নো ইয়াৰ বয়স্ক প্ৰাণীৰ সংখ্যা ২৫০-তকৈও কম বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ১৯৯০ চনৰ পৰা ২০১৪ চনলৈকে চলোৱা বিভিন্ন সমীক্ষাত এই প্ৰজাতিটোৰ উপস্থিতিৰ কোনো নিশ্চিত নথি পোৱা হোৱা নাই।<ref name=iucn/> ১৯৯০ চনৰ আৰম্ভণিতে দক্ষিণ মালাবাৰৰ তুলনামূলকভাৱে কম বিঘ্নিত অঞ্চলসমূহত ইয়াৰ বিচ্ছিন্ন জনসংখ্যা এতিয়াও জীয়াই আছিল। কিন্তু সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ বাহিৰত বাসস্থান ধ্বংস আৰু চিকাৰৰ ফলত এই প্ৰজাতিটো গুৰুতৰভাৱে বিপন্ন হৈ পৰে।<ref name=Ashraf1993>{{cite journal |last1=Ashraf |first1=N. V. K. |last2=Kumar |first2=A. |last3=Johnsingh |first3=A. J. T. |name-list-style=amp |year=1993 |title=Two endemic viverrids of the Western Ghats, India |journal=Oryx |volume=27 |issue=2 |pages=109–114 |doi=10.1017/S0030605300020640|doi-access=free }}</ref> কেৰালাত এই প্ৰাণীটোক কান্নান চান্দু , মালে মেৰু আৰু ভেৰুকু নামেৰে জনা যায়। কৰ্ণাটকত ইয়াক মাংগালা কুট্ৰি , বাল কুট্ৰি আৰু দোড্ডা পুনুগিনা নামেৰে কোৱা হয়।<ref name=Rai1993/> ==তথ্যসূত্ৰ== =={{Reflist}}== 763lld42oie3utc4lgz48csoy5csui9 623284 623263 2026-08-04T16:26:06Z Jyoti Chiring 34123 623284 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট | image = Malabar large-spotted civet (Viverra civettina) DSCN2359 (cut).jpg | image_caption = [[চৰকাৰী সংগ্ৰহালয়, চেন্নাই]]ত ষ্টাফড নমুনা। | status = CR | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Viverra civettina'' |author=Mudappa, D. |author2=Helgen, K. |author3=Nandini, R. |date=2016 |article-number=e.T23036A45202281 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T23036A45202281.en |access-date=19 November 2021}}</ref> |status2=CITES_A3 |status2_system=CITES |status2_ref=<ref>{{cite Species+ |id=3685 |title=''Viverra civettina'' Blyth, 1862 |access-date=5 December 2025}}</ref> | genus = Viverra | species = civettina<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft |id=14000418 |heading=Species ''Viverra civettina''}}</ref> | authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1862 | range_map = Malabar Large-spotted Civet area.png | range_map_caption = মালাবাৰ ডাঙৰ দাগযুক্ত চিভেট ৰেঞ্জ }} '''মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেট''' {{lang-en|:Viverra civettina}}, যাক মালাবাৰ চিভেট বুলিও কোৱা হয়,কেৱল ভাৰতৰ পশ্চিমঘাট অঞ্চলতহে পোৱা এবিধ ভিভেৰিড পৰিয়ালৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণী। বৰ্তমান আন্তৰ্জাতিক প্ৰকৃতি সংৰক্ষণ সংঘ(International Union for Conservation of Nature)-ৰ ৰেড লিষ্টত ইয়াক অতি সংকটাপন্ন হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, কিয়নো ইয়াৰ বয়স্ক প্ৰাণীৰ সংখ্যা ২৫০-তকৈও কম বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ১৯৯০ চনৰ পৰা ২০১৪ চনলৈকে চলোৱা বিভিন্ন সমীক্ষাত এই প্ৰজাতিটোৰ উপস্থিতিৰ কোনো নিশ্চিত নথি পোৱা হোৱা নাই।<ref name=iucn/> ১৯৯০ চনৰ আৰম্ভণিতে দক্ষিণ মালাবাৰৰ তুলনামূলকভাৱে কম বিঘ্নিত অঞ্চলসমূহত ইয়াৰ বিচ্ছিন্ন জনসংখ্যা তেতিয়াও জীয়াই আছিল। কিন্তু সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ বাহিৰত বাসস্থান ধ্বংস আৰু চিকাৰৰ ফলত এই প্ৰজাতিটো গুৰুতৰভাৱে বিপন্ন হৈ পৰে।<ref name=Ashraf1993>{{cite journal |last1=Ashraf |first1=N. V. K. |last2=Kumar |first2=A. |last3=Johnsingh |first3=A. J. T. |name-list-style=amp |year=1993 |title=Two endemic viverrids of the Western Ghats, India |journal=Oryx |volume=27 |issue=2 |pages=109–114 |doi=10.1017/S0030605300020640|doi-access=free }}</ref> কেৰালাত এই প্ৰাণীটোক কান্নান চান্দু , মালে মেৰু আৰু ভেৰুকু নামেৰে জনা যায়। কৰ্ণাটকত ইয়াক মাংগালা কুট্ৰি , বাল কুট্ৰি আৰু দোড্ডা পুনুগিনা নামেৰে কোৱা হয়।<ref name=Rai1993/> ==শ্ৰেণীবিভাজন== ১৮৬২ চনত এডৱাৰ্ড ব্লাইথে দক্ষিণ মালাবাৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা এটা চিভেটৰ নমুনাৰ ভিত্তিত ভিভেৰা চিভেটিনা (Viverra civettina) বৈজ্ঞানিক নামটো প্ৰস্তাৱ কৰিছিল। ।<ref>{{cite journal |author1=Blyth, E. |title=Report of Curator, Zoological Department, February 1862|journal=The Journal of the Asiatic Society of Bengal |year=1862 |volume=31 |pages=331–345 |issue=3 |url=https://archive.org/details/journalofasiatic3118asia/page/331}}</ref> পিছত ৰেজিনাল্ড ইনেছ পককে ভি.মেগাস্পিলা আৰু ভি.চিভেটিনাক দুটা পৃথক প্ৰজাতি বুলি গণ্য কৰিছিল।<ref name=Pocock1939/> এলাৰমেন আৰু মৰিছন-স্কটে ভি. চিভেটিনাক ভি. মেগাস্পিলাৰ এটা উপপ্ৰজাতি বুলি গণ্য কৰিছিল।<ref>{{cite book|author=Ellerman, J. R. |author2=Morrison-Scott, T. C. S. |publisher=British Museum of Natural History |url=https://archive.org/stream/checklistofindia00elle#page/280/mode/2up|title=Checklist of Palaearctic and Indian Mammals 1758 to 1946 |year=1966 |edition=Second|location=London}}</ref> কিন্তু আন্তৰ্জাতিক প্ৰকৃতি সংৰক্ষণ সংঘৰ ৰেড লিষ্টত ইয়াক এটা স্বতন্ত্ৰ প্ৰজাতি হিচাপেই স্বীকৃতি দিয়া হৈছে।<ref name=iucn/> মালাবাৰ চিভেট প্ৰকৃততে পশ্চিমঘাটৰ স্থানীয় প্ৰজাতি হয় নে নহয়, অথবা ইয়াক স্বতন্ত্ৰ প্ৰজাতি বুলি গণ্য কৰিব পাৰি নে নোৱাৰি—এই বিষয়ত এতিয়াও কিছু বিতৰ্ক আছে। উপলব্ধ নমুনাসমূহৰ পটভূমিত পোৱা তথ্য অতি সীমিত হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ পৰিৱেশবিদ্যা আৰু আচৰণ সম্পৰ্কে প্ৰায় কোনো নিৰ্ভৰযোগ্য তথ্য নাই। এই অঞ্চলত ব্যাপক হাৰত বনাঞ্চল ধ্বংস হোৱা সত্ত্বেও, এই সৰু আকাৰৰ আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ খাদ্য গ্ৰহণ কৰা মাংসভোজী প্ৰাণীটোৰ সংখ্যা অস্বাভাৱিকভাৱে হ্ৰাস পোৱাটো বিজ্ঞানীসকলৰ বাবে এক প্ৰশ্নৰ বিষয়। যি অঞ্চলত মালাবাৰ চিভেট পোৱা গৈছিল, সেই অঞ্চল পূৰ্বতে এক বৃহৎ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাণিজ্যিক বন্দৰ আছিল, যʼত ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেটকে ধৰি বিভিন্ন চিভেটৰ ব্যৱসায় চলিছিল। সেইবাবে কিছুমান গৱেষকে অনুমান কৰে যে মালাবাৰ চিভেট হয়তো পশ্চিমঘাটৰ স্থানীয় প্ৰজাতি নহয়; বৰঞ্চ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেটৰ বাহিৰৰ পৰা অনা এটা জনসংখ্যা আছিল, যি পৰৱৰ্তী সময়ত সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হৈ যায়।<ref name=iucn/><ref>{{Cite news|url=http://www.conservationindia.org/articles/the-elusive-malabar-civet|title=The Elusive Malabar Civet|work=Conservation India|access-date=2017-12-04|language=en-US}}</ref> ==বৈশিষ্ট্য== মালাবাৰ বৃহৎ-দাগযুক্ত চিভেটৰ শৰীৰৰ ৰং ম্লান ধূসৰ। ইয়াৰ গালত এটা গাঢ় ৰঙৰ দাগ থাকে। পিঠি আৰু শৰীৰৰ কাষত ডাঙৰ ডাঙৰ অথালি-পথালিকৈ গাঢ় দাগ দেখা যায় আৰু ডিঙিত দুটা তিৰ্যক অথালি-পথালিকৈ গাঢ় ৰেখা থাকে। এই গাঢ় দাগসমূহ ভাৰতীয় বৃহৎ চিভেটতকৈ অধিক স্পষ্ট। ইয়াৰ ডিঙি আৰু গলধন বগা ৰঙৰ। দুয়োখন কান্ধৰ মাজৰ পৰা এটা দীঘল চুলিৰ শাৰী আৰম্ভ হয়। নেজত গাঢ় ৰঙৰ বলয়াকাৰ ডাঠ আঁচ থাকে আৰু ভৰিৰ পতা ক’লা। এই প্ৰজাতিটোক ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেটৰ পৰা ভৰিৰ তলুৱাৰ গঠনৰ দ্বাৰা পৃথক কৰিব পাৰি।<ref name=Jerdon1874>Jerdon, T. C. (1874). [https://archive.org/stream/mammalsofindiana00jerdrich#page/120/mode/2up ''Mammals of India: a natural history of the animals known to inhabit continental India'']. John Wheldon, London.</ref> ইয়াৰ ভৰিৰ তলুৱাৰ অংশ অধিক নোমবিহীন হয়। আঙুলিৰ পেডসমূহৰ মাজৰ জালিকাত থকা লোমে পেডৰ কাষত সৰু সৰু গুচ্ছ গঠন কৰে। ভৰিৰ তলৰ মূল পেড ৰ আগফাল আৰু কাষৰ চাল সম্পূৰ্ণ লোমবিহীন। পিছফালৰ ভৰিত মেটাটাৰ্ছেল পেডৰ অৱশিষ্ট দুটা উলংগ দাগ হিচাপে দেখা যায়। ইয়াৰে বাহিৰফালৰ দাগটো ডাঙৰ আঙুলিৰ সমান উচ্চতাত থাকে, আনহাতে ভিতৰফালৰ দাগটো ইয়াতকৈ যথেষ্ট ওপৰত অৱস্থিত। ১৯৩০-ৰ দশকত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ চিৰিয়াখানাত ৰখা এটা পূৰ্ণবয়স্ক মতা মালাবাৰ ডাঙৰ-দাগযুক্ত চিভেটৰ মূৰৰ পৰা শৰীৰলৈ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৭৬ চেণ্টিমিটাৰ (৩০ ইঞ্চি), নেজৰ দৈৰ্ঘ্য ৩৩ চেণ্টিমিটাৰ (১৩ ইঞ্চি) আৰু ওজন প্ৰায় ৬.৬ কিলোগ্ৰাম (১৪.৫ পাউণ্ড) আছিল।<ref name=Pocock1939>{{cite book |author=Pocock, R. I. |year=1939 |title=The fauna of British India, including Ceylon and Burma |location=London |volume=((Mammalia Volume 1)) |publisher=Taylor and Francis |pages=358–362 |chapter=''Moschothera civettina'' (Blyth). The Malabar Civet |chapter-url=https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n439/mode/2up}}{{source attribution|inline=y}}</ref> ==বিতৰণ আৰু বাসস্থান== ১৯ শতিকাত হন্নাভাৰ অক্ষাংশৰ পৰা কন্যাকুমাৰীলৈকে সমগ্ৰ মালাবাৰ উপকূলত মালাবাৰ চিভেট দেখা গৈছিল।ই ঘন অৰণ্য আৰু গছ-গছনিৰে আৱৃত নিম্নভূমিত বাস কৰিছিল আৰু কেতিয়াবা উচ্চভূমিৰ বনাঞ্চলতো দেখা গৈছিল। ট্ৰেভানকোৰত ইয়াক প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা গৈছিল।<ref name=Jerdon1874/> কিন্তু ১৯৬০-ৰ দশকলৈকে পশ্চিমঘাটৰ উপকূলীয় সমগ্ৰ অঞ্চলজুৰি ব্যাপক বনধ্বংসৰ ফলত প্ৰাকৃতিক বনাঞ্চলৰ অধিকাংশই নষ্ট হৈ যায়। ইয়াৰ ফলত মালাবাৰ চিভেটৰ বাসস্থানো গুৰুতৰভাৱে সংকুচিত হয়।<ref>Champion, H. G. and Seth, S. K. (1968). ''A revised survey of the forest types of India''. Government of India, Delhi.</ref>১৯৬০-ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে এই প্ৰজাতিটো প্ৰায় বিলুপ্তিৰ ওচৰ পাইছে বুলি ধৰা হৈছিল। ১৯৮৭ চনত কেৰালাত এই প্ৰজাতিৰ এটা জীৱিত সদস্য দেখা গৈছিল।<ref>{{cite journal |author=Kurup, C. U. |year=1987 |title=The rediscovery of the Malabar civet, ''Viverra megaspila civettina'' Blyth in India |journal=Cheetal |volume=28 |issue=2 |pages=1–4}}</ref> ১৯৮৭ চনত উত্তৰ কেৰালাৰ নীলাম্বুৰ অঞ্চলৰ পৰা দুটা মালাবাৰ চিভেটৰ ছাল উদ্ধাৰ কৰা হয়। এই অঞ্চলত মূলতঃ কাজু আৰু ৰবাৰ বাগিচাৰ আধিপত্য আছিল। ১৯৯০ চনত একে অঞ্চলৰ পৰা আৰু দুটা মালাবাৰ চিভেটৰ ছাল উদ্ধাৰ কৰা হয়।<ref name=Ashraf1993/> গৱেষকসকলৰ মতে, এই কাজু আৰু ৰবাৰ বাগিচাসমূহেই হয়তো সেই সময়ত জীৱিত থকা মালাবাৰ চিভেটৰ অধিকাংশ জনসংখ্যাৰ আশ্ৰয়স্থল আছিল। কাৰণ এই বাগিচাবোৰ তুলনামূলকভাৱে কম বিঘ্নিত আছিল আৰু তলৰ স্তৰত ঘন জোপোহা আৰু ঘাঁহ-জাতীয় উদ্ভিদে আৱৰি থকাত ইহঁতৰ বাবে উপযুক্ত বাসস্থান সৃষ্টি হৈছিল। কিন্তু বৃহৎ পৰিসৰত নতুনকৈ ৰবাৰ গছ ৰোপণ কৰিবলৈ ভূমি পৰিষ্কাৰ কৰাৰ ফলত এই বাসস্থানো গুৰুতৰ ভাবুকিৰ সন্মুখীন হৈছিল।<ref name=Ashraf1993/> ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে স্থানীয় চিকাৰীসকলৰ সৈতে কৰা সাক্ষাৎকাৰসমূহৰ পৰা এই তথ্য পোৱা গৈছিল যে কৰ্ণাটকৰ সংৰক্ষিত অঞ্চলসমূহত মালাবাৰ চিভেটৰ উপস্থিতি এতিয়াও আছিল।<ref name="Rai1993" /> কিন্তু ২০০৬ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ পৰা ২০০৭ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে কৰ্ণাটক আৰু কেৰালাৰ পশ্চিমঘাটৰ নিম্নভূমিৰ চিৰসেউজ আৰু অৰ্ধ-চিৰসেউজ বনাঞ্চলত চলোৱা কেমেৰা-ট্ৰেপ সমীক্ষাত মুঠ ১,০৮৪ কেমেৰা-ট্ৰেপ ৰাতি লোৱাৰ পিছতো মালাবাৰ চিভেটৰ কোনো আলোকচিত্ৰ লাভ কৰা হোৱা নাছিল। এই ফলাফলে প্ৰজাতিটোৰ অতি দুৰ্লভ অৱস্থা আৰু সম্ভাৱ্য বিলুপ্তিৰ আশংকা অধিক শক্তিশালী কৰি তোলে।<ref>{{cite journal |author=Rao, S. |author2=Ashraf, N. V. K. |author3=Nixon, A. M. A. |name-list-style=amp |year=2007 |url=http://smallcarnivoreconservation.org/sccwiki/images/2/26/SCC37_Rao_et_al.pdf |title=Search for the Malabar Civet ''Viverra civettina'' in Karnataka and Kerala, India, 2006–2007 |journal=Small Carnivore Conservation |volume=37 |pages=6–10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129204740/http://smallcarnivoreconservation.org/sccwiki/images/2/26/SCC37_Rao_et_al.pdf |archive-date=2015-01-29 }}</ref> ==পৰিৱেশবিদ্যা আৰু আচৰণ== মালাবাৰ চিভেট মূলতঃ নিশাচৰ প্ৰাণী। ই অত্যন্ত লুকাই থকা স্বভাৱৰ হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ জীৱবিজ্ঞান আৰু পৰিৱেশবিদ্যা সম্পৰ্কে অতি কম তথ্য উপলব্ধ। ইয়াৰ বাসস্থান ব্যৱহাৰৰ বাহিৰে এই প্ৰজাতিটোৰ জীৱনধাৰা, প্ৰজনন, খাদ্যাভ্যাস আৰু আচৰণ সম্পৰ্কে বিশেষ একো নিশ্চিতভাৱে জনা নাযায়।<ref name=Ashraf1993/> ==ভাবুকি== কেইটামান দশক আগলৈকে কেৰালাৰ স্থানীয় ব্যৱসায়ীসকলে মালাবাৰ চিভেট পালন কৰিছিল চিভেটোন সংগ্ৰহ কৰাৰ উদ্দেশ্যে । চিভেটোন হৈছে ইয়াৰ সুগন্ধি গ্ৰন্থিৰ পৰা পোৱা এবিধ সুগন্ধিযুক্ত পদাৰ্থ, যিটো ঔষধ প্ৰস্তুতিত আৰু সুগন্ধি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name=Rai1993>Rai, N. D. and Kumar, A. (1993). ''A pilot study on the conservation of the Malabar civet, ''Viverra civettina'' (Blyth, 1862): project report''. Small Carnivore Conservation 9: 3–7.</ref> বৰ্তমান এই প্ৰজাতিটোৰ প্ৰধান ভাবুকিসমূহ হৈছে—বাসস্থান ধ্বংস;বাসস্থান খণ্ডিতকৰণ; আৰু চিকাৰ। ১৯৯০-ৰ দশকলৈকে এই প্ৰজাতিটো উত্তৰ কেৰালাৰ অৱশিষ্ট বনাঞ্চল আৰু কাজু-ৰবাৰ বাগিচাৰ মাজৰ জোপোহাযুক্ত অঞ্চলসমূহত সীমাবদ্ধ হৈ পৰিছিল। এই অঞ্চলসমূহত বাসস্থানৰ অবক্ষয়ৰ লগতে চিকাৰৰ হেঁচাও ইয়াৰ অস্তিত্বৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভাবুকি আছিল।<ref name=Ashraf1993/> ==দেখা পোৱাৰ অভিযোগ== ক’ভিড-১৯ মহামাৰী আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতৰ লকডাউনৰ সময়ত জনশূন্য ৰাজপথত খোজ কাঢ়ি যোৱা এটা অচিনাক্ত চিভেটৰ ভিডিঅ’ ক্লিপ টুইটাৰত আপলোড কৰা হৈছিল। ভিডিঅʼটো আপলʼড কৰা ব্যক্তিজনে ইয়াক মালাবাৰ চিভেট বুলি চিনাক্ত কৰিছিল, আৰু কিছু সময়ৰ ভিতৰতে ভিডিঅʼটো সামাজিক মাধ্যমত বহুলভাৱে ভাইৰেল হৈ পৰে। কিন্তু পিছত বহু বন্যপ্ৰাণী বিশেষজ্ঞই ভিডিঅʼটো পৰ্যালোচনা কৰি মত প্ৰকাশ কৰে যে তাত দেখা পোৱা প্ৰাণীটো মালাবাৰ চিভেট নহয়; বৰঞ্চ ই ক্ষুদ্ৰ ভাৰতীয় চিভেট, যিটো চেহেৰাত কিছু মিল থকা কিন্তু তুলনামূলকভাৱে বহুলভাৱে পোৱা এবিধ সাধাৰণ প্ৰজাতি। সেয়েহে, এই ঘটনাটোক মালাবাৰ চিভেটৰ নিশ্চিত উপস্থিতিৰ প্ৰমাণ হিচাপে গণ্য কৰা নহয়।<ref>{{Cite web |date=2020 |author=Evon, D. |url=https://www.snopes.com/fact-check/spotted-malabar-civet-coronavirus/|title=Was a Rare Malabar Civet Spotted During COVID-19 Lockdown?|website=Snopes.com |language=en-US |access-date=2020-03-30}}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== {{Reflist}} ru60r57b8mcf7jkwi5azam2odjigeyg 0 138355 623287 2026-08-04T16:37:24Z Manoj Verified 44327 :অভিবাসী" বা "অভিবাসন"ৰ ওপৰত এটা সৰু লেখা লিখিছো 623287 wikitext text/x-wiki '''অভিবাসী''' (ইংৰাজী: '''Immigrant''') হৈছে এনে এজন ব্যক্তি যিয়ে স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰাৰ উদ্দেশ্যেৰে নিজৰ মাতৃভূমি বা জন্মস্থান এৰি আন এখন বিদেশী ৰাষ্ট্ৰলৈ গমন কৰে।<ref name=":0">https://theimmigrantstories.com/blogs/what-does-immigrant-mean/<nowiki/>{{ওৱেব উদ্ধৃতি|url=https://theimmigrantstories.com/blogs/what-does-immigrant-mean/|title=What Does Immigrant Mean?|website=The Immigrant Stories|accessdate=2026-08-05}}</ref> অভিবাসন প্ৰক্ৰিয়াটো মানৱ ইতিহাসৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ, যিয়ে যুগে যুগে বিভিন্ন সংস্কৃতি, অৰ্থনীতি আৰু সমাজক প্ৰভাৱিত কৰি আহিছে। == শব্দৰ অৰ্থ আৰু পৰিভাষা == সাধাৰণতে মানুহে বিভিন্ন কাৰণত নিজৰ দেশ এৰি অন্য দেশলৈ যায়। কিন্তু প্ৰব্ৰজনৰ ধৰণ অনুসৰি ব্যৱহৃত শব্দবোৰ ভিন্ন হয়:<ref>https://theimmigrantstories.com/blogs/what-does-immigrant-mean/</ref> * '''অভিবাসী (Immigrant):''' যিসকল লোকে আইনীভাৱে, চৰকাৰী অনুমতি আৰু নথি-পত্ৰসহ আন এখন দেশলৈ গুচি যায় আৰু তাত স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰে। * '''অনুপ্ৰৱেশকাৰী (Infiltrator / Illegal Immigrant):''' এই শব্দটো সেইসকল ব্যক্তিক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় যিসকলে চৰকাৰী অনুমতি, বৈধ পাছপ'ৰ্ট বা ভিছা নোহোৱাকৈ গোপনে সীমান্ত পাৰ কৰি এখন দেশত প্ৰৱেশ কৰে। অসমীয়া ভাষাত "অনুপ্ৰৱেশকাৰী" শব্দটোৰ এক নেতিবাচক আৰু আইনী অৰ্থ আছে, যাক বেছিভাগ ৰাষ্ট্ৰতে এক দণ্ডনীয় অপৰাধ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। * '''শৰণাৰ্থী (Refugee):''' যিসকল ব্যক্তিয়ে যুদ্ধ, নিৰ্যাতন, ধৰ্মীয় উৎপীড়ন বা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ পৰা প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিবলৈ নিজৰ দেশ এৰিবলৈ বাধ্য হয়। == অভিবাসনৰ কাৰণসমূহ == মানুহে কিয় নিজৰ ঘৰ-বাৰী এৰি অন্য দেশলৈ যায়, তাৰ কাৰণসমূহক সমাজবিজ্ঞানত প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগোৱা হয়:<ref name=":0" /> === ঠেলি দিয়া কাৰক (Push Factors) === নিজৰ দেশত থকা সমস্যাসমূহে মানুহক প্ৰব্ৰজন কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰধান হ'ল: * দৰিদ্ৰতা আৰু বেকাৰত্ব * ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা আৰু যুদ্ধ * ধৰ্মীয় বা জাতিগত নিৰ্যাতন * পৰিৱেশগত বিপৰ্যয় (যেনে— খৰাং, বানপানী) === আকৰ্ষণ কৰা কাৰক (Pull Factors) === গন্তব্যস্থল দেশখনৰ কিছুমান দিশে মানুহক আকৰ্ষিত কৰে: * উন্নত জীৱনযাত্ৰাৰ মান আৰু অৰ্থনৈতিক সুযোগ * কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা * ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা আৰু মানৱ অধিকাৰৰ সুৰক্ষা * উন্নত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা == বৈধ আৰু অবৈধ অভিবাসন == অভিবাসনক আইনী দিশৰ পৰা দুটা ভাগত ভগাব পাৰি: # '''বৈধ অভিবাসন:''' চৰকাৰী ভিছা, ৱৰ্ক পাৰমিট বা স্থায়ী বসবাসৰ অনুমতি লৈ কৰা প্ৰব্ৰজন। ই দেশৰ অৰ্থনীতি আৰু বৈচিত্ৰ্যত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়। # '''অবৈধ অভিবাসন (অনুপ্ৰৱেশ):''' কোনো ধৰণৰ বৈধ নথি নোহোৱাকৈ বা ভিছাৰ ম্যাদ উকলাৰ পিছতো দেশখনত থাকি যোৱা কাৰ্য্য। ই এখন দেশৰ সুৰক্ষা আৰু সম্পদৰ ওপৰত চাপ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। == তথ্যসূত্ৰ == <references /> == লগতে চাওক == * [[প্ৰব্ৰজন]] * [[জনপ্ৰব্ৰজন]] * [[অসমত অনুপ্ৰৱেশ সমস্যা]] 3rn4biv1if6jdmiq7f26ewxehjitlsv 10 138356 623292 2026-08-04T16:49:46Z AjayDas 12623 নতুন পৃষ্ঠা: <span class="nowrap"><span style="display:inline-block; vertical-align:-0.5em; font-size:85%; text-align:center;"><span style="display:block; line-height:1em; padding:0 0.1em;" title="upper dentition: Incisors.Canines.Premolars.Molars">{{{upper}}}</span><span style="display:block; line-height:1em; padding:0 0.1em; border-top:1px solid;" title="lower dentition: Incisors.Canines.Premolars.Molars">{{{lower}}}</span></span>{{#if: {{{total|}}} | × 2 = {{{tot... 623292 wikitext text/x-wiki <span class="nowrap"><span style="display:inline-block; vertical-align:-0.5em; font-size:85%; text-align:center;"><span style="display:block; line-height:1em; padding:0 0.1em;" title="upper dentition: Incisors.Canines.Premolars.Molars">{{{upper}}}</span><span style="display:block; line-height:1em; padding:0 0.1em; border-top:1px solid;" title="lower dentition: Incisors.Canines.Premolars.Molars">{{{lower}}}</span></span>{{#if: {{{total|}}} | × 2 = {{{total}}}}}</span><noinclude> {{template doc}} </noinclude> tt8e8h8si43sy9i4st1htuxtzwn9wu8 10 138357 623293 2026-08-04T16:52:03Z AjayDas 12623 নতুন পৃষ্ঠা: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Axis (genus)|Axis |parent=Cervini |extinct=<!--leave blank for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 623293 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Axis (genus)|Axis |parent=Cervini |extinct=<!--leave blank for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} q8ovyf9qwwmk23k41p7slno454bfaqe 10 138358 623294 2026-08-04T16:54:12Z AjayDas 12623 নতুন পৃষ্ঠা: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=tribus |link=Cervini |parent=Cervinae |extinct= |refs= }} 623294 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=tribus |link=Cervini |parent=Cervinae |extinct= |refs= }} jdakmo99op2ksb5p73l610axr8zyi7r 10 138359 623303 2026-08-04T17:11:38Z AjayDas 12623 নতুন পৃষ্ঠা: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link=Cervinae |parent=Cervidae |refs= }} 623303 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=subfamilia |link=Cervinae |parent=Cervidae |refs= }} ckk6ihzztqblv677k1nxmei43ldwvzx 10 138360 623304 2026-08-04T17:13:32Z AjayDas 12623 নতুন পৃষ্ঠা: {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Deer|Cervidae |parent=Pecora }} 623304 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Deer|Cervidae |parent=Pecora }} pssxr0t26q243ux8y1ys8hj814md56a 0 138361 623306 2026-08-04T17:17:20Z AjayDas 12623 [[ফুটুকী হৰিণ]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623306 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ফুটুকী হৰিণ]] pjbje7gv367mewsilzxzfm6gfi5acsv 0 138362 623308 2026-08-04T17:18:38Z AjayDas 12623 [[ফুটুকী হৰিণ]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623308 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ফুটুকী হৰিণ]] pjbje7gv367mewsilzxzfm6gfi5acsv 0 138363 623312 2026-08-04T17:25:41Z যদুমণি 32127 [[মুজিৰিছ]] পৃষ্ঠাটি সম্পূৰ্ণ কৰা হ’ল। 623312 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site|name=মুজিৰিছ|image=TabulaPeutingerianaMuziris.jpg|caption=মুজিৰিছ, চতুৰ্থ শতিকাৰ মানচিত্ৰ|image_map=ভাৰত|map_relief=YES|location=[[পট্টনম]], [[এৰ্নাকুলাম জিলা]] (?)<ref name=":0" />|native_name=মুচিং}} মুচিৰি (তামিল: [musiri], প্ৰাচীন তামিল: Muciṟi; মালয়ালম: [mutːʃiri]), যাক মুচিৰী আৰু প্ৰাচীন গ্ৰীক-ৰোমান নাম মুজিৰিছ/মাউজিৰিছ (প্ৰাচীন গ্ৰীক: Μουζιρίς<ref>{{Cite book|url=https://el.wikisource.org/wiki/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%AF%CF%80%CE%BB%CE%BF%CF%85%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%95%CF%81%CF%85%CE%B8%CF%81%CE%AC%CF%82_%CE%98%CE%B1%CE%BB%CE%AC%CF%83%CF%83%CE%B7%CF%82#53|title=Geographi Graeci: Minores|publisher=Firmin-Didot Et Sociis|year=1882|editor-last=Müller|editor-first=Karl|volume=1|location=Paris|pages=53–54|chapter=The Periplus of the Erythraean Sea}}</ref>) বুলিও জনা যায়, আছিল দক্ষিণ ভাৰতৰ মালাবাৰ উপকূলৰ এক প্ৰাচীন বন্দৰ আৰু নগৰীয় কেন্দ্ৰ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Upinder|author-link=|url=https://catalog.princeton.edu/catalog/99131391491806421|title=A History of Ancient and Early Medieval India: from the Stone Age to the 12th Century|date=|publisher=Pearson India|year=2024|isbn=978-93-570-5618-2|edition=2nd|location=[[New Delhi]]|pages=1072 and 1115-16|orig-year=2008}}</ref><ref>{{Cite book|last=Menon|first=A. Sreedhara|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Survey_of_Kerala_History/N7WaZe2PBy8C?hl=en&gbpv=0&bsq=A%20Survey%20of%20Kerala%20History|title=A Survey of Kerala History|publisher=DC Books|year=2022|location=Kottayam|pages=61-63|orig-year=1967}}</ref> এই বন্দৰটো তামিলকমৰ চেৰা ৰাজ্যৰ পেৰিয়াৰ নদীৰ মোহনাত অৱস্থিত আছিল। বিশেষকৈ মধ্যপ্ৰাচ্য আৰু ভূমধ্যসাগৰীয় বিশ্বৰ সৈতে ভাৰত মহাসাগৰৰ মচলাৰ ব্যৱসায়ত ইয়াৰ গুৰুত্বৰ বাবে কেইবাটাও প্ৰাচীন তামিল উৎসত (ছাংগম সাহিত্য বা আৰম্ভণিৰ তামিল কবিতা) আৰু গ্ৰেকো-ৰোমান ধ্ৰুপদী গ্ৰন্থ যেনে পেৰিপ্লাছ আৰু প্লিনি দ্য এলডাৰৰ লেখাত মুজিৰিছ উদ্‌যাপন কৰা হয়। '''<ref name=":10">{{Cite book|last=Thapar|first=Romila|url=https://www.furkatingcollege.edu.in/wp-content/uploads/2021/05/History-of-Early-India-From-the-Origins-to-AD-1300_Thapar.pdf|title=The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300|publisher=Penguin Books|year=2003|pages=241-42|orig-year=2002}}</ref>'''<ref>{{Cite book|last=Menon|first=A. Sreedhara|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Survey_of_Kerala_History/N7WaZe2PBy8C?hl=en&gbpv=0&bsq=A%20Survey%20of%20Kerala%20History|title=A Survey of Kerala History|publisher=DC Books|year=2022|location=Kottayam|pages=61-63|orig-year=1967}}</ref><ref name=":0" /> দ্বিতীয় শতিকাৰ এটা পেপিৰাছে বিশেষকৈ আলেকজেণ্ড্ৰিয়া (ইজিপ্ত) আৰু মুজিৰিছৰ ব্যৱসায়ীসকলৰ মাজত হোৱা মাল ঋণৰ ব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা কৰিছে, য'ত বাণিজ্যৰ বাবে মুজিৰিছত জাহাজত ভৰোৱা সামগ্ৰীৰ বিৱৰণ দিয়া হৈছে।<ref name=":02">{{Cite book|last=Singh|first=Upinder|author-link=|url=https://catalog.princeton.edu/catalog/99131391491806421|title=A History of Ancient and Early Medieval India: from the Stone Age to the 12th Century|date=|publisher=Pearson India|year=2024|isbn=978-93-570-5618-2|edition=2nd|location=[[New Delhi]]|pages=1072 and 1103|orig-year=2008}}</ref> বহু শতিকা ধৰি মুজিৰিছ দক্ষিণ ভাৰতৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ হৈয়েই আছিল, অনুমাণিকভাৱে ১৩৪১ খ্ৰীষ্টাব্দত পেৰিয়াৰ নদীৰ বিধ্বংসী "বানপানী"ৰ আগলৈকে।<ref>{{Cite book|last=Menon|first=A. Sreedhara|url=https://www.google.co.in/books/edition/A_Survey_of_Kerala_History/N7WaZe2PBy8C?hl=en&gbpv=0&bsq=A%20Survey%20of%20Kerala%20History|title=A Survey of Kerala History|publisher=DC Books|year=2022|location=Kottayam|pages=61-63|orig-year=1967}}</ref><ref name=":24">{{Cite book|last=Veluthat|first=Kesavan|url=https://global.oup.com/academic/product/the-early-medieval-in-south-india-9780198069140|title=The Early Medieval in South India|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=Delhi|pages=244 and 248|chapter=A Capital City as a Sacred Centre}}</ref> ইয়াৰ উপৰি অনুমান কৰা হৈছে যে মুজিৰিছ পেৰিয়াৰ মোহনাটোৰ ওচৰৰ মধ্যযুগীয় "মুয়ৰিকোডে" (কোডুংগালুৰ)ৰ সৈতে একে হ'ব পাৰে।<ref>{{Cite book|last=Menon|first=A. Sreedhara|url=https://books.google.com/books?id=N7WaZe2PBy8C&q=Muchiri|title=A Survey of Kerala History|date=1967|publisher=Sahitya Pravarthaka Co-operative Society|location=Kerala|pages=58–59}}</ref><ref>{{Cite book|last=De Romanis|first=Federico|url=https://global.oup.com/academic/product/the-indo-roman-pepper-trade-and-the-muziris-papyrus-9780198842347|title=The Indo-Roman Pepper Trade and the Muziris Papyrus|publisher=Oxford University Press|year=2020|isbn=978-0-19-884234-7|pages=97-98}}</ref> প্ৰাচীন বন্দৰটোৰ সঠিক স্থানৰ বিষয়ে ইতিহাসবিদ আৰু পুৰাতত্ত্ববিদসকলৰ মাজত দীৰ্ঘদিন ধৰি বিতৰ্কৰ বিষয় হৈ আহিছে। ইয়াৰ পূৰ্বে কেৰেলা ৰাজ্যৰ কোডুংগালুৰ (থ্ৰিছুৰ)ৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলত ইয়াক অৱস্থিত বুলি ধাৰণা কৰা হৈছিল।<ref name=":10" />২০০৭ চনৰপৰা কেৰালাৰ উত্তৰ পাৰাভুৰ (এৰ্নাকুলাম)ৰ ওচৰৰ পাটনামত কৰা খনন কাৰ্য্যৰ ফলত কিছুমান বিশেষজ্ঞই সেই স্থানৰ পক্ষপাতী হৈছে।<ref>{{Cite book|last=De Romanis|first=Federico|url=https://global.oup.com/academic/product/the-indo-roman-pepper-trade-and-the-muziris-papyrus-9780198842347|title=The Indo-Roman Pepper Trade and the Muziris Papyrus|publisher=Oxford University Press|year=2020|isbn=978-0-19-884234-7|pages=86-87}}</ref><ref name=":0" /> == ব্যুৎপত্তি == মুজিৰিছ নামটোৰ উৎপত্তি এই বন্দৰটোৰ স্থানীয় নাম 'মুচ্চিৰি' (Mucciṟi) ৰপৰা হোৱা বুলি কোৱা হয়। প্ৰাচীন তামিল ভাষাত এই শব্দটোৰ অৰ্থ হ'ল 'ফাটা ওঠ', আৰু পেৰিয়াৰ নদীখনো সঁচাকৈয়ে ফাটা ওঠৰ দৰে দুভাগত বিভক্ত হৈ পৰিছে। সংঘম সাহিত্যৰ কবিতা যেনে— একানানুৰু (অৰুক্কাত্তুৰ তায়নকান্নানাৰৰদ্বাৰা ৰচিত ১৪৯ নম্বৰ গীত), পুৰানানুৰু (পৰাণাৰৰদ্বাৰা ৰচিত ৩৪৩ নম্বৰ গীত), পাথিটু্ৰাপাত্তু আদিত মুজিৰিছক সঘনাই 'মুচিৰি' বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। সংস্কৃত [[মহাকাব্য]] [[ৰামায়ণ]]ত ইয়াক 'মুৰাচিপাট্টানাম' আৰু একাদশ শতিকাৰ চেৰা ৰজাৰ ইহুদী তাম্ৰফলিত 'মুয়িৰিক্কোডু' বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/muziris/history|title=Muziris heritage project - history|publisher=Kerala Tourism}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/muziris-bustling-heart-of-the-malabar-spice-coast-during-the-roman-rule/articleshow/7026878.cms|title=Muziris: Bustling heart of the Malabar spice coast|newspaper=The Economic Times|date=2 December 2010|last1=Gantzer|first1=Hugh & Colleen}}</ref> == অৱস্থান == [[চিত্ৰ:Periplous of the Erythraean Sea.svg|thumb|ইৰিথ্ৰিয়ান সাগৰৰ পেৰিপ্লাছৰ নাম, পথ আৰু স্থান (খ্ৰীষ্টীয় ১ম শতিকা)]] পূৰ্বে, মুজিৰিছক কৰ্ণাটক ৰাজ্যৰ দক্ষিণ-পশ্চিমত থকা মাংগালুৰুৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলটো বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পৰৱৰ্তী সময়ৰ এটা ধাৰণা আছিল যে মুজিৰিছ কেৰালা ৰাজ্যৰ থ্ৰিছুৰ জিলাৰ এটা নগৰ আৰু তালুক (মহকুমা) বৰ্তমানৰ কোডুংগাল্লুৰৰ আশে-পাশে অৱস্থিত আছিল; আৰু সঁচাকৈয়ে কোডুংগাল্লুৰে দ্বিতীয় চোল যুগৰপৰা চেৰা শাসকসকলৰ এক মুখ্য কেন্দ্ৰ হিচাপে দক্ষিণ ভাৰতৰ ইতিহাসত বিশেষ স্থান দখল কৰি আহিছে।<ref>{{cite book|author=J. Sturrock|url=https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up|title=Madras District Manuals - South Canara (Volume-I)|publisher=Madras Government Press|year=1894}}</ref><ref>[[Romila Thapar]]. There is no mention of trade via sea-routes or of any ports during the Sangam Era. It was the Vikings who created the first ships that could cross a sea, let alone an ocean. The Scandinavians used their ships to cross the sea and reach nearby countries in Europe in the early 12th century. ''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300''. p. 46, Penguin Books India, 2003</ref><ref name="Krishnakumar, P 20102">Krishnakumar, P. "Muziris, at last?". ''www.frontline.in'' Frontline, 10–23 April 2010. Web. [http://www.frontline.in/navigation/?type=static&page=flonnet&rdurl=fl2708/stories/20100423270806200.htm]</ref> যি হওক, যেতিয়া কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনস্থ এক স্বায়ত্তশাসিত সংস্থা 'কেৰালা কাউন্সিল ফৰ হিষ্ট'ৰিকেল ৰিচাৰ্চ' (KCHR) ৰদ্বাৰা ২০০৬-২০০৭ চনত কোডুংগাল্লুৰ আৰু উত্তৰ পৰাভুৰৰ মাজৰ পট্টনাম গাঁৱত খনন কাৰ্য চলোৱা হৈছিল, তেতিয়া ঘোষণা কৰা হৈছিল যে হেৰাই যোৱা মুজিৰিছ বন্দৰটো উদ্ধাৰ কৰা হৈছে, আৰু এনেদৰে এক নতুন ধাৰণাৰ সৃষ্টি হৈছিল। পট্টনামক মুজিৰিছ বুলি কৰা এই চিনাক্তকৰণে ইতিহাসবিদসকলৰ মাজতো বিতৰ্কৰ সূচনা কৰিছিল।<ref name="Pattanam2">{{Cite news|last=Nair|first=C. Gouridasan|date=2009|title=Pattanam Richest Indo-Roman Site on Indian Ocean Rim|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/Pattanam-richest-Indo-Roman-site-on-Indian-Ocean-rim/article16589683.ece|access-date=|work=The Hindu|language=en-IN|issn=}}</ref><ref name="newindianexpress.com">{{cite news|title=Expert nails false propaganda on Muziris|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article480391.ece?service=print|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221140319/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/article480391.ece?service=print|archive-date=21 February 2014|work=newindianexpress.com}}</ref> == বাণিজ্য == মুজিৰিছ দক্ষিণ ভাৰত আৰু পাৰস্য, মধ্য প্ৰাচ্য, উত্তৰ আফ্ৰিকা, আৰু গ্ৰীক-ৰোমান ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলৰ মাজত ব্যাৱসায়িক সম্পৰ্কৰ এক মুখ্য কেন্দ্ৰ আছিল।<ref>Balfour, Edward, ed. (1871) "Hippalus". ''[[iarchive:dli.ernet.620|Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia]].'' Vol. II (2nd ed.). Madras: The Asylum, the Scottish and Foster Presses, pp. 548-85.</ref><ref>{{Cite news|title=Search for India's Ancient City11 June 2006|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4970452.stm|access-date=14 May 2025|work=BBC News}}</ref> প্লিনী দ্য এল্ডাৰে তেওঁৰ 'নেচাৰেল হিষ্ট্ৰী' গ্ৰন্থত মুজিৰিছক "ভাৰতৰ প্ৰথম বাণিজ্য কেন্দ্ৰ" বুলি অভিহিত কৰিছিল। ''<ref name=":2">{{Cite news|last=Perur|first=Srinath|date=10 August 2016|title=Lost cities #3 – Muziris: Did Black Pepper Cause the Demise of India's Ancient Port?|url=https://www.theguardian.com/cities/2016/aug/10/lost-cities-3-muziris-india-kerala-ancient-port-black-pepper|work=The Guardian}}</ref>'' যদিও খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চম শতিকাৰপৰা ভাৰত আৰু ৰোমৰ মাজত বাণিজ্য হ্ৰাস পাইছিল, তথাপি মুজিৰিছে অন্য দেশসমূহৰ—বিশেষকৈ পাৰ্চী, চীনা আৰু আৰবসকলৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল।{{Citation needed|date=May 2025}} মুজিৰিছৰপৰা ৰপ্তানি হোৱা মুখ্য জনাজাত সামগ্ৰীসমূহ আছিল মচলা (যেনে: ক'লা গোলমৰিচ আৰু তেজপাত); অৰ্ধ-মূল্যৱান শিল (যেনে: বেৰিল); মুক্তা, হীৰা আৰু নীলা মণি; হাতীৰ দাঁত; চীনা ৰেচম; গংগা উপত্যকাৰ জটামাংসী আৰু কাছৰ চাল। ৰোমান নাৱিকসকলে সোণৰ মুদ্ৰা; পেৰিডোট (এবিধ সেউজীয়া মণি); পাতল কাপোৰ; নক্সা থকা চাদৰ/লিনেন আৰু ৰঙীন বস্ত্ৰ; এণ্টিমণিৰ চালফাইড, তাম, টিন, সীহ আৰু প্ৰবাল; কেঁচা কাঁচ; মদ; আৰু মনশিল (realgar) তথা হৰিতাল (orpiment) লৈ আনিছিল।<ref name="Steven E. Sidebotham pp 191">Steven E. Sidebotham. ''Berenike and the Ancient Maritime Spice Route'', pp 191. University of California Press 2011</ref><ref name="Joseph">{{cite book|last=George Gheverghese Joseph|title=A Passage to Infinity|publisher=SAGE Publications Pvt. Ltd.|location=New Delhi|year=2009|pages=[https://archive.org/details/passagetoinfinit00jose/page/n25 13]|isbn=978-81-321-0168-0|title-link=A Passage to Infinity}}</ref> == প্ৰাৰম্ভিক বৰ্ণনা == === সংগম সাহিত্য === প্ৰাচীন তামিল সংঘম সাহিত্যত মুজিৰিছৰ উল্লেখ পোৱা যায়, যাৰ সময়সীমা মুখ্যতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০ ৰপৰা ২৫০ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ বিস্তৃত আছিল, যদিও কিছু পূৰ্বৰ বা পৰৱৰ্তী সময়ৰো হ'ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, 'এত্টুট্টোকাই' সংকলনৰ অন্যতম অংশ 'অকানানুৰু' ৰ ১৪৯.৭-১১ নম্বৰ কবিতাত তলত দিয়া ধৰণে পোৱা যায়:<ref name="Kulke1">Kulke, Hermann; Dietmar Rothermund (2004). A History of India. Routledge. {{ISBN|0-415-32919-1}}.</ref><blockquote>"...সেইখন নগৰ য'ত যৱনসকলৰ [আয়োনীয়সকলৰ] সুন্দৰ জাহাজবোৰে চেৰাৰ নদী চুল্লি [পেৰিয়াৰ]ত বগা ফেন তুলিছিল, যিবোৰ সোণ <ref>Peter Francis. ''Asia's Maritime Bead Trade: 300 B.C. to the Present'', p. 120 University of Hawaii Press, 1 January 2002</ref><ref>Menachery, George; Azhikode-Kodungallur (1987). Kodungallur City of St. Thomas.</ref>লৈ আহিছিল আৰু গোলমৰিচ লৈ গুচি গৈছিল—যেতিয়া সমৃদ্ধিৰে ভৰি থকা সেই মুচিৰি যুদ্ধৰ কোলাহলেৰে ঘেৰি পৰিছিল।" </blockquote>আন এক প্ৰাচীন তামিল গ্ৰন্থ 'পুৰানানুৰু' ত মুজিৰিছক এখন ব্যস্ত বন্দৰ-নগৰ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য'ত থলুৱা সামগ্ৰীবোৰ আমদানি কৰা সোণৰ বিনিময়ত লেনদেন কৰা হৈছিল। এনে লাগে যেন চেৰা প্ৰধানসকলে ৰোমান ব্যৱসায়ীসকলৰ সৈতে থকা সম্পৰ্কক পোনপটীয়া ব্যাৱসায়িক লেনদেনতকৈ উপহাৰ বিনিময়ৰ এক ৰূপ হিচাপেহে গণ্য কৰিছিল:<ref name="Raoul McLaughlin pp 48-50">Raoul McLaughlin. Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Arabia, India and China. pp 48-50, Continuum (2010)</ref><blockquote>"ইয়াৰ ৰাস্তাবোৰ, ঘৰবোৰ, আৰু মাছ বিক্ৰী কৰা চালি থকা মাছমৰীয়া নাওসমূহ, য'ত চাউলৰ দম কৰি থোৱা হয়—নদীৰ পাৰৰ কোলাহলপূৰ্ণ ব্যস্ত ভিৰ, য'ত ক'লা গোলমৰিচৰ বস্তাবোৰ পাহাৰৰ দৰে জমা কৰা হয়—সাগৰীয় জাহাজত কঢ়িয়াই অনা সোণৰ সামগ্ৰীসমূহ, যিবোৰ থলুৱা নাৱেৰে নদীৰ পাৰলৈ অনা হয়; সোণৰ হাৰ পিন্ধা কুত্তুভানৰ (চেৰা প্ৰধান) নগৰখন, যিখন নগৰে ইয়াৰ দৰ্শনাৰ্থীসকলক বিনে কোনো ভেদাভেদাকৈ ধন-সম্পত্তি প্ৰদান কৰে, পাহাৰৰ ব্যৱসায়ীসকল, আৰু সাগৰৰ ব্যৱসায়ীসকল, আৰু য'ত সুৰাৰ প্ৰচুৰতা আছে—হৈ, গৰ্জন কৰা সাগৰৰ পাৰৰ এই মুচিৰি মোক এক আশ্চৰ্য, এক সম্পদ হিচাপে উপহাৰ দিয়া হৈছে।" </blockquote>যি হওক, অকানানুৰুৰ মতে, মুচিৰি বন্দৰৰ ওপৰত পাণ্ড্যসকলৰ আক্ৰমণৰ বাবে ইয়ালৈ হোৱা ৰোমান বাণিজ্যৰ দিশ সলনি হৈছিল যেন লাগে, যদিও এই ঘটনাটোৰ সময়সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰাতো কঠিন:<ref name="Raoul McLaughlin pp 48-50" /><blockquote>"ই সেই যুঁজাৰুসকলে অনুভৱ কৰা কষ্টৰ দৰেই, যিসকল যুদ্ধৰ হাতীৰদ্বাৰা মাৰাত্মকভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু নিহত হৈছিল। যেতিয়া পাণ্ড্য ৰাজকুমাৰে সুসজ্জিত ঘোঁৰাৰে চালিত পতাকাযুক্ত ৰথত উঠি মুচিৰি বন্দৰ ঘেৰাও কৰিবলৈ আহিছিল, তেতিয়া দৃশ্যমান হোৱা যাতনা আছিল সেয়া। নিজৰ বিশাল আৰু শ্ৰেষ্ঠ যুদ্ধ-হাতীত উঠি পাণ্ড্য ৰাজকুমাৰে যুদ্ধত জয়লাভ কৰিছিল। চহকী মুচিৰিৰ যুদ্ধত জয়ী হোৱাৰ পিছত তেওঁ পৱিত্ৰ মূৰ্তিসমূহ কাঢ়ি লৈছিল।" </blockquote> === ইৰিথ্ৰিয়ান সাগৰৰ পেৰিপ্লাছ === খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ গ্ৰীক ভ্ৰমণ বৃত্তান্ত 'পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য এৰিথ্ৰিয়ান চি' (যাৰ অৰ্থ হ'ল লোহিত সাগৰৰ জলযাত্ৰা) ৰ অচিনাক্ত লেখকে চেৰা ৰাজ্যৰ এক বিস্তৃত বৰ্ণনা দাঙি ধৰিছে, য'ত মুজিৰিছৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ পাইছে:<ref>{{cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|website=depts.washington.edu|access-date=23 April 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Re-enact-Muziris-voyages-KHA-tells-Navy/article13374897.ece|title=Re-enact Muziris voyages, KHA tells Navy|first1=K. a|last1=Martin|first2=S.|last2=Anandan|first3=K. a|last3=Martin|first4=S.|last4=Anandan|newspaper=The Hindu|date=21 January 2012|access-date=23 April 2018|via=www.thehindu.com}}</ref><blockquote>"...তাৰ পিছত আহে নৌৰা আৰু তিনিডিছ, যিবোৰ লিমিৰিকৰ প্ৰথম বজাৰ; আৰু তাৰ পিছত আহে মুজিৰিছ আৰু নেলকিণ্ডা, যিবোৰ বৰ্তমান মুখ্য গুৰুত্বপূৰ্ণ। তিনিডিছ প্ৰাচীন চেৰোবোট্ৰা (চেৰা) ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত; ই সাগৰৰ পাৰত সহজে চকুত পৰা এখন গাঁও। একেখন ৰাজ্যৰে মুজিৰিছত আৰৱ আৰু গ্ৰীকসকলৰদ্বাৰা মাল বস্তুৰে ওপচাই পঠোৱা জাহাজেৰে ভৰি থাকে; ই এখন নদীৰ পাৰত অৱস্থিত, নদী আৰু সাগৰৰ পথৰে তিনিডিছৰপৰা ৫০০ ষ্টেডিয়া দূৰত, আৰু সাগৰৰ পাৰৰপৰা নদীৰ উজানি দিশে ২০ ষ্টেডিয়া দূৰত ....ইয়াৰপৰা গোলমৰিচ ৰপ্তানি কৰা হয়, যি কেৱল এই বজাৰসমূহৰ ওচৰৰ কট্টোনাৰা নামৰ এটা অঞ্চলতহে উৎপাদিত হয়।" </blockquote>'পেৰিপ্লাছে' প্ৰকাশ কৰে যে কিদৰে মুজিৰিছৰ এই বৃহৎ জনবসতি অঞ্চলটো বৈদেশিক বাণিজ্যৰ জৰিয়তে চেৰা ৰাজ্যৰ এক সমৃদ্ধিশালী মুখ্য ব্যাৱসায়িক বন্দৰ হৈ পৰিছিল। ওচৰৰ পাহাৰৰপৰা অনা ক'লা গোলমৰিচ থলুৱা উৎপাদকসকলে মুজিৰিছলৈ আনিছিল আৰু ৰোমান ব্যৱসায়ীসকলৰ আগমনলৈ বাট চাই গুদামবোৰত ওখকৈ জমা কৰি থৈছিল। যিহেতু মুজিৰিছৰ অগভীৰ পানীয়ে গভীৰ খোলাযুক্ত জাহাজসমূহক নদীৰ ওপৰেৰে বন্দৰলৈ যাবলৈ বাধা দিয়াৰ বাবে ৰোমান মালবাহী জাহাজসমূহে লেগুনৰ প্ৰান্তত আশ্ৰয় ল'বলৈ বাধ্য হয় আৰু তেওঁলোকৰ সামগ্ৰীসমূহ সৰু সৰু জাহাজত ওপৰলৈ স্থানান্তৰিত কৰা হয়।<ref name="Raoul McLaughlin pp 48-50" /> 'পেৰিপ্লাছ'ত এই কথাও উল্লেখ আছে যে মুজিৰিছৰ দৰে ঠাইলৈ বিশেষ খাদ্যশস্যৰ চালান পঠোৱা হৈছিল, আৰু পণ্ডিতসকলৰ মতে এই খাদ্যশস্যসমূহ তাত বসবাস কৰা ৰোমানসকলৰ বাবে আছিল, যিসকলক থলুৱা ভাত/চাউলৰ আহাৰৰ উপৰি অতিৰিক্ত খাদ্যৰ প্ৰয়োজন হৈছিল।<ref name="Raoul McLaughlin pp 48-50" /> === প্লিনি দ্য এলডাৰৰ প্ৰাকৃতিক ইতিহাস === প্লিনী দ্য এল্ডাৰে খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ভাৰত যাত্ৰাৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা দিছে। তেওঁৰ 'নেচাৰেল হিষ্ট্ৰী'<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/holland/index.html|title=Philemon Holland's Pliny|website=penelope.uchicago.edu|access-date=23 April 2018}}</ref>গ্ৰন্থত কেইবাটাও ভাৰতীয় বন্দৰৰ উল্লেখ কৰিছে। অৱশ্যে, তেওঁৰ দিনলৈ দক্ষিণ ভাৰতৰ সৈতে হোৱা ৰোমান বাণিজ্যত মুজিৰিছ আগৰ দৰে পছন্দৰ স্থান হৈ থকা নাছিল:<ref>[[Pliny the Elder]], ''Natural History'', [http://attalus.org/translate/pliny_hn6b.html#104 vi.(26).104].</ref><blockquote>"যিসকল লোক ভাৰতলৈ যাত্ৰা কৰিব বিচাৰে, তেওঁলোকৰ বাবে অকেলিস্ব (লোহিত সাগৰৰ পাৰত অৱস্থিত) জাহাজত উঠাৰ আটাইতকৈ উপযুক্ত স্থান। যদি হিপ্পালুছ ( দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুক) নামৰ বতাহজাক বলি থাকে, তেন্তে মাত্ৰ ৪০ দিনৰ ভিতৰত ভাৰতৰ সমীপৱৰ্তী বজাৰ 'মুজিৰিছ'ত উপস্থিত হোৱাটো সম্ভৱ। অৱশ্যে, জাহাজৰপৰা নমাৰ বাবে এইখন বৰ সুৰক্ষিত স্থান নহয়, কাৰণ ইয়াৰ ওচৰ-পাজৰৰ 'নুট্ৰিয়াছ' নামৰ ঠাইখন জলদস্যুৰে ভৰি থাকে; তদুপৰি, ব্যাৱসায়িক সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰতো ই বৰ চহকী নহয়। ইয়াৰ উপৰি, জাহাজ ৰখোৱা স্থানসমূহ সাগৰৰ পাৰৰপৰা বহু দূৰত অৱস্থিত, আৰু মাল-বস্তু নমোৱা বা তুলিবলৈ নাৱৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া হয়। মই এই পৃষ্ঠাখন লিখি থকাৰ সময়ত, এই ঠাইখনৰ ৰজাৰ নাম আছিল চেলেবোট্ৰাছ।" </blockquote> === টলেমীৰ জিঅ'গ্ৰাফিয়া === টলেমীয়ে তেওঁৰ 'জিঅ'গ্ৰাফিয়া' গ্ৰন্থত মুজিৰিছ বাণিজ্য কেন্দ্ৰটোক চিউডোষ্টমাছ নদীৰ মোহনাৰ উত্তৰ দিশত স্থান দিছিল। চিউডোষ্টমাছ (গ্ৰীক ভাষাত যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ 'মিছা মুখ' বা 'ভুৱা মোহনা') ক সাধাৰণতে বৰ্তমানৰ পেৰিয়াৰ নদী বুলি চিনাক্ত কৰা হয়।<ref>Peter Francis. ''Asia's Maritime Bead Trade: 300 B.C. to the Present'', p. 119 University of Hawaii Press, 2002</ref> === মুজিৰিছ পেপিৰাছ === খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ এই গ্ৰীক পেপিৰাছখনত আলেকজেণ্ড্ৰিয়াৰ এজন আমদানিকাৰী ব্যৱসায়ী আৰু এজন বিত্তীয় যোগানকাৰীৰ মাজত মুজিৰিছৰপৰা অনা জাহাজৰ মাল-বস্তু, বিশেষকৈ গোলমৰিচ আৰু মচলা সম্পৰ্কে হোৱা এটা চুক্তিৰ তথ্য লিপিবদ্ধ আছে। <ref>Romila Thapar. ''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300''. Penguin Books India, 2003</ref>এই খণ্ড-বিখণ্ড ঐতিহাসিক নথিখনত 'হাৰ্মাপল্লন' নামৰ ৰোমান ব্যাৱসায়িক জাহাজখনত মুজিৰিছৰপৰা অনা প্ৰায় ৯ নিযুত 'চেষ্টাৰ্চেছ' (ৰোমান মুদ্ৰা) মূল্যৰ সামগ্ৰীৰ বিস্তৃত বিৱৰণ পোৱা যায়। এই আৱিষ্কাৰে প্ৰাচীন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰু বাণিজ্য আইনৰ এটা শক্তিশালী ভেটি গঢ়ি তুলিছিল, যাৰ ওপৰত অৰ্থনীতিবিদ, আইনজ্ঞ আৰু ইতিহাসবিদসকলে ব্যাপক অধ্যয়ন কৰিছে।<ref>Raoul McLaughlin. ''Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Arabia, India and China''. p. 40, Continuum (2010)</ref><ref>For the full text in Greek and its translation, see http://www.uni-koeln.de/phil-fak/ifa/zpe/downloads/1990/084pdf/084195.pdf</ref> === চিলপ্পাথিকাৰম === খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ সময়ছোৱাত কোডুংগাল্লুৰৰ জৈন কবি-ৰাজকুমাৰ ইলাংগো আদিগালৰদ্বাৰা ৰচিত তামিল মহাকাব্য 'চিলপ্পাথিকাৰম' (ভৰিৰ নূপুৰৰ সাধু) ত মুজিৰিছক এনে এক স্থান হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য'ত গ্ৰীক ব্যৱসায়ীসকলে গোলমৰিচ ক্ৰয় কৰিবলৈ সোণৰ বিনিময় প্ৰথা ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ জাহাজত উঠি আহিছিল। ইয়াত এই কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে যে বিনিময় প্ৰথাত বহুত সময় লাগিছিল বাবে, ব্যৱসায়ীসকলে এক 'বিদেশী/অদ্ভুত' জীৱন-শৈলী যাপন কৰিছিল, যিটো থলুৱা লোকসকলৰ বাবে আছিল এক "বিস্ময়ৰ উৎস।" <ref name="hindu_2016_muziris_silappatikaram">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/society/history-and-culture/Malayala-panorama/article16755041.ece|title=Malayala panorama|last=Madhukar|first=Jayanthi|date=2016-12-03|work=The Hindu|access-date=2017-12-14|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="hindu_ancient_ports_2017">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-ancient-ports-of-india/article18198307.ece|title=The ancient ports of India|last=Muthiah|first=S.|date=2017-04-24|work=The Hindu|access-date=2017-12-14|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="book_roman_indian_ocean_2014">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4W5tBQAAQBAJ&q=Silappatikaram+muziris&pg=PT340|title=The Roman Empire and the Indian Ocean: The Ancient World Economy and the Kingdoms of Africa, Arabia and India|last=McLaughlin|first=Raoul|date=2014-09-11|publisher=Pen and Sword|isbn=9781473840959|language=en}}</ref> 'চিলপ্পাথিকাৰম'ত গ্ৰীক ব্যৱসায়ীসকলৰ নিজ দেশলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তনৰ দৃশ্যটো তলত দিয়া ধৰণে বৰ্ণনা কৰা হৈছে:<ref name="book_roman_indian_ocean_2014" /><blockquote>"যেতিয়া দক্ষিণ দিশৰপৰা ৰ’দৰ পোহৰ বিয়পি পৰে আৰু প্ৰাৰম্ভিক শীতল ঋতুত বগা ডাৱৰৰ সৃষ্টি হ'বলৈ ধৰে, তেতিয়া উত্তাল কলা সাগৰখন পাৰ হোৱাৰ সময় আহে। তিনিডিছৰ শাসকসকলে অগৰু কাঠ, ৰেশম কাপোৰ, চন্দন কাঠ, মচলা আৰু সকলো ধৰণৰ কৰ্পূৰেৰে পৰিপূৰ্ণ জাহাজসমূহ ৰাওনা কৰোৱায়।</blockquote> === টাবুলা পেউটিঞ্জেৰিয়ানা === 'টাবুলা পেউটিঞ্জেৰিয়ানা' (পেউটিঞ্জেৰ মানচিত্ৰ) হ'ল প্ৰাচীন ৰোমান পথৰ মানচিত্ৰৰ এখন মধ্যযুগীয় অস্বাভাৱিক আকাৰৰ প্ৰতিলিপি, য'ত খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ তথ্য অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকিব পাৰে। এই মানচিত্ৰখনত মুজিৰিছ আৰু টণ্ডিছ দুয়োখন ঠাইকে স্পষ্টভাৱে চিহ্ন কৰা হৈছে আৰু মুজিৰিছৰ পিছফালে এটা ডাঙৰ হ্ৰদ দেখুওৱা হৈছে। এই হ্ৰদটোৰ কাষতে 'Templ(um) Augusti' বুলি চিহ্নিত এটা আইকন আছে, যাৰ অৰ্থ সাধাৰণতে ৰোমান সম্ৰাট অগষ্টাছৰ এটা মন্দিৰ বুলি ধৰা হয়। ৰোমৰ বাসিন্দা অনেকে ৰোমলৈ উভতি যোৱাৰ বাবে অনুকূল বতাহ-বতাহৰ অপেক্ষাত নিশ্চয় এই অঞ্চলত কেইবামাহো কটাইছিল, যিয়ে এই মানচিত্ৰত এটা অগষ্টাছৰ মন্দিৰৰ স্থিতি লিপিবদ্ধ হোৱাৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে। এইটোও সম্ভৱ যে মুজিৰিছত ৰোমানসকলৰ এখন আচল উপনিৱেশ আছিল।<ref name="frontline.in">{{cite web|date=2010-04-01|title=Navigation News - Frontline|url=https://frontline.thehindu.com/other/article30180012.ece|access-date=23 April 2018|website=FRONTLINE}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/muziris-bustling-heart-of-the-malabar-spice-coast-during-the-roman-rule/articleshow/7026878.cms?from=mdr|title=Muziris: Bustling heart of the Malabar spice coast during the Roman rule|first=Hugh & Colleen|last=Gantzer|work=The Economic Times|date=2 December 2010|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref><ref name="Raoul McLaughlin pp 48-50" /> == মুজিৰিছৰ বিলুপ্তি == মুজিৰিছ প্ৰাচীন কালৰ প্ৰতিখন জনাজাত মানচিত্ৰৰপৰা কোনো চিন-ছাপ নোহোৱাকৈ অদৃশ্য হৈ পৰিছিল। সম্ভৱতঃ ১৩৪১ চনত সংঘটিত এক প্ৰলয়ংকৰী ঘটনা ইয়াৰ কাৰণ আছিল: পেৰিয়াৰ নদীৰ ভয়ংকৰ বানপানী, যিয়ে অঞ্চলটোৰ ভৌগোলিক অৱস্থা সলনি কৰি পেলাইছিল। "ইন চাৰ্চ অৱ মুজিৰিছ" নামৰ অধ্যয়ন এটাত ইতিহাসবিদ ৰাজন গুৰুক্কাল আৰু ডিক হুইটাকাৰে কৈছে যে—যিটো ঘটনাই বৰ্তমানৰ কোচি পোতাশ্ৰয় আৰু ভেম্বানাদ কয়াল প্ৰণালীক সাগৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল আৰু কোচিৰ ওচৰৰ ভাইপিন নামৰ দ্বীপটোৰ দৰে এক নতুন ভূ-ভাগৰ সৃষ্টি কৰিছিল—সেয়া আছিল "অনাদিকালৰ পৰা" এই অঞ্চলত চলি থকা ভৌতিক পৰিৱৰ্তন আৰু ভূ-গঠনৰ আটাইতকৈ নাটকীয় পৰিৱৰ্তনহে। উদাহৰণস্বৰূপে, গুৰুক্কাল আৰু হুইটাকাৰৰ মতে, অঞ্চলটোৰ এক ভূ-পদাৰ্থবিজ্ঞানসংক্ৰান্তীয় জৰীপত দেখা গৈছে যে ২০০-৩০০ বছৰ আগতে সাগৰীয় উপকূলৰেখা বৰ্তমানৰ উপকূলৰপৰা প্ৰায় ৩ কিলোমিটাৰ পূবে আছিল—আৰু প্ৰায় ২,০০০ বছৰ পূৰ্বে ই আৰু অধিক পূবে, প্ৰায় ৬.৫ কিলোমিটাৰ ভিতৰলৈ আছিল। তেওঁলোকে সিদ্ধান্ত দিয়ে: "যদি ৰোমান যুগত মুজিৰিছ ইয়াত ক'ৰবাত অৱস্থিত আছিল, তেন্তে সেই সময়ৰ উপকূলৰ ৰেখা বৰ্তমানৰ ৰেখাতকৈ প্ৰায় ৪-৫ কিলোমিটাৰ পূবে আছিল। নদীৰ মোহনাত একেৰাহে পলি বা বালি জমা হোৱাৰ ফলত অৱশেষত ইয়াৰ বন্দৰ হিচাপে কাম-কাজ বন্ধ হৈছিল।" <ref name="Krishnakumar, P 20102" /> == প্ৰত্নতাত্ত্বিক খনন == ১৯৪৫ চনৰপৰা আৰম্ভ হোৱা কোডুংগালুৰত কৰা ধাৰাবাহিক খননত ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ আগৰ কোনো তথ্য পোৱা নগ’ল। ১৯৬৯ চনত ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপে কোডুংগালুৰৰপৰা ২ কিলোমিটাৰ উত্তৰত থকা চেৰমন পাৰম্বুত কৰা আন এটা খননত ত্ৰয়োদশ আৰু ১৬ শতিকাৰ প্ৰাচীন সামগ্ৰীহে উদ্ধাৰ কৰা হয়।<ref>Srivathsan, A. "In search of Muziris". The Hindu [Madras]. 2 May 2010. Web. [https://web.archive.org/web/20120115154657/http://www.hindu.com/mag/2010/05/02/stories/2010050250280800.htm]</ref> পিছলৈ পাটনামত কৰা দুটা খননে অৱশ্যে তেওঁলোকৰ তথ্যত ভাল ফলাফল দেখুৱাইছিল। ১৯৮৩ চনত পাটনামৰপৰা প্ৰায় ৯.৭ কিলোমিটাৰ দূৰত্বৰ এটা স্থানত মুজিৰিছৰপৰা পালঘাট ফাঁক হৈ আৰু ভাৰতৰ পূব উপকূলৰ কাবেৰী উপকূলৰ কাষেৰে অভ্যন্তৰীণ বাণিজ্যিক সংযোগৰ ইংগিত পোৱা স্থানত ৰোমান মুদ্ৰাৰ বৃহৎ ভঁৰাল পোৱা গৈছিল।{{Citation needed|date=May 2025}} তথাপি ২০০৭ চনৰপৰা আৰম্ভ কৰি কেচিএইচআৰে কৰা অগ্ৰণী খননত বহুসংখ্যক শিল্পকৰ্ম উদ্ধাৰ কৰা হয়।<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4970452.stm|work=BBC News|title=Search for India's ancient city|date=2006-06-11|access-date=2010-05-19}}</ref><ref name="hinduonnet.com">{{cite news|last=Govind|first=M. Harish|title=Archaeologists stumble upon Muziris|url=http://www.hinduonnet.com/2004/03/23/stories/2004032303340500.htm|date=23 March 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20100809101723/http://www.hinduonnet.com/2004/03/23/stories/2004032303340500.htm|archive-date=9 August 2010|url-status=dead|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=6 April 2022}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite news|url=http://www.hindu.com/lf/2004/03/28/stories/2004032800050200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040527011524/http://www.hindu.com/lf/2004/03/28/stories/2004032800050200.htm|url-status=dead|archive-date=2004-05-27|location=Chennai, India|work=[[The Hindu]]|title=Hunting for Muziris|date=2004-03-28}}</ref><ref name="hindu.com">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/04/01/stories/2007040106021000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306053600/http://www.hindu.com/2007/04/01/stories/2007040106021000.htm|url-status=dead|archive-date=2008-03-06|location=Chennai, India|work=[[The Hindu]]|title=Excavations highlight Malabar maritime heritage|date=2007-04-01}}</ref><ref name="ReferenceC">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/archaeology-dept-lumbering-under-shortage-of-manpower/article5072614.ece|location=Chennai, India|work=The Hindu|first1=Shyama|last1=Rajagopal|first2=Nidhi|last2=Surendranath|title=Archaeology Dept. lumbering under shortage of manpower|date=30 August 2013}}</ref> এতিয়ালৈকে পাটনামত সাতটা ঋতুৰ খনন সম্পূৰ্ণ হৈছে (২০০৭–২০১৪)।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/pattanam-antiquity-authenticated-by-radiocarbon-dating/article4736813.ece|location=Chennai, India|work=The Hindu|first=A.|last=Srivathsan|title=Pattanam antiquity authenticated by radiocarbon dating|date=22 May 2013}}</ref>{{Citation needed|date=May 2025}} যেতিয়া কেচিএইচআৰে প্ৰত্নতাত্ত্বিক আৱিষ্কাৰৰ ভিত্তিত পাটনামত মুজিৰিছৰ সম্ভাৱ্য আৱিষ্কাৰৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল, তেতিয়া ইতিহাসবিদ আৰু পুৰাতত্ত্ববিদসকলৰপৰা সমালোচনাৰ আমন্ত্ৰণ জনাইছিল—উদাহৰণস্বৰূপে আৰ নাগাস্বামী, কে এন পানীকাৰ আৰু এম জি এছ নাৰায়ণনৰ দৰে ইতিহাসবিদৰ পৰা, যিয়ে অধিক বিশ্লেষণৰ আহ্বান জনাইছিল।<ref name="ReferenceB">"Archaeologist calls for excavations at Kodungalloor". ''The Hindu'' [Madras]. 5 August 2011. Web. [http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article2324054.ece?css=print]</ref><ref name="frontline.in" /><ref name="ReferenceC" />ইতিহাসবিদ আৰু শিক্ষাবিদ ৰাজন গুৰুক্কলকে ধৰি আন কিছুমানে ইয়াক সমৰ্থন কৰিছিল, যিয়ে মন্তব্য কৰিছিল যে যদিও তেওঁ এই স্থানটোক ভূমধ্যসাগৰীয় ব্যৱসায়ীৰ উপনিৱেশতকৈ বেছি বুলি নাভাবে কাৰণ ইয়াত বিকশিত প্ৰশাসন বা কৌশলগততাৰ অভাৱ আছিল, যদিহে মুজিৰিছ অন্য ঠাইত অৱস্থিত হ'লহেঁতেন তেন্তে তেওঁ লিপিবদ্ধ প্ৰমাণ আশা কৰিলেহেঁতেন।<ref name=":1">[http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/kerala-historians-at-loggerheads-over-archaeological-findings-at-pattanam/article6056562.ece "Kerala historians at loggerheads over archaeological findings at Pattanam"], Kochi, 28 May 2014 ''The Hindu''</ref> যদিও কেচিএইচআৰৰ মুৰব্বীয়ে সংবাদ মাধ্যমৰ আগত কৈছিল যে পাটানাম মুজিৰিছৰ স্থান নেকি সেয়া তেওঁৰ বাবে কোনো চিন্তাৰ বিষয় নহয়,<ref>S. Anandan, [http://www.thehindu.com/news/national/kerala/was-pattanam-an-urban-trade-centre/article6056558.ece "Was Pattanam an urban trade centre?"] 28 May 2014 ''The Hindu''</ref> আনকি খননৰ শেষৰ ক্ষেত্ৰ প্ৰতিৱেদনতো (২০১৩) পাটানামক মুজিৰিছ বুলি স্পষ্টভাৱে চিহ্নিত কৰা হৈছে।<ref name="keralahistory.ac.in">{{cite web|url=http://www.keralahistory.ac.in/pdf2013/pattanam_7th_season_handbook1.pdf|title=KCHR Pattanam Seventh Season Handbook|website=keralahistory.ac.in|access-date=23 April 2018|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031410/http://www.keralahistory.ac.in/pdf2013/pattanam_7th_season_handbook1.pdf|url-status=dead}}</ref> প্ৰত্নতাত্ত্বিক গৱেষণাই যিটো নিশ্চিতভাৱে দেখুৱাইছে সেয়া হ'ল যে পট্টানাম আছিল ৰোমানসকলে সঘনাই অহা-যোৱা কৰা বন্দৰ, ইয়াৰ বাসস্থানৰ ইতিহাস খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দশম শতিকাৰপৰাই আছিল আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম শতিকাৰপৰা খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকাৰ ভিতৰত ৰোমান বাণিজ্যিক সংযোগৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। পাটনামৰপৰা অহা বৃহৎ পৰিমাণৰ শিল্পকৰ্মই ভূমধ্যসাগৰ আৰু লোহিত সাগৰ আৰু ভাৰত মহাসাগৰৰ ৰিমৰ সৈতে ঠাইখনৰ সামুদ্ৰিক সংস্পৰ্শক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। প্ৰধান আৱিষ্কাৰসমূহৰ ভিতৰত এম্ফোৰা শ্বাৰ্ড আৰু টেৰা ছিগিলাটাকে ধৰি চিৰামিক; লেপিডাৰী সম্পৰ্কীয় বস্তু যেনে অৰ্ধমূল্য শিলৰ গুটি; কাঁচৰ টুকুৰা; ধাতুৰ বস্তু; তামৰ মিশ্ৰণ আৰু সীহৰদ্বাৰা নিৰ্মিত চেৰা যুগৰ মুদ্ৰা; স্থাপত্যৰ ধ্বংসাৱশেষ; ভূ-তাত্ত্বিক, প্ৰাণীবিজ্ঞান আৰু উদ্ভিদবিজ্ঞানৰ অৱশিষ্ট; আৰু এটা ঘাট, সংশ্লিষ্ট বলাৰ্ড আৰু এখন দীঘল কাঠৰ নাওৰ অৱশিষ্ট।<ref name="keralahistory.ac.in" /><ref>[http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/oxford-university-to-join-pattanam-excavations/article5500774.ece " Oxford University to join Pattanam excavations"] Thiruvananthapuram, 25 December 2013 ''[[The Hindu]]''</ref><ref>{{cite news|date=1 April 2007|title=Excavations highlight Malabar maritime heritage|url=http://www.hindu.com/2007/04/01/stories/2007040106021000.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306053600/http://www.hindu.com/2007/04/01/stories/2007040106021000.htm|archive-date=6 March 2008|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}</ref> * '''ভূমধ্যসাগৰীয় সামগ্ৰী''' (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০ ৰপৰা ৪০০ খ্ৰীষ্টাব্দ): এমফোৰা আৰু টেৰা ছিগিলাটা ৰ মৃণ্ময় পাত্ৰৰ ভাঙি থকা টুকুৰা; ৰোমান কাঁচৰ স্তম্ভ সদৃশ বাটিৰ টুকুৰা; আৰু খেলত ব্যৱহৃত গুটি। * '''পশ্চিম এছিয়া, দক্ষিণ আৰৱ, আৰু মেচোপটেমিয়াৰ সামগ্ৰী''' (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০ ৰপৰা ১০০০ খ্ৰীষ্টাব্দ): ফিৰোজা ৰঙৰ সজা চকা থকা মাটিৰ পাত্ৰ; টৰ্পিডো জাৰৰ (হাতল নথকা ডাঙৰ এমফোৰা সদৃশ মাটিৰ জাৰ, যিবোৰ জুলীয়া সামগ্ৰী কঢ়িয়াবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল) টুকুৰা; আৰু লোবানৰ টুকুৰা। * '''চীনা সামগ্ৰী''' (১৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দ ৰপৰা ১৯০০ খ্ৰীষ্টাব্দ): বগাৰ ওপৰত নীলা ৰঙৰ চীনা মাটিৰ পাত্ৰৰ টুকুৰা। * '''আঞ্চলিক/থলুৱা সামগ্ৰী''' (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০০ ৰপৰা ২০০০ খ্ৰীষ্টাব্দ): ক'লা আৰু ৰঙা মাটিৰ পাত্ৰৰ টুকুৰা; ভাৰতীয় ৰুলেটেড ৱেৰ (বিশেষ চকাৰে কটা আঁচ থকা সুন্দৰ অলংকৰণ যুক্ত এবিধ মাটিৰ পাত্ৰ); মূল্যৱান শিল; কাঁচৰ মনি; অৰ্ধ-মূল্যৱান শিলৰ মনি, ইনলে’ আৰু ইণ্টাগ্লিঅ’ (ছাপ মৰা আঙঠি); কেমিঅ’ ব্লাংক (উপহাৰ বা আলংকাৰিক নক্সাৰ আধাৰ হিচাপে বনোৱা অপূৰ্ণ অংশ); মুদ্ৰা; মচলা; মাটিৰ পাত্ৰ; আৰু টেৰাকোটাৰ (পোৰামাটিৰ) সামগ্ৰী। * '''নগৰীয় জীৱনৰ প্ৰমাণ''' (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০ ৰপৰা ৪০০ খ্ৰীষ্টাব্দ): পোৰা ইটা; চালৰ টালি; ৰিং-ৱেল (মাটিৰ আঙঠি বা ইটাৰে একোটাৰ ওপৰত আনটো জাপি সাজি তোলা কুঁৱা, যিবোৰ পানীৰ উৎস বা নলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল); সংৰক্ষণৰ বাবে ব্যৱহৃত ডাঙৰ পাত্ৰ; শৌচাগাৰসংক্ৰান্তীয় সঁজুলি; চাকি; মুদ্ৰা; ষ্টাইলাছ (লিখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি); ব্যক্তিগত অলংকাৰৰ সামগ্ৰী; আৰু মাটিৰ পাত্ৰত লিখা লিপি। * '''উদ্যোগৰ প্ৰমাণ''' (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০ ৰপৰা ৪০০ খ্ৰীষ্টাব্দ): লোহা, তাম, সোণ আৰু সীহৰ সামগ্ৰীত প্ৰতিফলিত ধাতুশিল্প; মূছা (ধাতু গলোৱা পাত্ৰ); ধাতুৰ অৱশিষ্ট বা ধাতুৰ মল; ভাটি বা চুলিৰ সংস্থাপন; অৰ্ধ-মূল্যৱান শিল কাটি অলংকাৰ কৰাৰ অৱশিষ্ট; আৰু সূতা কটা সঁজুলি। * '''সামুদ্ৰিক কাৰ্যকলাপৰ প্ৰমাণ''' (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০ ৰপৰা ৪০০ খ্ৰীষ্টাব্দ): পোৰা ইটাৰে নিৰ্মিত ঘাট; এটা গুদাম ঘৰ; এখন কানু (এবিধ পৰম্পৰাগত সৰু নাও); আৰু বলৰ্ড (নাও/জাহাজ বান্ধিবলৈ ঘাটত ব্যৱহাৰ কৰা খুঁটা)। ২০০৭ চনৰ পট্টনাম খননকাৰ্যত পোৱা আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য আৱিষ্কাৰটো আছিল নাও নোঙৰ কৰিবলৈ ৯টা বলৰ্ড থকা পোৰা ইটাৰে নিৰ্মিত এটা ঘাটৰ ভগ্নাৱশেষ আৰু ইয়াৰ মাজতে সংৰক্ষিত হৈ থকা অতিশয় পচি যোৱা এখন কানু নাও, যিবোৰ বোকাৰ তলত সম্পূৰ্ণৰূপে সংৰক্ষিত অৱস্থাত আছিল। ৬ মিটাৰ দীঘল এই কানু নাওখন মালবাৰ উপকূলত নাও বনাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা 'আৰ্টোকাৰ্পাছ হিৰছুটাছ' (এবিধ কঁঠাল জাতীয় গছ) গছৰ কাঠেৰে তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। বলৰ্ডবোৰৰ কিছুমান এতিয়াও উন্নত অৱস্থাত আছে, যিবোৰ চেগুন কাঠেৰে তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। এই সামগ্ৰীসমূহে নিশ্চিতভাৱে প্ৰমাণ কৰে যে পট্টনামত যথেষ্ট সামুদ্ৰিক কাৰ্যকলাপ চলিছিল।<ref>KCHR reports 2007. P. J. Cherian et al.</ref><ref name="Chambers">Chambers, W. 1875. Chambers's Etymological Dictionary of the English Language. London. p. 513.</ref> পট্টনামৰ খনন কাৰ্যত পোৱা আন এক আকৰ্ষণীয় আৱিষ্কাৰ আছিল তামিল-ব্ৰাহ্মী লিপিৰ তিনিটা নিদৰ্শনৰ ভিতৰত এটা—যিটো এটা মাটিৰ পাত্ৰৰ কাষত লিখা আছিল আৰু ই খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই লিপিটো 'অ-ম-ন' (a-ma-na) বুলি পঢ়িব পাৰি, যাৰ অৰ্থ মালয়ালম ভাষাত জৈন বুলি ধৰা হয়। যদি এই পাঠ্য আৰু অৰ্থ সঠিক হয়, তেন্তে ই প্ৰমাণ কৰে যে অতি কমেও দ্বিতীয় শতিকাৰপৰাই মালবাৰ উপকূলত জৈন ধৰ্মৰ প্ৰচলন আছিল। ফলত প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলে প্ৰাচীন কেৰালাৰ ধৰ্মীয় ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত ঐতিহাসিক প্ৰমাণ প্ৰথমবাৰৰ বাবে লাভ কৰে।<ref>{{cite news|last=Subramanian|first=T. S.|date=2011-03-14|title=Tamil-Brahmi script Found at Pattanam in Kerala|url=http://www.thehindu.com/news/national/article1535109.ece|work=The Hindu|location=Chennai}}</ref> পট্টনামত উদ্ধাৰ হোৱা কংকালৰ নমুনাসমূহৰ ডি.এন.এ. বিশ্লেষণৰপৰা অতীতৰ মুজিৰিছত পশ্চিম ইউৰেছীয় বংশোদ্ভূত মানুহৰ উপস্থিতি প্ৰমাণ হয়। ইয়াক অতীতত এই প্ৰাচীন বন্দৰ-নগৰখনৰ থকা বিশাল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ এক নিদৰ্শন বুলি গণ্য কৰা হয়। অৱশ্যে, ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ বিভাগে এই সন্দৰ্ভত অধিক সন্দেহ প্ৰকাশ কৰি কয় যে চাইটটোত ইউৰেছীয় লোকৰ উপস্থিতি নিশ্চিত কৰিবলৈ অধিক গৱেষণাৰ প্ৰয়োজন।<ref>{{Cite web|last=|date=29 April 2023|title=One or Two DNA Samples Will Not Give Us Entire Idea: ASI on DNA Research Showing Eurasian Imprints in Kerala|url=https://theprint.in/science/one-or-two-dna-samples-will-not-give-us-entire-idea-asi-on-dna-research-showing-eurasian-imprints-in-kerala/1546381/|access-date=|website=ThePrint/ANI|language=|publication-place=Hyderabad}}</ref><ref>{{Cite news|date=29 April 2023|title=Ancient DNA Research Confirms West Eurasian Genetic Imprints in Pattanam|url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/ancient-dna-research-confirms-west-eurasian-genetic-imprints-in-pattanam-1.8517955|work=Mathrubhumi|publication-place=Hyderabad}}</ref> == মুজিৰিছ ঐতিহ্য প্ৰকল্প == মুজিৰিছ ঐতিহ্য প্ৰকল্প (Muziris Heritage Project) হৈছে কেৰালা চৰকাৰৰ পৰ্যটন বিভাগৰ এক অভিলাষী তথা ঐতিহাসিক উদ্যোগ, যাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে প্ৰাচীন মুজিৰিছ বন্দৰ অঞ্চলৰ সমৃদ্ধিশালী ইতিহাস, বৈচিত্ৰ্যমজ় সংস্কৃতি আৰু বাণিজ্যিক তাৎপৰ্য পুনৰুজ্জীৱিত কৰা। পট্টনামত 'কেৰালা কাউন্সিল ফৰ হিষ্ট’ৰিকেল ৰিচাৰ্চ' ৰদ্বাৰা চলোৱা ব্যাপক খনন কাৰ্য আৰু ঐতিহাসিক আৱিষ্কাৰসমূহৰ সফলতাৰ পিছতেই এই বৃহৎ প্ৰকল্পৰ ধাৰণাটো গঢ় লৈ উঠে। এই প্ৰকল্পই কেৱল পট্টনামতে সীমাৱদ্ধ নাথাকি মধ্য কেৰালাৰ কেইবাটাও ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চল, ঐতিহ্যপূৰ্ণ স্মাৰক, প্ৰাচীন বজাৰ, ঐতিহাসিক বন্দৰ আৰু বিভিন্ন ধৰ্মীয় উপাসনা স্থলীক সামৰি লৈছে।<ref>{{Cite web|title=Muziris: Introduction|url=https://www.keralatourism.org/muziris/introduction.php|website=Kerala Tourism|publisher=Government of Kerala}}</ref> ইয়াৰ অংশ হিচাপে, ২০১০ চনৰ মে’ মাহৰপৰা ষোড়শ শতিকাত নিৰ্মিত ঐতিহাসিক কোট্টাপুৰাম দুৰ্গ ( আৰু ইয়াৰ সমীপৱৰ্তী অঞ্চলসমূহত বিস্তৃত খনন কাৰ্য চলোৱা হয়, যাতে সেই সময়ৰ সামৰিক তথা বৈদেশীক ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ অৱশিষ্ট ইতিহাস প্ৰত্যক্ষভাৱে উন্মোচিত কৰিব পৰা যায়। প্ৰত্নতাত্ত্বিক সংৰক্ষণ, শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু পৰিৱেশ-বান্ধৱ পৰ্যটনৰ এক নিপুণ সমন্বয় ঘটাই এই প্ৰকল্পটোৱে প্ৰাচীন ভূমধ্যসাগৰীয় আৰু এছীয় বাণিজ্যৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰস্বৰূপ মুজিৰিছক আধুনিক বিশ্বৰ আগত এক জীৱন্ত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য হিচাপে তুলি ধৰিছে।<ref>{{Cite news|date=2016|title=Exhibition on Kottappuram Fort Excavations|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Exhibition-on-Kottappuram-Fort-excavations/article15594928.ece|work=The Hindu|publication-place=Kerala}}</ref> == লগতে চাওক == {{Portal|ভাৰত}} * [[:en:Kottayil_Kovilakam|কোটটাইল কোভিলাকম]] * [[কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনেল|কোচি-মুজিৰিছ বিয়েনালে]] – [[কেৰেলা (ৰাজ্য)|কেৰালা]]ৰ [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত সমসাময়িক শিল্পৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰদৰ্শনী। == তথ্যসূত্ৰ == <references /> == বাহ্যিক সংযোগসমূহ == {{Commons category}} * {{Cite journal |last=Shajan |first=K. P. |last2=Tomber |first2=R. |last3=Selvakumar |first3=V. |last4=Cherian |first4=P. J. |date=2004 |title=Locating the Ancient Port of Muziris: Fresh Findings from Pattanam |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-archaeology/article/abs/locating-the-ancient-port-of-muziris-fresh-findings-from-pattanam/B5B0722032419BF1609E95CA2F56D71F |journal=Journal of Roman Archaeology |language= |volume=17 |pages=312–320 |doi=10.1017/S1047759400008278 |issn=1047-7594|url-access=subscription }} * {{cite book |author=Selvakumar |first=V. |title=Imperial Rome, Indian Ocean Regions and Muziris: New Perspectives on Maritime Trade |publisher=Routledge: Taylor & Francis |year=2017 |isbn=978-1-138-23480-2 |editor-last=Mathew |editor-first=K. S. |pages=289–90 |chapter=Ancient Ports of Kerala: An Overview |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8iUlDwAAQBAJ&pg=PA275}} * {{Cite journal |last1=Gurukkal |first1=Rajan |last2=Whittaker |first2=Dick |date=2001 |title=In Search of Muziris |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-archaeology/article/abs/in-search-of-muziris/EA19B86B91664256F7D97E65B3074AFD |journal=Journal of Roman Archaeology |language= |volume=14 |pages=348–349 |doi=10.1017/S1047759400019978 |issn=1047-7594 |url-access=subscription}} * {{Cite book |last=Romanis|first=Federico De|url=https://global.oup.com/academic/product/the-indo-roman-pepper-trade-and-the-muziris-papyrus-9780198842347|title=The Indo-Roman Pepper Trade and the Muziris Papyrus|date=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198842347|pages=}} jknvlh9715ths6okxdf3q6rervx4z5g 0 138364 623314 2026-08-04T18:03:47Z AjayDas 12623 নতুন পৃষ্ঠা: [[File:Kris mural7.jpg|thumb|right|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]] '''কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলা''' {{en|Kerala mural paintings}} [[কেৰালা]]ৰ হিন্দু পুৰাণৰ আখ্যানসমূহক ফুটাই তোলা এক বিশেষ ধৰণৰ ফ্ৰেছক’ বা ভিত্তিচিত্ৰ। [ভাৰত]]ৰ কেৰালাত থকা... 623314 wikitext text/x-wiki [[File:Kris mural7.jpg|thumb|right|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]] '''কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলা''' {{en|Kerala mural paintings}} [[কেৰালা]]ৰ হিন্দু পুৰাণৰ আখ্যানসমূহক ফুটাই তোলা এক বিশেষ ধৰণৰ ফ্ৰেছক’ বা ভিত্তিচিত্ৰ। [ভাৰত]]ৰ কেৰালাত থকা প্ৰাচীন মন্দিৰ আৰু প্ৰাসাদসমূহত এই দেৱাল চিত্ৰকলাৰ এক চহকী পৰম্পৰা দেখিবলৈ পোৱা যায়। এই চিত্ৰসমূহ মূলতঃ নৱম শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰৰ। সেই সময়ত এই শিল্পকলাই ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল। এই চিত্ৰসমূহৰ শাস্ত্ৰীয় আধাৰ কেইখনমান সংস্কৃত গ্ৰন্থত পোৱা যায়। সেইসমূহ হ’ল— ''চিত্ৰসূত্ৰম'', পোন্ধৰ শতিকাৰ নাৰায়ণনৰ দ্বাৰা ৰচিত ''তন্ত্ৰসমুচ্চয়'', দ্বাদশ শতিকাৰ ''অভিলাষিতাৰ্থ চিন্তামণি'' আৰু ষোড়শ শতিকাৰ শ্ৰীকুমাৰনৰ দ্বাৰা ৰচিত ''শিল্পৰত্ন''।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Nayar |first=T. S.|last2=Binu |first2=S. |last3=Pushpangadan |first3=P. |date=1999-01-01|title=Uses of Plants and Plant Products in Traditional Indian Mural Paintings |journal=Economic Botany |volume=53 |issue=1 |pages=41–50 |doi=10.1007/BF02860791}}</ref> দেৱাল চিত্ৰত থকা পৌৰাণিক চৰিত্ৰসমূহৰ মূৰ্তিকলা ধ্যানশ্লোকৰ ওপৰত আধাৰিত।<ref name=":1" /> [[File:Vaikom Temple Sreekovil Murals.jpg|thumb|বৈকম মন্দিৰত থকা দেৱাল চিত্ৰ]] [[Thirunadhikkara Cave Temple|থিৰুনাধিক্কৰা গুহা মন্দিৰ]] (বৰ্তমান [[তামিলনাডু]]ৰ অন্তৰ্গত) আৰু তিৰুভাঞ্চিকুলামৰ দেৱাল চিত্ৰসমূহক কেৰালাৰ নিজস্ব শৈলীৰ আটাইতকৈ পুৰণি অৱশেষ বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলাৰ শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শনসমূহৰ ভিতৰত— এট্টুমানুৰৰ [[শিৱ]] মন্দিৰ, [[মত্তনচেৰী প্ৰসাদ]]ৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ দেৱাল চিত্ৰ আৰু [[বডাককুন্নাথ মন্দিৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত। [[File:Thodeekalam mural paintings2.jpg|thumb|upright|কান্নুৰ জিলাৰ থোডী ক্কলাম শিৱ মন্দিৰ]] অন্যান্য সুন্দৰ দেৱাল চিত্ৰসমূহ ত্ৰিকোডীথানম, বৈকম মন্দিৰ, পুণ্ডৰীকাপুৰম, উদয়নাপুৰম, ত্ৰিপ্ৰাংগোড, গুৰুভায়ুৰ, কুমাৰনাল্লুৰ, আয়মানম, [[ত্ৰিশূৰ]]ৰ [[বডাককুন্নাথ]] মন্দিৰ, কান্নুৰৰ থোডী ক্কলাম মন্দিৰ আৰু [[তিৰুৱনন্তপুৰম]]ৰ [[পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ]]ত দেখিবলৈ পোৱা যায়। ইয়াৰ উপৰিও অল্লুৰ, চালাকুডী, কাঞ্জোৰ, এডাপল্লী, ভেচুৰ আৰু মুলাস্থুৰুথীৰ গীৰ্জাসমূহতো দেৱাল চিত্ৰ আছে।<ref>Menachery, ''St. Thomas Christian Encyclopaedia'', II, Trichur, 1973; ''Indian Church History Classics'', Saras, Ollur, 1998</ref> কায়ামকুলামৰ ওচৰৰ [[কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ]] আৰু [[পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]তো এনে চিত্ৰ দেখিবলৈ পোৱা যায়। ড° এম জি শশী ভূষণে তেওঁৰ 'কেৰালাথিলে চুৱৰ চিত্ৰংগল' নামৰ গ্ৰন্থত কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলাক চাৰিটা পৰ্যায়ত বিভক্ত কৰিছে। == পুনৰুজ্জীৱন == কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত দেৱাল চিত্ৰশিল্পীসকল বিভিন্ন শাসকৰ পৃষ্ঠপোষকতাত আছিল। কিন্তু ব্ৰিটিছ শাসনকালত এই শিল্পকলাৰ ব্যাপক ক্ষতিসাধন হয়। আনকি ই বিলুপ্তিৰ গৰাহতো পৰিছিল। ১৯৪৭ চনত ভাৰতৰ স্বাধীনতা লাভৰ পিছত এই পৰম্পৰাৰ পুনৰুজ্জীৱন ঘটে। কেৰালাৰ ডাঙৰ ডাঙৰ মন্দিৰসমূহত এই কাৰ্য আৰম্ভ হয়। কেৰালাৰ ত্ৰিশূৰ জিলাৰ গুৰুভায়ুৰ দেৱস্বম ব’ৰ্ডে 'চেণ্টাৰ ফৰ ষ্টাডী অৱ ম্যুৰেল পেইণ্টিংছ' নামৰ এখন শিক্ষানুষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মাম্মিয়ুৰ কৃষ্ণন কুট্টী নায়াৰ ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰশিক্ষক আছিল। এই প্ৰতিষ্ঠানে পুনৰুজ্জীৱনৰ এই পৰ্যায়টোক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।<ref name=":0" /> একেদৰে কালাডীৰ শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভূমিকাও উল্লেখযোগ্য। এই বিশ্ববিদ্যালয়ত ড° সাজু থুৰুথিলৰ নিৰ্দেশনাত এই কাৰ্য চলিছিল। == পদ্ধতি == পৰম্পৰাগতভাৱে এই চিত্ৰকলাত চাৰিটা ভিন্ন প্ৰক্ৰিয়া জড়িত হৈ থাকে, # মাধ‍্যম প্ৰস্তুতকৰণ ([[গ্ৰেনাইট]] আৰু [[লেটেৰাইট]] দেৱাল) # খচৰা বা আউটলাইন অংকন # ৰং প্ৰয়োগ আৰু # আলংকাৰিক সবিশেষ যোগ কৰা সংস্কৃত গ্ৰন্থসমূহত চিত্ৰশৈলী, বিভিন্ন ৰঙৰ কাৰ্যকাৰিতা, বিভিন্ন ৰঞ্জক পদাৰ্থ মিহলাই প্ৰস্তুত কৰিব পৰা বাঞ্ছনীয় সংমিশ্ৰণ, ৰং লগোৱাৰ বাবে ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতি আৰু বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক উৎসৰ পৰা ৰং প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰণালীৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।<ref name=":0" /> === দেৱাল প্ৰস্তুতকৰণ === দেৱাল প্ৰস্তুত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন পদাৰ্থৰে দেৱালখন প্লাষ্টাৰ কৰাৰ তিনিটা পৰ্যায় জড়িত হৈ থাকে। # ১:২ অনুপাতত চূণ আৰু পৰিষ্কাৰ বালিৰ মিশ্ৰণৰ প্লাষ্টাৰ। # ১:২ অনুপাতত চূণ আৰু বালি, আৰু কপাহৰ (''Gossypium herbaceum'') মিশ্ৰণৰ প্লাষ্টাৰ। দেৱালখনক জিলিকি থকা বগা ৰূপ দিবলৈ কপাহ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। # পোৰা চূণ আৰু অতি কোমল ডাবৰ পানীৰ মিশ্ৰণৰ ২৫-৩০ বাৰ প্ৰলেপ বা ৱাছ।<ref name=":1" /> === ৰং প্ৰস্তুতকৰণ === পৰম্পৰাগত দেৱাল চিত্ৰত কেৱল 'পঞ্চবৰ্ণ' (পাঁচটা ৰং) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, অৰ্থাৎ ৰঙা, হালধীয়া, সেউজীয়া, ক’লা আৰু বগা।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Mini|first=P. V.|date=2010|title=Preparation techniques of pigments for traditional mural paintings of Kerala|url=http://nopr.niscair.res.in/handle/123456789/10308|journal=Indian Journal of Traditional Knowledge|volume=9 |issue=4 |language=en-US|issn=0975-1068}}</ref> ইয়াত বগা ৰঙটো দেৱালখনৰ নিজা ৰং আছিল। ৰংসমূহ উদ্ভিদ আৰু খনিজ ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা হয়। ৰঙা ৰং ৰঙা লেটেৰাইট মাটিৰ পৰা, হালধীয়া ৰং হালধীয়া লেটেৰাইট মাটিৰ পৰা, বগা ৰং চূণশিলৰ পৰা আৰু ক’লা ৰং চাকিৰ ছাই বা কাজলৰ পৰা আহৰণ কৰা হয়। নীল গছৰ (''Indigofera tinctoria'') পাত চেপি তাৰ ৰস শুকুৱাই লোৱা হয় আৰু সেউজীয়া ৰং পাবলৈ ইয়াক ''Eravikkara (Garcinia morella)''-ৰ সৈতে মিহলাই ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ৰং মিহলাবলৈ কাঠৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু বাইণ্ডিং মিডিয়া বা আঠা হিচাপে ডাবৰ পানী আৰু নিম গছৰ (''Azadirachta indica'') ৰস ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name=":1" /> ধৰ্মীয় শাস্ত্ৰত বৰ্ণনা কৰা অনুসৰি দেৱাল চিত্ৰৰ চৰিত্ৰসমূহক সিহঁতৰ গুণ বা বৈশিষ্ট্য অনুসৰি ৰং কৰা হয়। আধ্যাত্মিক, ঐশ্বৰিক আৰু ধাৰ্মিক চৰিত্ৰসমূহক (সাত্বিক) সেউজীয়া ৰঙৰ বিভিন্ন শেডত চিত্ৰিত কৰা হয়। ক্ষমতা আৰু পাৰ্থিৱ সম্পত্তিৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত চৰিত্ৰসমূহক (ৰাজসিক) ৰঙাৰ পৰা সোনালী হালধীয়া ৰঙৰ শেডত অঁকা হয়। অসুৰ, দুষ্ট আৰু নীচ চৰিত্ৰসমূহক (তামসিক) সাধাৰণতে বগা বা ক’লা ৰঙেৰে অংকন কৰা হয়।<ref name=":1" /> 9ulurmf1cqtg6w26du7dmid9bw2de8b 623315 623314 2026-08-04T18:10:11Z AjayDas 12623 /* পদ্ধতি */ 623315 wikitext text/x-wiki [[File:Kris mural7.jpg|thumb|right|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]] '''কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলা''' {{en|Kerala mural paintings}} [[কেৰালা]]ৰ হিন্দু পুৰাণৰ আখ্যানসমূহক ফুটাই তোলা এক বিশেষ ধৰণৰ ফ্ৰেছক’ বা ভিত্তিচিত্ৰ। [ভাৰত]]ৰ কেৰালাত থকা প্ৰাচীন মন্দিৰ আৰু প্ৰাসাদসমূহত এই দেৱাল চিত্ৰকলাৰ এক চহকী পৰম্পৰা দেখিবলৈ পোৱা যায়। এই চিত্ৰসমূহ মূলতঃ নৱম শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰৰ। সেই সময়ত এই শিল্পকলাই ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল। এই চিত্ৰসমূহৰ শাস্ত্ৰীয় আধাৰ কেইখনমান সংস্কৃত গ্ৰন্থত পোৱা যায়। সেইসমূহ হ’ল— ''চিত্ৰসূত্ৰম'', পোন্ধৰ শতিকাৰ নাৰায়ণনৰ দ্বাৰা ৰচিত ''তন্ত্ৰসমুচ্চয়'', দ্বাদশ শতিকাৰ ''অভিলাষিতাৰ্থ চিন্তামণি'' আৰু ষোড়শ শতিকাৰ শ্ৰীকুমাৰনৰ দ্বাৰা ৰচিত ''শিল্পৰত্ন''।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Nayar |first=T. S.|last2=Binu |first2=S. |last3=Pushpangadan |first3=P. |date=1999-01-01|title=Uses of Plants and Plant Products in Traditional Indian Mural Paintings |journal=Economic Botany |volume=53 |issue=1 |pages=41–50 |doi=10.1007/BF02860791}}</ref> দেৱাল চিত্ৰত থকা পৌৰাণিক চৰিত্ৰসমূহৰ মূৰ্তিকলা ধ্যানশ্লোকৰ ওপৰত আধাৰিত।<ref name=":1" /> [[File:Vaikom Temple Sreekovil Murals.jpg|thumb|বৈকম মন্দিৰত থকা দেৱাল চিত্ৰ]] [[Thirunadhikkara Cave Temple|থিৰুনাধিক্কৰা গুহা মন্দিৰ]] (বৰ্তমান [[তামিলনাডু]]ৰ অন্তৰ্গত) আৰু তিৰুভাঞ্চিকুলামৰ দেৱাল চিত্ৰসমূহক কেৰালাৰ নিজস্ব শৈলীৰ আটাইতকৈ পুৰণি অৱশেষ বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলাৰ শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শনসমূহৰ ভিতৰত— এট্টুমানুৰৰ [[শিৱ]] মন্দিৰ, [[মত্তনচেৰী প্ৰসাদ]]ৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ দেৱাল চিত্ৰ আৰু [[বডাককুন্নাথ মন্দিৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত। [[File:Thodeekalam mural paintings2.jpg|thumb|upright|কান্নুৰ জিলাৰ থোডী ক্কলাম শিৱ মন্দিৰ]] অন্যান্য সুন্দৰ দেৱাল চিত্ৰসমূহ ত্ৰিকোডীথানম, বৈকম মন্দিৰ, পুণ্ডৰীকাপুৰম, উদয়নাপুৰম, ত্ৰিপ্ৰাংগোড, গুৰুভায়ুৰ, কুমাৰনাল্লুৰ, আয়মানম, [[ত্ৰিশূৰ]]ৰ [[বডাককুন্নাথ]] মন্দিৰ, কান্নুৰৰ থোডী ক্কলাম মন্দিৰ আৰু [[তিৰুৱনন্তপুৰম]]ৰ [[পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ]]ত দেখিবলৈ পোৱা যায়। ইয়াৰ উপৰিও অল্লুৰ, চালাকুডী, কাঞ্জোৰ, এডাপল্লী, ভেচুৰ আৰু মুলাস্থুৰুথীৰ গীৰ্জাসমূহতো দেৱাল চিত্ৰ আছে।<ref>Menachery, ''St. Thomas Christian Encyclopaedia'', II, Trichur, 1973; ''Indian Church History Classics'', Saras, Ollur, 1998</ref> কায়ামকুলামৰ ওচৰৰ [[কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ]] আৰু [[পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]তো এনে চিত্ৰ দেখিবলৈ পোৱা যায়। ড° এম জি শশী ভূষণে তেওঁৰ 'কেৰালাথিলে চুৱৰ চিত্ৰংগল' নামৰ গ্ৰন্থত কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলাক চাৰিটা পৰ্যায়ত বিভক্ত কৰিছে। == পুনৰুজ্জীৱন == কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত দেৱাল চিত্ৰশিল্পীসকল বিভিন্ন শাসকৰ পৃষ্ঠপোষকতাত আছিল। কিন্তু ব্ৰিটিছ শাসনকালত এই শিল্পকলাৰ ব্যাপক ক্ষতিসাধন হয়। আনকি ই বিলুপ্তিৰ গৰাহতো পৰিছিল। ১৯৪৭ চনত ভাৰতৰ স্বাধীনতা লাভৰ পিছত এই পৰম্পৰাৰ পুনৰুজ্জীৱন ঘটে। কেৰালাৰ ডাঙৰ ডাঙৰ মন্দিৰসমূহত এই কাৰ্য আৰম্ভ হয়। কেৰালাৰ ত্ৰিশূৰ জিলাৰ গুৰুভায়ুৰ দেৱস্বম ব’ৰ্ডে 'চেণ্টাৰ ফৰ ষ্টাডী অৱ ম্যুৰেল পেইণ্টিংছ' নামৰ এখন শিক্ষানুষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মাম্মিয়ুৰ কৃষ্ণন কুট্টী নায়াৰ ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰশিক্ষক আছিল। এই প্ৰতিষ্ঠানে পুনৰুজ্জীৱনৰ এই পৰ্যায়টোক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।<ref name=":0" /> একেদৰে কালাডীৰ শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভূমিকাও উল্লেখযোগ্য। এই বিশ্ববিদ্যালয়ত ড° সাজু থুৰুথিলৰ নিৰ্দেশনাত এই কাৰ্য চলিছিল। == পদ্ধতি == পৰম্পৰাগতভাৱে এই চিত্ৰকলাত চাৰিটা ভিন্ন প্ৰক্ৰিয়া জড়িত হৈ থাকে, # মাধ‍্যম প্ৰস্তুতকৰণ ([[গ্ৰেনাইট]] আৰু [[লেটেৰাইট]] দেৱাল) # খচৰা বা আউটলাইন অংকন # ৰং প্ৰয়োগ আৰু # আলংকাৰিক সবিশেষ যোগ কৰা সংস্কৃত গ্ৰন্থসমূহত চিত্ৰশৈলী, বিভিন্ন ৰঙৰ কাৰ্যকাৰিতা, বিভিন্ন ৰঞ্জক পদাৰ্থ মিহলাই প্ৰস্তুত কৰিব পৰা বাঞ্ছনীয় সংমিশ্ৰণ, ৰং লগোৱাৰ বাবে ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতি আৰু বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক উৎসৰ পৰা ৰং প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰণালীৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।<ref name=":0" /> === দেৱাল প্ৰস্তুতকৰণ === দেৱাল প্ৰস্তুত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন পদাৰ্থৰে দেৱালখন প্লাষ্টাৰ কৰাৰ তিনিটা পৰ্যায় জড়িত হৈ থাকে। # ১:২ অনুপাতত চূণ আৰু পৰিষ্কাৰ বালিৰ মিশ্ৰণৰ প্লাষ্টাৰ। # ১:২ অনুপাতত চূণ আৰু বালি, আৰু কপাহৰ (''Gossypium herbaceum'') মিশ্ৰণৰ প্লাষ্টাৰ। দেৱালখনক জিলিকি থকা বগা ৰূপ দিবলৈ কপাহ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। # পোৰা চূণ আৰু অতি কোমল ডাবৰ পানীৰ মিশ্ৰণৰ ২৫-৩০ বাৰ প্ৰলেপ বা ৱাছ।<ref name=":1" /> === ৰং প্ৰস্তুতকৰণ === পৰম্পৰাগত দেৱাল চিত্ৰত কেৱল 'পঞ্চবৰ্ণ' (পাঁচটা ৰং) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, অৰ্থাৎ ৰঙা, হালধীয়া, সেউজীয়া, ক’লা আৰু বগা।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Mini|first=P. V.|date=2010|title=Preparation techniques of pigments for traditional mural paintings of Kerala|url=http://nopr.niscair.res.in/handle/123456789/10308|journal=Indian Journal of Traditional Knowledge|volume=9 |issue=4 |language=en-US|issn=0975-1068}}</ref> ইয়াত বগা ৰঙটো দেৱালখনৰ নিজা ৰং আছিল। ৰংসমূহ উদ্ভিদ আৰু খনিজ ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা হয়। ৰঙা ৰং ৰঙা লেটেৰাইট মাটিৰ পৰা, হালধীয়া ৰং হালধীয়া লেটেৰাইট মাটিৰ পৰা, বগা ৰং চূণশিলৰ পৰা আৰু ক’লা ৰং চাকিৰ ছাই বা কাজলৰ পৰা আহৰণ কৰা হয়। নীল গছৰ (''Indigofera tinctoria'') পাত চেপি তাৰ ৰস শুকুৱাই লোৱা হয় আৰু সেউজীয়া ৰং পাবলৈ ইয়াক ''Eravikkara (Garcinia morella)''-ৰ সৈতে মিহলাই ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ৰং মিহলাবলৈ কাঠৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু বাইণ্ডিং মিডিয়া বা আঠা হিচাপে ডাবৰ পানী আৰু নিম গছৰ (''Azadirachta indica'') ৰস ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name=":1" /> ধৰ্মীয় শাস্ত্ৰত বৰ্ণনা কৰা অনুসৰি দেৱাল চিত্ৰৰ চৰিত্ৰসমূহক সিহঁতৰ গুণ বা বৈশিষ্ট্য অনুসৰি ৰং কৰা হয়। আধ্যাত্মিক, ঐশ্বৰিক আৰু ধাৰ্মিক চৰিত্ৰসমূহক (সাত্বিক) সেউজীয়া ৰঙৰ বিভিন্ন শেডত চিত্ৰিত কৰা হয়। ক্ষমতা আৰু পাৰ্থিৱ সম্পত্তিৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত চৰিত্ৰসমূহক (ৰাজসিক) ৰঙাৰ পৰা সোনালী হালধীয়া ৰঙৰ শেডত অঁকা হয়। অসুৰ, দুষ্ট আৰু নীচ চৰিত্ৰসমূহক (তামসিক) সাধাৰণতে বগা বা ক’লা ৰঙেৰে অংকন কৰা হয়।<ref name=":1" /> ==তথ‍্য উৎস== {{reflist}} ==অধিক সমল== *{{cite book |author=Kossak, Steven | title= ''Indian court painting, 16th-19th century.'' | location=New York | publisher=The Metropolitan Museum of Art | year=1997| isbn=978-0870997839 | url= http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/12335/rec/74}} (see index: p.&nbsp;148-152) *Sandhya Ravi (2015), [https://www.researchgate.net/profile/Sandhya_Ravi4/publication/288854646_COLOUR_CULTURE_AND_IDENTITY_INFLUENCE_OF_COLOURS_ON_KERALA_MURAL_ART/links/56b060ef08ae9ea7c3ae31a3/COLOUR-CULTURE-AND-IDENTITY-INFLUENCE-OF-COLOURS-ON-KERALA-MURAL-ART.pdf Color Culture and Identity: Influence of Colors on Kerala Mural Art.] IJASOS- International E-Journal of Advances in Social Sciences, Vol. I, Issue 3, December 2015 *Poyil, M. (2011). [http://www.jstor.org/stable/44145735 THODIKALAM MURAL PAINTINGS: FEATURES, MEANINGS AND TECHNIQUES]. ''Proceedings of the Indian History Congress,'' ''72'', 1239-1246. *{{Cite book|title=Temple Arts of Kerala: A South Indian Tradition|last=Bernier|first=R. M.|publisher=S. Chand|year=1982|isbn=978-8121901109|location=New Delhi}} ==বাহ‍্যিক সংযোগ== * {{commons category-inline}} 2y3i0832owuie40mqludbvea0rg9ua1 623316 623315 2026-08-04T18:11:34Z AjayDas 12623 added [[Category:কেৰালাৰ সংস্কৃতি]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 623316 wikitext text/x-wiki [[File:Kris mural7.jpg|thumb|right|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]] '''কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলা''' {{en|Kerala mural paintings}} [[কেৰালা]]ৰ হিন্দু পুৰাণৰ আখ্যানসমূহক ফুটাই তোলা এক বিশেষ ধৰণৰ ফ্ৰেছক’ বা ভিত্তিচিত্ৰ। [ভাৰত]]ৰ কেৰালাত থকা প্ৰাচীন মন্দিৰ আৰু প্ৰাসাদসমূহত এই দেৱাল চিত্ৰকলাৰ এক চহকী পৰম্পৰা দেখিবলৈ পোৱা যায়। এই চিত্ৰসমূহ মূলতঃ নৱম শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰৰ। সেই সময়ত এই শিল্পকলাই ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল। এই চিত্ৰসমূহৰ শাস্ত্ৰীয় আধাৰ কেইখনমান সংস্কৃত গ্ৰন্থত পোৱা যায়। সেইসমূহ হ’ল— ''চিত্ৰসূত্ৰম'', পোন্ধৰ শতিকাৰ নাৰায়ণনৰ দ্বাৰা ৰচিত ''তন্ত্ৰসমুচ্চয়'', দ্বাদশ শতিকাৰ ''অভিলাষিতাৰ্থ চিন্তামণি'' আৰু ষোড়শ শতিকাৰ শ্ৰীকুমাৰনৰ দ্বাৰা ৰচিত ''শিল্পৰত্ন''।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Nayar |first=T. S.|last2=Binu |first2=S. |last3=Pushpangadan |first3=P. |date=1999-01-01|title=Uses of Plants and Plant Products in Traditional Indian Mural Paintings |journal=Economic Botany |volume=53 |issue=1 |pages=41–50 |doi=10.1007/BF02860791}}</ref> দেৱাল চিত্ৰত থকা পৌৰাণিক চৰিত্ৰসমূহৰ মূৰ্তিকলা ধ্যানশ্লোকৰ ওপৰত আধাৰিত।<ref name=":1" /> [[File:Vaikom Temple Sreekovil Murals.jpg|thumb|বৈকম মন্দিৰত থকা দেৱাল চিত্ৰ]] [[Thirunadhikkara Cave Temple|থিৰুনাধিক্কৰা গুহা মন্দিৰ]] (বৰ্তমান [[তামিলনাডু]]ৰ অন্তৰ্গত) আৰু তিৰুভাঞ্চিকুলামৰ দেৱাল চিত্ৰসমূহক কেৰালাৰ নিজস্ব শৈলীৰ আটাইতকৈ পুৰণি অৱশেষ বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলাৰ শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শনসমূহৰ ভিতৰত— এট্টুমানুৰৰ [[শিৱ]] মন্দিৰ, [[মত্তনচেৰী প্ৰসাদ]]ৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ দেৱাল চিত্ৰ আৰু [[বডাককুন্নাথ মন্দিৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত। [[File:Thodeekalam mural paintings2.jpg|thumb|upright|কান্নুৰ জিলাৰ থোডী ক্কলাম শিৱ মন্দিৰ]] অন্যান্য সুন্দৰ দেৱাল চিত্ৰসমূহ ত্ৰিকোডীথানম, বৈকম মন্দিৰ, পুণ্ডৰীকাপুৰম, উদয়নাপুৰম, ত্ৰিপ্ৰাংগোড, গুৰুভায়ুৰ, কুমাৰনাল্লুৰ, আয়মানম, [[ত্ৰিশূৰ]]ৰ [[বডাককুন্নাথ]] মন্দিৰ, কান্নুৰৰ থোডী ক্কলাম মন্দিৰ আৰু [[তিৰুৱনন্তপুৰম]]ৰ [[পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ]]ত দেখিবলৈ পোৱা যায়। ইয়াৰ উপৰিও অল্লুৰ, চালাকুডী, কাঞ্জোৰ, এডাপল্লী, ভেচুৰ আৰু মুলাস্থুৰুথীৰ গীৰ্জাসমূহতো দেৱাল চিত্ৰ আছে।<ref>Menachery, ''St. Thomas Christian Encyclopaedia'', II, Trichur, 1973; ''Indian Church History Classics'', Saras, Ollur, 1998</ref> কায়ামকুলামৰ ওচৰৰ [[কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ]] আৰু [[পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]তো এনে চিত্ৰ দেখিবলৈ পোৱা যায়। ড° এম জি শশী ভূষণে তেওঁৰ 'কেৰালাথিলে চুৱৰ চিত্ৰংগল' নামৰ গ্ৰন্থত কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলাক চাৰিটা পৰ্যায়ত বিভক্ত কৰিছে। == পুনৰুজ্জীৱন == কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত দেৱাল চিত্ৰশিল্পীসকল বিভিন্ন শাসকৰ পৃষ্ঠপোষকতাত আছিল। কিন্তু ব্ৰিটিছ শাসনকালত এই শিল্পকলাৰ ব্যাপক ক্ষতিসাধন হয়। আনকি ই বিলুপ্তিৰ গৰাহতো পৰিছিল। ১৯৪৭ চনত ভাৰতৰ স্বাধীনতা লাভৰ পিছত এই পৰম্পৰাৰ পুনৰুজ্জীৱন ঘটে। কেৰালাৰ ডাঙৰ ডাঙৰ মন্দিৰসমূহত এই কাৰ্য আৰম্ভ হয়। কেৰালাৰ ত্ৰিশূৰ জিলাৰ গুৰুভায়ুৰ দেৱস্বম ব’ৰ্ডে 'চেণ্টাৰ ফৰ ষ্টাডী অৱ ম্যুৰেল পেইণ্টিংছ' নামৰ এখন শিক্ষানুষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মাম্মিয়ুৰ কৃষ্ণন কুট্টী নায়াৰ ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰশিক্ষক আছিল। এই প্ৰতিষ্ঠানে পুনৰুজ্জীৱনৰ এই পৰ্যায়টোক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।<ref name=":0" /> একেদৰে কালাডীৰ শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভূমিকাও উল্লেখযোগ্য। এই বিশ্ববিদ্যালয়ত ড° সাজু থুৰুথিলৰ নিৰ্দেশনাত এই কাৰ্য চলিছিল। == পদ্ধতি == পৰম্পৰাগতভাৱে এই চিত্ৰকলাত চাৰিটা ভিন্ন প্ৰক্ৰিয়া জড়িত হৈ থাকে, # মাধ‍্যম প্ৰস্তুতকৰণ ([[গ্ৰেনাইট]] আৰু [[লেটেৰাইট]] দেৱাল) # খচৰা বা আউটলাইন অংকন # ৰং প্ৰয়োগ আৰু # আলংকাৰিক সবিশেষ যোগ কৰা সংস্কৃত গ্ৰন্থসমূহত চিত্ৰশৈলী, বিভিন্ন ৰঙৰ কাৰ্যকাৰিতা, বিভিন্ন ৰঞ্জক পদাৰ্থ মিহলাই প্ৰস্তুত কৰিব পৰা বাঞ্ছনীয় সংমিশ্ৰণ, ৰং লগোৱাৰ বাবে ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতি আৰু বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক উৎসৰ পৰা ৰং প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰণালীৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।<ref name=":0" /> === দেৱাল প্ৰস্তুতকৰণ === দেৱাল প্ৰস্তুত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন পদাৰ্থৰে দেৱালখন প্লাষ্টাৰ কৰাৰ তিনিটা পৰ্যায় জড়িত হৈ থাকে। # ১:২ অনুপাতত চূণ আৰু পৰিষ্কাৰ বালিৰ মিশ্ৰণৰ প্লাষ্টাৰ। # ১:২ অনুপাতত চূণ আৰু বালি, আৰু কপাহৰ (''Gossypium herbaceum'') মিশ্ৰণৰ প্লাষ্টাৰ। দেৱালখনক জিলিকি থকা বগা ৰূপ দিবলৈ কপাহ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। # পোৰা চূণ আৰু অতি কোমল ডাবৰ পানীৰ মিশ্ৰণৰ ২৫-৩০ বাৰ প্ৰলেপ বা ৱাছ।<ref name=":1" /> === ৰং প্ৰস্তুতকৰণ === পৰম্পৰাগত দেৱাল চিত্ৰত কেৱল 'পঞ্চবৰ্ণ' (পাঁচটা ৰং) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, অৰ্থাৎ ৰঙা, হালধীয়া, সেউজীয়া, ক’লা আৰু বগা।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Mini|first=P. V.|date=2010|title=Preparation techniques of pigments for traditional mural paintings of Kerala|url=http://nopr.niscair.res.in/handle/123456789/10308|journal=Indian Journal of Traditional Knowledge|volume=9 |issue=4 |language=en-US|issn=0975-1068}}</ref> ইয়াত বগা ৰঙটো দেৱালখনৰ নিজা ৰং আছিল। ৰংসমূহ উদ্ভিদ আৰু খনিজ ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা হয়। ৰঙা ৰং ৰঙা লেটেৰাইট মাটিৰ পৰা, হালধীয়া ৰং হালধীয়া লেটেৰাইট মাটিৰ পৰা, বগা ৰং চূণশিলৰ পৰা আৰু ক’লা ৰং চাকিৰ ছাই বা কাজলৰ পৰা আহৰণ কৰা হয়। নীল গছৰ (''Indigofera tinctoria'') পাত চেপি তাৰ ৰস শুকুৱাই লোৱা হয় আৰু সেউজীয়া ৰং পাবলৈ ইয়াক ''Eravikkara (Garcinia morella)''-ৰ সৈতে মিহলাই ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ৰং মিহলাবলৈ কাঠৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু বাইণ্ডিং মিডিয়া বা আঠা হিচাপে ডাবৰ পানী আৰু নিম গছৰ (''Azadirachta indica'') ৰস ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name=":1" /> ধৰ্মীয় শাস্ত্ৰত বৰ্ণনা কৰা অনুসৰি দেৱাল চিত্ৰৰ চৰিত্ৰসমূহক সিহঁতৰ গুণ বা বৈশিষ্ট্য অনুসৰি ৰং কৰা হয়। আধ্যাত্মিক, ঐশ্বৰিক আৰু ধাৰ্মিক চৰিত্ৰসমূহক (সাত্বিক) সেউজীয়া ৰঙৰ বিভিন্ন শেডত চিত্ৰিত কৰা হয়। ক্ষমতা আৰু পাৰ্থিৱ সম্পত্তিৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত চৰিত্ৰসমূহক (ৰাজসিক) ৰঙাৰ পৰা সোনালী হালধীয়া ৰঙৰ শেডত অঁকা হয়। অসুৰ, দুষ্ট আৰু নীচ চৰিত্ৰসমূহক (তামসিক) সাধাৰণতে বগা বা ক’লা ৰঙেৰে অংকন কৰা হয়।<ref name=":1" /> ==তথ‍্য উৎস== {{reflist}} ==অধিক সমল== *{{cite book |author=Kossak, Steven | title= ''Indian court painting, 16th-19th century.'' | location=New York | publisher=The Metropolitan Museum of Art | year=1997| isbn=978-0870997839 | url= http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/12335/rec/74}} (see index: p.&nbsp;148-152) *Sandhya Ravi (2015), [https://www.researchgate.net/profile/Sandhya_Ravi4/publication/288854646_COLOUR_CULTURE_AND_IDENTITY_INFLUENCE_OF_COLOURS_ON_KERALA_MURAL_ART/links/56b060ef08ae9ea7c3ae31a3/COLOUR-CULTURE-AND-IDENTITY-INFLUENCE-OF-COLOURS-ON-KERALA-MURAL-ART.pdf Color Culture and Identity: Influence of Colors on Kerala Mural Art.] IJASOS- International E-Journal of Advances in Social Sciences, Vol. I, Issue 3, December 2015 *Poyil, M. (2011). [http://www.jstor.org/stable/44145735 THODIKALAM MURAL PAINTINGS: FEATURES, MEANINGS AND TECHNIQUES]. ''Proceedings of the Indian History Congress,'' ''72'', 1239-1246. *{{Cite book|title=Temple Arts of Kerala: A South Indian Tradition|last=Bernier|first=R. M.|publisher=S. Chand|year=1982|isbn=978-8121901109|location=New Delhi}} ==বাহ‍্যিক সংযোগ== * {{commons category-inline}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংস্কৃতি]] mnh6xkkyn60jfoailrj9d0jnt534m3s 623317 623316 2026-08-04T18:13:44Z AjayDas 12623 added [[Category:চিত্ৰকলা]] using [[WP:HC|HotCat]] 623317 wikitext text/x-wiki [[File:Kris mural7.jpg|thumb|right|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]] '''কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলা''' {{en|Kerala mural paintings}} [[কেৰালা]]ৰ হিন্দু পুৰাণৰ আখ্যানসমূহক ফুটাই তোলা এক বিশেষ ধৰণৰ ফ্ৰেছক’ বা ভিত্তিচিত্ৰ। [ভাৰত]]ৰ কেৰালাত থকা প্ৰাচীন মন্দিৰ আৰু প্ৰাসাদসমূহত এই দেৱাল চিত্ৰকলাৰ এক চহকী পৰম্পৰা দেখিবলৈ পোৱা যায়। এই চিত্ৰসমূহ মূলতঃ নৱম শতিকাৰ পৰা দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰৰ। সেই সময়ত এই শিল্পকলাই ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল। এই চিত্ৰসমূহৰ শাস্ত্ৰীয় আধাৰ কেইখনমান সংস্কৃত গ্ৰন্থত পোৱা যায়। সেইসমূহ হ’ল— ''চিত্ৰসূত্ৰম'', পোন্ধৰ শতিকাৰ নাৰায়ণনৰ দ্বাৰা ৰচিত ''তন্ত্ৰসমুচ্চয়'', দ্বাদশ শতিকাৰ ''অভিলাষিতাৰ্থ চিন্তামণি'' আৰু ষোড়শ শতিকাৰ শ্ৰীকুমাৰনৰ দ্বাৰা ৰচিত ''শিল্পৰত্ন''।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Nayar |first=T. S.|last2=Binu |first2=S. |last3=Pushpangadan |first3=P. |date=1999-01-01|title=Uses of Plants and Plant Products in Traditional Indian Mural Paintings |journal=Economic Botany |volume=53 |issue=1 |pages=41–50 |doi=10.1007/BF02860791}}</ref> দেৱাল চিত্ৰত থকা পৌৰাণিক চৰিত্ৰসমূহৰ মূৰ্তিকলা ধ্যানশ্লোকৰ ওপৰত আধাৰিত।<ref name=":1" /> [[File:Vaikom Temple Sreekovil Murals.jpg|thumb|বৈকম মন্দিৰত থকা দেৱাল চিত্ৰ]] [[Thirunadhikkara Cave Temple|থিৰুনাধিক্কৰা গুহা মন্দিৰ]] (বৰ্তমান [[তামিলনাডু]]ৰ অন্তৰ্গত) আৰু তিৰুভাঞ্চিকুলামৰ দেৱাল চিত্ৰসমূহক কেৰালাৰ নিজস্ব শৈলীৰ আটাইতকৈ পুৰণি অৱশেষ বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলাৰ শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শনসমূহৰ ভিতৰত— এট্টুমানুৰৰ [[শিৱ]] মন্দিৰ, [[মত্তনচেৰী প্ৰসাদ]]ৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ দেৱাল চিত্ৰ আৰু [[বডাককুন্নাথ মন্দিৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত। [[File:Thodeekalam mural paintings2.jpg|thumb|upright|কান্নুৰ জিলাৰ থোডী ক্কলাম শিৱ মন্দিৰ]] অন্যান্য সুন্দৰ দেৱাল চিত্ৰসমূহ ত্ৰিকোডীথানম, বৈকম মন্দিৰ, পুণ্ডৰীকাপুৰম, উদয়নাপুৰম, ত্ৰিপ্ৰাংগোড, গুৰুভায়ুৰ, কুমাৰনাল্লুৰ, আয়মানম, [[ত্ৰিশূৰ]]ৰ [[বডাককুন্নাথ]] মন্দিৰ, কান্নুৰৰ থোডী ক্কলাম মন্দিৰ আৰু [[তিৰুৱনন্তপুৰম]]ৰ [[পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ]]ত দেখিবলৈ পোৱা যায়। ইয়াৰ উপৰিও অল্লুৰ, চালাকুডী, কাঞ্জোৰ, এডাপল্লী, ভেচুৰ আৰু মুলাস্থুৰুথীৰ গীৰ্জাসমূহতো দেৱাল চিত্ৰ আছে।<ref>Menachery, ''St. Thomas Christian Encyclopaedia'', II, Trichur, 1973; ''Indian Church History Classics'', Saras, Ollur, 1998</ref> কায়ামকুলামৰ ওচৰৰ [[কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ]] আৰু [[পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]তো এনে চিত্ৰ দেখিবলৈ পোৱা যায়। ড° এম জি শশী ভূষণে তেওঁৰ 'কেৰালাথিলে চুৱৰ চিত্ৰংগল' নামৰ গ্ৰন্থত কেৰালাৰ দেৱাল চিত্ৰকলাক চাৰিটা পৰ্যায়ত বিভক্ত কৰিছে। == পুনৰুজ্জীৱন == কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত দেৱাল চিত্ৰশিল্পীসকল বিভিন্ন শাসকৰ পৃষ্ঠপোষকতাত আছিল। কিন্তু ব্ৰিটিছ শাসনকালত এই শিল্পকলাৰ ব্যাপক ক্ষতিসাধন হয়। আনকি ই বিলুপ্তিৰ গৰাহতো পৰিছিল। ১৯৪৭ চনত ভাৰতৰ স্বাধীনতা লাভৰ পিছত এই পৰম্পৰাৰ পুনৰুজ্জীৱন ঘটে। কেৰালাৰ ডাঙৰ ডাঙৰ মন্দিৰসমূহত এই কাৰ্য আৰম্ভ হয়। কেৰালাৰ ত্ৰিশূৰ জিলাৰ গুৰুভায়ুৰ দেৱস্বম ব’ৰ্ডে 'চেণ্টাৰ ফৰ ষ্টাডী অৱ ম্যুৰেল পেইণ্টিংছ' নামৰ এখন শিক্ষানুষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মাম্মিয়ুৰ কৃষ্ণন কুট্টী নায়াৰ ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰশিক্ষক আছিল। এই প্ৰতিষ্ঠানে পুনৰুজ্জীৱনৰ এই পৰ্যায়টোক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।<ref name=":0" /> একেদৰে কালাডীৰ শ্ৰী শংকৰাচাৰ্য সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভূমিকাও উল্লেখযোগ্য। এই বিশ্ববিদ্যালয়ত ড° সাজু থুৰুথিলৰ নিৰ্দেশনাত এই কাৰ্য চলিছিল। == পদ্ধতি == পৰম্পৰাগতভাৱে এই চিত্ৰকলাত চাৰিটা ভিন্ন প্ৰক্ৰিয়া জড়িত হৈ থাকে, # মাধ‍্যম প্ৰস্তুতকৰণ ([[গ্ৰেনাইট]] আৰু [[লেটেৰাইট]] দেৱাল) # খচৰা বা আউটলাইন অংকন # ৰং প্ৰয়োগ আৰু # আলংকাৰিক সবিশেষ যোগ কৰা সংস্কৃত গ্ৰন্থসমূহত চিত্ৰশৈলী, বিভিন্ন ৰঙৰ কাৰ্যকাৰিতা, বিভিন্ন ৰঞ্জক পদাৰ্থ মিহলাই প্ৰস্তুত কৰিব পৰা বাঞ্ছনীয় সংমিশ্ৰণ, ৰং লগোৱাৰ বাবে ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতি আৰু বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক উৎসৰ পৰা ৰং প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰণালীৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।<ref name=":0" /> === দেৱাল প্ৰস্তুতকৰণ === দেৱাল প্ৰস্তুত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন পদাৰ্থৰে দেৱালখন প্লাষ্টাৰ কৰাৰ তিনিটা পৰ্যায় জড়িত হৈ থাকে। # ১:২ অনুপাতত চূণ আৰু পৰিষ্কাৰ বালিৰ মিশ্ৰণৰ প্লাষ্টাৰ। # ১:২ অনুপাতত চূণ আৰু বালি, আৰু কপাহৰ (''Gossypium herbaceum'') মিশ্ৰণৰ প্লাষ্টাৰ। দেৱালখনক জিলিকি থকা বগা ৰূপ দিবলৈ কপাহ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। # পোৰা চূণ আৰু অতি কোমল ডাবৰ পানীৰ মিশ্ৰণৰ ২৫-৩০ বাৰ প্ৰলেপ বা ৱাছ।<ref name=":1" /> === ৰং প্ৰস্তুতকৰণ === পৰম্পৰাগত দেৱাল চিত্ৰত কেৱল 'পঞ্চবৰ্ণ' (পাঁচটা ৰং) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, অৰ্থাৎ ৰঙা, হালধীয়া, সেউজীয়া, ক’লা আৰু বগা।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Mini|first=P. V.|date=2010|title=Preparation techniques of pigments for traditional mural paintings of Kerala|url=http://nopr.niscair.res.in/handle/123456789/10308|journal=Indian Journal of Traditional Knowledge|volume=9 |issue=4 |language=en-US|issn=0975-1068}}</ref> ইয়াত বগা ৰঙটো দেৱালখনৰ নিজা ৰং আছিল। ৰংসমূহ উদ্ভিদ আৰু খনিজ ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা হয়। ৰঙা ৰং ৰঙা লেটেৰাইট মাটিৰ পৰা, হালধীয়া ৰং হালধীয়া লেটেৰাইট মাটিৰ পৰা, বগা ৰং চূণশিলৰ পৰা আৰু ক’লা ৰং চাকিৰ ছাই বা কাজলৰ পৰা আহৰণ কৰা হয়। নীল গছৰ (''Indigofera tinctoria'') পাত চেপি তাৰ ৰস শুকুৱাই লোৱা হয় আৰু সেউজীয়া ৰং পাবলৈ ইয়াক ''Eravikkara (Garcinia morella)''-ৰ সৈতে মিহলাই ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ৰং মিহলাবলৈ কাঠৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু বাইণ্ডিং মিডিয়া বা আঠা হিচাপে ডাবৰ পানী আৰু নিম গছৰ (''Azadirachta indica'') ৰস ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name=":1" /> ধৰ্মীয় শাস্ত্ৰত বৰ্ণনা কৰা অনুসৰি দেৱাল চিত্ৰৰ চৰিত্ৰসমূহক সিহঁতৰ গুণ বা বৈশিষ্ট্য অনুসৰি ৰং কৰা হয়। আধ্যাত্মিক, ঐশ্বৰিক আৰু ধাৰ্মিক চৰিত্ৰসমূহক (সাত্বিক) সেউজীয়া ৰঙৰ বিভিন্ন শেডত চিত্ৰিত কৰা হয়। ক্ষমতা আৰু পাৰ্থিৱ সম্পত্তিৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত চৰিত্ৰসমূহক (ৰাজসিক) ৰঙাৰ পৰা সোনালী হালধীয়া ৰঙৰ শেডত অঁকা হয়। অসুৰ, দুষ্ট আৰু নীচ চৰিত্ৰসমূহক (তামসিক) সাধাৰণতে বগা বা ক’লা ৰঙেৰে অংকন কৰা হয়।<ref name=":1" /> ==তথ‍্য উৎস== {{reflist}} ==অধিক সমল== *{{cite book |author=Kossak, Steven | title= ''Indian court painting, 16th-19th century.'' | location=New York | publisher=The Metropolitan Museum of Art | year=1997| isbn=978-0870997839 | url= http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/12335/rec/74}} (see index: p.&nbsp;148-152) *Sandhya Ravi (2015), [https://www.researchgate.net/profile/Sandhya_Ravi4/publication/288854646_COLOUR_CULTURE_AND_IDENTITY_INFLUENCE_OF_COLOURS_ON_KERALA_MURAL_ART/links/56b060ef08ae9ea7c3ae31a3/COLOUR-CULTURE-AND-IDENTITY-INFLUENCE-OF-COLOURS-ON-KERALA-MURAL-ART.pdf Color Culture and Identity: Influence of Colors on Kerala Mural Art.] IJASOS- International E-Journal of Advances in Social Sciences, Vol. I, Issue 3, December 2015 *Poyil, M. (2011). [http://www.jstor.org/stable/44145735 THODIKALAM MURAL PAINTINGS: FEATURES, MEANINGS AND TECHNIQUES]. ''Proceedings of the Indian History Congress,'' ''72'', 1239-1246. *{{Cite book|title=Temple Arts of Kerala: A South Indian Tradition|last=Bernier|first=R. M.|publisher=S. Chand|year=1982|isbn=978-8121901109|location=New Delhi}} ==বাহ‍্যিক সংযোগ== * {{commons category-inline}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংস্কৃতি]] [[শ্ৰেণী:চিত্ৰকলা]] 7h6c9ug00ptbysja29t9esgif31cf21 1 138365 623320 2026-08-05T02:02:59Z AjayDas 12623 /* শিৰোনাম */ নতুন অনুচ্ছেদ 623320 wikitext text/x-wiki == শিৰোনাম == মালাবাৰ ডাঙৰ ফুটুকীয়া জহামাল শুদ্ধ। ইয়াত spotted মানে ফুটুকীয়া চিন আৰু civet মানে জহামাল।- [[সদস্য:AjayDas|AjayDas]] ([[সদস্য বাৰ্তা:AjayDas|বাৰ্তা]]) 02:02, 5 August 2026 (ইউ.টি.চি.) 0lwa538g10yh6pt9lytyh8yth55a7px 4 138366 623321 2026-08-05T02:14:17Z Nayan j Nath 15159 নতুন পৃষ্ঠা: {{পদকতালিকা |Title1= এই মাহৰ ৱিকিমিডিয়ান |File1=Barnstar mex gold.png |User1=[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|কুমুদ ঘোষ]] |Title2=প্ৰতিভাবান ন-সম্পাদকৰ পদক |File2=New editor delivery.png |User2=[[সদস্য:|]] }} 623321 wikitext text/x-wiki {{পদকতালিকা |Title1= এই মাহৰ ৱিকিমিডিয়ান |File1=Barnstar mex gold.png |User1=[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|কুমুদ ঘোষ]] |Title2=প্ৰতিভাবান ন-সম্পাদকৰ পদক |File2=New editor delivery.png |User2=[[সদস্য:|সদস্য:]] }} 347zprx07t49xfzncy4oyxuhwn94w7c 623322 623321 2026-08-05T02:18:14Z Nayan j Nath 15159 623322 wikitext text/x-wiki {{পদকতালিকা |Title1= এই মাহৰ ৱিকিমিডিয়ান |File1=Barnstar mex gold.png |User1=[[সদস্য:কুমুদ ঘোষ|কুমুদ ঘোষ]] }} qluy77fuuxd09kdct3eo0piiwx5vu0t 0 138367 623323 2026-08-05T03:01:09Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623323 wikitext text/x-wiki {{infobox museum | name= চেগুন সংগ্ৰহালয় | image = Nilambur Teak Museum 03957.JPG | coordinates = {{coord|11.30010|76.25047|format=dms|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} }} [[File:NilamburTeak.jpg|thumb|right|১৯১৭ চনত নীলাম্বুৰ চেগুন খেতি]] '''চেগুন সংগ্ৰহালয়''' {{en|Teak Museum}} [[South India|দক্ষিণ ভাৰত]]ৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ [[মালাপুৰম জিলা]]ৰ [[Nilambur|নীলাম্বুৰ]] চহৰৰপৰা ৬ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত।<ref>{{Cite web |url=https://kfri.res.in |title=Teak Museum {{!}} KFRI |website=www.kfri.res.in |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://keralatourism.org |title=Teak Museum at Nilambur, Malappuram |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref> ভাৰতত প্ৰাকৃতিকভাৱে চেগুন গছ পোৱা যায় আৰু ইয়াৰ প্ৰধান অৰণ্যসমূহ কেৰালাত আছে।<ref>{{cite web |url=http://kfri.org |title=Teak Museum |publisher=Kerala Forest Research Institute |access-date=2006-10-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060928001233/http://kfri.org |archive-date = 2006-09-28}}</ref> এই সংগ্ৰহালয়টো বিশ্বৰ প্ৰথমটো চেগুন সংগ্ৰহালয়। মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীৰ পুৰণি প্ৰশাসনিক নথি-পত্ৰ অনুসৰি তদানীন্তন মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীৰ চৰকাৰৰ মালিকানাধীন আটাইতকয়ে উল্লেখযোগ্য চেগুন খেতিখন ১৮৪৪ চনত নীলাম্বুৰত কৰা হৈছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://tamildigitallibrary.in |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63}}</ref> এই দুমহলীয়া সংগ্ৰহালয় ভৱনটো কেৰালা বন গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানে (Kerala Forest Research Institute) পৰিচালনা কৰে। প্ৰদৰ্শনীসমূহত চেগুন কাঠৰ ব্যৱহাৰ আৰু ইয়াৰ বিভিন্ন দিশৰ বিশদ তথ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। সংগ্ৰহালয়টোৱে ঐতিহাসিক, কলাত্মক আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰপৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ জ্ঞান প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite web |url=http://malappuram.net |title=Nilambur(Forest area) - Teak Museum |publisher=Malappuram.net |access-date=2006-10-13 }}</ref> এই অঞ্চলটোৰ বাবে চেগুনৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব থকাৰ বাবে ১৯৯৫ চনত কেৰালা বন গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানৰ চৌহদত এই সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰা হৈছিল। ব্ৰিটিছসকলে ১৯২০-ৰ দশকত নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ প্ৰথম চেগুন খেতি আৰম্ভ কৰিছিল।<ref>{{citation |title=Museums of Kerala - Teak Museum, Nilambur |publisher=Indiatourism.com }}</ref>[[File:Teak (Tectona grandis) flowers in Anantgiri, AP W2 IMG 8807.jpg|thumb|চেগুনৰ ফুল]] [[File:Teak Museum, Nilambur.jpg|thumbnail|কেকটাছ সংগ্ৰহ]] == দৰ্শনৰ সময় == প্ৰতি সোমবাৰে সাপ্তাহিক বন্ধৰ দিনটোক বাদ দি দৰ্শনাৰ্থীসকলে সকলো দিনতে ৰাতিপুৱা ১০.০০ বজাৰপৰা আবেলি ৪ বজাৰ ভিতৰত ইয়াত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে। আটাইতকয়ে ওচৰৰ ৰেল ষ্টেচনটো নীলাম্বুৰত অৱস্থিত । ইয়াৰ পৰা চেগুন সংগ্ৰহালয়লৈ দূৰত্ব প্ৰায় ৩ কিলোমিটাৰ। নিকটৱৰ্তী বিমানবন্দৰটো হ’ল কৰিপুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ। এই বন্দৰ মালাপুৰমৰপৰা প্ৰায় ৩৬ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite web |url=http://keralatourism.org |title=Teak Museum, Nilambur |publisher=Keralatourism.org |access-date=2006-10-13 }}</ref> == টোকা == <references/> == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery> File:Nilambur Teak Garden.jpg|চেগুন সংগ্ৰহালয় File:Nilambur Teak Garden.jpg|প্ৰকৃতি উদ্যান File:Nilambur Teak Garden 3.jpg|সংগ্ৰহালয়ৰ পিছফালে File:Nilambur Teak Garden.2.jpg|চতুৰ্থ উদ্যান File:Nilambur Teak Garden.2.jpg|চতুৰ্থ উদ্যানৰ ভিতৰভাগ </gallery> == বাহ্যিক সংযোগ == {{commons category|Teak Museum Nilambur|চেগুন সংগ্ৰহালয়}} * [http://kfri.org কেৰালা বন গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান - চেগুন সংগ্ৰহালয় - ফটোগ্ৰাফ অন্তৰ্ভুক্ত] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928001233/http://kfri.org |date=28 September 2006 }} * [http://nilambur.com চেগুন সংগ্ৰহালয় আৰু খেতি - ফটো] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150806011443/http://nilambur.com |date=6 August 2015 }} 291e4in7isdxgnx408cqzb3337i35x3 623324 623323 2026-08-05T03:01:36Z AjayDas 12623 added [[Category:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] using [[WP:HC|HotCat]] 623324 wikitext text/x-wiki {{infobox museum | name= চেগুন সংগ্ৰহালয় | image = Nilambur Teak Museum 03957.JPG | coordinates = {{coord|11.30010|76.25047|format=dms|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} }} [[File:NilamburTeak.jpg|thumb|right|১৯১৭ চনত নীলাম্বুৰ চেগুন খেতি]] '''চেগুন সংগ্ৰহালয়''' {{en|Teak Museum}} [[South India|দক্ষিণ ভাৰত]]ৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ [[মালাপুৰম জিলা]]ৰ [[Nilambur|নীলাম্বুৰ]] চহৰৰপৰা ৬ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত।<ref>{{Cite web |url=https://kfri.res.in |title=Teak Museum {{!}} KFRI |website=www.kfri.res.in |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://keralatourism.org |title=Teak Museum at Nilambur, Malappuram |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref> ভাৰতত প্ৰাকৃতিকভাৱে চেগুন গছ পোৱা যায় আৰু ইয়াৰ প্ৰধান অৰণ্যসমূহ কেৰালাত আছে।<ref>{{cite web |url=http://kfri.org |title=Teak Museum |publisher=Kerala Forest Research Institute |access-date=2006-10-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060928001233/http://kfri.org |archive-date = 2006-09-28}}</ref> এই সংগ্ৰহালয়টো বিশ্বৰ প্ৰথমটো চেগুন সংগ্ৰহালয়। মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীৰ পুৰণি প্ৰশাসনিক নথি-পত্ৰ অনুসৰি তদানীন্তন মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীৰ চৰকাৰৰ মালিকানাধীন আটাইতকয়ে উল্লেখযোগ্য চেগুন খেতিখন ১৮৪৪ চনত নীলাম্বুৰত কৰা হৈছিল।<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://tamildigitallibrary.in |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63}}</ref> এই দুমহলীয়া সংগ্ৰহালয় ভৱনটো কেৰালা বন গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানে (Kerala Forest Research Institute) পৰিচালনা কৰে। প্ৰদৰ্শনীসমূহত চেগুন কাঠৰ ব্যৱহাৰ আৰু ইয়াৰ বিভিন্ন দিশৰ বিশদ তথ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। সংগ্ৰহালয়টোৱে ঐতিহাসিক, কলাত্মক আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰপৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ জ্ঞান প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite web |url=http://malappuram.net |title=Nilambur(Forest area) - Teak Museum |publisher=Malappuram.net |access-date=2006-10-13 }}</ref> এই অঞ্চলটোৰ বাবে চেগুনৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব থকাৰ বাবে ১৯৯৫ চনত কেৰালা বন গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানৰ চৌহদত এই সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰা হৈছিল। ব্ৰিটিছসকলে ১৯২০-ৰ দশকত নীলাম্বুৰত বিশ্বৰ প্ৰথম চেগুন খেতি আৰম্ভ কৰিছিল।<ref>{{citation |title=Museums of Kerala - Teak Museum, Nilambur |publisher=Indiatourism.com }}</ref>[[File:Teak (Tectona grandis) flowers in Anantgiri, AP W2 IMG 8807.jpg|thumb|চেগুনৰ ফুল]] [[File:Teak Museum, Nilambur.jpg|thumbnail|কেকটাছ সংগ্ৰহ]] == দৰ্শনৰ সময় == প্ৰতি সোমবাৰে সাপ্তাহিক বন্ধৰ দিনটোক বাদ দি দৰ্শনাৰ্থীসকলে সকলো দিনতে ৰাতিপুৱা ১০.০০ বজাৰপৰা আবেলি ৪ বজাৰ ভিতৰত ইয়াত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে। আটাইতকয়ে ওচৰৰ ৰেল ষ্টেচনটো নীলাম্বুৰত অৱস্থিত । ইয়াৰ পৰা চেগুন সংগ্ৰহালয়লৈ দূৰত্ব প্ৰায় ৩ কিলোমিটাৰ। নিকটৱৰ্তী বিমানবন্দৰটো হ’ল কৰিপুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ। এই বন্দৰ মালাপুৰমৰপৰা প্ৰায় ৩৬ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite web |url=http://keralatourism.org |title=Teak Museum, Nilambur |publisher=Keralatourism.org |access-date=2006-10-13 }}</ref> == টোকা == <references/> == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery> File:Nilambur Teak Garden.jpg|চেগুন সংগ্ৰহালয় File:Nilambur Teak Garden.jpg|প্ৰকৃতি উদ্যান File:Nilambur Teak Garden 3.jpg|সংগ্ৰহালয়ৰ পিছফালে File:Nilambur Teak Garden.2.jpg|চতুৰ্থ উদ্যান File:Nilambur Teak Garden.2.jpg|চতুৰ্থ উদ্যানৰ ভিতৰভাগ </gallery> == বাহ্যিক সংযোগ == {{commons category|Teak Museum Nilambur|চেগুন সংগ্ৰহালয়}} * [http://kfri.org কেৰালা বন গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান - চেগুন সংগ্ৰহালয় - ফটোগ্ৰাফ অন্তৰ্ভুক্ত] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928001233/http://kfri.org |date=28 September 2006 }} * [http://nilambur.com চেগুন সংগ্ৰহালয় আৰু খেতি - ফটো] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150806011443/http://nilambur.com |date=6 August 2015 }} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] 5zdo9dogi6onjer85kimqx1frl27w3p 14 138368 623325 2026-08-05T03:01:51Z AjayDas 12623 Created blank page 623325 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 623326 623325 2026-08-05T03:02:15Z AjayDas 12623 added [[Category:ভাৰতৰ সংগ্ৰহালয়]] using [[WP:HC|HotCat]] 623326 wikitext text/x-wiki [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ সংগ্ৰহালয়]] ior8o667sre80yyx65fb3a8cx2csh0c 623327 623326 2026-08-05T03:12:11Z AjayDas 12623 added [[Category:কেৰালা পৰ্যটন]] using [[WP:HC|HotCat]] 623327 wikitext text/x-wiki [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ সংগ্ৰহালয়]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা পৰ্যটন]] 6wem1bm7az5oh2pax3l1yolfp5itefm 0 138369 623328 2026-08-05T03:13:38Z AjayDas 12623 [[চেগুন সংগ্ৰহালয়]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623328 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[চেগুন সংগ্ৰহালয়]] sav82pcvz02u70riu1321rsvpy2iwfo 4 138370 623329 2026-08-05T03:20:25Z Nayan j Nath 15159 নতুন পৃষ্ঠা: * অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত লেখাৰ সংখ্যা '''[[বিশেষ:পৰিসংখ্যা|২৪,৫৪৪]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউৎসত উপলভ্য গ্ৰন্থৰ সংখ্যা '''[[:s:as:শ্ৰেণী:সূচী|৮৬১]]''' খনলৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱি... 623329 wikitext text/x-wiki * অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত লেখাৰ সংখ্যা '''[[বিশেষ:পৰিসংখ্যা|২৪,৫৪৪]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউৎসত উপলভ্য গ্ৰন্থৰ সংখ্যা '''[[:s:as:শ্ৰেণী:সূচী|৮৬১]]''' খনলৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউদ্ধৃতিত লেখাৰ সংখ্যা '''[[:q:as:বিশেষ:পৰিসংখ্যা|১৩৩৯]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। t9ig33nsam3fcbzeqf2ri5hlkldrkkf 623330 623329 2026-08-05T03:20:56Z Nayan j Nath 15159 623330 wikitext text/x-wiki * অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত লেখাৰ সংখ্যা '''[[বিশেষ:পৰিসংখ্যা|২৪,৮৮০]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউৎসত উপলভ্য গ্ৰন্থৰ সংখ্যা '''[[:s:as:শ্ৰেণী:সূচী|৮৬১]]''' খনলৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউদ্ধৃতিত লেখাৰ সংখ্যা '''[[:q:as:বিশেষ:পৰিসংখ্যা|১৩৩৯]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। pa6nibaorafh9r9yu3xzpzm6gln6d4y 623333 623330 2026-08-05T03:23:55Z Nayan j Nath 15159 623333 wikitext text/x-wiki * অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত লেখাৰ সংখ্যা '''[[বিশেষ:পৰিসংখ্যা|২৪,৮৮০]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউৎসত উপলভ্য গ্ৰন্থৰ সংখ্যা '''[[:s:as:শ্ৰেণী:সূচী|৮৬১]]''' খনলৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউদ্ধৃতিত লেখাৰ সংখ্যা '''[[:q:as:বিশেষ:পৰিসংখ্যা|১,৩৪৫]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। hnq9tb2kz4pdbcb2xy5bfyqhq5bqxsc 623340 623333 2026-08-05T03:28:45Z Nayan j Nath 15159 623340 wikitext text/x-wiki * অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত লেখাৰ সংখ্যা '''[[বিশেষ:পৰিসংখ্যা|২৪,৮৮০]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউৎসত উপলভ্য গ্ৰন্থৰ সংখ্যা '''[[:s:as:শ্ৰেণী:সূচী|৮৬১]]''' খনলৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউদ্ধৃতিত লেখাৰ সংখ্যা '''[[:q:as:বিশেষ:পৰিসংখ্যা|১,৩৪৫]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। *যোৱা ১০, ১১ আৰু ১২ জুলাই তাৰিখে হায়দৰাবাদৰ IIIT Campus-ত অনুষ্ঠিত হৈ যোৱা ট্ৰেইন দ্য ট্ৰেইনাৰ আৱাসিক কৰ্মশালা(Train the Trainer (TTT) Workshop)-ত অসমীয়া ৱিকিমিডিয়াৰ হৈ [[User:|জ্যোতি চিৰিং]] আৰু [[User:|কন্দৰ্পজিৎ কল্লোলে]] অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ অসমৰ ৱিকিমিডিয়া সমাজৰ হৈ মই আৰু কন্দৰ্পই ey8q1kewn9pbwm77onem5oqd9x1lx2c 623342 623340 2026-08-05T03:29:56Z Nayan j Nath 15159 623342 wikitext text/x-wiki * অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত লেখাৰ সংখ্যা '''[[বিশেষ:পৰিসংখ্যা|২৪,৮৮০]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউৎসত উপলভ্য গ্ৰন্থৰ সংখ্যা '''[[:s:as:শ্ৰেণী:সূচী|৮৬১]]''' খনলৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউদ্ধৃতিত লেখাৰ সংখ্যা '''[[:q:as:বিশেষ:পৰিসংখ্যা|১,৩৪৫]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। *যোৱা ১০, ১১ আৰু ১২ জুলাই তাৰিখে হায়দৰাবাদৰ IIIT Campus-ত অনুষ্ঠিত হৈ যোৱা ট্ৰেইন দ্য ট্ৰেইনাৰ আৱাসিক কৰ্মশালা(Train the Trainer (TTT) Workshop)-ত অসমীয়া ৱিকিমিডিয়াৰ হৈ [[User:Jyoti Chiring|জ্যোতি চিৰিং]] আৰু [[User:Kandarpajit Kallol|কন্দৰ্পজিৎ কল্লোলে]] অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ অসমৰ ৱিকিমিডিয়া সমাজৰ হৈ মই আৰু কন্দৰ্পই d3chg3ll7879ob2jmfoll0i8mrqhuxb 623359 623342 2026-08-05T03:57:10Z Nayan j Nath 15159 623359 wikitext text/x-wiki * অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত লেখাৰ সংখ্যা '''[[বিশেষ:পৰিসংখ্যা|২৪,৮৮০]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউৎসত উপলভ্য গ্ৰন্থৰ সংখ্যা '''[[:s:as:শ্ৰেণী:সূচী|৮৬১]]''' খনলৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউদ্ধৃতিত লেখাৰ সংখ্যা '''[[:q:as:বিশেষ:পৰিসংখ্যা|১,৩৪৫]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। *যোৱা ১০, ১১ আৰু ১২ জুলাই তাৰিখে হায়দৰাবাদৰ IIIT Campus-ত অনুষ্ঠিত হৈ যোৱা ট্ৰেইন দ্য ট্ৰেইনাৰ আৱাসিক কৰ্মশালা(Train the Trainer (TTT) Workshop)-ত অসমীয়া ৱিকিমিডিয়াৰ হৈ [[User:Jyoti Chiring|জ্যোতি চিৰিং]] আৰু [[User:Kandarpajit Kallol|কন্দৰ্পজিৎ কল্লোলে]] অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ অসমৰ ৱিকিমিডিয়া সমাজৰ হৈ মই আৰু কন্দৰ্পই [[File:Manjari Ganguly presenting a session on Day 3 at OKI TTT 2026.jpg|350px|centre]] h7hip1ldfjao7rf0tb41trq8dmdb5ui 623360 623359 2026-08-05T03:57:51Z Nayan j Nath 15159 623360 wikitext text/x-wiki * অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত লেখাৰ সংখ্যা '''[[বিশেষ:পৰিসংখ্যা|২৪,৮৮০]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউৎসত উপলভ্য গ্ৰন্থৰ সংখ্যা '''[[:s:as:শ্ৰেণী:সূচী|৮৬১]]''' খনলৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউদ্ধৃতিত লেখাৰ সংখ্যা '''[[:q:as:বিশেষ:পৰিসংখ্যা|১,৩৪৫]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। *যোৱা ১০, ১১ আৰু ১২ জুলাই তাৰিখে হায়দৰাবাদৰ IIIT Campus-ত অনুষ্ঠিত হৈ যোৱা ট্ৰেইন দ্য ট্ৰেইনাৰ আৱাসিক কৰ্মশালা(Train the Trainer (TTT) Workshop)-ত অসমীয়া ৱিকিমিডিয়াৰ হৈ [[User:Jyoti Chiring|জ্যোতি চিৰিং]] আৰু [[User:Kandarpajit Kallol|কন্দৰ্পজিৎ কল্লোলে]] অংশগ্ৰহণ কৰে। [[File:Manjari Ganguly presenting a session on Day 3 at OKI TTT 2026.jpg|350px|centre]] pa4m8tds2pv5tp96g0eplqpglmqedq5 623455 623360 2026-08-05T11:24:51Z Nayan j Nath 15159 623455 wikitext text/x-wiki * অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত লেখাৰ সংখ্যা '''[[বিশেষ:পৰিসংখ্যা|২৪,৮৮০]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউৎসত উপলভ্য গ্ৰন্থৰ সংখ্যা '''[[:s:as:শ্ৰেণী:সূচী|৮৬১]]''' খনলৈ বৃদ্ধি পালে। * অসমীয়া ৱিকিউদ্ধৃতিত লেখাৰ সংখ্যা '''[[:q:as:বিশেষ:পৰিসংখ্যা|১,৩৪৫]]''' টালৈ বৃদ্ধি পালে। *যোৱা ১০, ১১ আৰু ১২ জুলাই তাৰিখে হায়দৰাবাদৰ IIIT Campus-ত অনুষ্ঠিত হৈ যোৱা ট্ৰেইন দ্য ট্ৰেইনাৰ আৱাসিক কৰ্মশালা(Train the Trainer (TTT) Workshop)-ত অসমীয়া ৱিকিমিডিয়াৰ হৈ [[User:Jyoti Chiring|জ্যোতি চিৰিং]] আৰু [[User:Kandarpajit Kallol|কন্দৰ্পজিৎ কল্লোলে]] অংশগ্ৰহণ কৰে। [[File:TTT2026 Group Photo.jpg|350px|centre]] kltblkqd0bnc9t64gylqkkyd7vcbsrl 0 138371 623334 2026-08-05T03:25:26Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623334 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল আৰক্ষী সংগ্ৰহালয় | image = Sardar_Vallabhai_Patel_Police_Museum.jpg | caption = চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল আৰক্ষী সংগ্ৰহালয় | alt = | pushpin_map = | pushpin_caption = কেৰালাত এই সংগ্ৰহালয়টোৰ অৱস্থিতি | coordinates = {{coord|8.8845|76.5938|region:IND|display=inline,title}} | established = {{Start date and age|df=yes|1999|05|10}} | collection_size = | location = [[Kollam|কোল্লাম]], [[India|ভাৰত]] | type = আৰক্ষী সংগ্ৰহালয় | visitors = | public_transit = [[Kollam KSRTC Bus Station|কোল্লাম কেএছআৰটিচি]] {{rint|bus}} - ১.৫ কিঃমিঃ,<br>{{rws|Kollam Junction}} {{rint|rail}} - ৫০ মিটাৰ | director = | website = {{URL|http://www.keralapolicehistory.com/msum1.html/|Sardar Vallabhbhai Patel Police Museum, Kollam}} }} '''চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল আৰক্ষী সংগ্ৰহালয়''' {{en|Sardar Vallabhbhai Patel Police Museum}} [[ভাৰত]]ৰ আৰক্ষী বাহিনীৰ ইতিহাস আৰু ক্ৰমবিকাশৰ চানেকি দাঙি ধৰা এখন [[সংগ্ৰহালয়]]। এই সংগ্ৰহালয়টো ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ [[কোল্লাম]] চহৰত থকা কোল্লাম জংচন ৰেল ষ্টেচনৰ ঠিক বিপৰীতে অৱস্থিত।<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/police-museum/261/ |title=Police Museum or The Sardar Vallabhai Patel Police Museum at Kollam |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckollam.com/destination/sardar-vallabhai-patel-police-museum |title=Sardar Vallabhai Patel Police Museum, Karbala, Near Kollam Ksrtc Bus Station {{!}} DTPC |website=DTPC kollam |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref> এই সংগ্ৰহালয়টো বিখ্যাত বেৰিষ্টাৰ তথা ৰাজনৈতিক নেতা [[Vallabhbhai Patel|বল্লভভাই পেটেল]]ৰ নামত উৎসৰ্গা কৰা হৈছে। == আকৰ্ষণসমূহ == এই সংগ্ৰহালয়টো ২০০০ চনত মুকলি কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2006/01/25/stories/2006012504380500.htm |title=Sardar Patel statue to be unveiled today at Kollam Police Museum |access-date=2 September 2014 |archive-date=6 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060906090720/http://www.hindu.com/2006/01/25/stories/2006012504380500.htm |url-status=dead }}</ref> ইয়াত অষ্টাদশ আৰু ঊনবিংশ শতিকাৰ বিভিন্ন ধৰণৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু ভাণ্ডাৰ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত গুলী, বন্দুক, মেচিন আৰু অন্যান্য বিভিন্ন মাৰাত্মক সঁজুলি অন্যতম। ইয়াৰ উপৰি সংগ্ৰহালয়টোত ডিএনএ পৰীক্ষা, মানুহৰ হাড়, আঙঠিবোৰৰ ছাপ (fingerprints) আদিৰ তথ্যভিত্তিক ফলক আছে। লগতে আৰক্ষী কুকুৰৰ আলোকচিত্ৰ আৰু বিভিন্ন পদৰ আৰক্ষী জোৱানক প্ৰদান কৰা বিভিন্ন পদকসমূহো ইয়াত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref>[http://keralacultureandtradition.keralatourismpackages.co.in/2014/03/sardar-vallabhbhai-patel-police-museum.html History of Kerala Police, Police Museum Kollam from God's Own Kerala]</ref> ২০০৫ চনৰ জানুৱাৰী মাহত সংগ্ৰহালয়টোত চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেলৰ এটা কংক্ৰিটৰ মূৰ্তি উন্মোচন কৰা হয়। এই মূৰ্তিটোৰ ওজন ১.১ টন আৰু ইয়াৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰক্ষী কনিষ্টবল শ্ৰী সন্তোষে। == অৱস্থিতি == * কোল্লাম জংচন ৰেল ষ্টেচন - {{convert|100|m|ft|abbr=on}} * আন্দামুক্কাম চিটি বাছ আস্থান - {{convert|1.1|km|mi|abbr=on}} * [[কোল্লাম]] কেএছআৰটিচি বাছ আস্থান - {{convert|1.7|km|mi|abbr=on}} * [[কোল্লাম বন্দৰ]] - {{convert|2.9|km|mi|abbr=on}} * কোল্লাম সাগৰীয় তীৰ - {{convert|2.2|km|mi|abbr=on}} * আশ্ৰমম মৈদান - {{convert|2.4|km|mi|abbr=on}} == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery mode="packed"> File:Template_in_Sardar_Vallabhai_Patel_Police_Museum.jpg|সংগ্ৰহালয়টোৰ উদ্বোধনী অনুষ্ঠানৰ শিলান্যাস File:Gandhi_statue_in_Sardar_Patel_Police_Museum.jpg|প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ওচৰত থকা [[Mahatma Gandhi|মহাত্মা গান্ধী]]ৰ মূৰ্তি File:Sardar_patel_statue_in_police_museum.jpg|সংগ্ৰহালয়টোৰ সন্মুখত থকা [[Sardar Vallabhai Patel|চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল]]ৰ মূৰ্তি File:Sardar_Vallabhai_Patel_Police_Museum_entrance.jpg|প্ৰৱেশদ্বাৰত থকা নামফলক </gallery> ==তথ্য সূত্ৰ == {{Reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{commons category|Sardar Vallabhai Patel Police Museum|চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল আৰক্ষী সংগ্ৰহালয়}} f7b3tmhjh6sr5ol4sw2l4210f92qx2f 623336 623334 2026-08-05T03:26:39Z AjayDas 12623 added [[Category:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] using [[WP:HC|HotCat]] 623336 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল আৰক্ষী সংগ্ৰহালয় | image = Sardar_Vallabhai_Patel_Police_Museum.jpg | caption = চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল আৰক্ষী সংগ্ৰহালয় | alt = | pushpin_map = | pushpin_caption = কেৰালাত এই সংগ্ৰহালয়টোৰ অৱস্থিতি | coordinates = {{coord|8.8845|76.5938|region:IND|display=inline,title}} | established = {{Start date and age|df=yes|1999|05|10}} | collection_size = | location = [[Kollam|কোল্লাম]], [[India|ভাৰত]] | type = আৰক্ষী সংগ্ৰহালয় | visitors = | public_transit = [[Kollam KSRTC Bus Station|কোল্লাম কেএছআৰটিচি]] {{rint|bus}} - ১.৫ কিঃমিঃ,<br>{{rws|Kollam Junction}} {{rint|rail}} - ৫০ মিটাৰ | director = | website = {{URL|http://www.keralapolicehistory.com/msum1.html/|Sardar Vallabhbhai Patel Police Museum, Kollam}} }} '''চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল আৰক্ষী সংগ্ৰহালয়''' {{en|Sardar Vallabhbhai Patel Police Museum}} [[ভাৰত]]ৰ আৰক্ষী বাহিনীৰ ইতিহাস আৰু ক্ৰমবিকাশৰ চানেকি দাঙি ধৰা এখন [[সংগ্ৰহালয়]]। এই সংগ্ৰহালয়টো ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ [[কোল্লাম]] চহৰত থকা কোল্লাম জংচন ৰেল ষ্টেচনৰ ঠিক বিপৰীতে অৱস্থিত।<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/police-museum/261/ |title=Police Museum or The Sardar Vallabhai Patel Police Museum at Kollam |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckollam.com/destination/sardar-vallabhai-patel-police-museum |title=Sardar Vallabhai Patel Police Museum, Karbala, Near Kollam Ksrtc Bus Station {{!}} DTPC |website=DTPC kollam |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref> এই সংগ্ৰহালয়টো বিখ্যাত বেৰিষ্টাৰ তথা ৰাজনৈতিক নেতা [[Vallabhbhai Patel|বল্লভভাই পেটেল]]ৰ নামত উৎসৰ্গা কৰা হৈছে। == আকৰ্ষণসমূহ == এই সংগ্ৰহালয়টো ২০০০ চনত মুকলি কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2006/01/25/stories/2006012504380500.htm |title=Sardar Patel statue to be unveiled today at Kollam Police Museum |access-date=2 September 2014 |archive-date=6 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060906090720/http://www.hindu.com/2006/01/25/stories/2006012504380500.htm |url-status=dead }}</ref> ইয়াত অষ্টাদশ আৰু ঊনবিংশ শতিকাৰ বিভিন্ন ধৰণৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু ভাণ্ডাৰ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত গুলী, বন্দুক, মেচিন আৰু অন্যান্য বিভিন্ন মাৰাত্মক সঁজুলি অন্যতম। ইয়াৰ উপৰি সংগ্ৰহালয়টোত ডিএনএ পৰীক্ষা, মানুহৰ হাড়, আঙঠিবোৰৰ ছাপ (fingerprints) আদিৰ তথ্যভিত্তিক ফলক আছে। লগতে আৰক্ষী কুকুৰৰ আলোকচিত্ৰ আৰু বিভিন্ন পদৰ আৰক্ষী জোৱানক প্ৰদান কৰা বিভিন্ন পদকসমূহো ইয়াত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref>[http://keralacultureandtradition.keralatourismpackages.co.in/2014/03/sardar-vallabhbhai-patel-police-museum.html History of Kerala Police, Police Museum Kollam from God's Own Kerala]</ref> ২০০৫ চনৰ জানুৱাৰী মাহত সংগ্ৰহালয়টোত চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেলৰ এটা কংক্ৰিটৰ মূৰ্তি উন্মোচন কৰা হয়। এই মূৰ্তিটোৰ ওজন ১.১ টন আৰু ইয়াৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰক্ষী কনিষ্টবল শ্ৰী সন্তোষে। == অৱস্থিতি == * কোল্লাম জংচন ৰেল ষ্টেচন - {{convert|100|m|ft|abbr=on}} * আন্দামুক্কাম চিটি বাছ আস্থান - {{convert|1.1|km|mi|abbr=on}} * [[কোল্লাম]] কেএছআৰটিচি বাছ আস্থান - {{convert|1.7|km|mi|abbr=on}} * [[কোল্লাম বন্দৰ]] - {{convert|2.9|km|mi|abbr=on}} * কোল্লাম সাগৰীয় তীৰ - {{convert|2.2|km|mi|abbr=on}} * আশ্ৰমম মৈদান - {{convert|2.4|km|mi|abbr=on}} == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery mode="packed"> File:Template_in_Sardar_Vallabhai_Patel_Police_Museum.jpg|সংগ্ৰহালয়টোৰ উদ্বোধনী অনুষ্ঠানৰ শিলান্যাস File:Gandhi_statue_in_Sardar_Patel_Police_Museum.jpg|প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ওচৰত থকা [[Mahatma Gandhi|মহাত্মা গান্ধী]]ৰ মূৰ্তি File:Sardar_patel_statue_in_police_museum.jpg|সংগ্ৰহালয়টোৰ সন্মুখত থকা [[Sardar Vallabhai Patel|চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল]]ৰ মূৰ্তি File:Sardar_Vallabhai_Patel_Police_Museum_entrance.jpg|প্ৰৱেশদ্বাৰত থকা নামফলক </gallery> ==তথ্য সূত্ৰ == {{Reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{commons category|Sardar Vallabhai Patel Police Museum|চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল আৰক্ষী সংগ্ৰহালয়}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] trja2wwmaaj0bs31cfeei6o6g3mxjvv 0 138372 623335 2026-08-05T03:26:23Z Kandarpajit Kallol 6257 নতুন পৃষ্ঠা: [[File:Oachirakali 2012.JPG|thumb|২০১২ চনৰ ওচিৰা কালী উৎসৱ]] '''ওচিৰা কালি''' ([[ইংৰাজী]]: Oachira Kali) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]], ওচিৰাত [[জুন]] মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা এটা [[উৎসৱ]]।<ref>{{Cite news|title=2,000 warriors participate in Oachira Kali|work=Deccanchronicle|url=https://www.deccanchronicle.co... 623335 wikitext text/x-wiki [[File:Oachirakali 2012.JPG|thumb|২০১২ চনৰ ওচিৰা কালী উৎসৱ]] '''ওচিৰা কালি''' ([[ইংৰাজী]]: Oachira Kali) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]], ওচিৰাত [[জুন]] মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা এটা [[উৎসৱ]]।<ref>{{Cite news|title=2,000 warriors participate in Oachira Kali|work=Deccanchronicle|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/160617/2000-warriors-participate-in-oachira-kali.html}}</ref> এই উৎসৱত ওচিৰা মন্দিৰৰ 'পদানিলম' নামৰ এটা পানীৰে উপচি থকা পথাৰত ঢোলৰ শব্দৰ তালে তালে দুটা দলৰ মাজত এক কৃত্ৰিম যুদ্ধ (mock battle) অনুষ্ঠিত হয়।<ref>{{Cite news|title=Oachira Kali festival begins|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Oachira-Kali-festival-begins/article16246337.ece}}</ref> ত্ৰাংকুৰৰ মহাৰাজ মাৰ্তণ্ড বৰ্মা আৰু কায়ামকুলামৰ ৰজাৰ মাজত ওচিৰা মন্দিৰৰ প্ৰান্তৰত হোৱা কায়ামকুলামৰ যুদ্ধৰ স্মৃতি ৰক্ষাৰ্থে ওচিৰা কালী উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{Cite news|title=Oachira Kali|work=Oachiraparabrahmatemple|url=https://oachiraparabrahmatemple.com/oachira-festivals}}</ref> এই পদানিলম বা যুদ্ধক্ষেত্ৰখন হৈছে বিখ্যাত ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰৰ কাষতে থকা এখন ধাননি পথাৰ আৰু এই উৎসৱটো মন্দিৰটোৰ সৈতে জড়িত এক ধৰ্মীয় ৰীতিৰ অংশ। == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:যুদ্ধ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] duhihsop5ha2872cq9c1wepkg1qzzum 623337 623335 2026-08-05T03:26:39Z Kandarpajit Kallol 6257 added [[Category:উৎসৱ]] using [[WP:HC|HotCat]] 623337 wikitext text/x-wiki [[File:Oachirakali 2012.JPG|thumb|২০১২ চনৰ ওচিৰা কালী উৎসৱ]] '''ওচিৰা কালি''' ([[ইংৰাজী]]: Oachira Kali) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]], ওচিৰাত [[জুন]] মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা এটা [[উৎসৱ]]।<ref>{{Cite news|title=2,000 warriors participate in Oachira Kali|work=Deccanchronicle|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/160617/2000-warriors-participate-in-oachira-kali.html}}</ref> এই উৎসৱত ওচিৰা মন্দিৰৰ 'পদানিলম' নামৰ এটা পানীৰে উপচি থকা পথাৰত ঢোলৰ শব্দৰ তালে তালে দুটা দলৰ মাজত এক কৃত্ৰিম যুদ্ধ (mock battle) অনুষ্ঠিত হয়।<ref>{{Cite news|title=Oachira Kali festival begins|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Oachira-Kali-festival-begins/article16246337.ece}}</ref> ত্ৰাংকুৰৰ মহাৰাজ মাৰ্তণ্ড বৰ্মা আৰু কায়ামকুলামৰ ৰজাৰ মাজত ওচিৰা মন্দিৰৰ প্ৰান্তৰত হোৱা কায়ামকুলামৰ যুদ্ধৰ স্মৃতি ৰক্ষাৰ্থে ওচিৰা কালী উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{Cite news|title=Oachira Kali|work=Oachiraparabrahmatemple|url=https://oachiraparabrahmatemple.com/oachira-festivals}}</ref> এই পদানিলম বা যুদ্ধক্ষেত্ৰখন হৈছে বিখ্যাত ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰৰ কাষতে থকা এখন ধাননি পথাৰ আৰু এই উৎসৱটো মন্দিৰটোৰ সৈতে জড়িত এক ধৰ্মীয় ৰীতিৰ অংশ। == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:যুদ্ধ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] s2b9edf9wsid9cu0bprda9u2gaicbie 623338 623337 2026-08-05T03:26:56Z Kandarpajit Kallol 6257 /* */ 623338 wikitext text/x-wiki [[File:Oachirakali 2012.JPG|thumb|২০১২ চনৰ ওচিৰা কালি উৎসৱ]] '''ওচিৰা কালি''' ([[ইংৰাজী]]: Oachira Kali) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]], ওচিৰাত [[জুন]] মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা এটা [[উৎসৱ]]।<ref>{{Cite news|title=2,000 warriors participate in Oachira Kali|work=Deccanchronicle|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/160617/2000-warriors-participate-in-oachira-kali.html}}</ref> এই উৎসৱত ওচিৰা মন্দিৰৰ 'পদানিলম' নামৰ এটা পানীৰে উপচি থকা পথাৰত ঢোলৰ শব্দৰ তালে তালে দুটা দলৰ মাজত এক কৃত্ৰিম যুদ্ধ (mock battle) অনুষ্ঠিত হয়।<ref>{{Cite news|title=Oachira Kali festival begins|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Oachira-Kali-festival-begins/article16246337.ece}}</ref> ত্ৰাংকুৰৰ মহাৰাজ মাৰ্তণ্ড বৰ্মা আৰু কায়ামকুলামৰ ৰজাৰ মাজত ওচিৰা মন্দিৰৰ প্ৰান্তৰত হোৱা কায়ামকুলামৰ যুদ্ধৰ স্মৃতি ৰক্ষাৰ্থে ওচিৰা কালী উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{Cite news|title=Oachira Kali|work=Oachiraparabrahmatemple|url=https://oachiraparabrahmatemple.com/oachira-festivals}}</ref> এই পদানিলম বা যুদ্ধক্ষেত্ৰখন হৈছে বিখ্যাত ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰৰ কাষতে থকা এখন ধাননি পথাৰ আৰু এই উৎসৱটো মন্দিৰটোৰ সৈতে জড়িত এক ধৰ্মীয় ৰীতিৰ অংশ। == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:যুদ্ধ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] kpyj1zhxmgeebu98cq9iybf6jc1hutn 623345 623338 2026-08-05T03:32:10Z Kandarpajit Kallol 6257 623345 wikitext text/x-wiki [[File:Oachirakali 2012.JPG|thumb|২০১২ চনৰ ওচিৰা কালি উৎসৱ]] '''ওচিৰা কালি''' ([[ইংৰাজী]]: Oachira Kali) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ [[কোল্লাম জিলা]]ৰ [[ওচিৰা]]ত প্ৰতি বছৰে [[জুন]] মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত [[উৎসৱ]] আৰু লোক-সামৰিক অভিনয়।<ref>{{Cite news|title=2,000 warriors participate in Oachira Kali|work=Deccan Chronicle|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/160617/2000-warriors-participate-in-oachira-kali.html}}</ref> এই উৎসৱ কেৰালাৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান হিচাপে পৰিচিত। ইয়াত হাজাৰ হাজাৰ অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে ঐতিহাসিক যুদ্ধৰ স্মৃতিত পানীৰে উপচি থকা 'পদানিলম' নামৰ পথাৰত দুটা দলে বিভক্ত হৈ ঢোল, চেণ্ডা আৰু অন্যান্য বাদ্যযন্ত্ৰৰ তালে তালে এক কৃত্ৰিম যুদ্ধ (mock battle) প্ৰদৰ্শন কৰে। যুদ্ধত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাক, ঢাল, লাঠি আৰু অন্যান্য প্ৰতীকী সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰে যদিও এই অনুষ্ঠান সম্পূৰ্ণৰূপে আনুষ্ঠানিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰদৰ্শনী।<ref>{{Cite news|title=Oachira Kali festival begins|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Oachira-Kali-festival-begins/article16246337.ece}}</ref> প্ৰচলিত বিশ্বাস অনুসৰি ত্ৰাভাংকুৰৰ মহাৰাজ মাৰ্তণ্ড বৰ্মা আৰু কায়ামকুলামৰ ৰজাৰ মাজত সংঘটিত কায়ামকুলাম যুদ্ধৰ স্মৃতি সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল। সেই ঐতিহাসিক সংঘৰ্ষত যুঁজ দিয়া সৈনিকসকলৰ সাহস, বীৰত্ব আৰু আত্মত্যাগক স্মৰণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে আজিও ওচিৰা কালি উদ্‌যাপন কৰা হয়। এই অনুষ্ঠান কেৱল যুদ্ধৰ স্মৃতি বহন নকৰে, বৰঞ্চ স্থানীয় সমাজৰ ঐক্য, সহযোগিতা আৰু ঐতিহ্যৰ প্ৰতীক হিচাপেও গণ্য কৰা হয়। বহু পৰিয়ালৰ বাবে এই উৎসৱত অংশগ্ৰহণ কৰাটো এক বংশানুক্ৰমিক পৰম্পৰা। উৎসৱস্থল পদানিলম হৈছে বিখ্যাত ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰৰ কাষতে অৱস্থিত এখন ধাননি পথাৰ। বৰষুণৰ পানীৰে পথাৰখন উপচি পৰাৰ পিছত তাতেই যুদ্ধৰ অভিনয় অনুষ্ঠিত হয়। এই অনুষ্ঠান মন্দিৰৰ ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ সৈতে নিবিড়ভাৱে জড়িত আৰু ইয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ কেৰালাৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে বহুসংখ্যক দৰ্শনাৰ্থী উপস্থিত হয়। ওচিৰা কালি কেৰালাৰ লোক-সংস্কৃতি, ইতিহাস আৰু ধৰ্মীয় পৰম্পৰাক একেলগে প্ৰতিফলিত কৰা এক অনন্য উৎসৱ হিচাপে স্বীকৃত।<ref>{{Cite news|title=Oachira Kali|work=Oachiraparabrahmatemple|url=https://oachiraparabrahmatemple.com/oachira-festivals}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:যুদ্ধ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] sdzqyy1azywejl8mutfh0tsdd9urtf1 623346 623345 2026-08-05T03:32:34Z Kandarpajit Kallol 6257 /* */ 623346 wikitext text/x-wiki [[File:Oachirakali 2012.JPG|thumb|২০১২ চনৰ ওচিৰা কালি উৎসৱ]] '''ওচিৰা কালি''' ([[ইংৰাজী]]: Oachira Kali) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কোল্লাম জিলাৰ ওচিৰাত প্ৰতি বছৰে [[জুন]] মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত [[উৎসৱ]] আৰু লোক-সামৰিক অভিনয়।<ref>{{Cite news|title=2,000 warriors participate in Oachira Kali|work=Deccan Chronicle|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/160617/2000-warriors-participate-in-oachira-kali.html}}</ref> এই উৎসৱ কেৰালাৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান হিচাপে পৰিচিত। ইয়াত হাজাৰ হাজাৰ অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে ঐতিহাসিক যুদ্ধৰ স্মৃতিত পানীৰে উপচি থকা 'পদানিলম' নামৰ পথাৰত দুটা দলে বিভক্ত হৈ ঢোল, চেণ্ডা আৰু অন্যান্য বাদ্যযন্ত্ৰৰ তালে তালে এক কৃত্ৰিম যুদ্ধ (mock battle) প্ৰদৰ্শন কৰে। যুদ্ধত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাক, ঢাল, লাঠি আৰু অন্যান্য প্ৰতীকী সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰে যদিও এই অনুষ্ঠান সম্পূৰ্ণৰূপে আনুষ্ঠানিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰদৰ্শনী।<ref>{{Cite news|title=Oachira Kali festival begins|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Oachira-Kali-festival-begins/article16246337.ece}}</ref> প্ৰচলিত বিশ্বাস অনুসৰি ত্ৰাভাংকুৰৰ মহাৰাজ মাৰ্তণ্ড বৰ্মা আৰু কায়ামকুলামৰ ৰজাৰ মাজত সংঘটিত কায়ামকুলাম যুদ্ধৰ স্মৃতি সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল। সেই ঐতিহাসিক সংঘৰ্ষত যুঁজ দিয়া সৈনিকসকলৰ সাহস, বীৰত্ব আৰু আত্মত্যাগক স্মৰণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে আজিও ওচিৰা কালি উদ্‌যাপন কৰা হয়। এই অনুষ্ঠান কেৱল যুদ্ধৰ স্মৃতি বহন নকৰে, বৰঞ্চ স্থানীয় সমাজৰ ঐক্য, সহযোগিতা আৰু ঐতিহ্যৰ প্ৰতীক হিচাপেও গণ্য কৰা হয়। বহু পৰিয়ালৰ বাবে এই উৎসৱত অংশগ্ৰহণ কৰাটো এক বংশানুক্ৰমিক পৰম্পৰা। উৎসৱস্থল পদানিলম হৈছে বিখ্যাত ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰৰ কাষতে অৱস্থিত এখন ধাননি পথাৰ। বৰষুণৰ পানীৰে পথাৰখন উপচি পৰাৰ পিছত তাতেই যুদ্ধৰ অভিনয় অনুষ্ঠিত হয়। এই অনুষ্ঠান মন্দিৰৰ ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ সৈতে নিবিড়ভাৱে জড়িত আৰু ইয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ কেৰালাৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ লগতে বহুসংখ্যক দৰ্শনাৰ্থী উপস্থিত হয়। ওচিৰা কালি কেৰালাৰ লোক-সংস্কৃতি, ইতিহাস আৰু ধৰ্মীয় পৰম্পৰাক একেলগে প্ৰতিফলিত কৰা এক অনন্য উৎসৱ হিচাপে স্বীকৃত।<ref>{{Cite news|title=Oachira Kali|work=Oachiraparabrahmatemple|url=https://oachiraparabrahmatemple.com/oachira-festivals}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:যুদ্ধ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] ce8k3r8l5wmb7yadflwpiqzn2g2u1gq 0 138373 623339 2026-08-05T03:27:13Z AjayDas 12623 [[চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল আৰক্ষী সংগ্ৰহালয়]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623339 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল আৰক্ষী সংগ্ৰহালয়]] gaged8ac6xkg6x52pacuf7tq0how18g 0 138374 623347 2026-08-05T03:40:40Z Kandarpajit Kallol 6257 নতুন পৃষ্ঠা: {{Infobox recurring event | name = ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম | native_name = {{lang|ml|ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം}} | native_name_lang = ml | genre = সাংস্কৃতিক, শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ | begins = [[থিৰুভোনাম]]ৰ ২৮ দিনৰ পিছত | location = [[ওচিৰা]], কোল্লাম জ... 623347 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম | native_name = {{lang|ml|ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം}} | native_name_lang = ml | genre = সাংস্কৃতিক, শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ | begins = [[থিৰুভোনাম]]ৰ ২৮ দিনৰ পিছত | location = [[ওচিৰা]], [[কোল্লাম জিলা]], [[কেৰালা]] | venue = [[ওচিৰা মন্দিৰ|ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰ]] | status = সক্ৰিয় }} '''ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম''' ([[মালয়ালম]]: ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം; অৰ্থ: "আঠাইছতম ওনাম") হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ ওনাত্তুকাৰা অঞ্চলত উদ্‌যাপন কৰা এটা শস্য চপোৱাৰ পৰৱৰ্তী উৎসৱ। [[ওনাম]] উৎসৱৰ মূল দিন 'থিৰুভোনাম' পাৰ হোৱাৰ ঠিক ২৮ দিনৰ পিছত এই উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। এই উদ্‌যাপনৰ মুখ্য আকৰ্ষণ হৈছে '''ওচিৰা কালাকেট্টু''' নামৰ এক ধৰ্মীয় ৰীতি, য'ত ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰলৈ ষাঁড় গৰুৰ বৃহৎ প্ৰতিমূৰ্তি শোভাযাত্ৰা কৰি লৈ যোৱা হয়।<ref name="KT_Kalakettu">{{cite web |title=Ochira Kalakettu of Ochira Parabrahma Temple |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2018/ochira-kalakettu/842 |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> == তাৎপৰ্য আৰু পৰম্পৰা == এই উৎসৱক পৰম্পৰাগতভাৱে "পশুধনৰ ওনাম" বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয় আৰু ই অঞ্চলটোৰ কৃষি ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত।<ref name="KT_Kalavela">{{cite web |title=Oachira Kalavela - Onam Rituals |url=https://www.keralatourism.org/onam/onam-rituals/ochira-kalavela |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> কৃষি কাৰ্যত পশুধনৰ যি অৱদান, তাৰ বাবে এক ধৰ্মীয় কৃতজ্ঞতা জ্ঞাপন হিচাপে এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। ৰজা [[মহাবলী]]ৰ আধানক কেন্দ্ৰ কৰি উদযাপন কৰা সাধাৰণ ওনাম উৎসৱৰ বিপৰীতে, ইৰুপাথীয়েট্টম ওনামে বিশেষভাৱে কৃষক সমাজ আৰু তেওঁলোকৰ পশুধনৰ মাজত থকা আৰ্থ-সামাজিক সম্পৰ্কটোক প্ৰতিফলিত কৰে।<ref name="DTPC">{{cite web |title=Oachira Parabrahma Temple |url=https://www.dtpckollam.com/destination/oachira-parabrahma-temple |website=DTPC Kollam |access-date=11 February 2026}}</ref> === কালাকেট্টু ৰীতি === এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে '''কালাকেট্টু''' (অৰ্থ: ষাঁড় গৰু বন্ধা)। 'কাৰা' নামৰ স্থানীয় প্ৰশাসনিক গোটসমূহে 'কেট্টু কালাকাল' নামৰ বিশাল ষাঁড় গৰুৰ প্ৰতিমূৰ্তি সাজি উলিয়ায়।<ref name="KT_Kalakettu"/> * '''নিৰ্মাণ কাৰ্য:''' এই প্ৰতিমূৰ্তিবোৰ কাঠ আৰু বাহৰ গাঁথনিৰে তৈয়াৰ কৰা হয়, খেৰেৰে আবৃত কৰা হয় আৰু বগা বা ৰঙীন কাপোৰেৰে ঢাকি দিয়া হয়।<ref name="DTPC"/> সাধাৰণতে পৰম্পৰাগত অলংকাৰ, দাপোণ আৰু বিভিন্ন কাপোৰ ওলোমাই ইয়াক সজোৱা হয়। * '''শোভাযাত্ৰা:''' চকা লগোৱা বাহনৰ ওপৰত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহ তুলি স্থানীয় ৰাইজে টানি টানি মন্দিৰৰ খেলপথাৰলৈ লৈ আহে। প্ৰতিমূৰ্তিবোৰৰ উচ্চতা ৩০ ফুটতকৈও অধিক হ'ব পাৰে, যিয়ে সংশ্লিষ্ট 'কাৰা' বা স্থানীয় গোটটোৰ আৰ্থিক সামৰ্থ্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।<ref name="Hindu_Kala">{{cite news |title=Grand finale to Oachira festival today |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/grand-finale-to-oachira-festival-today/article7856721.ece |work=[[The Hindu]] |date=8 November 2015 |access-date=11 February 2026}}</ref> === স্থান === উৎসৱৰ মূল কাৰ্যসূচী ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰৰ চাৰিওফালে থকা এখন মুকলি খেলপথাৰ, যাক '''[[পদানিলম]]''' (যুদ্ধক্ষেত্ৰ) বুলি কোৱা হয়, তাত সম্পন্ন হয়। এই মন্দিৰটোত কোনো পৰম্পৰাগত গৰ্ভগৃহ বা মূৰ্তি নাই, কিয়নো ই [[ব্ৰহ্ম|পৰব্ৰহ্ম]]ৰ নিৰাকাৰ ধাৰণাৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত।<ref name="KTI">{{cite web |title=Oachira Parabrahma Temple |url=https://keralatemples.info/temple-details/oachira-parabrahma-temple |website=Kerala Temples Info |access-date=11 February 2026}}</ref> উৎসৱৰ সময়ত পশুধনৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতা জনাই এই ষাঁড়ৰ প্ৰতিমূৰ্তিসমূহ মন্দিৰ প্ৰাংগণত সমৰ্পণ কৰা হয়।<ref name="Onam_Rituals">{{cite web |title=Oachira Kalavela |url=https://www.keralatourism.org/onam/onam-rituals/ochira-kalavela |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ শস্য চপোৱাৰ উৎসৱসমূহ]] jskvi6b55mbxff6ite6sdxmbd2c96ux 623348 623347 2026-08-05T03:41:13Z Kandarpajit Kallol 6257 /* */ 623348 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম | native_name = {{lang|ml|ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം}} | native_name_lang = ml | genre = সাংস্কৃতিক, শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ | begins = থিৰুভোনামৰ ২৮ দিনৰ পিছত | location = ওচিৰা, কোল্লাম জিলা, [[কেৰালা]] | venue = ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰ | status = সক্ৰিয় }} '''ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম''' ([[মালয়ালম]]: ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം; অৰ্থ: "আঠাইছতম ওনাম") হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ ওনাত্তুকাৰা অঞ্চলত উদ্‌যাপন কৰা এটা শস্য চপোৱাৰ পৰৱৰ্তী উৎসৱ। [[ওনাম]] উৎসৱৰ মূল দিন 'থিৰুভোনাম' পাৰ হোৱাৰ ঠিক ২৮ দিনৰ পিছত এই উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। এই উদ্‌যাপনৰ মুখ্য আকৰ্ষণ হৈছে '''ওচিৰা কালাকেট্টু''' নামৰ এক ধৰ্মীয় ৰীতি, য'ত ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰলৈ ষাঁড় গৰুৰ বৃহৎ প্ৰতিমূৰ্তি শোভাযাত্ৰা কৰি লৈ যোৱা হয়।<ref name="KT_Kalakettu">{{cite web |title=Ochira Kalakettu of Ochira Parabrahma Temple |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2018/ochira-kalakettu/842 |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> == তাৎপৰ্য আৰু পৰম্পৰা == এই উৎসৱক পৰম্পৰাগতভাৱে "পশুধনৰ ওনাম" বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয় আৰু ই অঞ্চলটোৰ কৃষি ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত।<ref name="KT_Kalavela">{{cite web |title=Oachira Kalavela - Onam Rituals |url=https://www.keralatourism.org/onam/onam-rituals/ochira-kalavela |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> কৃষি কাৰ্যত পশুধনৰ যি অৱদান, তাৰ বাবে এক ধৰ্মীয় কৃতজ্ঞতা জ্ঞাপন হিচাপে এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। ৰজা [[মহাবলী]]ৰ আধানক কেন্দ্ৰ কৰি উদযাপন কৰা সাধাৰণ ওনাম উৎসৱৰ বিপৰীতে, ইৰুপাথীয়েট্টম ওনামে বিশেষভাৱে কৃষক সমাজ আৰু তেওঁলোকৰ পশুধনৰ মাজত থকা আৰ্থ-সামাজিক সম্পৰ্কটোক প্ৰতিফলিত কৰে।<ref name="DTPC">{{cite web |title=Oachira Parabrahma Temple |url=https://www.dtpckollam.com/destination/oachira-parabrahma-temple |website=DTPC Kollam |access-date=11 February 2026}}</ref> === কালাকেট্টু ৰীতি === এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে '''কালাকেট্টু''' (অৰ্থ: ষাঁড় গৰু বন্ধা)। 'কাৰা' নামৰ স্থানীয় প্ৰশাসনিক গোটসমূহে 'কেট্টু কালাকাল' নামৰ বিশাল ষাঁড় গৰুৰ প্ৰতিমূৰ্তি সাজি উলিয়ায়।<ref name="KT_Kalakettu"/> * '''নিৰ্মাণ কাৰ্য:''' এই প্ৰতিমূৰ্তিবোৰ কাঠ আৰু বাহৰ গাঁথনিৰে তৈয়াৰ কৰা হয়, খেৰেৰে আবৃত কৰা হয় আৰু বগা বা ৰঙীন কাপোৰেৰে ঢাকি দিয়া হয়।<ref name="DTPC"/> সাধাৰণতে পৰম্পৰাগত অলংকাৰ, দাপোণ আৰু বিভিন্ন কাপোৰ ওলোমাই ইয়াক সজোৱা হয়। * '''শোভাযাত্ৰা:''' চকা লগোৱা বাহনৰ ওপৰত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহ তুলি স্থানীয় ৰাইজে টানি টানি মন্দিৰৰ খেলপথাৰলৈ লৈ আহে। প্ৰতিমূৰ্তিবোৰৰ উচ্চতা ৩০ ফুটতকৈও অধিক হ'ব পাৰে, যিয়ে সংশ্লিষ্ট 'কাৰা' বা স্থানীয় গোটটোৰ আৰ্থিক সামৰ্থ্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।<ref name="Hindu_Kala">{{cite news |title=Grand finale to Oachira festival today |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/grand-finale-to-oachira-festival-today/article7856721.ece |work=[[The Hindu]] |date=8 November 2015 |access-date=11 February 2026}}</ref> === স্থান === উৎসৱৰ মূল কাৰ্যসূচী ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰৰ চাৰিওফালে থকা এখন মুকলি খেলপথাৰ, যাক '''[[পদানিলম]]''' (যুদ্ধক্ষেত্ৰ) বুলি কোৱা হয়, তাত সম্পন্ন হয়। এই মন্দিৰটোত কোনো পৰম্পৰাগত গৰ্ভগৃহ বা মূৰ্তি নাই, কিয়নো ই [[ব্ৰহ্ম|পৰব্ৰহ্ম]]ৰ নিৰাকাৰ ধাৰণাৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত।<ref name="KTI">{{cite web |title=Oachira Parabrahma Temple |url=https://keralatemples.info/temple-details/oachira-parabrahma-temple |website=Kerala Temples Info |access-date=11 February 2026}}</ref> উৎসৱৰ সময়ত পশুধনৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতা জনাই এই ষাঁড়ৰ প্ৰতিমূৰ্তিসমূহ মন্দিৰ প্ৰাংগণত সমৰ্পণ কৰা হয়।<ref name="Onam_Rituals">{{cite web |title=Oachira Kalavela |url=https://www.keralatourism.org/onam/onam-rituals/ochira-kalavela |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ শস্য চপোৱাৰ উৎসৱসমূহ]] bweg7eiqgzq44bxruz7mtzuxm4v2lwi 623349 623348 2026-08-05T03:41:33Z Kandarpajit Kallol 6257 /* স্থান */ 623349 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম | native_name = {{lang|ml|ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം}} | native_name_lang = ml | genre = সাংস্কৃতিক, শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ | begins = থিৰুভোনামৰ ২৮ দিনৰ পিছত | location = ওচিৰা, কোল্লাম জিলা, [[কেৰালা]] | venue = ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰ | status = সক্ৰিয় }} '''ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম''' ([[মালয়ালম]]: ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം; অৰ্থ: "আঠাইছতম ওনাম") হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ ওনাত্তুকাৰা অঞ্চলত উদ্‌যাপন কৰা এটা শস্য চপোৱাৰ পৰৱৰ্তী উৎসৱ। [[ওনাম]] উৎসৱৰ মূল দিন 'থিৰুভোনাম' পাৰ হোৱাৰ ঠিক ২৮ দিনৰ পিছত এই উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। এই উদ্‌যাপনৰ মুখ্য আকৰ্ষণ হৈছে '''ওচিৰা কালাকেট্টু''' নামৰ এক ধৰ্মীয় ৰীতি, য'ত ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰলৈ ষাঁড় গৰুৰ বৃহৎ প্ৰতিমূৰ্তি শোভাযাত্ৰা কৰি লৈ যোৱা হয়।<ref name="KT_Kalakettu">{{cite web |title=Ochira Kalakettu of Ochira Parabrahma Temple |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2018/ochira-kalakettu/842 |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> == তাৎপৰ্য আৰু পৰম্পৰা == এই উৎসৱক পৰম্পৰাগতভাৱে "পশুধনৰ ওনাম" বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয় আৰু ই অঞ্চলটোৰ কৃষি ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত।<ref name="KT_Kalavela">{{cite web |title=Oachira Kalavela - Onam Rituals |url=https://www.keralatourism.org/onam/onam-rituals/ochira-kalavela |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> কৃষি কাৰ্যত পশুধনৰ যি অৱদান, তাৰ বাবে এক ধৰ্মীয় কৃতজ্ঞতা জ্ঞাপন হিচাপে এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। ৰজা [[মহাবলী]]ৰ আধানক কেন্দ্ৰ কৰি উদযাপন কৰা সাধাৰণ ওনাম উৎসৱৰ বিপৰীতে, ইৰুপাথীয়েট্টম ওনামে বিশেষভাৱে কৃষক সমাজ আৰু তেওঁলোকৰ পশুধনৰ মাজত থকা আৰ্থ-সামাজিক সম্পৰ্কটোক প্ৰতিফলিত কৰে।<ref name="DTPC">{{cite web |title=Oachira Parabrahma Temple |url=https://www.dtpckollam.com/destination/oachira-parabrahma-temple |website=DTPC Kollam |access-date=11 February 2026}}</ref> === কালাকেট্টু ৰীতি === এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে '''কালাকেট্টু''' (অৰ্থ: ষাঁড় গৰু বন্ধা)। 'কাৰা' নামৰ স্থানীয় প্ৰশাসনিক গোটসমূহে 'কেট্টু কালাকাল' নামৰ বিশাল ষাঁড় গৰুৰ প্ৰতিমূৰ্তি সাজি উলিয়ায়।<ref name="KT_Kalakettu"/> * '''নিৰ্মাণ কাৰ্য:''' এই প্ৰতিমূৰ্তিবোৰ কাঠ আৰু বাহৰ গাঁথনিৰে তৈয়াৰ কৰা হয়, খেৰেৰে আবৃত কৰা হয় আৰু বগা বা ৰঙীন কাপোৰেৰে ঢাকি দিয়া হয়।<ref name="DTPC"/> সাধাৰণতে পৰম্পৰাগত অলংকাৰ, দাপোণ আৰু বিভিন্ন কাপোৰ ওলোমাই ইয়াক সজোৱা হয়। * '''শোভাযাত্ৰা:''' চকা লগোৱা বাহনৰ ওপৰত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহ তুলি স্থানীয় ৰাইজে টানি টানি মন্দিৰৰ খেলপথাৰলৈ লৈ আহে। প্ৰতিমূৰ্তিবোৰৰ উচ্চতা ৩০ ফুটতকৈও অধিক হ'ব পাৰে, যিয়ে সংশ্লিষ্ট 'কাৰা' বা স্থানীয় গোটটোৰ আৰ্থিক সামৰ্থ্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।<ref name="Hindu_Kala">{{cite news |title=Grand finale to Oachira festival today |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/grand-finale-to-oachira-festival-today/article7856721.ece |work=[[The Hindu]] |date=8 November 2015 |access-date=11 February 2026}}</ref> === স্থান === উৎসৱৰ মূল কাৰ্যসূচী ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰৰ চাৰিওফালে থকা এখন মুকলি খেলপথাৰ, যাক '''পদানিলম''' (যুদ্ধক্ষেত্ৰ) বুলি কোৱা হয়, তাত সম্পন্ন হয়। এই মন্দিৰটোত কোনো পৰম্পৰাগত গৰ্ভগৃহ বা মূৰ্তি নাই, কিয়নো ই [[ব্ৰহ্ম|পৰব্ৰহ্ম]]ৰ নিৰাকাৰ ধাৰণাৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত।<ref name="KTI">{{cite web |title=Oachira Parabrahma Temple |url=https://keralatemples.info/temple-details/oachira-parabrahma-temple |website=Kerala Temples Info |access-date=11 February 2026}}</ref> উৎসৱৰ সময়ত পশুধনৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতা জনাই এই ষাঁড়ৰ প্ৰতিমূৰ্তিসমূহ মন্দিৰ প্ৰাংগণত সমৰ্পণ কৰা হয়।<ref name="Onam_Rituals">{{cite web |title=Oachira Kalavela |url=https://www.keralatourism.org/onam/onam-rituals/ochira-kalavela |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ শস্য চপোৱাৰ উৎসৱসমূহ]] cawlkus7craqdqk22ikywgnpgwlucas 623350 623349 2026-08-05T03:41:47Z Kandarpajit Kallol 6257 removed [[Category:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]]; added [[Category:কেৰালা]] using [[WP:HC|HotCat]] 623350 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম | native_name = {{lang|ml|ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം}} | native_name_lang = ml | genre = সাংস্কৃতিক, শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ | begins = থিৰুভোনামৰ ২৮ দিনৰ পিছত | location = ওচিৰা, কোল্লাম জিলা, [[কেৰালা]] | venue = ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰ | status = সক্ৰিয় }} '''ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম''' ([[মালয়ালম]]: ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം; অৰ্থ: "আঠাইছতম ওনাম") হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ ওনাত্তুকাৰা অঞ্চলত উদ্‌যাপন কৰা এটা শস্য চপোৱাৰ পৰৱৰ্তী উৎসৱ। [[ওনাম]] উৎসৱৰ মূল দিন 'থিৰুভোনাম' পাৰ হোৱাৰ ঠিক ২৮ দিনৰ পিছত এই উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। এই উদ্‌যাপনৰ মুখ্য আকৰ্ষণ হৈছে '''ওচিৰা কালাকেট্টু''' নামৰ এক ধৰ্মীয় ৰীতি, য'ত ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰলৈ ষাঁড় গৰুৰ বৃহৎ প্ৰতিমূৰ্তি শোভাযাত্ৰা কৰি লৈ যোৱা হয়।<ref name="KT_Kalakettu">{{cite web |title=Ochira Kalakettu of Ochira Parabrahma Temple |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2018/ochira-kalakettu/842 |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> == তাৎপৰ্য আৰু পৰম্পৰা == এই উৎসৱক পৰম্পৰাগতভাৱে "পশুধনৰ ওনাম" বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয় আৰু ই অঞ্চলটোৰ কৃষি ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত।<ref name="KT_Kalavela">{{cite web |title=Oachira Kalavela - Onam Rituals |url=https://www.keralatourism.org/onam/onam-rituals/ochira-kalavela |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> কৃষি কাৰ্যত পশুধনৰ যি অৱদান, তাৰ বাবে এক ধৰ্মীয় কৃতজ্ঞতা জ্ঞাপন হিচাপে এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। ৰজা [[মহাবলী]]ৰ আধানক কেন্দ্ৰ কৰি উদযাপন কৰা সাধাৰণ ওনাম উৎসৱৰ বিপৰীতে, ইৰুপাথীয়েট্টম ওনামে বিশেষভাৱে কৃষক সমাজ আৰু তেওঁলোকৰ পশুধনৰ মাজত থকা আৰ্থ-সামাজিক সম্পৰ্কটোক প্ৰতিফলিত কৰে।<ref name="DTPC">{{cite web |title=Oachira Parabrahma Temple |url=https://www.dtpckollam.com/destination/oachira-parabrahma-temple |website=DTPC Kollam |access-date=11 February 2026}}</ref> === কালাকেট্টু ৰীতি === এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে '''কালাকেট্টু''' (অৰ্থ: ষাঁড় গৰু বন্ধা)। 'কাৰা' নামৰ স্থানীয় প্ৰশাসনিক গোটসমূহে 'কেট্টু কালাকাল' নামৰ বিশাল ষাঁড় গৰুৰ প্ৰতিমূৰ্তি সাজি উলিয়ায়।<ref name="KT_Kalakettu"/> * '''নিৰ্মাণ কাৰ্য:''' এই প্ৰতিমূৰ্তিবোৰ কাঠ আৰু বাহৰ গাঁথনিৰে তৈয়াৰ কৰা হয়, খেৰেৰে আবৃত কৰা হয় আৰু বগা বা ৰঙীন কাপোৰেৰে ঢাকি দিয়া হয়।<ref name="DTPC"/> সাধাৰণতে পৰম্পৰাগত অলংকাৰ, দাপোণ আৰু বিভিন্ন কাপোৰ ওলোমাই ইয়াক সজোৱা হয়। * '''শোভাযাত্ৰা:''' চকা লগোৱা বাহনৰ ওপৰত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহ তুলি স্থানীয় ৰাইজে টানি টানি মন্দিৰৰ খেলপথাৰলৈ লৈ আহে। প্ৰতিমূৰ্তিবোৰৰ উচ্চতা ৩০ ফুটতকৈও অধিক হ'ব পাৰে, যিয়ে সংশ্লিষ্ট 'কাৰা' বা স্থানীয় গোটটোৰ আৰ্থিক সামৰ্থ্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।<ref name="Hindu_Kala">{{cite news |title=Grand finale to Oachira festival today |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/grand-finale-to-oachira-festival-today/article7856721.ece |work=[[The Hindu]] |date=8 November 2015 |access-date=11 February 2026}}</ref> === স্থান === উৎসৱৰ মূল কাৰ্যসূচী ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰৰ চাৰিওফালে থকা এখন মুকলি খেলপথাৰ, যাক '''পদানিলম''' (যুদ্ধক্ষেত্ৰ) বুলি কোৱা হয়, তাত সম্পন্ন হয়। এই মন্দিৰটোত কোনো পৰম্পৰাগত গৰ্ভগৃহ বা মূৰ্তি নাই, কিয়নো ই [[ব্ৰহ্ম|পৰব্ৰহ্ম]]ৰ নিৰাকাৰ ধাৰণাৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত।<ref name="KTI">{{cite web |title=Oachira Parabrahma Temple |url=https://keralatemples.info/temple-details/oachira-parabrahma-temple |website=Kerala Temples Info |access-date=11 February 2026}}</ref> উৎসৱৰ সময়ত পশুধনৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতা জনাই এই ষাঁড়ৰ প্ৰতিমূৰ্তিসমূহ মন্দিৰ প্ৰাংগণত সমৰ্পণ কৰা হয়।<ref name="Onam_Rituals">{{cite web |title=Oachira Kalavela |url=https://www.keralatourism.org/onam/onam-rituals/ochira-kalavela |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ শস্য চপোৱাৰ উৎসৱসমূহ]] 63wh80rix8x5ivai1azmr4o6f180ttc 623351 623350 2026-08-05T03:42:18Z Kandarpajit Kallol 6257 removed [[Category:ভাৰতৰ শস্য চপোৱাৰ উৎসৱসমূহ]]; added [[Category:উৎসৱ]] using [[WP:HC|HotCat]] 623351 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম | native_name = {{lang|ml|ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം}} | native_name_lang = ml | genre = সাংস্কৃতিক, শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ | begins = থিৰুভোনামৰ ২৮ দিনৰ পিছত | location = ওচিৰা, কোল্লাম জিলা, [[কেৰালা]] | venue = ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰ | status = সক্ৰিয় }} '''ইৰুপাথীয়েট্টম ওনাম''' ([[মালয়ালম]]: ഇരുപത്തിയെട്ടാം ഓണം; অৰ্থ: "আঠাইছতম ওনাম") হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ ওনাত্তুকাৰা অঞ্চলত উদ্‌যাপন কৰা এটা শস্য চপোৱাৰ পৰৱৰ্তী উৎসৱ। [[ওনাম]] উৎসৱৰ মূল দিন 'থিৰুভোনাম' পাৰ হোৱাৰ ঠিক ২৮ দিনৰ পিছত এই উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। এই উদ্‌যাপনৰ মুখ্য আকৰ্ষণ হৈছে '''ওচিৰা কালাকেট্টু''' নামৰ এক ধৰ্মীয় ৰীতি, য'ত ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰলৈ ষাঁড় গৰুৰ বৃহৎ প্ৰতিমূৰ্তি শোভাযাত্ৰা কৰি লৈ যোৱা হয়।<ref name="KT_Kalakettu">{{cite web |title=Ochira Kalakettu of Ochira Parabrahma Temple |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2018/ochira-kalakettu/842 |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> == তাৎপৰ্য আৰু পৰম্পৰা == এই উৎসৱক পৰম্পৰাগতভাৱে "পশুধনৰ ওনাম" বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয় আৰু ই অঞ্চলটোৰ কৃষি ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত।<ref name="KT_Kalavela">{{cite web |title=Oachira Kalavela - Onam Rituals |url=https://www.keralatourism.org/onam/onam-rituals/ochira-kalavela |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> কৃষি কাৰ্যত পশুধনৰ যি অৱদান, তাৰ বাবে এক ধৰ্মীয় কৃতজ্ঞতা জ্ঞাপন হিচাপে এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। ৰজা [[মহাবলী]]ৰ আধানক কেন্দ্ৰ কৰি উদযাপন কৰা সাধাৰণ ওনাম উৎসৱৰ বিপৰীতে, ইৰুপাথীয়েট্টম ওনামে বিশেষভাৱে কৃষক সমাজ আৰু তেওঁলোকৰ পশুধনৰ মাজত থকা আৰ্থ-সামাজিক সম্পৰ্কটোক প্ৰতিফলিত কৰে।<ref name="DTPC">{{cite web |title=Oachira Parabrahma Temple |url=https://www.dtpckollam.com/destination/oachira-parabrahma-temple |website=DTPC Kollam |access-date=11 February 2026}}</ref> === কালাকেট্টু ৰীতি === এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে '''কালাকেট্টু''' (অৰ্থ: ষাঁড় গৰু বন্ধা)। 'কাৰা' নামৰ স্থানীয় প্ৰশাসনিক গোটসমূহে 'কেট্টু কালাকাল' নামৰ বিশাল ষাঁড় গৰুৰ প্ৰতিমূৰ্তি সাজি উলিয়ায়।<ref name="KT_Kalakettu"/> * '''নিৰ্মাণ কাৰ্য:''' এই প্ৰতিমূৰ্তিবোৰ কাঠ আৰু বাহৰ গাঁথনিৰে তৈয়াৰ কৰা হয়, খেৰেৰে আবৃত কৰা হয় আৰু বগা বা ৰঙীন কাপোৰেৰে ঢাকি দিয়া হয়।<ref name="DTPC"/> সাধাৰণতে পৰম্পৰাগত অলংকাৰ, দাপোণ আৰু বিভিন্ন কাপোৰ ওলোমাই ইয়াক সজোৱা হয়। * '''শোভাযাত্ৰা:''' চকা লগোৱা বাহনৰ ওপৰত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহ তুলি স্থানীয় ৰাইজে টানি টানি মন্দিৰৰ খেলপথাৰলৈ লৈ আহে। প্ৰতিমূৰ্তিবোৰৰ উচ্চতা ৩০ ফুটতকৈও অধিক হ'ব পাৰে, যিয়ে সংশ্লিষ্ট 'কাৰা' বা স্থানীয় গোটটোৰ আৰ্থিক সামৰ্থ্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।<ref name="Hindu_Kala">{{cite news |title=Grand finale to Oachira festival today |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/grand-finale-to-oachira-festival-today/article7856721.ece |work=[[The Hindu]] |date=8 November 2015 |access-date=11 February 2026}}</ref> === স্থান === উৎসৱৰ মূল কাৰ্যসূচী ওচিৰা পৰব্ৰহ্ম মন্দিৰৰ চাৰিওফালে থকা এখন মুকলি খেলপথাৰ, যাক '''পদানিলম''' (যুদ্ধক্ষেত্ৰ) বুলি কোৱা হয়, তাত সম্পন্ন হয়। এই মন্দিৰটোত কোনো পৰম্পৰাগত গৰ্ভগৃহ বা মূৰ্তি নাই, কিয়নো ই [[ব্ৰহ্ম|পৰব্ৰহ্ম]]ৰ নিৰাকাৰ ধাৰণাৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত।<ref name="KTI">{{cite web |title=Oachira Parabrahma Temple |url=https://keralatemples.info/temple-details/oachira-parabrahma-temple |website=Kerala Temples Info |access-date=11 February 2026}}</ref> উৎসৱৰ সময়ত পশুধনৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতা জনাই এই ষাঁড়ৰ প্ৰতিমূৰ্তিসমূহ মন্দিৰ প্ৰাংগণত সমৰ্পণ কৰা হয়।<ref name="Onam_Rituals">{{cite web |title=Oachira Kalavela |url=https://www.keralatourism.org/onam/onam-rituals/ochira-kalavela |website=Kerala Tourism |access-date=11 February 2026}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] jgwrsuch4cukv1g51j01vjq3wh8bwvg 0 138375 623353 2026-08-05T03:53:10Z Kandarpajit Kallol 6257 নতুন পৃষ্ঠা: {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]... 623353 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদযাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পবিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদযাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদযাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী]]' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পবিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুমধামেৰে উদযাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – [[চিদাম্বৰম]] (থিল্ল‌ই), তামিলনাডু। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – [[মাদূৰাই]], তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – [[তিৰুনেলভেলী]], তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – [[কোৰ্টাল্লাম|কুট্ৰালাম]], তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশম দিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পবিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পবিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) তামিল বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী (ডিচেম্বৰ-জানুৱাৰী) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদযাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰ পৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পবিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডুৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু উৎসৱসমূহ]] asnr02momgbch7zh68v5tc4dj412qtv 623354 623353 2026-08-05T03:53:28Z Kandarpajit Kallol 6257 /* */ 623354 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদযাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পবিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদযাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদযাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পবিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুমধামেৰে উদযাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – [[চিদাম্বৰম]] (থিল্ল‌ই), তামিলনাডু। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – [[মাদূৰাই]], তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – [[তিৰুনেলভেলী]], তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – [[কোৰ্টাল্লাম|কুট্ৰালাম]], তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশম দিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পবিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পবিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) তামিল বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী (ডিচেম্বৰ-জানুৱাৰী) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদযাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰ পৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পবিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডুৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু উৎসৱসমূহ]] d8dna1ao2qpbmb8ilhamm9nc1ipav3y 623355 623354 2026-08-05T03:54:21Z Kandarpajit Kallol 6257 /* চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন */ 623355 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদযাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পবিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদযাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদযাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পবিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুমধামেৰে উদযাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশম দিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পবিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পবিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) তামিল বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী (ডিচেম্বৰ-জানুৱাৰী) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদযাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰ পৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পবিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডুৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু উৎসৱসমূহ]] n9021m2cox7kwzu9j37pwj120ya6obi 623356 623355 2026-08-05T03:54:57Z Kandarpajit Kallol 6257 623356 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদযাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পবিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদযাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদযাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পবিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুমধামেৰে উদযাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশম দিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পবিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পবিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদযাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰ পৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পবিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডুৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু উৎসৱসমূহ]] t13wdb094y3t4tjyjp8v093ypbv2ep7 623357 623356 2026-08-05T03:55:31Z Kandarpajit Kallol 6257 623357 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদযাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পবিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদযাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদযাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পবিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুমধামেৰে উদযাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশম দিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পবিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পবিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদযাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰ পৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পবিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডু]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] fl14he3hfwtaub7a57y7h3altrl7emf 623358 623357 2026-08-05T03:56:09Z Kandarpajit Kallol 6257 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623358 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদ্‌যাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পৱিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদ্‌যাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পৱিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুম-ধামেৰে উদ্‌যাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশমদিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পৱিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পৱিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদ্‌যাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰপৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পৱিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডু]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথা]] 8vuolcr1s7bnem11ovtk39s11b6nyg5 623361 623358 2026-08-05T04:00:25Z Kandarpajit Kallol 6257 623361 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদ্‌যাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পৱিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদ্‌যাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পৱিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুম-ধামেৰে উদ্‌যাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশমদিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পৱিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পৱিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদ্‌যাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰপৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পৱিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তামিলনাডুত তাৎপৰ্য == তামিলনাডু, বিশেষকৈ [[কোংগু নাডু]] (Kongunadu) অঞ্চলত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য আছে। বিবাহিত মহিলাসকলে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ ৯ দিন আগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উৎসৱৰ দিনলৈকে চলি থকা 'থিৰুভেম্বাভাই নোনবু' (Thiruvempavai Nonbu) নামৰ ১০ দিনীয়া এক উপবাস ব্ৰত পালন কৰে।<ref>[http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219064347/http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv|date=19 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |title=மார்கழி நோன்பு - திருவெம்பாவை விரதம் - திருவெம்பாவை, திருப்பாவை, திருபள்ளியெழுச்சி தோத்திரங்கள் இணைப்பு |access-date=2014-01-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204331/http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকে একেবাৰে প্ৰত্যূষতে আহাৰ (palliyai unavu) গ্ৰহণ কৰে আৰু তাৰ পিছত চন্দ্ৰোদয়লৈকে উপবাসে থাকি চন্দ্ৰ দৰ্শন কৰাৰ পিছতহে ব্ৰত ভাঙে। === খাদ্য পৰম্পৰা === থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ দিনা এক বিশেষ ভোজৰ আয়োজন কৰা হয়, য'ত প্ৰধানকৈ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে: * '''থিৰুভাথিৰা কালী (Thiruvathirai Kali):''' [[চাউল]], [[গুড়]], [[মুগ দাইল]], [[নৰিকল]], [[ইলাচী]] আৰু [[ঘী]]ৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা খাদ্য। * '''থিৰুভাথিৰা এজহু কাৰী কূট্টু (Thiruvathirai Ezhu Curry Koottu):''' সাতবিধ পাচলিৰে তৈয়াৰী এবিধ আঞ্জা। সাধাৰণতে এই আঞ্জাত [[ৰঙালাউ]], [[কোমোৰা]], [[কাচলিতল|কাচকল]], পথাৰৰ মাহ (field beans), [[মিঠা আলু]], [[কচু]], [[আলু]] আৰু [[বেঙেনা]] ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |url=http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8 ৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |title=திருவாதிரை களி திருவாதிரை கூட்டு | Dinaethal |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220073455/http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> === মন্দিৰৰ উদযাপন === তামিলনাডুৰ শিৱ মন্দিৰসমূহৰ মাজেৰে ভগৱান নটৰাজৰ (শিৱৰ নৃত্যৰত ৰূপ) বিশাল শোভাযাত্ৰা উলিওৱাটো এই উৎসৱৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য। চিদাম্বৰম নটৰাজ মন্দিৰত নিম্নলিখিত ধৰ্মীয় ৰীতিসমূহ পালন কৰা হয়: * '''নৱৰত্নম অভিষেক (Navaratnam Abhishekam):''' পূৰ্ণিমাৰ পূৰ্বসন্ধিয়া দেৱতাক পবিত্ৰ দ্ৰব্যৰে স্নান কৰোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[হীৰা]], [[প্ৰবাল]], [[মুকুতা]] আৰু [[মৰকত]] (পান্না) আদিকে ধৰি ৯ বিধ বহুমূলীয়া ৰত্ন (নৱৰত্ন) ব্যৱহাৰ কৰি কৰা এক বিৰল অভিষেকো অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|title=ஆருத்ரா தரிசனம்: சிவ ஆலயங்களில் நடராஜபெருமானுக்கு சிறப்பு அபிஷேகங்கள்! – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155322/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|url-status=dead}}</ref> * '''ৰথোৎসৱম (Rathotsavam):''' পূৰ্ণিমাৰ দিনা নটৰাজ আৰু শিৱকামী (পাৰ্বতী) দেৱীৰ মূৰ্তি মন্দিৰৰ ৰথত তুলি শোভাযাত্ৰা কৰোৱা হয়। * '''ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ পুনৰভিনয়:''' ইয়াত শিৱৰ 'আন্দ তাণ্ডৱ' (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য) প্ৰতীকাত্মকভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, যাৰ ফলত এই পবিত্ৰ দৃশ্য প্ৰত্যক্ষ কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ ভক্তৰ সমাগম ঘটে। চিদাম্বৰম মন্দিৰ হৈছে আৰুদ্ৰা দৰ্শন উদযাপনৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু, যিয়ে সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৰ্তক হিচাপে শিৱৰ ভূমিকাক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। == কেৰালাত তাৎপৰ্য == [[File:Thiruvathirakkali.jpg|Thiruvathirakali|thumb|right|'থিৰুভাথিৰাকালী' নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি থকা একাংশ মহিলা]] [[File:Thiruvathira Kali During Onam.jpg|thumb|250px|মহিলাসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰদৰ্শন কৰিছে]] মালয়ালম কেলেণ্ডাৰত ভগৱান শিৱৰ নক্ষত্ৰৰ সৈতে জড়িত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ [[কেৰালা]]ত গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক গুৰুত্ব আছে। পৰম্পৰা অনুসৰি, এই বিশেষ দিনটোতে দেৱী [[পাৰ্বতী]]য়ে ভগৱান শিৱক নিজৰ অৰ্ধাংগিনী (সহধৰ্মিণী) হিচাপে লাভ কৰিছিল। এই উৎসৱে দাম্পত্য জীৱনৰ সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো ভগৱান শিৱৰ [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] (আধা শিৱ, আধা পাৰ্বতী) ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়।<ref>{{Cite news|url=https://thehindu.com|title=Tubers are the veggies of choice to celebrate Thiruvathira|access-date=4 March 2020}}</ref> আন এক লোকবিশ্বাস অনুসৰি, এই উৎসৱটো প্ৰেমৰ দেৱতা [[কামদেৱ]]ৰ মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite book|last=Panikkar|first=T. K. Gopal|title=Malabar and its folk|publisher=G.A. Natesan|year=1900|url=https://archive.org|page=[https://archive.org/page/n121 103]|access-date=8 April 2010}}</ref> === ৰীতি-নীতি আৰু উদযাপন === কেৰালাত ওনাম আৰু বিষুৰ সমান্তৰালভাৱে থিৰুভাথিৰাও এটা ডাঙৰ উৎসৱ। মূলতঃ মহিলাসকলে পালন কৰা এই উৎসৱৰ প্ৰধান অংগসমূহ হ’ল: * '''উপবাস:''' বিবাহিত মহিলাসকলে স্বামী আৰু পৰিয়ালৰ মংগলৰ বাবে উৎসৱৰ ঠিক আগৰ দিনটোৰ (মকায়িৰম নক্ষত্ৰ) পৰা থিৰুভাথিৰা দিনালৈকে উপবাস পালন কৰে। আনহাতে অবিয়ৈ ছোৱালীসকলে এক আদৰ্শ জীৱনসংগী লাভৰ বাবে এই ব্ৰত ৰাখে। এগৰাকী ন-কইনাৰ বাবে বিবাহৰ পিছৰ প্ৰথম থিৰুভাথিৰা উৎসৱটোক 'পূথিৰুভাথিৰা' (Poothiruvathira) বুলি কোৱা হয়। [[File:Thiruvathira puzhukku 2.jpg|thumb|100x200px|right|থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু]] [[File:Thiruvathira ettangadi.jpg|thumb|300x140px|right|থিৰুভাথিৰা ইট্টাংগাড়ী]] * '''খাদ্যৰ নিয়ম:''' এই উপবাসৰ সময়ত চাউল বা ভাতজাতীয় খাদ্য গ্ৰহণ কৰা নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে খাদ্য তালিকাত সাধাৰণতে তলৰ উপাদানসমূহ থাকে: ** সিজোৱা ভঙা ঘেঁহু (Broken wheat)। ** '''থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু (Thiruvathira puzhukku):''' ই হৈছে বিভিন্ন আলু বা কন্দজাতীয় পাচলি ([[কচু]], [[কাঠ আলু]], চাইনিজ আলু, [[মিঠা আলু]]), দীঘল মাহ (long beans), কেঁচা [[কাচলিতল|কাচকল]] আৰু সতেজভাৱে বটা নৰিকল দি প্ৰস্তুত কৰা এবিধ বিশেষ ব্যঞ্জন। ** '''কূভা পায়েচম (Koova payasam):''' আৰাৰুট (arrowroot) পাউদাৰ, [[গুড়]] আৰু নৰিকলৰ গাখীৰেৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা পায়স। === থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য === মহিলাসকলে দলীয়ভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা পৰম্পৰাগত নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' (Thiruvathirakali) এই উদযাপনৰ এক কেন্দ্ৰীয় আকৰ্ষণ। 'থিৰুভাথিৰা পাত্তু' (দেৱী পাৰ্বতীৰ ভক্তি আৰু শিৱৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা লোকগীত) গাই গাই নৃত্যশিল্পীসকলে একোটা '[[নীলavilakku|নীলভিলক্কু]]' (পৰম্পৰাগত পিতলৰ চাকি)ৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়া হৈ নৃত্য কৰে। এই নৃত্যত '[[লাস্য]]' অৰ্থাৎ সুকোমল আৰু সুন্দৰ নাৰীসুলভ অংগী-ভংগী প্ৰকাশ পায়।<ref>[https://thehindu.com Blend of rhythm and grace]</ref> এক নিৰ্দিষ্ট তালত হাত চাপৰি বজাই আৰু ঘূৰি ঘূৰি কৰা এই নৃত্যই দাম্পত্য সুখ আৰু প্ৰেমৰ অনুভূতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে এই নৃত্য উৎসৱৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল (যাৰ বাবে ইয়াক কাইকোত্তিকালী – "ঘৰৰ ভিতৰত হাত চাপৰি বজাই কৰা নৃত্য" বুলিও জনা গৈছিল)। ইয়াত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডু]]' (কেৰালাৰ ধুতি) আৰু '[[নেৰিয়াথু]]' (উৰণি বা চাদৰ) পৰিধান কৰে আৰু চুলিত মালি বা বকুল ফুলৰ মালা গঁথে। থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্যই আনন্দ, দাম্পত্য সমিলমিল আৰু অবিবাহিত ছোৱালীৰ আশা-আকাংক্ষাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সেয়েহে ইয়াক প্ৰায়েই কেৰালাৰ '[[কাৰভা চৌথ]]' বুলিও অভিহিত কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://manoramaonline.com|title=Thiruvathira – Kerala's own version of Karva Chauth}}</ref> == থিৰুভাথিৰাকালীৰ সৈতে জড়িত বিশ্ব অভিলেখ == বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য প্ৰদৰ্শন কাৰ্যসূচী কিতেক্স গ্ৰুপৰ (Kitex Group) এক কৰ্পোৰেট সামাজিক দায়িত্ব (CSR) পদক্ষেপ 'টুৱেণ্টি২০ কিঝাক্কাম্বালাম' (Twenty20 Kizhakkambalam)-ৰ দ্বাৰা চাভৰা সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আৰু পাৰ্বনেন্দু থিৰুভাথিৰা স্কুলৰ সহযোগত আয়োজন কৰা হৈছিল। ২০১৭ চনৰ ১ মে'ত অনুষ্ঠিত এই অনুষ্ঠানত কেৰালা, ভাৰতৰ আন ২০খন ৰাজ্য আৰু এগৰাকী [[ৰাছিয়া]]ৰ নাগৰিকসহ মুঠ ৬,৫৮২ গৰাকী মহিলাই (বয়স ১০-৭৫ বছৰ) অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰখ্যাত থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰশিক্ষকৰ দ্বাৰা প্ৰশিক্ষণ প্ৰাপ্ত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে কিতেক্স গ্ৰুপে যোগান ধৰা পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডুম নেৰিয়াটুম|কাছাভু মুণ্ডু]]' আৰু 'নেৰিয়াথু' পৰিধান কৰি একেলগে ১৬ মিনিট ধৰি এই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰে। [[গিনেছ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ডছ]]ৰ বিচাৰক ঋষি নাথে আনুষ্ঠানিকভাৱে এই সফলতাক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। === পূৰ্বৰ অভিলেখসমূহ === * '''২০১৫:''' ২০১৫ চনৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত ত্ৰিশূৰৰ [[ইৰিনজালাকুডা]]ত 'তনিমা' (Thanima) নামৰ সংগঠনটোৰ বেনাৰত জিতা বিনয়ৰ নেতৃত্বত ৫,২১১ গৰাকী মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰি এক বিশ্ব অভিলেখ গঢ়িছিল।<ref name="TheHindu2015">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/mega-dance-enters-guinness-records/article6850916.ece |title=Mega dance enters Guinness records |work=The Hindu |date=2015-02-03 |access-date=2015-12-30}}</ref> * '''২০১২:''' ২০১২ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত মুম্বাই পুৰম ফাউণ্ডেচনে [[মহাৰাষ্ট্ৰ]]ৰ [[ডোম্বিভলী]]ত এক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰিছিল। ইয়াত [[মালয়ালী মানুহ|কেৰালাবাসী]], [[মাৰাঠী মানুহ|মাৰাঠী]], [[গুজৰাটী মানুহ|গুজৰাটী]], [[বাঙালী]], [[তামিল মানুহ|তামিল]], [[তেলেগু মানুহ|তেলেগু]] আৰু [[কানাড়া মানুহ|কানাড়া]] লোককে ধৰি বিভিন্ন ভাষিক আৰু ধৰ্মীয় পটভূমিৰ ২,৬৩৯ গৰাকী মহিলাই একেলগে নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220300/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|url-status=dead|archive-date=4 March 2016|title=A new 'thiruvathira' world record in the offing}}</ref> * '''২০১৩:''' ২০১৩ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ৩,০০০ তকৈও অধিক অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ (১৮ ডিচেম্বৰ ২০১৩) পূৰ্বে পূৰ্বৰ অভিলেখ ভংগ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল।<ref name="TheHindu2015" /><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218155718/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|url-status=dead|archive-date=18 December 2013|title=Thiruvathira Dancers Set World Record}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডু]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথা]] thelsoc41sg2ptaqnv8aev1m5wjdwof 623362 623361 2026-08-05T04:05:05Z Kandarpajit Kallol 6257 623362 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদ্‌যাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পৱিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদ্‌যাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পৱিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুম-ধামেৰে উদ্‌যাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশমদিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পৱিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পৱিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদ্‌যাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰপৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পৱিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তামিলনাডুত তাৎপৰ্য == তামিলনাডু, বিশেষকৈ কোংগুনাডু অঞ্চলত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য আছে। বিবাহিত মহিলাসকলে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ ৯ দিন আগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উৎসৱৰ দিনলৈকে চলি থকা 'থিৰুভেম্বাভাই নোনবু' নামৰ ১০ দিনীয়া এক উপবাস ব্ৰত পালন কৰে।<ref>[http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219064347/http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv|date=19 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |title=மார்கழி நோன்பு - திருவெம்பாவை விரதம் - திருவெம்பாவை, திருப்பாவை, திருபள்ளியெழுச்சி தோத்திரங்கள் இணைப்பு |access-date=2014-01-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204331/http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকে একেবাৰে প্ৰত্যূষতে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু তাৰ পিছত চন্দ্ৰোদয়লৈকে উপবাসে থাকি চন্দ্ৰ দৰ্শন কৰাৰ পিছতহে ব্ৰত ভাঙে। === খাদ্য পৰম্পৰা === থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ দিনা এক বিশেষ ভোজৰ আয়োজন কৰা হয়, য'ত প্ৰধানকৈ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে: * '''থিৰুভাথিৰা কালি:''' [[চাউল]], [[গুড়]], [[মুগ দাইল]], [[নৰিকল]], [[ইলাচী]] আৰু [[ঘী]]ৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা খাদ্য। * '''থিৰুভাথিৰা এজহু কাৰী কূট্টু:''' সাতবিধ পাচলিৰে তৈয়াৰী এবিধ আঞ্জা। সাধাৰণতে এই আঞ্জাত [[ৰঙালাউ]], [[কোমোৰা]], [[কাচলিতল|কাচকল]], পথাৰৰ মাহ (field beans), [[মিঠা আলু]], [[কচু]], [[আলু]] আৰু [[বেঙেনা]] ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |url=http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8 ৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |title=திருவாதிரை களி திருவாதிரை கூட்டு | Dinaethal |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220073455/http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> === মন্দিৰৰ উদযাপন === তামিলনাডুৰ শিৱ মন্দিৰসমূহৰ মাজেৰে ভগৱান নটৰাজৰ (শিৱৰ নৃত্যৰত ৰূপ) বিশাল শোভাযাত্ৰা উলিওৱাটো এই উৎসৱৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য। চিদাম্বৰম নটৰাজ মন্দিৰত নিম্নলিখিত ধৰ্মীয় ৰীতিসমূহ পালন কৰা হয়: * '''নৱৰত্নম অভিষেক (Navaratnam Abhishekam):''' পূৰ্ণিমাৰ পূৰ্বসন্ধিয়া দেৱতাক পবিত্ৰ দ্ৰব্যৰে স্নান কৰোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[হীৰা]], [[প্ৰবাল]], [[মুকুতা]] আৰু [[মৰকত]] (পান্না) আদিকে ধৰি ৯ বিধ বহুমূলীয়া ৰত্ন (নৱৰত্ন) ব্যৱহাৰ কৰি কৰা এক বিৰল অভিষেকো অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|title=ஆருத்ரா தரிசனம்: சிவ ஆலயங்களில் நடராஜபெருமானுக்கு சிறப்பு அபிஷேகங்கள்! – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155322/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|url-status=dead}}</ref> * '''ৰথোৎসৱম (Rathotsavam):''' পূৰ্ণিমাৰ দিনা নটৰাজ আৰু শিৱকামী (পাৰ্বতী) দেৱীৰ মূৰ্তি মন্দিৰৰ ৰথত তুলি শোভাযাত্ৰা কৰোৱা হয়। * '''ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ পুনৰভিনয়:''' ইয়াত শিৱৰ 'আন্দ তাণ্ডৱ' (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য) প্ৰতীকাত্মকভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, যাৰ ফলত এই পবিত্ৰ দৃশ্য প্ৰত্যক্ষ কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ ভক্তৰ সমাগম ঘটে। চিদাম্বৰম মন্দিৰ হৈছে আৰুদ্ৰা দৰ্শন উদযাপনৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু, যিয়ে সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৰ্তক হিচাপে শিৱৰ ভূমিকাক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। == কেৰালাত তাৎপৰ্য == [[File:Thiruvathirakkali.jpg|Thiruvathirakali|thumb|right|'থিৰুভাথিৰাকালী' নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি থকা একাংশ মহিলা]] [[File:Thiruvathira Kali During Onam.jpg|thumb|250px|মহিলাসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰদৰ্শন কৰিছে]] মালয়ালম কেলেণ্ডাৰত ভগৱান শিৱৰ নক্ষত্ৰৰ সৈতে জড়িত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ [[কেৰালা]]ত গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক গুৰুত্ব আছে। পৰম্পৰা অনুসৰি, এই বিশেষ দিনটোতে দেৱী [[পাৰ্বতী]]য়ে ভগৱান শিৱক নিজৰ অৰ্ধাংগিনী (সহধৰ্মিণী) হিচাপে লাভ কৰিছিল। এই উৎসৱে দাম্পত্য জীৱনৰ সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো ভগৱান শিৱৰ [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] (আধা শিৱ, আধা পাৰ্বতী) ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়।<ref>{{Cite news|url=https://thehindu.com|title=Tubers are the veggies of choice to celebrate Thiruvathira|access-date=4 March 2020}}</ref> আন এক লোকবিশ্বাস অনুসৰি, এই উৎসৱটো প্ৰেমৰ দেৱতা [[কামদেৱ]]ৰ মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite book|last=Panikkar|first=T. K. Gopal|title=Malabar and its folk|publisher=G.A. Natesan|year=1900|url=https://archive.org|page=[https://archive.org/page/n121 103]|access-date=8 April 2010}}</ref> === ৰীতি-নীতি আৰু উদযাপন === কেৰালাত ওনাম আৰু বিষুৰ সমান্তৰালভাৱে থিৰুভাথিৰাও এটা ডাঙৰ উৎসৱ। মূলতঃ মহিলাসকলে পালন কৰা এই উৎসৱৰ প্ৰধান অংগসমূহ হ’ল: * '''উপবাস:''' বিবাহিত মহিলাসকলে স্বামী আৰু পৰিয়ালৰ মংগলৰ বাবে উৎসৱৰ ঠিক আগৰ দিনটোৰ (মকায়িৰম নক্ষত্ৰ) পৰা থিৰুভাথিৰা দিনালৈকে উপবাস পালন কৰে। আনহাতে অবিয়ৈ ছোৱালীসকলে এক আদৰ্শ জীৱনসংগী লাভৰ বাবে এই ব্ৰত ৰাখে। এগৰাকী ন-কইনাৰ বাবে বিবাহৰ পিছৰ প্ৰথম থিৰুভাথিৰা উৎসৱটোক 'পূথিৰুভাথিৰা' (Poothiruvathira) বুলি কোৱা হয়। [[File:Thiruvathira puzhukku 2.jpg|thumb|100x200px|right|থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু]] [[File:Thiruvathira ettangadi.jpg|thumb|300x140px|right|থিৰুভাথিৰা ইট্টাংগাড়ী]] * '''খাদ্যৰ নিয়ম:''' এই উপবাসৰ সময়ত চাউল বা ভাতজাতীয় খাদ্য গ্ৰহণ কৰা নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে খাদ্য তালিকাত সাধাৰণতে তলৰ উপাদানসমূহ থাকে: ** সিজোৱা ভঙা ঘেঁহু (Broken wheat)। ** '''থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু (Thiruvathira puzhukku):''' ই হৈছে বিভিন্ন আলু বা কন্দজাতীয় পাচলি ([[কচু]], [[কাঠ আলু]], চাইনিজ আলু, [[মিঠা আলু]]), দীঘল মাহ (long beans), কেঁচা [[কাচলিতল|কাচকল]] আৰু সতেজভাৱে বটা নৰিকল দি প্ৰস্তুত কৰা এবিধ বিশেষ ব্যঞ্জন। ** '''কূভা পায়েচম (Koova payasam):''' আৰাৰুট (arrowroot) পাউদাৰ, [[গুড়]] আৰু নৰিকলৰ গাখীৰেৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা পায়স। === থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য === মহিলাসকলে দলীয়ভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা পৰম্পৰাগত নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' (Thiruvathirakali) এই উদযাপনৰ এক কেন্দ্ৰীয় আকৰ্ষণ। 'থিৰুভাথিৰা পাত্তু' (দেৱী পাৰ্বতীৰ ভক্তি আৰু শিৱৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা লোকগীত) গাই গাই নৃত্যশিল্পীসকলে একোটা '[[নীলavilakku|নীলভিলক্কু]]' (পৰম্পৰাগত পিতলৰ চাকি)ৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়া হৈ নৃত্য কৰে। এই নৃত্যত '[[লাস্য]]' অৰ্থাৎ সুকোমল আৰু সুন্দৰ নাৰীসুলভ অংগী-ভংগী প্ৰকাশ পায়।<ref>[https://thehindu.com Blend of rhythm and grace]</ref> এক নিৰ্দিষ্ট তালত হাত চাপৰি বজাই আৰু ঘূৰি ঘূৰি কৰা এই নৃত্যই দাম্পত্য সুখ আৰু প্ৰেমৰ অনুভূতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে এই নৃত্য উৎসৱৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল (যাৰ বাবে ইয়াক কাইকোত্তিকালী – "ঘৰৰ ভিতৰত হাত চাপৰি বজাই কৰা নৃত্য" বুলিও জনা গৈছিল)। ইয়াত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডু]]' (কেৰালাৰ ধুতি) আৰু '[[নেৰিয়াথু]]' (উৰণি বা চাদৰ) পৰিধান কৰে আৰু চুলিত মালি বা বকুল ফুলৰ মালা গঁথে। থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্যই আনন্দ, দাম্পত্য সমিলমিল আৰু অবিবাহিত ছোৱালীৰ আশা-আকাংক্ষাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সেয়েহে ইয়াক প্ৰায়েই কেৰালাৰ '[[কাৰভা চৌথ]]' বুলিও অভিহিত কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://manoramaonline.com|title=Thiruvathira – Kerala's own version of Karva Chauth}}</ref> == থিৰুভাথিৰাকালীৰ সৈতে জড়িত বিশ্ব অভিলেখ == বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য প্ৰদৰ্শন কাৰ্যসূচী কিতেক্স গ্ৰুপৰ (Kitex Group) এক কৰ্পোৰেট সামাজিক দায়িত্ব (CSR) পদক্ষেপ 'টুৱেণ্টি২০ কিঝাক্কাম্বালাম' (Twenty20 Kizhakkambalam)-ৰ দ্বাৰা চাভৰা সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আৰু পাৰ্বনেন্দু থিৰুভাথিৰা স্কুলৰ সহযোগত আয়োজন কৰা হৈছিল। ২০১৭ চনৰ ১ মে'ত অনুষ্ঠিত এই অনুষ্ঠানত কেৰালা, ভাৰতৰ আন ২০খন ৰাজ্য আৰু এগৰাকী [[ৰাছিয়া]]ৰ নাগৰিকসহ মুঠ ৬,৫৮২ গৰাকী মহিলাই (বয়স ১০-৭৫ বছৰ) অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰখ্যাত থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰশিক্ষকৰ দ্বাৰা প্ৰশিক্ষণ প্ৰাপ্ত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে কিতেক্স গ্ৰুপে যোগান ধৰা পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডুম নেৰিয়াটুম|কাছাভু মুণ্ডু]]' আৰু 'নেৰিয়াথু' পৰিধান কৰি একেলগে ১৬ মিনিট ধৰি এই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰে। [[গিনেছ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ডছ]]ৰ বিচাৰক ঋষি নাথে আনুষ্ঠানিকভাৱে এই সফলতাক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। === পূৰ্বৰ অভিলেখসমূহ === * '''২০১৫:''' ২০১৫ চনৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত ত্ৰিশূৰৰ [[ইৰিনজালাকুডা]]ত 'তনিমা' (Thanima) নামৰ সংগঠনটোৰ বেনাৰত জিতা বিনয়ৰ নেতৃত্বত ৫,২১১ গৰাকী মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰি এক বিশ্ব অভিলেখ গঢ়িছিল।<ref name="TheHindu2015">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/mega-dance-enters-guinness-records/article6850916.ece |title=Mega dance enters Guinness records |work=The Hindu |date=2015-02-03 |access-date=2015-12-30}}</ref> * '''২০১২:''' ২০১২ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত মুম্বাই পুৰম ফাউণ্ডেচনে [[মহাৰাষ্ট্ৰ]]ৰ [[ডোম্বিভলী]]ত এক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰিছিল। ইয়াত [[মালয়ালী মানুহ|কেৰালাবাসী]], [[মাৰাঠী মানুহ|মাৰাঠী]], [[গুজৰাটী মানুহ|গুজৰাটী]], [[বাঙালী]], [[তামিল মানুহ|তামিল]], [[তেলেগু মানুহ|তেলেগু]] আৰু [[কানাড়া মানুহ|কানাড়া]] লোককে ধৰি বিভিন্ন ভাষিক আৰু ধৰ্মীয় পটভূমিৰ ২,৬৩৯ গৰাকী মহিলাই একেলগে নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220300/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|url-status=dead|archive-date=4 March 2016|title=A new 'thiruvathira' world record in the offing}}</ref> * '''২০১৩:''' ২০১৩ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ৩,০০০ তকৈও অধিক অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ (১৮ ডিচেম্বৰ ২০১৩) পূৰ্বে পূৰ্বৰ অভিলেখ ভংগ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল।<ref name="TheHindu2015" /><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218155718/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|url-status=dead|archive-date=18 December 2013|title=Thiruvathira Dancers Set World Record}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডু]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথা]] aoo4ecbwy3meeb9m7ag4gjhwlq3jsmq 623363 623362 2026-08-05T04:06:05Z Kandarpajit Kallol 6257 623363 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদ্‌যাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পৱিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদ্‌যাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পৱিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুম-ধামেৰে উদ্‌যাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশমদিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পৱিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পৱিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদ্‌যাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰপৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পৱিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তামিলনাডুত তাৎপৰ্য == তামিলনাডু, বিশেষকৈ কোংগুনাডু অঞ্চলত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য আছে। বিবাহিত মহিলাসকলে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ ৯ দিন আগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উৎসৱৰ দিনলৈকে চলি থকা 'থিৰুভেম্বাভাই নোনবু' নামৰ ১০ দিনীয়া এক উপবাস ব্ৰত পালন কৰে।<ref>[http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219064347/http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv|date=19 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |title=மார்கழி நோன்பு - திருவெம்பாவை விரதம் - திருவெம்பாவை, திருப்பாவை, திருபள்ளியெழுச்சி தோத்திரங்கள் இணைப்பு |access-date=2014-01-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204331/http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকে একেবাৰে প্ৰত্যূষতে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু তাৰ পিছত চন্দ্ৰোদয়লৈকে উপবাসে থাকি চন্দ্ৰ দৰ্শন কৰাৰ পিছতহে ব্ৰত ভাঙে। === খাদ্য পৰম্পৰা === থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ দিনা এক বিশেষ ভোজৰ আয়োজন কৰা হয়, য'ত প্ৰধানকৈ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে: * '''থিৰুভাথিৰা কালি:''' [[চাউল]], [[গুড়]], [[মুগ দাইল]], [[নৰিকল]], [[ইলাচী]] আৰু [[ঘী]]ৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা খাদ্য। * '''থিৰুভাথিৰা এজহু কাৰী কূট্টু:''' সাতবিধ পাচলিৰে তৈয়াৰী এবিধ আঞ্জা। সাধাৰণতে এই আঞ্জাত [[ৰঙালাউ]], [[কোমোৰা]], [[কাচলিতল|কাচকল]], পথাৰৰ মাহ (field beans), [[মিঠা আলু]], [[কচু]], [[আলু]] আৰু [[বেঙেনা]] ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |url=http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8 ৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |title=திருவாதிரை களி திருவாதிரை கூட்டு | Dinaethal |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220073455/http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> === মন্দিৰৰ উদ্‌যাপন === তামিলনাডুৰ শিৱ মন্দিৰসমূহৰ মাজেৰে ভগৱান নটৰাজৰ (শিৱৰ নৃত্যৰত ৰূপ) বিশাল শোভাযাত্ৰা উলিওৱাটো এই উৎসৱৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য। চিদাম্বৰম নটৰাজ মন্দিৰত নিম্নলিখিত ধৰ্মীয় ৰীতিসমূহ পালন কৰা হয়: * '''নৱৰত্নম অভিষেক (Navaratnam Abhishekam):''' পূৰ্ণিমাৰ পূৰ্বসন্ধিয়া দেৱতাক পবিত্ৰ দ্ৰব্যৰে স্নান কৰোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[হীৰা]], [[প্ৰবাল]], [[মুকুতা]] আৰু [[মৰকত]] (পান্না) আদিকে ধৰি ৯ বিধ বহুমূলীয়া ৰত্ন (নৱৰত্ন) ব্যৱহাৰ কৰি কৰা এক বিৰল অভিষেকো অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|title=ஆருத்ரா தரிசனம்: சிவ ஆலயங்களில் நடராஜபெருமானுக்கு சிறப்பு அபிஷேகங்கள்! – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155322/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|url-status=dead}}</ref> * '''ৰথোৎসৱম (Rathotsavam):''' পূৰ্ণিমাৰ দিনা নটৰাজ আৰু শিৱকামী (পাৰ্বতী) দেৱীৰ মূৰ্তি মন্দিৰৰ ৰথত তুলি শোভাযাত্ৰা কৰোৱা হয়। * '''ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ পুনৰভিনয়:''' ইয়াত শিৱৰ 'আন্দ তাণ্ডৱ' (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য) প্ৰতীকাত্মকভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, যাৰ ফলত এই পবিত্ৰ দৃশ্য প্ৰত্যক্ষ কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ ভক্তৰ সমাগম ঘটে। চিদাম্বৰম মন্দিৰ হৈছে আৰুদ্ৰা দৰ্শন উদ্‌যাপনৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু, যিয়ে সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৰ্তক হিচাপে শিৱৰ ভূমিকাক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। == কেৰালাত তাৎপৰ্য == [[File:Thiruvathirakkali.jpg|Thiruvathirakali|thumb|right|'থিৰুভাথিৰাকালী' নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি থকা একাংশ মহিলা]] [[File:Thiruvathira Kali During Onam.jpg|thumb|250px|মহিলাসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰদৰ্শন কৰিছে]] মালয়ালম কেলেণ্ডাৰত ভগৱান শিৱৰ নক্ষত্ৰৰ সৈতে জড়িত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ [[কেৰালা]]ত গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক গুৰুত্ব আছে। পৰম্পৰা অনুসৰি, এই বিশেষ দিনটোতে দেৱী [[পাৰ্বতী]]য়ে ভগৱান শিৱক নিজৰ অৰ্ধাংগিনী (সহধৰ্মিণী) হিচাপে লাভ কৰিছিল। এই উৎসৱে দাম্পত্য জীৱনৰ সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো ভগৱান শিৱৰ [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] (আধা শিৱ, আধা পাৰ্বতী) ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়।<ref>{{Cite news|url=https://thehindu.com|title=Tubers are the veggies of choice to celebrate Thiruvathira|access-date=4 March 2020}}</ref> আন এক লোকবিশ্বাস অনুসৰি, এই উৎসৱটো প্ৰেমৰ দেৱতা [[কামদেৱ]]ৰ মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite book|last=Panikkar|first=T. K. Gopal|title=Malabar and its folk|publisher=G.A. Natesan|year=1900|url=https://archive.org|page=[https://archive.org/page/n121 103]|access-date=8 April 2010}}</ref> === ৰীতি-নীতি আৰু উদ্‌যাপন === কেৰালাত ওনাম আৰু বিষুৰ সমান্তৰালভাৱে থিৰুভাথিৰাও এটা ডাঙৰ উৎসৱ। মূলতঃ মহিলাসকলে পালন কৰা এই উৎসৱৰ প্ৰধান অংগসমূহ হ’ল: * '''উপবাস:''' বিবাহিত মহিলাসকলে স্বামী আৰু পৰিয়ালৰ মংগলৰ বাবে উৎসৱৰ ঠিক আগৰ দিনটোৰ (মকায়িৰম নক্ষত্ৰ) পৰা থিৰুভাথিৰা দিনালৈকে উপবাস পালন কৰে। আনহাতে অবিয়ৈ ছোৱালীসকলে এক আদৰ্শ জীৱনসংগী লাভৰ বাবে এই ব্ৰত ৰাখে। এগৰাকী ন-কইনাৰ বাবে বিবাহৰ পিছৰ প্ৰথম থিৰুভাথিৰা উৎসৱটোক 'পূথিৰুভাথিৰা' (Poothiruvathira) বুলি কোৱা হয়। [[File:Thiruvathira puzhukku 2.jpg|thumb|100x200px|right|থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু]] [[File:Thiruvathira ettangadi.jpg|thumb|300x140px|right|থিৰুভাথিৰা ইট্টাংগাড়ী]] * '''খাদ্যৰ নিয়ম:''' এই উপবাসৰ সময়ত চাউল বা ভাতজাতীয় খাদ্য গ্ৰহণ কৰা নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে খাদ্য তালিকাত সাধাৰণতে তলৰ উপাদানসমূহ থাকে: ** সিজোৱা ভঙা ঘেঁহু (Broken wheat)। ** '''থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু (Thiruvathira puzhukku):''' ই হৈছে বিভিন্ন আলু বা কন্দজাতীয় পাচলি ([[কচু]], [[কাঠ আলু]], চাইনিজ আলু, [[মিঠা আলু]]), দীঘল মাহ (long beans), কেঁচা [[কাচলিতল|কাচকল]] আৰু সতেজভাৱে বটা নৰিকল দি প্ৰস্তুত কৰা এবিধ বিশেষ ব্যঞ্জন। ** '''কূভা পায়েচম (Koova payasam):''' আৰাৰুট (arrowroot) পাউদাৰ, [[গুড়]] আৰু নৰিকলৰ গাখীৰেৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা পায়স। === থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য === মহিলাসকলে দলীয়ভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা পৰম্পৰাগত নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' (Thiruvathirakali) এই উদ্‌যাপনৰ এক কেন্দ্ৰীয় আকৰ্ষণ। 'থিৰুভাথিৰা পাত্তু' (দেৱী পাৰ্বতীৰ ভক্তি আৰু শিৱৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা লোকগীত) গাই গাই নৃত্যশিল্পীসকলে একোটা '[[নীলavilakku|নীলভিলক্কু]]' (পৰম্পৰাগত পিতলৰ চাকি)ৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়া হৈ নৃত্য কৰে। এই নৃত্যত '[[লাস্য]]' অৰ্থাৎ সুকোমল আৰু সুন্দৰ নাৰীসুলভ অংগী-ভংগী প্ৰকাশ পায়।<ref>[https://thehindu.com Blend of rhythm and grace]</ref> এক নিৰ্দিষ্ট তালত হাত চাপৰি বজাই আৰু ঘূৰি ঘূৰি কৰা এই নৃত্যই দাম্পত্য সুখ আৰু প্ৰেমৰ অনুভূতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে এই নৃত্য উৎসৱৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল (যাৰ বাবে ইয়াক কাইকোত্তিকালী – "ঘৰৰ ভিতৰত হাত চাপৰি বজাই কৰা নৃত্য" বুলিও জনা গৈছিল)। ইয়াত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডু]]' (কেৰালাৰ ধুতি) আৰু '[[নেৰিয়াথু]]' (উৰণি বা চাদৰ) পৰিধান কৰে আৰু চুলিত মালি বা বকুল ফুলৰ মালা গঁথে। থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্যই আনন্দ, দাম্পত্য সমিলমিল আৰু অবিবাহিত ছোৱালীৰ আশা-আকাংক্ষাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সেয়েহে ইয়াক প্ৰায়েই কেৰালাৰ '[[কাৰভা চৌথ]]' বুলিও অভিহিত কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://manoramaonline.com|title=Thiruvathira – Kerala's own version of Karva Chauth}}</ref> == থিৰুভাথিৰাকালীৰ সৈতে জড়িত বিশ্ব অভিলেখ == বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য প্ৰদৰ্শন কাৰ্যসূচী কিতেক্স গ্ৰুপৰ (Kitex Group) এক কৰ্পোৰেট সামাজিক দায়িত্ব (CSR) পদক্ষেপ 'টুৱেণ্টি২০ কিঝাক্কাম্বালাম' (Twenty20 Kizhakkambalam)-ৰ দ্বাৰা চাভৰা সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আৰু পাৰ্বনেন্দু থিৰুভাথিৰা স্কুলৰ সহযোগত আয়োজন কৰা হৈছিল। ২০১৭ চনৰ ১ মে'ত অনুষ্ঠিত এই অনুষ্ঠানত কেৰালা, ভাৰতৰ আন ২০খন ৰাজ্য আৰু এগৰাকী [[ৰাছিয়া]]ৰ নাগৰিকসহ মুঠ ৬,৫৮২ গৰাকী মহিলাই (বয়স ১০-৭৫ বছৰ) অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰখ্যাত থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰশিক্ষকৰ দ্বাৰা প্ৰশিক্ষণ প্ৰাপ্ত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে কিতেক্স গ্ৰুপে যোগান ধৰা পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডুম নেৰিয়াটুম|কাছাভু মুণ্ডু]]' আৰু 'নেৰিয়াথু' পৰিধান কৰি একেলগে ১৬ মিনিট ধৰি এই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰে। [[গিনেছ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ডছ]]ৰ বিচাৰক ঋষি নাথে আনুষ্ঠানিকভাৱে এই সফলতাক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। === পূৰ্বৰ অভিলেখসমূহ === * '''২০১৫:''' ২০১৫ চনৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত ত্ৰিশূৰৰ [[ইৰিনজালাকুডা]]ত 'তনিমা' (Thanima) নামৰ সংগঠনটোৰ বেনাৰত জিতা বিনয়ৰ নেতৃত্বত ৫,২১১ গৰাকী মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰি এক বিশ্ব অভিলেখ গঢ়িছিল।<ref name="TheHindu2015">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/mega-dance-enters-guinness-records/article6850916.ece |title=Mega dance enters Guinness records |work=The Hindu |date=2015-02-03 |access-date=2015-12-30}}</ref> * '''২০১২:''' ২০১২ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত মুম্বাই পুৰম ফাউণ্ডেচনে [[মহাৰাষ্ট্ৰ]]ৰ [[ডোম্বিভলী]]ত এক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰিছিল। ইয়াত [[মালয়ালী মানুহ|কেৰালাবাসী]], [[মাৰাঠী মানুহ|মাৰাঠী]], [[গুজৰাটী মানুহ|গুজৰাটী]], [[বাঙালী]], [[তামিল মানুহ|তামিল]], [[তেলেগু মানুহ|তেলেগু]] আৰু [[কানাড়া মানুহ|কানাড়া]] লোককে ধৰি বিভিন্ন ভাষিক আৰু ধৰ্মীয় পটভূমিৰ ২,৬৩৯ গৰাকী মহিলাই একেলগে নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220300/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|url-status=dead|archive-date=4 March 2016|title=A new 'thiruvathira' world record in the offing}}</ref> * '''২০১৩:''' ২০১৩ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ৩,০০০ তকৈও অধিক অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ (১৮ ডিচেম্বৰ ২০১৩) পূৰ্বে পূৰ্বৰ অভিলেখ ভংগ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল।<ref name="TheHindu2015" /><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218155718/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|url-status=dead|archive-date=18 December 2013|title=Thiruvathira Dancers Set World Record}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডু]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথা]] n319795hx8sqyfz2vumrnqwoooch5f3 623364 623363 2026-08-05T04:07:41Z Kandarpajit Kallol 6257 623364 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদ্‌যাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পৱিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদ্‌যাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পৱিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুম-ধামেৰে উদ্‌যাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশমদিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পৱিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পৱিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদ্‌যাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰপৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পৱিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তামিলনাডুত তাৎপৰ্য == তামিলনাডু, বিশেষকৈ কোংগুনাডু অঞ্চলত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য আছে। বিবাহিত মহিলাসকলে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ ৯ দিন আগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উৎসৱৰ দিনলৈকে চলি থকা 'থিৰুভেম্বাভাই নোনবু' নামৰ ১০ দিনীয়া এক উপবাস ব্ৰত পালন কৰে।<ref>[http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219064347/http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv|date=19 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |title=மார்கழி நோன்பு - திருவெம்பாவை விரதம் - திருவெம்பாவை, திருப்பாவை, திருபள்ளியெழுச்சி தோத்திரங்கள் இணைப்பு |access-date=2014-01-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204331/http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকে একেবাৰে প্ৰত্যূষতে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু তাৰ পিছত চন্দ্ৰোদয়লৈকে উপবাসে থাকি চন্দ্ৰ দৰ্শন কৰাৰ পিছতহে ব্ৰত ভাঙে। === খাদ্য পৰম্পৰা === থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ দিনা এক বিশেষ ভোজৰ আয়োজন কৰা হয়, য'ত প্ৰধানকৈ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে: * '''থিৰুভাথিৰা কালি:''' [[চাউল]], [[গুড়]], [[মুগ দাইল]], [[নৰিকল]], [[ইলাচী]] আৰু [[ঘী]]ৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা খাদ্য। * '''থিৰুভাথিৰা এজহু কাৰী কূট্টু:''' সাতবিধ পাচলিৰে তৈয়াৰী এবিধ আঞ্জা। সাধাৰণতে এই আঞ্জাত [[ৰঙালাউ]], [[কোমোৰা]], [[কাচলিতল|কাচকল]], পথাৰৰ মাহ (field beans), [[মিঠা আলু]], [[কচু]], [[আলু]] আৰু [[বেঙেনা]] ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |url=http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8 ৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |title=திருவாதிரை களி திருவாதிரை கூட்டு | Dinaethal |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220073455/http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> === মন্দিৰৰ উদ্‌যাপন === তামিলনাডুৰ শিৱ মন্দিৰসমূহৰ মাজেৰে ভগৱান নটৰাজৰ (শিৱৰ নৃত্যৰত ৰূপ) বিশাল শোভাযাত্ৰা উলিওৱাটো এই উৎসৱৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য। চিদাম্বৰম নটৰাজ মন্দিৰত নিম্নলিখিত ধৰ্মীয় ৰীতিসমূহ পালন কৰা হয়: * '''নৱৰত্নম অভিষেক (Navaratnam Abhishekam):''' পূৰ্ণিমাৰ পূৰ্বসন্ধিয়া দেৱতাক পবিত্ৰ দ্ৰব্যৰে স্নান কৰোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[হীৰা]], [[প্ৰবাল]], [[মুকুতা]] আৰু [[মৰকত]] (পান্না) আদিকে ধৰি ৯ বিধ বহুমূলীয়া ৰত্ন (নৱৰত্ন) ব্যৱহাৰ কৰি কৰা এক বিৰল অভিষেকো অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|title=ஆருத்ரா தரிசனம்: சிவ ஆலயங்களில் நடராஜபெருமானுக்கு சிறப்பு அபிஷேகங்கள்! – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155322/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|url-status=dead}}</ref> * '''ৰথোৎসৱম (Rathotsavam):''' পূৰ্ণিমাৰ দিনা নটৰাজ আৰু শিৱকামী (পাৰ্বতী) দেৱীৰ মূৰ্তি মন্দিৰৰ ৰথত তুলি শোভাযাত্ৰা কৰোৱা হয়। * '''ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ পুনৰভিনয়:''' ইয়াত শিৱৰ 'আন্দ তাণ্ডৱ' (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য) প্ৰতীকাত্মকভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, যাৰ ফলত এই পবিত্ৰ দৃশ্য প্ৰত্যক্ষ কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ ভক্তৰ সমাগম ঘটে। চিদাম্বৰম মন্দিৰ হৈছে আৰুদ্ৰা দৰ্শন উদ্‌যাপনৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু, যিয়ে সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৰ্তক হিচাপে শিৱৰ ভূমিকাক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। == কেৰালাত তাৎপৰ্য == [[File:Thiruvathirakkali.jpg|Thiruvathirakali|thumb|right|'থিৰুভাথিৰাকালী' নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি থকা একাংশ মহিলা]] [[File:Thiruvathira Kali During Onam.jpg|thumb|250px|মহিলাসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰদৰ্শন কৰিছে]] মালয়ালম কেলেণ্ডাৰত ভগৱান শিৱৰ নক্ষত্ৰৰ সৈতে জড়িত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ [[কেৰালা]]ত গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক গুৰুত্ব আছে। পৰম্পৰা অনুসৰি, এই বিশেষ দিনটোতে দেৱী [[পাৰ্বতী]]য়ে ভগৱান শিৱক নিজৰ অৰ্ধাংগিনী (সহধৰ্মিণী) হিচাপে লাভ কৰিছিল। এই উৎসৱে দাম্পত্য জীৱনৰ সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো ভগৱান শিৱৰ [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] (আধা শিৱ, আধা পাৰ্বতী) ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়।<ref>{{Cite news|url=https://thehindu.com|title=Tubers are the veggies of choice to celebrate Thiruvathira|access-date=4 March 2020}}</ref> আন এক লোকবিশ্বাস অনুসৰি, এই উৎসৱটো প্ৰেমৰ দেৱতা [[কামদেৱ]]ৰ মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite book|last=Panikkar|first=T. K. Gopal|title=Malabar and its folk|publisher=G.A. Natesan|year=1900|url=https://archive.org|page=[https://archive.org/page/n121 103]|access-date=8 April 2010}}</ref> === ৰীতি-নীতি আৰু উদ্‌যাপন === কেৰালাত ওনাম আৰু বিষুৰ সমান্তৰালভাৱে থিৰুভাথিৰাও এটা ডাঙৰ উৎসৱ। মূলতঃ মহিলাসকলে পালন কৰা এই উৎসৱৰ প্ৰধান অংগসমূহ হ’ল: * '''উপবাস:''' বিবাহিত মহিলাসকলে স্বামী আৰু পৰিয়ালৰ মংগলৰ বাবে উৎসৱৰ ঠিক আগৰ দিনটোৰ (মকায়িৰম নক্ষত্ৰ) পৰা থিৰুভাথিৰা দিনালৈকে উপবাস পালন কৰে। আনহাতে অবিয়ৈ ছোৱালীসকলে এক আদৰ্শ জীৱনসংগী লাভৰ বাবে এই ব্ৰত ৰাখে। এগৰাকী ন-কইনাৰ বাবে বিবাহৰ পিছৰ প্ৰথম থিৰুভাথিৰা উৎসৱটোক 'পূথিৰুভাথিৰা' (Poothiruvathira) বুলি কোৱা হয়। [[File:Thiruvathira puzhukku 2.jpg|thumb|100x200px|right|থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু]] [[File:Thiruvathira ettangadi.jpg|thumb|300x140px|right|থিৰুভাথিৰা ইট্টাংগাড়ী]] * '''খাদ্যৰ নিয়ম:''' এই উপবাসৰ সময়ত চাউল বা ভাতজাতীয় খাদ্য গ্ৰহণ কৰা নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে খাদ্য তালিকাত সাধাৰণতে তলৰ উপাদানসমূহ থাকে: ** সিজোৱা ভঙা ঘেঁহু (Broken wheat)। ** '''থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু (Thiruvathira puzhukku):''' ই হৈছে বিভিন্ন আলু বা কন্দজাতীয় পাচলি ([[কচু]], [[কাঠ আলু]], চাইনিজ আলু, [[মিঠা আলু]]), দীঘল মাহ (long beans), কেঁচা [[কাচলিতল|কাচকল]] আৰু সতেজভাৱে বটা নৰিকল দি প্ৰস্তুত কৰা এবিধ বিশেষ ব্যঞ্জন। ** '''কূভা পায়েচম (Koova payasam):''' আৰাৰুট (arrowroot) পাউদাৰ, [[গুড়]] আৰু নৰিকলৰ গাখীৰেৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা পায়স। === থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য === মহিলাসকলে দলীয়ভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা পৰম্পৰাগত নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' (Thiruvathirakali) এই উদ্‌যাপনৰ এক কেন্দ্ৰীয় আকৰ্ষণ। 'থিৰুভাথিৰা পাত্তু' (দেৱী পাৰ্বতীৰ ভক্তি আৰু শিৱৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা লোকগীত) গাই গাই নৃত্যশিল্পীসকলে একোটা '[[নীলavilakku|নীলভিলক্কু]]' (পৰম্পৰাগত পিতলৰ চাকি)ৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়া হৈ নৃত্য কৰে। এই নৃত্যত '[[লাস্য]]' অৰ্থাৎ সুকোমল আৰু সুন্দৰ নাৰীসুলভ অংগী-ভংগী প্ৰকাশ পায়।<ref>[https://thehindu.com Blend of rhythm and grace]</ref> এক নিৰ্দিষ্ট তালত হাত চাপৰি বজাই আৰু ঘূৰি ঘূৰি কৰা এই নৃত্যই দাম্পত্য সুখ আৰু প্ৰেমৰ অনুভূতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে এই নৃত্য উৎসৱৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল (যাৰ বাবে ইয়াক কাইকোত্তিকালী – "ঘৰৰ ভিতৰত হাত চাপৰি বজাই কৰা নৃত্য" বুলিও জনা গৈছিল)। ইয়াত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডু]]' (কেৰালাৰ ধুতি) আৰু '[[নেৰিয়াথু]]' (উৰণি বা চাদৰ) পৰিধান কৰে আৰু চুলিত মালি বা বকুল ফুলৰ মালা গঁথে। থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্যই আনন্দ, দাম্পত্য সমিলমিল আৰু অবিবাহিত ছোৱালীৰ আশা-আকাংক্ষাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সেয়েহে ইয়াক প্ৰায়েই কেৰালাৰ '[[কাৰভা চৌথ]]' বুলিও অভিহিত কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://manoramaonline.com|title=Thiruvathira – Kerala's own version of Karva Chauth}}</ref> == থিৰুভাথিৰাকালীৰ সৈতে জড়িত বিশ্ব অভিলেখ == বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য প্ৰদৰ্শন কাৰ্যসূচী কিটেক্স গ্ৰুপৰ এক কৰ্পোৰেট সামাজিক দায়িত্ব (CSR) পদক্ষেপ 'টুৱেণ্টি২০ কিঝাক্কাম্বালাম'ৰ দ্বাৰা চাভৰা সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আৰু পাৰ্বনেন্দু থিৰুভাথিৰা স্কুলৰ সহযোগত আয়োজন কৰা হৈছিল। ২০১৭ চনৰ ১ মে'ত অনুষ্ঠিত এই অনুষ্ঠানত কেৰালা, ভাৰতৰ আন ২০খন ৰাজ্য আৰু এগৰাকী [[ৰাছিয়া]]ৰ নাগৰিকসহ মুঠ ৬,৫৮২ গৰাকী মহিলাই (বয়স ১০-৭৫ বছৰ) অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰখ্যাত থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰশিক্ষকৰ দ্বাৰা প্ৰশিক্ষণ প্ৰাপ্ত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে কিতেক্স গ্ৰুপে যোগান ধৰা পৰম্পৰাগত 'কাছাভু মুণ্ডু' আৰু 'নেৰিয়াথু' পৰিধান কৰি একেলগে ১৬ মিনিট ধৰি এই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰে। গ্ৰীনইউচ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ডছৰ বিচাৰক ঋষি নাথে আনুষ্ঠানিকভাৱে এই সফলতাক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। === পূৰ্বৰ অভিলেখসমূহ === * '''২০১৫:''' ২০১৫ চনৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত ত্ৰিশূৰৰ [[ইৰিনজালাকুডা]]ত 'তনিমা' (Thanima) নামৰ সংগঠনটোৰ বেনাৰত জিতা বিনয়ৰ নেতৃত্বত ৫,২১১ গৰাকী মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰি এক বিশ্ব অভিলেখ গঢ়িছিল।<ref name="TheHindu2015">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/mega-dance-enters-guinness-records/article6850916.ece |title=Mega dance enters Guinness records |work=The Hindu |date=2015-02-03 |access-date=2015-12-30}}</ref> * '''২০১২:''' ২০১২ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত মুম্বাই পুৰম ফাউণ্ডেচনে [[মহাৰাষ্ট্ৰ]]ৰ [[ডোম্বিভলী]]ত এক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰিছিল। ইয়াত [[মালয়ালী মানুহ|কেৰালাবাসী]], [[মাৰাঠী মানুহ|মাৰাঠী]], [[গুজৰাটী মানুহ|গুজৰাটী]], [[বাঙালী]], [[তামিল মানুহ|তামিল]], [[তেলেগু মানুহ|তেলেগু]] আৰু [[কানাড়া মানুহ|কানাড়া]] লোককে ধৰি বিভিন্ন ভাষিক আৰু ধৰ্মীয় পটভূমিৰ ২,৬৩৯ গৰাকী মহিলাই একেলগে নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220300/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|url-status=dead|archive-date=4 March 2016|title=A new 'thiruvathira' world record in the offing}}</ref> * '''২০১৩:''' ২০১৩ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ৩,০০০ তকৈও অধিক অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ (১৮ ডিচেম্বৰ ২০১৩) পূৰ্বে পূৰ্বৰ অভিলেখ ভংগ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল।<ref name="TheHindu2015" /><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218155718/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|url-status=dead|archive-date=18 December 2013|title=Thiruvathira Dancers Set World Record}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডু]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথা]] ps5f97qf5drs5s6i6jzhcrbr36rqwua 623365 623364 2026-08-05T04:09:56Z Kandarpajit Kallol 6257 /* পূৰ্বৰ অভিলেখসমূহ */ 623365 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদ্‌যাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পৱিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদ্‌যাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পৱিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুম-ধামেৰে উদ্‌যাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশমদিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পৱিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পৱিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদ্‌যাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰপৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পৱিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তামিলনাডুত তাৎপৰ্য == তামিলনাডু, বিশেষকৈ কোংগুনাডু অঞ্চলত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য আছে। বিবাহিত মহিলাসকলে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ ৯ দিন আগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উৎসৱৰ দিনলৈকে চলি থকা 'থিৰুভেম্বাভাই নোনবু' নামৰ ১০ দিনীয়া এক উপবাস ব্ৰত পালন কৰে।<ref>[http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219064347/http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv|date=19 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |title=மார்கழி நோன்பு - திருவெம்பாவை விரதம் - திருவெம்பாவை, திருப்பாவை, திருபள்ளியெழுச்சி தோத்திரங்கள் இணைப்பு |access-date=2014-01-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204331/http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকে একেবাৰে প্ৰত্যূষতে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু তাৰ পিছত চন্দ্ৰোদয়লৈকে উপবাসে থাকি চন্দ্ৰ দৰ্শন কৰাৰ পিছতহে ব্ৰত ভাঙে। === খাদ্য পৰম্পৰা === থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ দিনা এক বিশেষ ভোজৰ আয়োজন কৰা হয়, য'ত প্ৰধানকৈ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে: * '''থিৰুভাথিৰা কালি:''' [[চাউল]], [[গুড়]], [[মুগ দাইল]], [[নৰিকল]], [[ইলাচী]] আৰু [[ঘী]]ৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা খাদ্য। * '''থিৰুভাথিৰা এজহু কাৰী কূট্টু:''' সাতবিধ পাচলিৰে তৈয়াৰী এবিধ আঞ্জা। সাধাৰণতে এই আঞ্জাত [[ৰঙালাউ]], [[কোমোৰা]], [[কাচলিতল|কাচকল]], পথাৰৰ মাহ (field beans), [[মিঠা আলু]], [[কচু]], [[আলু]] আৰু [[বেঙেনা]] ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |url=http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8 ৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |title=திருவாதிரை களி திருவாதிரை கூட்டு | Dinaethal |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220073455/http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> === মন্দিৰৰ উদ্‌যাপন === তামিলনাডুৰ শিৱ মন্দিৰসমূহৰ মাজেৰে ভগৱান নটৰাজৰ (শিৱৰ নৃত্যৰত ৰূপ) বিশাল শোভাযাত্ৰা উলিওৱাটো এই উৎসৱৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য। চিদাম্বৰম নটৰাজ মন্দিৰত নিম্নলিখিত ধৰ্মীয় ৰীতিসমূহ পালন কৰা হয়: * '''নৱৰত্নম অভিষেক (Navaratnam Abhishekam):''' পূৰ্ণিমাৰ পূৰ্বসন্ধিয়া দেৱতাক পবিত্ৰ দ্ৰব্যৰে স্নান কৰোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[হীৰা]], [[প্ৰবাল]], [[মুকুতা]] আৰু [[মৰকত]] (পান্না) আদিকে ধৰি ৯ বিধ বহুমূলীয়া ৰত্ন (নৱৰত্ন) ব্যৱহাৰ কৰি কৰা এক বিৰল অভিষেকো অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|title=ஆருத்ரா தரிசனம்: சிவ ஆலயங்களில் நடராஜபெருமானுக்கு சிறப்பு அபிஷேகங்கள்! – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155322/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|url-status=dead}}</ref> * '''ৰথোৎসৱম (Rathotsavam):''' পূৰ্ণিমাৰ দিনা নটৰাজ আৰু শিৱকামী (পাৰ্বতী) দেৱীৰ মূৰ্তি মন্দিৰৰ ৰথত তুলি শোভাযাত্ৰা কৰোৱা হয়। * '''ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ পুনৰভিনয়:''' ইয়াত শিৱৰ 'আন্দ তাণ্ডৱ' (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য) প্ৰতীকাত্মকভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, যাৰ ফলত এই পবিত্ৰ দৃশ্য প্ৰত্যক্ষ কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ ভক্তৰ সমাগম ঘটে। চিদাম্বৰম মন্দিৰ হৈছে আৰুদ্ৰা দৰ্শন উদ্‌যাপনৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু, যিয়ে সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৰ্তক হিচাপে শিৱৰ ভূমিকাক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। == কেৰালাত তাৎপৰ্য == [[File:Thiruvathirakkali.jpg|Thiruvathirakali|thumb|right|'থিৰুভাথিৰাকালী' নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি থকা একাংশ মহিলা]] [[File:Thiruvathira Kali During Onam.jpg|thumb|250px|মহিলাসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰদৰ্শন কৰিছে]] মালয়ালম কেলেণ্ডাৰত ভগৱান শিৱৰ নক্ষত্ৰৰ সৈতে জড়িত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ [[কেৰালা]]ত গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক গুৰুত্ব আছে। পৰম্পৰা অনুসৰি, এই বিশেষ দিনটোতে দেৱী [[পাৰ্বতী]]য়ে ভগৱান শিৱক নিজৰ অৰ্ধাংগিনী (সহধৰ্মিণী) হিচাপে লাভ কৰিছিল। এই উৎসৱে দাম্পত্য জীৱনৰ সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো ভগৱান শিৱৰ [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] (আধা শিৱ, আধা পাৰ্বতী) ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়।<ref>{{Cite news|url=https://thehindu.com|title=Tubers are the veggies of choice to celebrate Thiruvathira|access-date=4 March 2020}}</ref> আন এক লোকবিশ্বাস অনুসৰি, এই উৎসৱটো প্ৰেমৰ দেৱতা [[কামদেৱ]]ৰ মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite book|last=Panikkar|first=T. K. Gopal|title=Malabar and its folk|publisher=G.A. Natesan|year=1900|url=https://archive.org|page=[https://archive.org/page/n121 103]|access-date=8 April 2010}}</ref> === ৰীতি-নীতি আৰু উদ্‌যাপন === কেৰালাত ওনাম আৰু বিষুৰ সমান্তৰালভাৱে থিৰুভাথিৰাও এটা ডাঙৰ উৎসৱ। মূলতঃ মহিলাসকলে পালন কৰা এই উৎসৱৰ প্ৰধান অংগসমূহ হ’ল: * '''উপবাস:''' বিবাহিত মহিলাসকলে স্বামী আৰু পৰিয়ালৰ মংগলৰ বাবে উৎসৱৰ ঠিক আগৰ দিনটোৰ (মকায়িৰম নক্ষত্ৰ) পৰা থিৰুভাথিৰা দিনালৈকে উপবাস পালন কৰে। আনহাতে অবিয়ৈ ছোৱালীসকলে এক আদৰ্শ জীৱনসংগী লাভৰ বাবে এই ব্ৰত ৰাখে। এগৰাকী ন-কইনাৰ বাবে বিবাহৰ পিছৰ প্ৰথম থিৰুভাথিৰা উৎসৱটোক 'পূথিৰুভাথিৰা' (Poothiruvathira) বুলি কোৱা হয়। [[File:Thiruvathira puzhukku 2.jpg|thumb|100x200px|right|থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু]] [[File:Thiruvathira ettangadi.jpg|thumb|300x140px|right|থিৰুভাথিৰা ইট্টাংগাড়ী]] * '''খাদ্যৰ নিয়ম:''' এই উপবাসৰ সময়ত চাউল বা ভাতজাতীয় খাদ্য গ্ৰহণ কৰা নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে খাদ্য তালিকাত সাধাৰণতে তলৰ উপাদানসমূহ থাকে: ** সিজোৱা ভঙা ঘেঁহু (Broken wheat)। ** '''থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু (Thiruvathira puzhukku):''' ই হৈছে বিভিন্ন আলু বা কন্দজাতীয় পাচলি ([[কচু]], [[কাঠ আলু]], চাইনিজ আলু, [[মিঠা আলু]]), দীঘল মাহ (long beans), কেঁচা [[কাচলিতল|কাচকল]] আৰু সতেজভাৱে বটা নৰিকল দি প্ৰস্তুত কৰা এবিধ বিশেষ ব্যঞ্জন। ** '''কূভা পায়েচম (Koova payasam):''' আৰাৰুট (arrowroot) পাউদাৰ, [[গুড়]] আৰু নৰিকলৰ গাখীৰেৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা পায়স। === থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য === মহিলাসকলে দলীয়ভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা পৰম্পৰাগত নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' (Thiruvathirakali) এই উদ্‌যাপনৰ এক কেন্দ্ৰীয় আকৰ্ষণ। 'থিৰুভাথিৰা পাত্তু' (দেৱী পাৰ্বতীৰ ভক্তি আৰু শিৱৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা লোকগীত) গাই গাই নৃত্যশিল্পীসকলে একোটা '[[নীলavilakku|নীলভিলক্কু]]' (পৰম্পৰাগত পিতলৰ চাকি)ৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়া হৈ নৃত্য কৰে। এই নৃত্যত '[[লাস্য]]' অৰ্থাৎ সুকোমল আৰু সুন্দৰ নাৰীসুলভ অংগী-ভংগী প্ৰকাশ পায়।<ref>[https://thehindu.com Blend of rhythm and grace]</ref> এক নিৰ্দিষ্ট তালত হাত চাপৰি বজাই আৰু ঘূৰি ঘূৰি কৰা এই নৃত্যই দাম্পত্য সুখ আৰু প্ৰেমৰ অনুভূতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে এই নৃত্য উৎসৱৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল (যাৰ বাবে ইয়াক কাইকোত্তিকালী – "ঘৰৰ ভিতৰত হাত চাপৰি বজাই কৰা নৃত্য" বুলিও জনা গৈছিল)। ইয়াত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডু]]' (কেৰালাৰ ধুতি) আৰু '[[নেৰিয়াথু]]' (উৰণি বা চাদৰ) পৰিধান কৰে আৰু চুলিত মালি বা বকুল ফুলৰ মালা গঁথে। থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্যই আনন্দ, দাম্পত্য সমিলমিল আৰু অবিবাহিত ছোৱালীৰ আশা-আকাংক্ষাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সেয়েহে ইয়াক প্ৰায়েই কেৰালাৰ '[[কাৰভা চৌথ]]' বুলিও অভিহিত কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://manoramaonline.com|title=Thiruvathira – Kerala's own version of Karva Chauth}}</ref> == থিৰুভাথিৰাকালীৰ সৈতে জড়িত বিশ্ব অভিলেখ == বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য প্ৰদৰ্শন কাৰ্যসূচী কিটেক্স গ্ৰুপৰ এক কৰ্পোৰেট সামাজিক দায়িত্ব (CSR) পদক্ষেপ 'টুৱেণ্টি২০ কিঝাক্কাম্বালাম'ৰ দ্বাৰা চাভৰা সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আৰু পাৰ্বনেন্দু থিৰুভাথিৰা স্কুলৰ সহযোগত আয়োজন কৰা হৈছিল। ২০১৭ চনৰ ১ মে'ত অনুষ্ঠিত এই অনুষ্ঠানত কেৰালা, ভাৰতৰ আন ২০খন ৰাজ্য আৰু এগৰাকী [[ৰাছিয়া]]ৰ নাগৰিকসহ মুঠ ৬,৫৮২ গৰাকী মহিলাই (বয়স ১০-৭৫ বছৰ) অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰখ্যাত থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰশিক্ষকৰ দ্বাৰা প্ৰশিক্ষণ প্ৰাপ্ত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে কিতেক্স গ্ৰুপে যোগান ধৰা পৰম্পৰাগত 'কাছাভু মুণ্ডু' আৰু 'নেৰিয়াথু' পৰিধান কৰি একেলগে ১৬ মিনিট ধৰি এই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰে। গ্ৰীনইউচ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ডছৰ বিচাৰক ঋষি নাথে আনুষ্ঠানিকভাৱে এই সফলতাক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। === পূৰ্বৰ অভিলেখসমূহ === * '''২০১৫:''' ২০১৫ চনৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত [[ত্ৰিশূৰ]]ৰ ইৰিনজালাকুডাত 'তনিমা' নামৰ সংগঠনটোৰ বেনাৰত জিতা বিনয়ৰ নেতৃত্বত ৫,২১১ গৰাকী মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰি এক বিশ্ব অভিলেখ গঢ়িছিল।<ref name="TheHindu2015">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/mega-dance-enters-guinness-records/article6850916.ece |title=Mega dance enters Guinness records |work=The Hindu |date=2015-02-03 |access-date=2015-12-30}}</ref> * '''২০১২:''' ২০১২ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত মুম্বাই পুৰম ফাউণ্ডেচনে [[মহাৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ডোম্বিভলীত এক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰিছিল। ইয়াত [[মালয়ালম]], [[মাৰাঠী]], [[গুজৰাটী]], [[বঙালী|বাঙালী]], [[তামিল]], [[তেলুগু]] আৰু [[কন্নড়]] লোককে ধৰি বিভিন্ন ভাষিক আৰু ধৰ্মীয় পটভূমিৰ ২,৬৩৯ গৰাকী মহিলাই একেলগে নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220300/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|url-status=dead|archive-date=4 March 2016|title=A new 'thiruvathira' world record in the offing}}</ref> * '''২০১৩:''' ২০১৩ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ৩,০০০ তকৈও অধিক অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ (১৮ ডিচেম্বৰ ২০১৩) পূৰ্বে পূৰ্বৰ অভিলেখ ভংগ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল।<ref name="TheHindu2015" /><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218155718/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|url-status=dead|archive-date=18 December 2013|title=Thiruvathira Dancers Set World Record}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডু]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথা]] mvl008wok7otokoqqh3xt4lmyqjxsgj 623366 623365 2026-08-05T04:12:33Z Kandarpajit Kallol 6257 /* ৰীতি-নীতি আৰু উদ্‌যাপন */ 623366 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদ্‌যাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পৱিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদ্‌যাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পৱিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুম-ধামেৰে উদ্‌যাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশমদিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পৱিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পৱিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদ্‌যাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰপৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পৱিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তামিলনাডুত তাৎপৰ্য == তামিলনাডু, বিশেষকৈ কোংগুনাডু অঞ্চলত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য আছে। বিবাহিত মহিলাসকলে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ ৯ দিন আগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উৎসৱৰ দিনলৈকে চলি থকা 'থিৰুভেম্বাভাই নোনবু' নামৰ ১০ দিনীয়া এক উপবাস ব্ৰত পালন কৰে।<ref>[http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219064347/http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv|date=19 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |title=மார்கழி நோன்பு - திருவெம்பாவை விரதம் - திருவெம்பாவை, திருப்பாவை, திருபள்ளியெழுச்சி தோத்திரங்கள் இணைப்பு |access-date=2014-01-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204331/http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকে একেবাৰে প্ৰত্যূষতে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু তাৰ পিছত চন্দ্ৰোদয়লৈকে উপবাসে থাকি চন্দ্ৰ দৰ্শন কৰাৰ পিছতহে ব্ৰত ভাঙে। === খাদ্য পৰম্পৰা === থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ দিনা এক বিশেষ ভোজৰ আয়োজন কৰা হয়, য'ত প্ৰধানকৈ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে: * '''থিৰুভাথিৰা কালি:''' [[চাউল]], [[গুড়]], [[মুগ দাইল]], [[নৰিকল]], [[ইলাচী]] আৰু [[ঘী]]ৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা খাদ্য। * '''থিৰুভাথিৰা এজহু কাৰী কূট্টু:''' সাতবিধ পাচলিৰে তৈয়াৰী এবিধ আঞ্জা। সাধাৰণতে এই আঞ্জাত [[ৰঙালাউ]], [[কোমোৰা]], [[কাচলিতল|কাচকল]], পথাৰৰ মাহ (field beans), [[মিঠা আলু]], [[কচু]], [[আলু]] আৰু [[বেঙেনা]] ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |url=http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8 ৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |title=திருவாதிரை களி திருவாதிரை கூட்டு | Dinaethal |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220073455/http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> === মন্দিৰৰ উদ্‌যাপন === তামিলনাডুৰ শিৱ মন্দিৰসমূহৰ মাজেৰে ভগৱান নটৰাজৰ (শিৱৰ নৃত্যৰত ৰূপ) বিশাল শোভাযাত্ৰা উলিওৱাটো এই উৎসৱৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য। চিদাম্বৰম নটৰাজ মন্দিৰত নিম্নলিখিত ধৰ্মীয় ৰীতিসমূহ পালন কৰা হয়: * '''নৱৰত্নম অভিষেক (Navaratnam Abhishekam):''' পূৰ্ণিমাৰ পূৰ্বসন্ধিয়া দেৱতাক পবিত্ৰ দ্ৰব্যৰে স্নান কৰোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[হীৰা]], [[প্ৰবাল]], [[মুকুতা]] আৰু [[মৰকত]] (পান্না) আদিকে ধৰি ৯ বিধ বহুমূলীয়া ৰত্ন (নৱৰত্ন) ব্যৱহাৰ কৰি কৰা এক বিৰল অভিষেকো অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|title=ஆருத்ரா தரிசனம்: சிவ ஆலயங்களில் நடராஜபெருமானுக்கு சிறப்பு அபிஷேகங்கள்! – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155322/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|url-status=dead}}</ref> * '''ৰথোৎসৱম (Rathotsavam):''' পূৰ্ণিমাৰ দিনা নটৰাজ আৰু শিৱকামী (পাৰ্বতী) দেৱীৰ মূৰ্তি মন্দিৰৰ ৰথত তুলি শোভাযাত্ৰা কৰোৱা হয়। * '''ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ পুনৰভিনয়:''' ইয়াত শিৱৰ 'আন্দ তাণ্ডৱ' (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য) প্ৰতীকাত্মকভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, যাৰ ফলত এই পবিত্ৰ দৃশ্য প্ৰত্যক্ষ কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ ভক্তৰ সমাগম ঘটে। চিদাম্বৰম মন্দিৰ হৈছে আৰুদ্ৰা দৰ্শন উদ্‌যাপনৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু, যিয়ে সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৰ্তক হিচাপে শিৱৰ ভূমিকাক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। == কেৰালাত তাৎপৰ্য == [[File:Thiruvathirakkali.jpg|Thiruvathirakali|thumb|right|'থিৰুভাথিৰাকালী' নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি থকা একাংশ মহিলা]] [[File:Thiruvathira Kali During Onam.jpg|thumb|250px|মহিলাসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰদৰ্শন কৰিছে]] মালয়ালম কেলেণ্ডাৰত ভগৱান শিৱৰ নক্ষত্ৰৰ সৈতে জড়িত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ [[কেৰালা]]ত গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক গুৰুত্ব আছে। পৰম্পৰা অনুসৰি, এই বিশেষ দিনটোতে দেৱী [[পাৰ্বতী]]য়ে ভগৱান শিৱক নিজৰ অৰ্ধাংগিনী (সহধৰ্মিণী) হিচাপে লাভ কৰিছিল। এই উৎসৱে দাম্পত্য জীৱনৰ সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো ভগৱান শিৱৰ [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] (আধা শিৱ, আধা পাৰ্বতী) ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়।<ref>{{Cite news|url=https://thehindu.com|title=Tubers are the veggies of choice to celebrate Thiruvathira|access-date=4 March 2020}}</ref> আন এক লোকবিশ্বাস অনুসৰি, এই উৎসৱটো প্ৰেমৰ দেৱতা [[কামদেৱ]]ৰ মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite book|last=Panikkar|first=T. K. Gopal|title=Malabar and its folk|publisher=G.A. Natesan|year=1900|url=https://archive.org|page=[https://archive.org/page/n121 103]|access-date=8 April 2010}}</ref> === ৰীতি-নীতি আৰু উদ্‌যাপন === কেৰালাত ওনাম আৰু বিষুৰ সমান্তৰালভাৱে থিৰুভাথিৰাও এটা ডাঙৰ উৎসৱ। মূলতঃ মহিলাসকলে পালন কৰা এই উৎসৱৰ প্ৰধান অংগসমূহ হ’ল: * '''উপবাস:''' বিবাহিত মহিলাসকলে স্বামী আৰু পৰিয়ালৰ মংগলৰ বাবে উৎসৱৰ ঠিক আগৰ দিনটোৰ (মকায়িৰম নক্ষত্ৰ) পৰা থিৰুভাথিৰা দিনালৈকে উপবাস পালন কৰে। আনহাতে অবিয়ৈ ছোৱালীসকলে এক আদৰ্শ জীৱনসংগী লাভৰ বাবে এই ব্ৰত ৰাখে। এগৰাকী ন-কইনাৰ বাবে বিবাহৰ পিছৰ প্ৰথম থিৰুভাথিৰা উৎসৱটোক 'পূথিৰুভাথিৰা' বুলি কোৱা হয়। [[File:Thiruvathira puzhukku 2.jpg|thumb|100x200px|right|থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু]] [[File:Thiruvathira ettangadi.jpg|thumb|300x140px|right|থিৰুভাথিৰা ইট্টাংগাড়ী]] * '''খাদ্যৰ নিয়ম:''' এই উপবাসৰ সময়ত চাউল বা ভাতজাতীয় খাদ্য গ্ৰহণ কৰা নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে খাদ্য তালিকাত সাধাৰণতে তলৰ উপাদানসমূহ থাকে: ** সিজোৱা ভঙা [[ঘেঁহু]]। ** '''থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু (Thiruvathira puzhukku):''' ই হৈছে বিভিন্ন আলু বা কন্দজাতীয় পাচলি ([[কচু]], [[কাঠ আলু]], চাইনিজ আলু, [[মিঠা আলু]]), দীঘল মাহ (long beans), কেঁচা কাচকল আৰু সতেজভাৱে বটা [[নৰিকল]] দি প্ৰস্তুত কৰা এবিধ বিশেষ ব্যঞ্জন। ** '''কূভা পায়েচম :''' আৰাৰুট পাউদাৰ, [[গুড়]] আৰু নৰিকলৰ গাখীৰেৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা [[পায়স]]। === থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য === মহিলাসকলে দলীয়ভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা পৰম্পৰাগত নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' (Thiruvathirakali) এই উদ্‌যাপনৰ এক কেন্দ্ৰীয় আকৰ্ষণ। 'থিৰুভাথিৰা পাত্তু' (দেৱী পাৰ্বতীৰ ভক্তি আৰু শিৱৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা লোকগীত) গাই গাই নৃত্যশিল্পীসকলে একোটা '[[নীলavilakku|নীলভিলক্কু]]' (পৰম্পৰাগত পিতলৰ চাকি)ৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়া হৈ নৃত্য কৰে। এই নৃত্যত '[[লাস্য]]' অৰ্থাৎ সুকোমল আৰু সুন্দৰ নাৰীসুলভ অংগী-ভংগী প্ৰকাশ পায়।<ref>[https://thehindu.com Blend of rhythm and grace]</ref> এক নিৰ্দিষ্ট তালত হাত চাপৰি বজাই আৰু ঘূৰি ঘূৰি কৰা এই নৃত্যই দাম্পত্য সুখ আৰু প্ৰেমৰ অনুভূতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে এই নৃত্য উৎসৱৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল (যাৰ বাবে ইয়াক কাইকোত্তিকালী – "ঘৰৰ ভিতৰত হাত চাপৰি বজাই কৰা নৃত্য" বুলিও জনা গৈছিল)। ইয়াত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডু]]' (কেৰালাৰ ধুতি) আৰু '[[নেৰিয়াথু]]' (উৰণি বা চাদৰ) পৰিধান কৰে আৰু চুলিত মালি বা বকুল ফুলৰ মালা গঁথে। থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্যই আনন্দ, দাম্পত্য সমিলমিল আৰু অবিবাহিত ছোৱালীৰ আশা-আকাংক্ষাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সেয়েহে ইয়াক প্ৰায়েই কেৰালাৰ '[[কাৰভা চৌথ]]' বুলিও অভিহিত কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://manoramaonline.com|title=Thiruvathira – Kerala's own version of Karva Chauth}}</ref> == থিৰুভাথিৰাকালীৰ সৈতে জড়িত বিশ্ব অভিলেখ == বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য প্ৰদৰ্শন কাৰ্যসূচী কিটেক্স গ্ৰুপৰ এক কৰ্পোৰেট সামাজিক দায়িত্ব (CSR) পদক্ষেপ 'টুৱেণ্টি২০ কিঝাক্কাম্বালাম'ৰ দ্বাৰা চাভৰা সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আৰু পাৰ্বনেন্দু থিৰুভাথিৰা স্কুলৰ সহযোগত আয়োজন কৰা হৈছিল। ২০১৭ চনৰ ১ মে'ত অনুষ্ঠিত এই অনুষ্ঠানত কেৰালা, ভাৰতৰ আন ২০খন ৰাজ্য আৰু এগৰাকী [[ৰাছিয়া]]ৰ নাগৰিকসহ মুঠ ৬,৫৮২ গৰাকী মহিলাই (বয়স ১০-৭৫ বছৰ) অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰখ্যাত থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰশিক্ষকৰ দ্বাৰা প্ৰশিক্ষণ প্ৰাপ্ত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে কিতেক্স গ্ৰুপে যোগান ধৰা পৰম্পৰাগত 'কাছাভু মুণ্ডু' আৰু 'নেৰিয়াথু' পৰিধান কৰি একেলগে ১৬ মিনিট ধৰি এই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰে। গ্ৰীনইউচ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ডছৰ বিচাৰক ঋষি নাথে আনুষ্ঠানিকভাৱে এই সফলতাক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। === পূৰ্বৰ অভিলেখসমূহ === * '''২০১৫:''' ২০১৫ চনৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত [[ত্ৰিশূৰ]]ৰ ইৰিনজালাকুডাত 'তনিমা' নামৰ সংগঠনটোৰ বেনাৰত জিতা বিনয়ৰ নেতৃত্বত ৫,২১১ গৰাকী মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰি এক বিশ্ব অভিলেখ গঢ়িছিল।<ref name="TheHindu2015">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/mega-dance-enters-guinness-records/article6850916.ece |title=Mega dance enters Guinness records |work=The Hindu |date=2015-02-03 |access-date=2015-12-30}}</ref> * '''২০১২:''' ২০১২ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত মুম্বাই পুৰম ফাউণ্ডেচনে [[মহাৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ডোম্বিভলীত এক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰিছিল। ইয়াত [[মালয়ালম]], [[মাৰাঠী]], [[গুজৰাটী]], [[বঙালী|বাঙালী]], [[তামিল]], [[তেলুগু]] আৰু [[কন্নড়]] লোককে ধৰি বিভিন্ন ভাষিক আৰু ধৰ্মীয় পটভূমিৰ ২,৬৩৯ গৰাকী মহিলাই একেলগে নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220300/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|url-status=dead|archive-date=4 March 2016|title=A new 'thiruvathira' world record in the offing}}</ref> * '''২০১৩:''' ২০১৩ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ৩,০০০ তকৈও অধিক অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ (১৮ ডিচেম্বৰ ২০১৩) পূৰ্বে পূৰ্বৰ অভিলেখ ভংগ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল।<ref name="TheHindu2015" /><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218155718/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|url-status=dead|archive-date=18 December 2013|title=Thiruvathira Dancers Set World Record}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডু]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথা]] m6wywbvatuamsmjihutswkmsr3b3eez 623367 623366 2026-08-05T04:13:28Z Kandarpajit Kallol 6257 /* খাদ্য পৰম্পৰা */ 623367 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদ্‌যাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পৱিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদ্‌যাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পৱিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুম-ধামেৰে উদ্‌যাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশমদিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পৱিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পৱিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদ্‌যাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰপৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পৱিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তামিলনাডুত তাৎপৰ্য == তামিলনাডু, বিশেষকৈ কোংগুনাডু অঞ্চলত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য আছে। বিবাহিত মহিলাসকলে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ ৯ দিন আগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উৎসৱৰ দিনলৈকে চলি থকা 'থিৰুভেম্বাভাই নোনবু' নামৰ ১০ দিনীয়া এক উপবাস ব্ৰত পালন কৰে।<ref>[http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219064347/http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv|date=19 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |title=மார்கழி நோன்பு - திருவெம்பாவை விரதம் - திருவெம்பாவை, திருப்பாவை, திருபள்ளியெழுச்சி தோத்திரங்கள் இணைப்பு |access-date=2014-01-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204331/http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকে একেবাৰে প্ৰত্যূষতে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু তাৰ পিছত চন্দ্ৰোদয়লৈকে উপবাসে থাকি চন্দ্ৰ দৰ্শন কৰাৰ পিছতহে ব্ৰত ভাঙে। === খাদ্য পৰম্পৰা === থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ দিনা এক বিশেষ ভোজৰ আয়োজন কৰা হয়, য'ত প্ৰধানকৈ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে: * '''থিৰুভাথিৰা কালি:''' [[চাউল]], [[গুড়]], [[মুগ দাইল]], [[নৰিকল]], [[ইলাচী]] আৰু [[ঘিউ]]ৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা খাদ্য। * '''থিৰুভাথিৰা এজহু কাৰী কূট্টু:''' সাতবিধ পাচলিৰে তৈয়াৰী এবিধ আঞ্জা। সাধাৰণতে এই আঞ্জাত [[ৰঙালাউ]], [[কোমোৰা]], কাচকল, পথাৰৰ মাহ (field beans), [[মিঠা আলু]], [[কচু]], [[আলু]] আৰু [[বেঙেনা]] ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |url=http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8 ৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |title=திருவாதிரை களி திருவாதிரை கூட்டு | Dinaethal |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220073455/http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> === মন্দিৰৰ উদ্‌যাপন === তামিলনাডুৰ শিৱ মন্দিৰসমূহৰ মাজেৰে ভগৱান নটৰাজৰ (শিৱৰ নৃত্যৰত ৰূপ) বিশাল শোভাযাত্ৰা উলিওৱাটো এই উৎসৱৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য। চিদাম্বৰম নটৰাজ মন্দিৰত নিম্নলিখিত ধৰ্মীয় ৰীতিসমূহ পালন কৰা হয়: * '''নৱৰত্নম অভিষেক (Navaratnam Abhishekam):''' পূৰ্ণিমাৰ পূৰ্বসন্ধিয়া দেৱতাক পবিত্ৰ দ্ৰব্যৰে স্নান কৰোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[হীৰা]], [[প্ৰবাল]], [[মুকুতা]] আৰু [[মৰকত]] (পান্না) আদিকে ধৰি ৯ বিধ বহুমূলীয়া ৰত্ন (নৱৰত্ন) ব্যৱহাৰ কৰি কৰা এক বিৰল অভিষেকো অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|title=ஆருத்ரா தரிசனம்: சிவ ஆலயங்களில் நடராஜபெருமானுக்கு சிறப்பு அபிஷேகங்கள்! – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155322/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|url-status=dead}}</ref> * '''ৰথোৎসৱম (Rathotsavam):''' পূৰ্ণিমাৰ দিনা নটৰাজ আৰু শিৱকামী (পাৰ্বতী) দেৱীৰ মূৰ্তি মন্দিৰৰ ৰথত তুলি শোভাযাত্ৰা কৰোৱা হয়। * '''ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ পুনৰভিনয়:''' ইয়াত শিৱৰ 'আন্দ তাণ্ডৱ' (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য) প্ৰতীকাত্মকভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, যাৰ ফলত এই পবিত্ৰ দৃশ্য প্ৰত্যক্ষ কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ ভক্তৰ সমাগম ঘটে। চিদাম্বৰম মন্দিৰ হৈছে আৰুদ্ৰা দৰ্শন উদ্‌যাপনৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু, যিয়ে সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৰ্তক হিচাপে শিৱৰ ভূমিকাক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। == কেৰালাত তাৎপৰ্য == [[File:Thiruvathirakkali.jpg|Thiruvathirakali|thumb|right|'থিৰুভাথিৰাকালী' নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি থকা একাংশ মহিলা]] [[File:Thiruvathira Kali During Onam.jpg|thumb|250px|মহিলাসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰদৰ্শন কৰিছে]] মালয়ালম কেলেণ্ডাৰত ভগৱান শিৱৰ নক্ষত্ৰৰ সৈতে জড়িত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ [[কেৰালা]]ত গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক গুৰুত্ব আছে। পৰম্পৰা অনুসৰি, এই বিশেষ দিনটোতে দেৱী [[পাৰ্বতী]]য়ে ভগৱান শিৱক নিজৰ অৰ্ধাংগিনী (সহধৰ্মিণী) হিচাপে লাভ কৰিছিল। এই উৎসৱে দাম্পত্য জীৱনৰ সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো ভগৱান শিৱৰ [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] (আধা শিৱ, আধা পাৰ্বতী) ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়।<ref>{{Cite news|url=https://thehindu.com|title=Tubers are the veggies of choice to celebrate Thiruvathira|access-date=4 March 2020}}</ref> আন এক লোকবিশ্বাস অনুসৰি, এই উৎসৱটো প্ৰেমৰ দেৱতা [[কামদেৱ]]ৰ মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite book|last=Panikkar|first=T. K. Gopal|title=Malabar and its folk|publisher=G.A. Natesan|year=1900|url=https://archive.org|page=[https://archive.org/page/n121 103]|access-date=8 April 2010}}</ref> === ৰীতি-নীতি আৰু উদ্‌যাপন === কেৰালাত ওনাম আৰু বিষুৰ সমান্তৰালভাৱে থিৰুভাথিৰাও এটা ডাঙৰ উৎসৱ। মূলতঃ মহিলাসকলে পালন কৰা এই উৎসৱৰ প্ৰধান অংগসমূহ হ’ল: * '''উপবাস:''' বিবাহিত মহিলাসকলে স্বামী আৰু পৰিয়ালৰ মংগলৰ বাবে উৎসৱৰ ঠিক আগৰ দিনটোৰ (মকায়িৰম নক্ষত্ৰ) পৰা থিৰুভাথিৰা দিনালৈকে উপবাস পালন কৰে। আনহাতে অবিয়ৈ ছোৱালীসকলে এক আদৰ্শ জীৱনসংগী লাভৰ বাবে এই ব্ৰত ৰাখে। এগৰাকী ন-কইনাৰ বাবে বিবাহৰ পিছৰ প্ৰথম থিৰুভাথিৰা উৎসৱটোক 'পূথিৰুভাথিৰা' বুলি কোৱা হয়। [[File:Thiruvathira puzhukku 2.jpg|thumb|100x200px|right|থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু]] [[File:Thiruvathira ettangadi.jpg|thumb|300x140px|right|থিৰুভাথিৰা ইট্টাংগাড়ী]] * '''খাদ্যৰ নিয়ম:''' এই উপবাসৰ সময়ত চাউল বা ভাতজাতীয় খাদ্য গ্ৰহণ কৰা নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে খাদ্য তালিকাত সাধাৰণতে তলৰ উপাদানসমূহ থাকে: ** সিজোৱা ভঙা [[ঘেঁহু]]। ** '''থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু (Thiruvathira puzhukku):''' ই হৈছে বিভিন্ন আলু বা কন্দজাতীয় পাচলি ([[কচু]], [[কাঠ আলু]], চাইনিজ আলু, [[মিঠা আলু]]), দীঘল মাহ (long beans), কেঁচা কাচকল আৰু সতেজভাৱে বটা [[নৰিকল]] দি প্ৰস্তুত কৰা এবিধ বিশেষ ব্যঞ্জন। ** '''কূভা পায়েচম :''' আৰাৰুট পাউদাৰ, [[গুড়]] আৰু নৰিকলৰ গাখীৰেৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা [[পায়স]]। === থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য === মহিলাসকলে দলীয়ভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা পৰম্পৰাগত নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' (Thiruvathirakali) এই উদ্‌যাপনৰ এক কেন্দ্ৰীয় আকৰ্ষণ। 'থিৰুভাথিৰা পাত্তু' (দেৱী পাৰ্বতীৰ ভক্তি আৰু শিৱৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা লোকগীত) গাই গাই নৃত্যশিল্পীসকলে একোটা '[[নীলavilakku|নীলভিলক্কু]]' (পৰম্পৰাগত পিতলৰ চাকি)ৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়া হৈ নৃত্য কৰে। এই নৃত্যত '[[লাস্য]]' অৰ্থাৎ সুকোমল আৰু সুন্দৰ নাৰীসুলভ অংগী-ভংগী প্ৰকাশ পায়।<ref>[https://thehindu.com Blend of rhythm and grace]</ref> এক নিৰ্দিষ্ট তালত হাত চাপৰি বজাই আৰু ঘূৰি ঘূৰি কৰা এই নৃত্যই দাম্পত্য সুখ আৰু প্ৰেমৰ অনুভূতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে এই নৃত্য উৎসৱৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল (যাৰ বাবে ইয়াক কাইকোত্তিকালী – "ঘৰৰ ভিতৰত হাত চাপৰি বজাই কৰা নৃত্য" বুলিও জনা গৈছিল)। ইয়াত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডু]]' (কেৰালাৰ ধুতি) আৰু '[[নেৰিয়াথু]]' (উৰণি বা চাদৰ) পৰিধান কৰে আৰু চুলিত মালি বা বকুল ফুলৰ মালা গঁথে। থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্যই আনন্দ, দাম্পত্য সমিলমিল আৰু অবিবাহিত ছোৱালীৰ আশা-আকাংক্ষাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সেয়েহে ইয়াক প্ৰায়েই কেৰালাৰ '[[কাৰভা চৌথ]]' বুলিও অভিহিত কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://manoramaonline.com|title=Thiruvathira – Kerala's own version of Karva Chauth}}</ref> == থিৰুভাথিৰাকালীৰ সৈতে জড়িত বিশ্ব অভিলেখ == বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য প্ৰদৰ্শন কাৰ্যসূচী কিটেক্স গ্ৰুপৰ এক কৰ্পোৰেট সামাজিক দায়িত্ব (CSR) পদক্ষেপ 'টুৱেণ্টি২০ কিঝাক্কাম্বালাম'ৰ দ্বাৰা চাভৰা সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আৰু পাৰ্বনেন্দু থিৰুভাথিৰা স্কুলৰ সহযোগত আয়োজন কৰা হৈছিল। ২০১৭ চনৰ ১ মে'ত অনুষ্ঠিত এই অনুষ্ঠানত কেৰালা, ভাৰতৰ আন ২০খন ৰাজ্য আৰু এগৰাকী [[ৰাছিয়া]]ৰ নাগৰিকসহ মুঠ ৬,৫৮২ গৰাকী মহিলাই (বয়স ১০-৭৫ বছৰ) অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰখ্যাত থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰশিক্ষকৰ দ্বাৰা প্ৰশিক্ষণ প্ৰাপ্ত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে কিতেক্স গ্ৰুপে যোগান ধৰা পৰম্পৰাগত 'কাছাভু মুণ্ডু' আৰু 'নেৰিয়াথু' পৰিধান কৰি একেলগে ১৬ মিনিট ধৰি এই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰে। গ্ৰীনইউচ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ডছৰ বিচাৰক ঋষি নাথে আনুষ্ঠানিকভাৱে এই সফলতাক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। === পূৰ্বৰ অভিলেখসমূহ === * '''২০১৫:''' ২০১৫ চনৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত [[ত্ৰিশূৰ]]ৰ ইৰিনজালাকুডাত 'তনিমা' নামৰ সংগঠনটোৰ বেনাৰত জিতা বিনয়ৰ নেতৃত্বত ৫,২১১ গৰাকী মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰি এক বিশ্ব অভিলেখ গঢ়িছিল।<ref name="TheHindu2015">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/mega-dance-enters-guinness-records/article6850916.ece |title=Mega dance enters Guinness records |work=The Hindu |date=2015-02-03 |access-date=2015-12-30}}</ref> * '''২০১২:''' ২০১২ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত মুম্বাই পুৰম ফাউণ্ডেচনে [[মহাৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ডোম্বিভলীত এক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰিছিল। ইয়াত [[মালয়ালম]], [[মাৰাঠী]], [[গুজৰাটী]], [[বঙালী|বাঙালী]], [[তামিল]], [[তেলুগু]] আৰু [[কন্নড়]] লোককে ধৰি বিভিন্ন ভাষিক আৰু ধৰ্মীয় পটভূমিৰ ২,৬৩৯ গৰাকী মহিলাই একেলগে নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220300/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|url-status=dead|archive-date=4 March 2016|title=A new 'thiruvathira' world record in the offing}}</ref> * '''২০১৩:''' ২০১৩ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ৩,০০০ তকৈও অধিক অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ (১৮ ডিচেম্বৰ ২০১৩) পূৰ্বে পূৰ্বৰ অভিলেখ ভংগ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল।<ref name="TheHindu2015" /><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218155718/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|url-status=dead|archive-date=18 December 2013|title=Thiruvathira Dancers Set World Record}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডু]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথা]] bg3vuaejoi0tj1ahfn95z9in5jituc7 623368 623367 2026-08-05T04:14:01Z Kandarpajit Kallol 6257 /* মন্দিৰৰ উদ্‌যাপন */ 623368 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = থিৰুভাথিৰা | type = হিন্দু | image = Shiva Nataraja and Parvati, Thousand-Pillared Hall, Meenakshi Temple, Madurai.jpg | caption = মাদুৰাইৰ মিনাক্ষী মন্দিৰত [[শিৱ|ভগৱান শিৱ]]ৰ [[নটৰাজ]] আৰু [[পাৰ্বতী]]ৰ ৰূপ | observances = উপবাস, [[অভিষেক]], পূজা, [[ৰথযাত্ৰা]], থিৰুভাছাগম, থিৰুভাথিৰাকালী | observedby = [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দুসকল]] | longtype = ধৰ্মীয় | date = মাৰ্গাজী (Margazhi/Margali) | date2023 = ৬ জানুৱাৰী (শুক্ৰবাৰ); ২৭ ডিচেম্বৰ (বুধবাৰ)<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html?year=2023 Arudra Darshan]</ref> | significance = ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য (Cosmic dance), জন্মদিন আৰু [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] ৰূপৰ উদ্‌যাপন | frequency = বাৰ্ষিক / দ্বিবৰ্ষিক | duration = ১০ দিন }} {{Hinduism}} '''থিৰুভাথিৰা''' ([[ইংৰাজী]]: Thiruvathira; বা '''থিৰুভাথিৰাই''' বা '''আৰুদ্ৰা দৰ্শনম''') হৈছে মূলতঃ ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[তামিলনাডু]] ৰাজ্যত পালন কৰা এটা [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] উৎসৱ।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|title=திருவாரூர் கோயிலில் திருவாதிரை திருவிழா – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155434/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3992&Cat=3|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailythanthi.com/2013-12-16-Spiritual-News--Happiness-gives-darshan-Arudra|title=Error -DailyThanthi|website=dailythanthi.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drikpanchang.com/festivals/arudra-darshan/arudra-darshan-date-time.html|title=2018 Arudra Darshan Date and Time for Ujjain, Madhya Pradesh, India|first=Adarsh Mobile Applications|last=LLP|website=drikpanchang.com}}</ref> [[তামিল ভাষা]]ত 'থিৰুভাথিৰাই' (আৰুদ্ৰা) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "পৱিত্ৰ মহাতৰংগ", যিয়ে ভগৱান শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যক (cosmic dance) প্ৰতিধ্বনিত কৰে। তামিলনাডুত এই উৎসৱৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত, য'ত বাৰ্ষিক আৰুদ্ৰা দৰ্শনম অতি আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে উদ্‌যাপন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://captainnews.net/?p=14319|title=சிதம்பரம் நடராஜர் கோவிலில் ஆருத்ரா தரிசன திருவிழா – Captain News|website=captainnews.net|access-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220001808/http://captainnews.net/?p=14319|archive-date=20 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |title=Arudra Darisanam in Chidambaram | Festivals of India |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155333/http://www.festivalsofindia.co.in/tag/arudra-darisanam-in-chidambaram |archive-date=19 December 2013 }}</ref> এই অনুষ্ঠানত ভগৱান শিৱৰ এক মূৰ্তমান ৰূপ নটৰাজৰ মহাজাগতিক নৃত্যক স্মৰণ কৰা হয়। কেৰালাত মালয়ালম কেলেণ্ডাৰৰ মকৰম (জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী) মাহত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ অধীনত এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। কোল্লাম জিলাৰ কদাক্কলত থকা মথিৰা পীঠিকা দেৱী মন্দিৰত এক উল্লেখযোগ্য উদ্‌যাপন দেখা যায়। ভক্তসকলে ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি, উপবাস আৰু পৰম্পৰাগত ঘূৰণীয়া নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে ভগৱান শিৱক আৰাধনা কৰে। [[File:Ekambareswarar Temple Kanchipuram Natarajar.jpeg|thumb|220x200px|right|একাম্বৰেশ্বৰ মন্দিৰ (কাঞ্চীপুৰম)]] == চিদাম্বৰম (থিল্লা‌ই)ত আৰুদ্ৰা দৰ্শন == ভগৱান নটৰাজৰ সৈতে জড়িত পাঁচখন পৱিত্ৰ 'সভা' বা প্ৰেক্ষাগৃহত থিৰুভাথিৰা – আৰুদ্ৰা দৰ্শন উৎসৱ অতি ধুম-ধামেৰে উদ্‌যাপন কৰা হয়: # '''কনক সভা''' (সোণালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – চিদাম্বৰম (থিল্ল‌ই), [[তামিলনাডু]]। # '''বেল্লি সভা''' (ৰূপালী প্ৰেক্ষাগৃহ) – মাদুৰাই, তামিলনাডু। # '''ৰত্ন সভা''' (ৰত্নৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুভালাংকাডু, তামিলনাডু। # '''তাম্ৰ সভা''' (তাম্ৰ প্ৰেক্ষাগৃহ) – তিৰুনেলভেলী, তামিলনাডু। # '''চিত্ৰ সভা''' (চিত্ৰময় প্ৰেক্ষাগৃহ) – কুট্ৰালাম, তামিলনাডু। থিল্ল‌ই চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত থিৰুভাথিৰা নক্ষত্ৰৰ সময়ত ১০ দিনীয়া উৎসৱ পালন কৰা হয়। দশমদিনাৰ অতি প্ৰত্যূষতে (প্ৰায় নিশা ৩:০০ বজাত) ৰাজা সভাত নটৰাজ আৰু শিৱকামীসুন্দৰী দেৱীৰ বাবে 'মহা অভিষেক' (পৱিত্ৰ স্নান) সম্পন্ন কৰা হয়। এই আড়ম্বৰপূৰ্ণ ৰীতিটো ৩-৪ ঘণ্টীয়া হয়। ইয়াৰ পিছত দেৱতাদ্বয়ক 'থিৰুভাভৰণম' (পৱিত্ৰ অলংকাৰ) পিন্ধোৱা হয় আৰু 'ৰহস্য পূজা' সম্পন্ন কৰা হয়। দুপৰীয়া 'পঞ্চ মূৰ্তি থিৰুভিথি উলা' (পাঁচগৰাকী দেৱ-দেৱীৰ শোভাযাত্ৰা) অনুষ্ঠিত হয়, যাৰ পিছতে আৰুদ্ৰা দৰ্শনম হয়; য'ত নটৰাজ আৰু শিৱকামীয়ে ভক্তসকলক শিৱৰ ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ (আনন্দ তাণ্ডৱ) দৰ্শন কৰায় আৰু শেষত পুনৰ কনক সভালৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে।<ref>{{cite web|last1=K|first1=Kandaswamy|title=Arudra Darisanam Schedule in Chidambaram|url=https://skanda-news.blogspot.com/2016/12/arudra-darisanam-date-chidambaram-schedule-thillai-thiruvathirai.html|website=Live Trend|publisher=K Kandaswamy|access-date=27 November 2017}}</ref> পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, [[শেষনাগ]] আৰু ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদে শিৱৰ মহাজাগতিক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে চিদাম্বৰমৰ নটৰাজ মন্দিৰত গভীৰ তপস্যা কৰিছিল। শিৱই তেওঁলোকৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁলোকৰ মনস্কামনা পূৰণ কৰে আৰু 'আনন্দ তাণ্ডৱ' প্ৰদৰ্শন কৰে। লগতে, ভোমোৰাৰ আমনি নোহোৱাকৈ ফুল সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ঋষি ব্যাঘ্ৰপাদক বাঘৰ দৰে ঠেং বৰদান দিছিল, যিয়ে ঋষিগৰাকীৰ অদম্য ভক্তি প্ৰকাশ কৰে।<ref>[https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/arudra-darisanam-today-know-all-about-this-day-dedicated-to-lord-shiva/700691 Arudra Darisanam: Know all about this day dedicated to Lord Shiva]</ref> == উৎপত্তি == আৰুদ্ৰা দৰ্শন (থিৰুভাথিৰা) [[তামিল]] বৰ্ষৰ মাৰ্গাজী ([[ডিচেম্বৰ]]-[[জানুৱাৰী]]) মাহৰ [[পূৰ্ণিমা]] তিথিত উদ্‌যাপন কৰা হয়, যিটো বছৰৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাতিৰ সৈতে মিলি পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Tamilnadu/arudra.html|title=Arudra Darisanam|first=Kanniks|last=Kannikeswaran|website=templenet.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livechennai.com/detailnews.asp?newsid=8148|title=Live Chennai: Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram – Commenced with Flag Hoisting, Arudra Darisanam at Natarajar Temple, Chidambaram, Flag Hoisting, Chidambaram, Natarajar Temple|last=J.Sampath|website=livechennai.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|title=ஆடல் அரசனின் ஆருத்ரா தரிசனம் – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219171453/http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=1757&Cat=3|url-status=dead}}</ref> শিলালিপিসহ ঐতিহাসিক প্ৰমাণসমূহে সূচায় যে এই উৎসৱ ১৫০০ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি উদযাপিত হৈ আহিছে। তামিল পৰম্পৰাত শিৱক 'আথিৰায়ান' বুলিও স্তুতি কৰা হয়, যিটো নাম 'থিৰুভাথিৰা'ৰপৰা আহিছে ('থিৰু' অৰ্থাৎ পৱিত্ৰ আৰু 'আথিৰৈ' অৰ্থাৎ স্থিৰতা বা মহানতা)।<ref>{{cite web|url=http://dinamani.com|title=ஆடி மாதத்து ஆதிரை விழா|website=Dinamani|language=ta}}</ref><ref>{{cite web |url=http://saivanarpani.org/home/?p=302 |title=திருவாதிரைத் திருநாள் | Saivanarpani.org |access-date=2013-12-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220052511/http://saivanarpani.org/home/?p=302 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> == তামিলনাডুত তাৎপৰ্য == তামিলনাডু, বিশেষকৈ কোংগুনাডু অঞ্চলত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য আছে। বিবাহিত মহিলাসকলে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ ৯ দিন আগৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উৎসৱৰ দিনলৈকে চলি থকা 'থিৰুভেম্বাভাই নোনবু' নামৰ ১০ দিনীয়া এক উপবাস ব্ৰত পালন কৰে।<ref>[http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219064347/http://www.puthiyatamil.net/t42295-topic#axzz2nuLl0IAv|date=19 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |title=மார்கழி நோன்பு - திருவெம்பாவை விரதம் - திருவெம்பாவை, திருப்பாவை, திருபள்ளியெழுச்சி தோத்திரங்கள் இணைப்பு |access-date=2014-01-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104204331/http://www.panippulam.com/index.php?option=com_content&view=article&id=905:2010-12-11-13-44-16&catid=58:football&Itemid=386 |archive-date=4 January 2014 }}</ref> এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকে একেবাৰে প্ৰত্যূষতে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু তাৰ পিছত চন্দ্ৰোদয়লৈকে উপবাসে থাকি চন্দ্ৰ দৰ্শন কৰাৰ পিছতহে ব্ৰত ভাঙে। === খাদ্য পৰম্পৰা === থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ দিনা এক বিশেষ ভোজৰ আয়োজন কৰা হয়, য'ত প্ৰধানকৈ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে: * '''থিৰুভাথিৰা কালি:''' [[চাউল]], [[গুড়]], [[মুগ দাইল]], [[নৰিকল]], [[ইলাচী]] আৰু [[ঘিউ]]ৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা খাদ্য। * '''থিৰুভাথিৰা এজহু কাৰী কূট্টু:''' সাতবিধ পাচলিৰে তৈয়াৰী এবিধ আঞ্জা। সাধাৰণতে এই আঞ্জাত [[ৰঙালাউ]], [[কোমোৰা]], কাচকল, পথাৰৰ মাহ (field beans), [[মিঠা আলু]], [[কচু]], [[আলু]] আৰু [[বেঙেনা]] ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |url=http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8 ৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |title=திருவாதிரை களி திருவாதிரை கூட்டு | Dinaethal |access-date=2013-12-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220073455/http://www.dinaethal.com/%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%8৩-%E0%AE%95%E0%AE%B3%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AF%81%E0%AE%B5%E0%AE%BE%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B0 |archive-date=20 December 2013 }}</ref> === মন্দিৰৰ উদ্‌যাপন === তামিলনাডুৰ শিৱ মন্দিৰসমূহৰ মাজেৰে ভগৱান নটৰাজৰ (শিৱৰ নৃত্যৰত ৰূপ) বিশাল শোভাযাত্ৰা উলিওৱাটো এই উৎসৱৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য। চিদাম্বৰম নটৰাজ মন্দিৰত নিম্নলিখিত ধৰ্মীয় ৰীতিসমূহ পালন কৰা হয়: * '''নৱৰত্নম অভিষেক (Navaratnam Abhishekam):''' পূৰ্ণিমাৰ পূৰ্বসন্ধিয়া দেৱতাক পবিত্ৰ দ্ৰব্যৰে স্নান কৰোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[হীৰা]], প্ৰবাল, [[মুকুতা]] আৰু মৰকত (পান্না) আদিকে ধৰি ৯ বিধ বহুমূলীয়া ৰত্ন ([[নৱৰত্ন]]) ব্যৱহাৰ কৰি কৰা এক বিৰল অভিষেকো অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>{{cite web|url=http://www.dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|title=ஆருத்ரா தரிசனம்: சிவ ஆலயங்களில் நடராஜபெருமானுக்கு சிறப்பு அபிஷேகங்கள்! – - Dinakaran|website=dinakaran.com|access-date=19 December 2013|archive-date=19 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219155322/http://dinakaran.com/Aanmeegam_Detail.asp?Nid=3995&Cat=3|url-status=dead}}</ref> * '''ৰথোৎসৱম (Rathotsavam):''' পূৰ্ণিমাৰ দিনা নটৰাজ আৰু শিৱকামী (পাৰ্বতী) দেৱীৰ মূৰ্তি মন্দিৰৰ ৰথত তুলি শোভাযাত্ৰা কৰোৱা হয়। * '''ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্যৰ পুনৰভিনয়:''' ইয়াত শিৱৰ 'আন্দ তাণ্ডৱ' (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৃত্য) প্ৰতীকাত্মকভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, যাৰ ফলত এই পবিত্ৰ দৃশ্য প্ৰত্যক্ষ কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ ভক্তৰ সমাগম ঘটে। চিদাম্বৰম মন্দিৰ হৈছে আৰুদ্ৰা দৰ্শন উদ্‌যাপনৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু, যিয়ে সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ চক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা ব্ৰহ্মাণ্ডীয় নৰ্তক হিচাপে শিৱৰ ভূমিকাক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। == কেৰালাত তাৎপৰ্য == [[File:Thiruvathirakkali.jpg|Thiruvathirakali|thumb|right|'থিৰুভাথিৰাকালী' নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰি থকা একাংশ মহিলা]] [[File:Thiruvathira Kali During Onam.jpg|thumb|250px|মহিলাসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰদৰ্শন কৰিছে]] মালয়ালম কেলেণ্ডাৰত ভগৱান শিৱৰ নক্ষত্ৰৰ সৈতে জড়িত থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ [[কেৰালা]]ত গভীৰ সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক গুৰুত্ব আছে। পৰম্পৰা অনুসৰি, এই বিশেষ দিনটোতে দেৱী [[পাৰ্বতী]]য়ে ভগৱান শিৱক নিজৰ অৰ্ধাংগিনী (সহধৰ্মিণী) হিচাপে লাভ কৰিছিল। এই উৎসৱে দাম্পত্য জীৱনৰ সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো ভগৱান শিৱৰ [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] (আধা শিৱ, আধা পাৰ্বতী) ৰূপত প্ৰতিফলিত হয়।<ref>{{Cite news|url=https://thehindu.com|title=Tubers are the veggies of choice to celebrate Thiruvathira|access-date=4 March 2020}}</ref> আন এক লোকবিশ্বাস অনুসৰি, এই উৎসৱটো প্ৰেমৰ দেৱতা [[কামদেৱ]]ৰ মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite book|last=Panikkar|first=T. K. Gopal|title=Malabar and its folk|publisher=G.A. Natesan|year=1900|url=https://archive.org|page=[https://archive.org/page/n121 103]|access-date=8 April 2010}}</ref> === ৰীতি-নীতি আৰু উদ্‌যাপন === কেৰালাত ওনাম আৰু বিষুৰ সমান্তৰালভাৱে থিৰুভাথিৰাও এটা ডাঙৰ উৎসৱ। মূলতঃ মহিলাসকলে পালন কৰা এই উৎসৱৰ প্ৰধান অংগসমূহ হ’ল: * '''উপবাস:''' বিবাহিত মহিলাসকলে স্বামী আৰু পৰিয়ালৰ মংগলৰ বাবে উৎসৱৰ ঠিক আগৰ দিনটোৰ (মকায়িৰম নক্ষত্ৰ) পৰা থিৰুভাথিৰা দিনালৈকে উপবাস পালন কৰে। আনহাতে অবিয়ৈ ছোৱালীসকলে এক আদৰ্শ জীৱনসংগী লাভৰ বাবে এই ব্ৰত ৰাখে। এগৰাকী ন-কইনাৰ বাবে বিবাহৰ পিছৰ প্ৰথম থিৰুভাথিৰা উৎসৱটোক 'পূথিৰুভাথিৰা' বুলি কোৱা হয়। [[File:Thiruvathira puzhukku 2.jpg|thumb|100x200px|right|থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু]] [[File:Thiruvathira ettangadi.jpg|thumb|300x140px|right|থিৰুভাথিৰা ইট্টাংগাড়ী]] * '''খাদ্যৰ নিয়ম:''' এই উপবাসৰ সময়ত চাউল বা ভাতজাতীয় খাদ্য গ্ৰহণ কৰা নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে খাদ্য তালিকাত সাধাৰণতে তলৰ উপাদানসমূহ থাকে: ** সিজোৱা ভঙা [[ঘেঁহু]]। ** '''থিৰুভাথিৰা পুঝুক্কু (Thiruvathira puzhukku):''' ই হৈছে বিভিন্ন আলু বা কন্দজাতীয় পাচলি ([[কচু]], [[কাঠ আলু]], চাইনিজ আলু, [[মিঠা আলু]]), দীঘল মাহ (long beans), কেঁচা কাচকল আৰু সতেজভাৱে বটা [[নৰিকল]] দি প্ৰস্তুত কৰা এবিধ বিশেষ ব্যঞ্জন। ** '''কূভা পায়েচম :''' আৰাৰুট পাউদাৰ, [[গুড়]] আৰু নৰিকলৰ গাখীৰেৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠা [[পায়স]]। === থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য === মহিলাসকলে দলীয়ভাৱে প্ৰদৰ্শন কৰা পৰম্পৰাগত নৃত্য 'থিৰুভাথিৰাকালী' (Thiruvathirakali) এই উদ্‌যাপনৰ এক কেন্দ্ৰীয় আকৰ্ষণ। 'থিৰুভাথিৰা পাত্তু' (দেৱী পাৰ্বতীৰ ভক্তি আৰু শিৱৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা লোকগীত) গাই গাই নৃত্যশিল্পীসকলে একোটা '[[নীলavilakku|নীলভিলক্কু]]' (পৰম্পৰাগত পিতলৰ চাকি)ৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়া হৈ নৃত্য কৰে। এই নৃত্যত '[[লাস্য]]' অৰ্থাৎ সুকোমল আৰু সুন্দৰ নাৰীসুলভ অংগী-ভংগী প্ৰকাশ পায়।<ref>[https://thehindu.com Blend of rhythm and grace]</ref> এক নিৰ্দিষ্ট তালত হাত চাপৰি বজাই আৰু ঘূৰি ঘূৰি কৰা এই নৃত্যই দাম্পত্য সুখ আৰু প্ৰেমৰ অনুভূতিক প্ৰতিফলিত কৰে। ঐতিহাসিকভাৱে এই নৃত্য উৎসৱৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল (যাৰ বাবে ইয়াক কাইকোত্তিকালী – "ঘৰৰ ভিতৰত হাত চাপৰি বজাই কৰা নৃত্য" বুলিও জনা গৈছিল)। ইয়াত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পৰম্পৰাগত '[[মুণ্ডু]]' (কেৰালাৰ ধুতি) আৰু '[[নেৰিয়াথু]]' (উৰণি বা চাদৰ) পৰিধান কৰে আৰু চুলিত মালি বা বকুল ফুলৰ মালা গঁথে। থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্যই আনন্দ, দাম্পত্য সমিলমিল আৰু অবিবাহিত ছোৱালীৰ আশা-আকাংক্ষাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সেয়েহে ইয়াক প্ৰায়েই কেৰালাৰ '[[কাৰভা চৌথ]]' বুলিও অভিহিত কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://manoramaonline.com|title=Thiruvathira – Kerala's own version of Karva Chauth}}</ref> == থিৰুভাথিৰাকালীৰ সৈতে জড়িত বিশ্ব অভিলেখ == বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ থিৰুভাথিৰাকালী নৃত্য প্ৰদৰ্শন কাৰ্যসূচী কিটেক্স গ্ৰুপৰ এক কৰ্পোৰেট সামাজিক দায়িত্ব (CSR) পদক্ষেপ 'টুৱেণ্টি২০ কিঝাক্কাম্বালাম'ৰ দ্বাৰা চাভৰা সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আৰু পাৰ্বনেন্দু থিৰুভাথিৰা স্কুলৰ সহযোগত আয়োজন কৰা হৈছিল। ২০১৭ চনৰ ১ মে'ত অনুষ্ঠিত এই অনুষ্ঠানত কেৰালা, ভাৰতৰ আন ২০খন ৰাজ্য আৰু এগৰাকী [[ৰাছিয়া]]ৰ নাগৰিকসহ মুঠ ৬,৫৮২ গৰাকী মহিলাই (বয়স ১০-৭৫ বছৰ) অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰখ্যাত থিৰুভাথিৰাকালী প্ৰশিক্ষকৰ দ্বাৰা প্ৰশিক্ষণ প্ৰাপ্ত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে কিতেক্স গ্ৰুপে যোগান ধৰা পৰম্পৰাগত 'কাছাভু মুণ্ডু' আৰু 'নেৰিয়াথু' পৰিধান কৰি একেলগে ১৬ মিনিট ধৰি এই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰে। গ্ৰীনইউচ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ডছৰ বিচাৰক ঋষি নাথে আনুষ্ঠানিকভাৱে এই সফলতাক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। === পূৰ্বৰ অভিলেখসমূহ === * '''২০১৫:''' ২০১৫ চনৰ ২ ফেব্ৰুৱাৰীত [[ত্ৰিশূৰ]]ৰ ইৰিনজালাকুডাত 'তনিমা' নামৰ সংগঠনটোৰ বেনাৰত জিতা বিনয়ৰ নেতৃত্বত ৫,২১১ গৰাকী মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰি এক বিশ্ব অভিলেখ গঢ়িছিল।<ref name="TheHindu2015">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/mega-dance-enters-guinness-records/article6850916.ece |title=Mega dance enters Guinness records |work=The Hindu |date=2015-02-03 |access-date=2015-12-30}}</ref> * '''২০১২:''' ২০১২ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত মুম্বাই পুৰম ফাউণ্ডেচনে [[মহাৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ডোম্বিভলীত এক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰিছিল। ইয়াত [[মালয়ালম]], [[মাৰাঠী]], [[গুজৰাটী]], [[বঙালী|বাঙালী]], [[তামিল]], [[তেলুগু]] আৰু [[কন্নড়]] লোককে ধৰি বিভিন্ন ভাষিক আৰু ধৰ্মীয় পটভূমিৰ ২,৬৩৯ গৰাকী মহিলাই একেলগে নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220300/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/A-new-%E2%80%98thiruvathira-world-record-in-the-offing/2013/11/06/article1874775.ece|url-status=dead|archive-date=4 March 2016|title=A new 'thiruvathira' world record in the offing}}</ref> * '''২০১৩:''' ২০১৩ চনৰ ১৪ ডিচেম্বৰত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ৩,০০০ তকৈও অধিক অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে থিৰুভাথিৰা উৎসৱৰ (১৮ ডিচেম্বৰ ২০১৩) পূৰ্বে পূৰ্বৰ অভিলেখ ভংগ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল।<ref name="TheHindu2015" /><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218155718/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Thiruvathira-Dancers-Set-World-Record/2013/12/15/article1946539.ece|url-status=dead|archive-date=18 December 2013|title=Thiruvathira Dancers Set World Record}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:তামিলনাডু]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] [[শ্ৰেণী:হিন্দু ধৰ্মীয় প্ৰথা]] 934p4p9dlr94vofyuwjqda69835rf1z 0 138376 623370 2026-08-05T04:21:53Z Kandarpajit Kallol 6257 নতুন পৃষ্ঠা: [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পডয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পডয়নী''' (ইংৰাজী: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ [[আলাপ্পুঝা জিলা]]ৰ [[নীলমপেৰুৰ]]ত অৱস্থিত [[নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰ]]ত অনুষ্ঠিত... 623370 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পডয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পডয়নী''' (ইংৰাজী: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ [[আলাপ্পুঝা জিলা]]ৰ [[নীলমপেৰুৰ]]ত অৱস্থিত [[নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰ]]ত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত [[পডয়নী]] উৎসৱ। এই উৎসৱ চিংগম (chingam) মাহৰ 'থিৰুভোনাম' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ 'পূৰম' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == 'পডয়নী' (Padayani) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পডয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পডয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী [[চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান]]ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰে পৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক [[ফাহিয়ান]]-এ তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পডয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পডয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত [[ৰাজহাঁহ]], [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], [[যক্ষী]] আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পডয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পডয়নী উৎসৱ থিৰুভোনাম দিনাৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা 'পূৰম' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পডয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত 'কূডাপডয়নী' (Kudapadayani) অনুষ্ঠিত হয়, য'ত নৰিকলৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিবেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য 'থোথাকালী' (Thothakali)-ও নীলমপেৰুৰ পডয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পডয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পডয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পডয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ লোকনৃত্য]] bc0g982nl3yvo1rq8qakb00dsmgz9s7 623371 623370 2026-08-05T04:23:11Z Kandarpajit Kallol 6257 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623371 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' (ইংৰাজী: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ [[আলাপ্পুঝা জিলা]]ৰ [[নীলমপেৰুৰ]]ত অৱস্থিত [[নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰ]]ত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত [[পদয়নী]] উৎসৱ। এই উৎসৱ চিংগম (chingam) মাহৰ 'থিৰুভোনাম' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ 'পূৰম' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == 'পদয়নী' (Padayani) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী [[চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান]]ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক [[ফাহিয়ান]]-এ তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত [[ৰাজহাঁহ]], [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], [[যক্ষী]] আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা 'পূৰম' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত 'কূডাপদয়নী' (Kudapadayani) অনুষ্ঠিত হয়, য'ত নৰিকলৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য 'থোথাকালী' (Thothakali)-ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ লোকনৃত্য]] 1ud2t417xby4t0zhxw49cl5v2z43wx1 623372 623371 2026-08-05T04:25:16Z Kandarpajit Kallol 6257 /* */ 623372 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == 'পদয়নী' (Padayani) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী [[চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান]]ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক [[ফাহিয়ান]]-এ তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত [[ৰাজহাঁহ]], [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], [[যক্ষী]] আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা 'পূৰম' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত 'কূডাপদয়নী' (Kudapadayani) অনুষ্ঠিত হয়, য'ত নৰিকলৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য 'থোথাকালী' (Thothakali)-ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ লোকনৃত্য]] hctst3gl5sl1759ieldajgztjicy7pc 623373 623372 2026-08-05T04:26:42Z Kandarpajit Kallol 6257 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623373 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''''চিংগম'''' মাহৰ ''''থিৰুভোনাম'''' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''''পূৰম'''' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' (Padayani) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী [[চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান]]ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক [[ফাহিয়ান]]-এ তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত [[ৰাজহাঁহ]], [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], [[যক্ষী]] আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কূডাপদয়নী'' (Kudapadayani) অনুষ্ঠিত হয়, য''ত নৰিকলৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী'' (Thothakali)-ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ লোকনৃত্য]] 9fcbmvpsllt6qw918nvn86h66m2w9xp 623374 623373 2026-08-05T04:27:09Z Kandarpajit Kallol 6257 /* */ 623374 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' (Padayani) শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী [[চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান]]ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক [[ফাহিয়ান]]-এ তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত [[ৰাজহাঁহ]], [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], [[যক্ষী]] আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কূডাপদয়নী'' (Kudapadayani) অনুষ্ঠিত হয়, য''ত নৰিকলৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী'' (Thothakali)-ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ লোকনৃত্য]] e4s4igdcar1nw1mkl3dyg41c536f3mg 623375 623374 2026-08-05T04:27:23Z Kandarpajit Kallol 6257 623375 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী [[চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান]]ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক [[ফাহিয়ান]]-এ তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত [[ৰাজহাঁহ]], [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], [[যক্ষী]] আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কূডাপদয়নী'' (Kudapadayani) অনুষ্ঠিত হয়, য''ত নৰিকলৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী'' (Thothakali)-ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ লোকনৃত্য]] kztlg04xnzeqp0djgus65jn1rxomf1k 623376 623375 2026-08-05T04:27:40Z Kandarpajit Kallol 6257 623376 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী ''চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান''ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক [[ফাহিয়ান]]-এ তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত [[ৰাজহাঁহ]], [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], [[যক্ষী]] আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কূডাপদয়নী'' (Kudapadayani) অনুষ্ঠিত হয়, য''ত নৰিকলৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী'' (Thothakali)-ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ লোকনৃত্য]] k635unttuj22uxoc3re4lwapmf1cxg2 623377 623376 2026-08-05T04:28:01Z Kandarpajit Kallol 6257 /* ইতিহাস */ 623377 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী ''চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান''ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক ফাহিয়ানে তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত [[ৰাজহাঁহ]], [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], [[যক্ষী]] আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কূডাপদয়নী'' (Kudapadayani) অনুষ্ঠিত হয়, য''ত নৰিকলৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী'' (Thothakali)-ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ লোকনৃত্য]] fh4q9otroe4yycf23650lhult4hlp8u 623378 623377 2026-08-05T04:28:22Z Kandarpajit Kallol 6257 623378 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী ''চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান''ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক ফাহিয়ানে তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত ৰাজহাঁহ, [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], যক্ষী আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কূডাপদয়নী'' (Kudapadayani) অনুষ্ঠিত হয়, য''ত নৰিকলৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী'' (Thothakali)-ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ লোকনৃত্য]] kmefy9afxlsxl4zdw28co8y0esmgb3p 623379 623378 2026-08-05T04:29:43Z Kandarpajit Kallol 6257 /* ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি */ 623379 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী ''চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান''ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক ফাহিয়ানে তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত ৰাজহাঁহ, [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], যক্ষী আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কুডাপদয়নী'' অনুষ্ঠিত হয়, য'ত [[নৰিকল]]ৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী''ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ উৎসৱসমূহ]] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ লোকনৃত্য]] oag7kxb1ol1snb6s35a68d72i00g7dm 623380 623379 2026-08-05T04:30:57Z Kandarpajit Kallol 6257 623380 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী ''চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান''ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক ফাহিয়ানে তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত ৰাজহাঁহ, [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], যক্ষী আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কুডাপদয়নী'' অনুষ্ঠিত হয়, য'ত [[নৰিকল]]ৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী''ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:লোকনৃত্য]] o9o7ic9pi1bf4m06lqrgo7sixlqxtm6 623381 623380 2026-08-05T04:31:15Z Kandarpajit Kallol 6257 removed [[Category:লোকনৃত্য]]; added [[Category:লোক-নৃত্য]] using [[WP:HC|HotCat]] 623381 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী ''চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান''ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক ফাহিয়ানে তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত ৰাজহাঁহ, [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], যক্ষী আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কুডাপদয়নী'' অনুষ্ঠিত হয়, য'ত [[নৰিকল]]ৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী''ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:লোক-নৃত্য]] a9846olw4y7c7h059pzd52rr18fduhi 623382 623381 2026-08-05T04:31:29Z Kandarpajit Kallol 6257 added [[Category:উৎসৱ]] using [[WP:HC|HotCat]] 623382 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী ''চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান''ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক ফাহিয়ানে তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত ৰাজহাঁহ, [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], যক্ষী আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কুডাপদয়নী'' অনুষ্ঠিত হয়, য'ত [[নৰিকল]]ৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী''ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:লোক-নৃত্য]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] 2lfngmq9pnsqnle0s7b4q6a567ioflz 623427 623382 2026-08-05T08:47:12Z AjayDas 12623 /* ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি */ 623427 wikitext text/x-wiki [[File:Valyannam1.jpg|right|thumb|381x381px|নীলমপেৰুৰ পদয়নী]] '''নীলমপেৰুৰ পদয়নী''' ([[ইংৰাজী]]: Neelamperoor Padayani) হৈছে ভাৰতৰ [[কেৰালা]]ৰ আলাপ্পুঝা জিলাৰ নীলমপেৰুৰত অৱস্থিত নীলমপেৰুৰ পল্লী ভগৱতী মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এক পৰম্পৰাগত পদয়নী উৎসৱ। এই উৎসৱ ''চিংগম'' মাহৰ ''থিৰুভোনাম'' নক্ষত্ৰৰ পিছৰ ''পূৰম'' তিথিত ১৬ দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়।<ref name="auto">{{cite web |title=Neelamperoor padayani |url=https://www.keralatourism.org/event/neelamperoor-padayani/43 |website=keralatourism.org |publisher=Department of tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=7 September 2019}}</ref> == নামৰ উৎপত্তি == ''পদয়নী'' শব্দৰ অৰ্থ হৈছে পদাতিক বাহিনীৰ শাৰী বা সৈন্যদল। সামৰিক বাহিনীৰ দৰে মানুহৰ শাৰীবদ্ধ গঠনৰ বাবেই এই উৎসৱটোৰ নাম পদয়নী হৈ পৰে।<ref name="auto"/> == পৌৰাণিক কাহিনী == নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ পৌৰাণিক কাহিনী ''চেৰামান পেৰুমলৰ আখ্যান''ৰ সৈতে জড়িত। নীলমপেৰুৰলৈ ৰজা চেৰামান পেৰুমলৰ আগমনৰ পিছৰেপৰা এই উৎসৱৰ সূচনা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। == ইতিহাস == এই উৎসৱৰ ইতিহাস কেইবা শতিকা পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াত [[হিন্দু ধৰ্ম]] আৰু [[বৌদ্ধ ধৰ্ম]] উভয়ৰে সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ দেখা পোৱা যায়।{{citation needed|date=May 2023}} চীনা পৰিব্ৰাজক ফাহিয়ানে তেওঁৰ ভ্ৰমণ বৃত্তান্তত উল্লেখ কৰিছিল যে এই উৎসৱটো [[পাটনা]]ৰ বৌদ্ধ ধৰ্মীসকলৰ এক উৎসৱৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ।{{citation needed|date=May 2023}} == ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি == কেৰালাৰ অন্যান্য মন্দিৰসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা পদয়নী প্ৰদৰ্শনতকৈ নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ কিছু পাৰ্থক্য আছে। এই উৎসৱৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে বিভিন্ন প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিশাল শোভাযাত্ৰা। দেৱীৰ উদ্দেশ্যে উৎসৰ্গিত এই প্ৰতিমূৰ্তিসমূহৰ ভিতৰত ৰাজহাঁহ, [[হাতী]] আদি প্ৰাণী আৰু [[ভীম]], [[ৰাৱণ]], যক্ষী আদি দেৱ-দেৱী তথা চৰিত্ৰৰ আকৃতি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। এই সুসজ্জিত প্ৰতিমূৰ্তিসমূহে কেৰালাৰ শিল্পীসকলৰ উৎকৃষ্ট শিল্পকলাৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। [[File:Neelamperoor Padayani - നിലമ്പേരൂർ പടയണി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|নীলমপেৰুৰ পদয়নী - ৱিকি লাভ্ছ ওনাম ২০২৪]] পদয়নী উৎসৱ থিৰুভোনামদিনাৰপৰা আৰম্ভ হৈ ভগৱতী দেৱীৰ জন্মদিন হিচাপে উদযাপিত হোৱা ''পূৰম'' তিথিত সামৰণি পৰে। পৰম্পৰাগত ৰীতি অনুসৰি, ভগৱতী মন্দিৰৰ পশ্চিম দিশত থকা চেৰামান পেৰুমলৰ স্মাৰকত প্ৰতীকাত্মক অনুমতি লৈ পদয়নী আৰম্ভ কৰা হয়। ভক্তসকলে নৰিকলৰ পাতেৰে তৈয়াৰী জ্বলন্ত জোঁৰ হাতত লৈ পেৰুমলৰ স্মাৰকৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। এই ৰীতিটো একেৰাহে চাৰিদিন ধৰি চলে।<ref name=Rituals>{{cite web |title=Rituals of Padayani |url=https://www.keralatourism.org/padayani/festival-detail/neelamperoor-padayani/2 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, [[Government of Kerala]] |accessdate=26 October 2019}}</ref> ইয়াৰ পিছৰ দিনকেইটাত ''কুডাপদয়নী'' অনুষ্ঠিত হয়, য'ত [[নাৰিকল]]ৰ পাতৰ ঠাৰিৰে নিৰ্মিত ছত্ৰ বা ছতিত ফুলৰ সজ্জা কৰা হয়। পৰৱৰ্তী চাৰিদিন ধৰি [[কঁঠাল]]ৰ পাতেৰে তৈয়াৰী প্ৰতিমূৰ্তি দেৱীৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পণ কৰা হয়। শেষৰ দুটা দিনত কলগছৰ ডিমা (plantain stems) আৰু নৰিকল গছৰ কোমল পাতেৰে তৈয়াৰী ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি লৈ শোভাযাত্ৰা কৰা হয়, যিবোৰ জবা বা তেনেজাতীয় (ixora) ৰঙা ফুলেৰে সজোৱা হয়। অন্তিম দিনটোৰ মূল আকৰ্ষণ হৈছে ৪৫ ফুট দীঘল এটা বিশাল ৰাজহাঁহৰ প্ৰতিমূৰ্তি।<ref name=Rituals /> ঢোলৰ শব্দ আৰু পৰম্পৰাগত সংগীতৰ তালে তালে জুইৰ সন্মুখত পৰিৱেশন কৰা এক ছন্দময় নৃত্য ''থোথাকালী''ও নীলমপেৰুৰ পদয়নীৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ।<ref name=Rituals /> == প্ৰধান কাৰ্যসূচীসমূহ == * চুট্টীডাল (Chutteedal) * কূডাম্পূজা কালী (Kudampooja kali) * অনুজ্ঞাবাঙ্গাল (Anujnavangal) * থোথাকালী (Thothakali) * থেংগামুৰিক্কাল (Thengamurikkal) * কূডানিৰ্থু (Kudanirthu) * প্লাভিলাইনিৰ্থু (Plavilanirthu) * মকম পদয়নী (Makam Padayani) * পূৰম পদয়নী (Pooram Padayani) == চিত্ৰ সম্ভাৰ == <gallery> File:Kudampooja.jpg|কূডাম্পূজা কালী File:Thotha.jpg|থোথাকালী File:Thengamuri.jpg|থেংগামুৰিক্কাল File:Plavila.jpg|প্লাভিলাইনিৰ্থু File:Vela.JPg|ভেলাকালী File:Ampalakkotta.jpg|আম্বালাক্কোট্টা File:Padayanimain.jpg|পূৰম পদয়নী </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] [[শ্ৰেণী:লোক-নৃত্য]] [[শ্ৰেণী:উৎসৱ]] bva0saswq2bhxeqehr6ap6wy88k4to2 0 138377 623384 2026-08-05T04:51:21Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623384 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Coir museum, Kalavoor 2023 03.jpg | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|9.5632|76.3284|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | former_name = | established = {{start date and age|2014|05|27}} | dissolved = | location = কালাভূৰ, আলাপ্পুয়া জিলা, [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = ঔদ্যোগিক সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = [[কয়ৰ]] (নাৰিকলৰ আঁহ) সামগ্ৰী আৰু উৎপাদনৰ সঁজুলিসমূহ | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = [[Coir Board of India|ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড]] | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়''' ({{lang-en|International Coir Museum}}) [[ভাৰত]]ৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যত অৱস্থিত এখন সংগ্ৰহালয়। এই সংগ্ৰহালয়টো [[আলাপ্পুয়া জিলা]]ৰ কালাভূৰত অৱস্থিত। ই ভাৰত চৰকাৰৰ এক সংবিধিবদ্ধ সংস্থা [[ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড]]ৰ অধীনস্থ এখন সংগ্ৰহালয়। ২০২৫ চনলৈকে [[কয়ৰ]] অৰ্থাৎ নাৰিকলৰ আঁহৰ এইখন বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু বৰ্তমানৰ একমাত্ৰ সংগ্ৰহালয়। == অৱলোকন == নাৰিকলৰ আঁহ বা কয়ৰ উদ্যোগটো কেৰালাৰ সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু অৰ্থনৈতিক দিশসমূহৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত।<ref name="DTPC">{{cite web |title=International Coir Museum |url=https://dtpcalappuzha.com |website=DTPC Alappuzha |publisher=District Tourism Promothion Council, Alppuzha |language=en |access-date=2025-07-15 |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125162944/https://dtpcalappuzha.com |url-status=live }}</ref> আলাপপ্লায়া জিলাত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰাৰ মূল কাৰণ হ’ল এই অঞ্চলটোত বৃহৎ পৰিমাণে নাৰিকলৰ আঁহ, ইয়াৰপৰা তৈয়াৰী সামগ্ৰী আৰু ইয়াৰ উদ্যোগসমূহ কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে।<ref name="DTPC"/> বিশ্বৰ ভিতৰতে এইখন প্ৰথম আৰু বৰ্তমানৰ একমাত্ৰ কয়ৰ সংগ্ৰহালয়।<ref name="Himalayan Times">{{cite news |title=TOPICS Coir: The revolutionary fibre |url=https://thehimalayantimes.com |work=The Himalayan Times |date=15 August 2016 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Six offbeat museums in south India to add to your travel list |url=https://telegraphindia.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313014443/https://telegraphindia.com |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-07-15 |language=en}}</ref> == ইতিহাস == এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয় স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ তদানীন্তন কয়ৰ ব’ৰ্ডৰ অধ্যক্ষ প্ৰফেচাৰ জি বালচন্দ্ৰনে আগবঢ়াইছিল।<ref name="Himalayan Times"/> ২০১২ চনৰ মে’ মাহত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত ২০৮তম কয়ৰ ব’ৰ্ডৰ বৈঠকত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো আৰম্ভ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়।<ref name="Indian Express">{{cite news |last1=archive |first1=our online |title=International Coir Museum soon |url=https://newindianexpress.com |work=The New Indian Express |date=16 May 2012 |language=en}}</ref> ২০১৪ চনত, ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড গঠনৰ হীৰক জয়ন্তী বৰ্ষত, ব’ৰ্ডে এই সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰে। ইয়াত কয়ৰ খণ্ডৰ ঐতিহাসিক পৰিঘটনা আৰু প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতিৰ ক্ৰমবিকাশ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। ২০১৪ চনৰ ২৭ মে’ত কেৰালাৰ তদানীন্তন মুখ্যমন্ত্ৰী উমেন চণ্ডীয়ে কালাভূৰৰ কয়ৰ ব’ৰ্ড কমপ্লেক্সত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়টো উদ্বোধন কৰে।<ref name="Coirboard">{{cite web |title=International Coir Museum |url=http://coirboard.gov.in |publisher=[[Coir Board of India]]}}</ref> == উদ্দেশ্য == বিগত বছৰবোৰত ভাৰতৰ কয়ৰ উদ্যোগত হোৱা বৈপ্লৱিক উন্নয়নসমূহ জনসাধাৰণৰ সন্মুখত দাঙি ধৰাৰ উদ্দেশ্যেই এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰা হৈছিল।<ref name="Coirboard"/> == আকৰ্ষণসমূহ == [[File:Coir Artworks inside International Coir Museum Alappuzha 01 2.jpg|thumb|সংগ্ৰহালয়ৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ আঁহেৰে নিৰ্মিত কলা-সামগ্ৰীসমূহ]] সংগ্ৰহালয়টোত নাৰিকলৰ আঁহ আৰু ইয়াৰ সামগ্ৰী উৎপাদনৰ পৰম্পৰাগত প্ৰক্ৰিয়া, প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ, আঁহ নিষ্কাশন আৰু কয়ৰ খণ্ডত যান্ত্ৰিকীকৰণৰ সূচনা আদি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Coirboard"/> ইয়াত প্ৰদৰ্শিত কয়ৰ উদ্যোগৰ এটা চুটি তথ্যচিত্ৰই এই উদ্যোগৰ উৎপত্তি, বিকাশ আৰু গৱেষণা তথা উন্নয়নৰ জৰিয়তে হোৱা শেহতীয়া প্ৰগতিৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰে।<ref name="Coirboard"/> সংগ্ৰহালয়ৰ কাষতে এটা উপহাৰৰ দোকান আছে। ইয়াৰপৰা দৰ্শনাৰ্থীসকলে বিভিন্ন ধৰণৰ নাৰিকল আঁহৰ হস্তশিল্প, দুৱাৰ-মদৰা আৰু অলংকাৰ ক্ৰয় কৰিব পাৰে।<ref name="Coirboard"/><ref>{{cite web |title=About International Coir Museum Alappuzha: International Coir Museum Photos, History & Significance |url=https://incredibleindia.gov.in |website=Incredible India |language=en}}</ref> == প্ৰৱেশ == সোমবাৰৰ সাপ্তাহিক বন্ধৰ দিনটোক বাদ দি প্ৰতিদিনে-ৰাতিপুৱা ৯.৩০ বজাৰপৰা আবেলি ৫.০০ বজালৈকে এই সংগ্ৰহালয়টো সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে খোলা থাকে।<ref name="CCRI">{{cite web |title=International Coir Museum |url=https://ccriindia.org |publisher=Central Coir Research Institute}}</ref> সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে প্ৰৱেশ মাছুল ধাৰ্য কৰা হৈছে।<ref name="CCRI"/> == অৱস্থিতি == এই সংগ্ৰহালয়টো আলাপ্পুয়া জিলাৰ কালাভূৰত অৱস্থিত। আটাইতকয়ে ওচৰৰ বাছ আস্থানটো হৈছে ৮ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আলাপ্পuয়া বাছ আস্থান। নিকটৱৰ্তী ৰেল ষ্টেচনটো হ’ল কালাভূৰ ৰেল ষ্টেচন আৰু প্ৰধান ৰেল ষ্টেচনটো হ’ল ১০ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আলাপ্পুয়া ৰেল ষ্টেচন। আটাইতকয়ে ওচৰৰ বিমানবন্দৰটো হ’ল ৭৫ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত [[Cochin International Airport|কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]]।<ref name="DTPC"/> ==তথ্য সূত্ৰ == {{reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons category|International Coir Museum, Alappuzha|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়}} qkup4vyzp546uyohcoxinlty0qzamew 623386 623384 2026-08-05T04:53:27Z AjayDas 12623 added [[Category:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] using [[WP:HC|HotCat]] 623386 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Coir museum, Kalavoor 2023 03.jpg | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|9.5632|76.3284|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | former_name = | established = {{start date and age|2014|05|27}} | dissolved = | location = কালাভূৰ, আলাপ্পুয়া জিলা, [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = ঔদ্যোগিক সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = [[কয়ৰ]] (নাৰিকলৰ আঁহ) সামগ্ৰী আৰু উৎপাদনৰ সঁজুলিসমূহ | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = [[Coir Board of India|ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড]] | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়''' ({{lang-en|International Coir Museum}}) [[ভাৰত]]ৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যত অৱস্থিত এখন সংগ্ৰহালয়। এই সংগ্ৰহালয়টো [[আলাপ্পুয়া জিলা]]ৰ কালাভূৰত অৱস্থিত। ই ভাৰত চৰকাৰৰ এক সংবিধিবদ্ধ সংস্থা [[ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড]]ৰ অধীনস্থ এখন সংগ্ৰহালয়। ২০২৫ চনলৈকে [[কয়ৰ]] অৰ্থাৎ নাৰিকলৰ আঁহৰ এইখন বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু বৰ্তমানৰ একমাত্ৰ সংগ্ৰহালয়। == অৱলোকন == নাৰিকলৰ আঁহ বা কয়ৰ উদ্যোগটো কেৰালাৰ সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু অৰ্থনৈতিক দিশসমূহৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত।<ref name="DTPC">{{cite web |title=International Coir Museum |url=https://dtpcalappuzha.com |website=DTPC Alappuzha |publisher=District Tourism Promothion Council, Alppuzha |language=en |access-date=2025-07-15 |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125162944/https://dtpcalappuzha.com |url-status=live }}</ref> আলাপপ্লায়া জিলাত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰাৰ মূল কাৰণ হ’ল এই অঞ্চলটোত বৃহৎ পৰিমাণে নাৰিকলৰ আঁহ, ইয়াৰপৰা তৈয়াৰী সামগ্ৰী আৰু ইয়াৰ উদ্যোগসমূহ কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে।<ref name="DTPC"/> বিশ্বৰ ভিতৰতে এইখন প্ৰথম আৰু বৰ্তমানৰ একমাত্ৰ কয়ৰ সংগ্ৰহালয়।<ref name="Himalayan Times">{{cite news |title=TOPICS Coir: The revolutionary fibre |url=https://thehimalayantimes.com |work=The Himalayan Times |date=15 August 2016 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Six offbeat museums in south India to add to your travel list |url=https://telegraphindia.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313014443/https://telegraphindia.com |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-07-15 |language=en}}</ref> == ইতিহাস == এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয় স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ তদানীন্তন কয়ৰ ব’ৰ্ডৰ অধ্যক্ষ প্ৰফেচাৰ জি বালচন্দ্ৰনে আগবঢ়াইছিল।<ref name="Himalayan Times"/> ২০১২ চনৰ মে’ মাহত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত ২০৮তম কয়ৰ ব’ৰ্ডৰ বৈঠকত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো আৰম্ভ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়।<ref name="Indian Express">{{cite news |last1=archive |first1=our online |title=International Coir Museum soon |url=https://newindianexpress.com |work=The New Indian Express |date=16 May 2012 |language=en}}</ref> ২০১৪ চনত, ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড গঠনৰ হীৰক জয়ন্তী বৰ্ষত, ব’ৰ্ডে এই সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰে। ইয়াত কয়ৰ খণ্ডৰ ঐতিহাসিক পৰিঘটনা আৰু প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতিৰ ক্ৰমবিকাশ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। ২০১৪ চনৰ ২৭ মে’ত কেৰালাৰ তদানীন্তন মুখ্যমন্ত্ৰী উমেন চণ্ডীয়ে কালাভূৰৰ কয়ৰ ব’ৰ্ড কমপ্লেক্সত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়টো উদ্বোধন কৰে।<ref name="Coirboard">{{cite web |title=International Coir Museum |url=http://coirboard.gov.in |publisher=[[Coir Board of India]]}}</ref> == উদ্দেশ্য == বিগত বছৰবোৰত ভাৰতৰ কয়ৰ উদ্যোগত হোৱা বৈপ্লৱিক উন্নয়নসমূহ জনসাধাৰণৰ সন্মুখত দাঙি ধৰাৰ উদ্দেশ্যেই এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰা হৈছিল।<ref name="Coirboard"/> == আকৰ্ষণসমূহ == [[File:Coir Artworks inside International Coir Museum Alappuzha 01 2.jpg|thumb|সংগ্ৰহালয়ৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ আঁহেৰে নিৰ্মিত কলা-সামগ্ৰীসমূহ]] সংগ্ৰহালয়টোত নাৰিকলৰ আঁহ আৰু ইয়াৰ সামগ্ৰী উৎপাদনৰ পৰম্পৰাগত প্ৰক্ৰিয়া, প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ, আঁহ নিষ্কাশন আৰু কয়ৰ খণ্ডত যান্ত্ৰিকীকৰণৰ সূচনা আদি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Coirboard"/> ইয়াত প্ৰদৰ্শিত কয়ৰ উদ্যোগৰ এটা চুটি তথ্যচিত্ৰই এই উদ্যোগৰ উৎপত্তি, বিকাশ আৰু গৱেষণা তথা উন্নয়নৰ জৰিয়তে হোৱা শেহতীয়া প্ৰগতিৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰে।<ref name="Coirboard"/> সংগ্ৰহালয়ৰ কাষতে এটা উপহাৰৰ দোকান আছে। ইয়াৰপৰা দৰ্শনাৰ্থীসকলে বিভিন্ন ধৰণৰ নাৰিকল আঁহৰ হস্তশিল্প, দুৱাৰ-মদৰা আৰু অলংকাৰ ক্ৰয় কৰিব পাৰে।<ref name="Coirboard"/><ref>{{cite web |title=About International Coir Museum Alappuzha: International Coir Museum Photos, History & Significance |url=https://incredibleindia.gov.in |website=Incredible India |language=en}}</ref> == প্ৰৱেশ == সোমবাৰৰ সাপ্তাহিক বন্ধৰ দিনটোক বাদ দি প্ৰতিদিনে-ৰাতিপুৱা ৯.৩০ বজাৰপৰা আবেলি ৫.০০ বজালৈকে এই সংগ্ৰহালয়টো সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে খোলা থাকে।<ref name="CCRI">{{cite web |title=International Coir Museum |url=https://ccriindia.org |publisher=Central Coir Research Institute}}</ref> সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে প্ৰৱেশ মাছুল ধাৰ্য কৰা হৈছে।<ref name="CCRI"/> == অৱস্থিতি == এই সংগ্ৰহালয়টো আলাপ্পুয়া জিলাৰ কালাভূৰত অৱস্থিত। আটাইতকয়ে ওচৰৰ বাছ আস্থানটো হৈছে ৮ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আলাপ্পuয়া বাছ আস্থান। নিকটৱৰ্তী ৰেল ষ্টেচনটো হ’ল কালাভূৰ ৰেল ষ্টেচন আৰু প্ৰধান ৰেল ষ্টেচনটো হ’ল ১০ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আলাপ্পুয়া ৰেল ষ্টেচন। আটাইতকয়ে ওচৰৰ বিমানবন্দৰটো হ’ল ৭৫ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত [[Cochin International Airport|কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]]।<ref name="DTPC"/> ==তথ্য সূত্ৰ == {{reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons category|International Coir Museum, Alappuzha|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] 1i5cxmv8c5qk7lwp2b1aul44nobstr2 623387 623386 2026-08-05T04:55:11Z AjayDas 12623 /* অৱস্থিতি */ 623387 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Coir museum, Kalavoor 2023 03.jpg | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|9.5632|76.3284|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | former_name = | established = {{start date and age|2014|05|27}} | dissolved = | location = কালাভূৰ, আলাপ্পুয়া জিলা, [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = ঔদ্যোগিক সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = [[কয়ৰ]] (নাৰিকলৰ আঁহ) সামগ্ৰী আৰু উৎপাদনৰ সঁজুলিসমূহ | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = [[Coir Board of India|ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড]] | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়''' ({{lang-en|International Coir Museum}}) [[ভাৰত]]ৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যত অৱস্থিত এখন সংগ্ৰহালয়। এই সংগ্ৰহালয়টো [[আলাপ্পুয়া জিলা]]ৰ কালাভূৰত অৱস্থিত। ই ভাৰত চৰকাৰৰ এক সংবিধিবদ্ধ সংস্থা [[ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড]]ৰ অধীনস্থ এখন সংগ্ৰহালয়। ২০২৫ চনলৈকে [[কয়ৰ]] অৰ্থাৎ নাৰিকলৰ আঁহৰ এইখন বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু বৰ্তমানৰ একমাত্ৰ সংগ্ৰহালয়। == অৱলোকন == নাৰিকলৰ আঁহ বা কয়ৰ উদ্যোগটো কেৰালাৰ সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু অৰ্থনৈতিক দিশসমূহৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত।<ref name="DTPC">{{cite web |title=International Coir Museum |url=https://dtpcalappuzha.com |website=DTPC Alappuzha |publisher=District Tourism Promothion Council, Alppuzha |language=en |access-date=2025-07-15 |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125162944/https://dtpcalappuzha.com |url-status=live }}</ref> আলাপপ্লায়া জিলাত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰাৰ মূল কাৰণ হ’ল এই অঞ্চলটোত বৃহৎ পৰিমাণে নাৰিকলৰ আঁহ, ইয়াৰপৰা তৈয়াৰী সামগ্ৰী আৰু ইয়াৰ উদ্যোগসমূহ কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে।<ref name="DTPC"/> বিশ্বৰ ভিতৰতে এইখন প্ৰথম আৰু বৰ্তমানৰ একমাত্ৰ কয়ৰ সংগ্ৰহালয়।<ref name="Himalayan Times">{{cite news |title=TOPICS Coir: The revolutionary fibre |url=https://thehimalayantimes.com |work=The Himalayan Times |date=15 August 2016 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Six offbeat museums in south India to add to your travel list |url=https://telegraphindia.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313014443/https://telegraphindia.com |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-07-15 |language=en}}</ref> == ইতিহাস == এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয় স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ তদানীন্তন কয়ৰ ব’ৰ্ডৰ অধ্যক্ষ প্ৰফেচাৰ জি বালচন্দ্ৰনে আগবঢ়াইছিল।<ref name="Himalayan Times"/> ২০১২ চনৰ মে’ মাহত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত ২০৮তম কয়ৰ ব’ৰ্ডৰ বৈঠকত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো আৰম্ভ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়।<ref name="Indian Express">{{cite news |last1=archive |first1=our online |title=International Coir Museum soon |url=https://newindianexpress.com |work=The New Indian Express |date=16 May 2012 |language=en}}</ref> ২০১৪ চনত, ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড গঠনৰ হীৰক জয়ন্তী বৰ্ষত, ব’ৰ্ডে এই সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰে। ইয়াত কয়ৰ খণ্ডৰ ঐতিহাসিক পৰিঘটনা আৰু প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতিৰ ক্ৰমবিকাশ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। ২০১৪ চনৰ ২৭ মে’ত কেৰালাৰ তদানীন্তন মুখ্যমন্ত্ৰী উমেন চণ্ডীয়ে কালাভূৰৰ কয়ৰ ব’ৰ্ড কমপ্লেক্সত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়টো উদ্বোধন কৰে।<ref name="Coirboard">{{cite web |title=International Coir Museum |url=http://coirboard.gov.in |publisher=[[Coir Board of India]]}}</ref> == উদ্দেশ্য == বিগত বছৰবোৰত ভাৰতৰ কয়ৰ উদ্যোগত হোৱা বৈপ্লৱিক উন্নয়নসমূহ জনসাধাৰণৰ সন্মুখত দাঙি ধৰাৰ উদ্দেশ্যেই এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰা হৈছিল।<ref name="Coirboard"/> == আকৰ্ষণসমূহ == [[File:Coir Artworks inside International Coir Museum Alappuzha 01 2.jpg|thumb|সংগ্ৰহালয়ৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ আঁহেৰে নিৰ্মিত কলা-সামগ্ৰীসমূহ]] সংগ্ৰহালয়টোত নাৰিকলৰ আঁহ আৰু ইয়াৰ সামগ্ৰী উৎপাদনৰ পৰম্পৰাগত প্ৰক্ৰিয়া, প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ, আঁহ নিষ্কাশন আৰু কয়ৰ খণ্ডত যান্ত্ৰিকীকৰণৰ সূচনা আদি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Coirboard"/> ইয়াত প্ৰদৰ্শিত কয়ৰ উদ্যোগৰ এটা চুটি তথ্যচিত্ৰই এই উদ্যোগৰ উৎপত্তি, বিকাশ আৰু গৱেষণা তথা উন্নয়নৰ জৰিয়তে হোৱা শেহতীয়া প্ৰগতিৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰে।<ref name="Coirboard"/> সংগ্ৰহালয়ৰ কাষতে এটা উপহাৰৰ দোকান আছে। ইয়াৰপৰা দৰ্শনাৰ্থীসকলে বিভিন্ন ধৰণৰ নাৰিকল আঁহৰ হস্তশিল্প, দুৱাৰ-মদৰা আৰু অলংকাৰ ক্ৰয় কৰিব পাৰে।<ref name="Coirboard"/><ref>{{cite web |title=About International Coir Museum Alappuzha: International Coir Museum Photos, History & Significance |url=https://incredibleindia.gov.in |website=Incredible India |language=en}}</ref> == প্ৰৱেশ == সোমবাৰৰ সাপ্তাহিক বন্ধৰ দিনটোক বাদ দি প্ৰতিদিনে-ৰাতিপুৱা ৯.৩০ বজাৰপৰা আবেলি ৫.০০ বজালৈকে এই সংগ্ৰহালয়টো সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে খোলা থাকে।<ref name="CCRI">{{cite web |title=International Coir Museum |url=https://ccriindia.org |publisher=Central Coir Research Institute}}</ref> সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে প্ৰৱেশ মাছুল ধাৰ্য কৰা হৈছে।<ref name="CCRI"/> == অৱস্থিতি == এই সংগ্ৰহালয়টো আলাপ্পুয়া জিলাৰ কালাভূৰত অৱস্থিত। আটাইতকয়ে ওচৰৰ বাছ আস্থানটো হৈছে ৮ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আলাপ্পুয়া বাছ আস্থান। নিকটৱৰ্তী ৰেল ষ্টেচনটো হ’ল কালাভূৰ ৰেল ষ্টেচন আৰু প্ৰধান ৰেল ষ্টেচনটো ১০ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আলাপ্পুয়া ৰেল ষ্টেচন। আটাইতকয়ে ওচৰৰ বিমানবন্দৰটো হ’ল ৭৫ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত [[Cochin International Airport|কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]]।<ref name="DTPC"/> ==তথ্য সূত্ৰ == {{reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons category|International Coir Museum, Alappuzha|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] 0r08k4rtoj3417eyamwnqv7i5l8ybvh 623388 623387 2026-08-05T04:55:41Z AjayDas 12623 /* আকৰ্ষণসমূহ */ 623388 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Coir museum, Kalavoor 2023 03.jpg | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|9.5632|76.3284|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | former_name = | established = {{start date and age|2014|05|27}} | dissolved = | location = কালাভূৰ, আলাপ্পুয়া জিলা, [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = ঔদ্যোগিক সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = [[কয়ৰ]] (নাৰিকলৰ আঁহ) সামগ্ৰী আৰু উৎপাদনৰ সঁজুলিসমূহ | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = [[Coir Board of India|ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড]] | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়''' ({{lang-en|International Coir Museum}}) [[ভাৰত]]ৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যত অৱস্থিত এখন সংগ্ৰহালয়। এই সংগ্ৰহালয়টো [[আলাপ্পুয়া জিলা]]ৰ কালাভূৰত অৱস্থিত। ই ভাৰত চৰকাৰৰ এক সংবিধিবদ্ধ সংস্থা [[ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড]]ৰ অধীনস্থ এখন সংগ্ৰহালয়। ২০২৫ চনলৈকে [[কয়ৰ]] অৰ্থাৎ নাৰিকলৰ আঁহৰ এইখন বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু বৰ্তমানৰ একমাত্ৰ সংগ্ৰহালয়। == অৱলোকন == নাৰিকলৰ আঁহ বা কয়ৰ উদ্যোগটো কেৰালাৰ সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু অৰ্থনৈতিক দিশসমূহৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত।<ref name="DTPC">{{cite web |title=International Coir Museum |url=https://dtpcalappuzha.com |website=DTPC Alappuzha |publisher=District Tourism Promothion Council, Alppuzha |language=en |access-date=2025-07-15 |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125162944/https://dtpcalappuzha.com |url-status=live }}</ref> আলাপপ্লায়া জিলাত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰাৰ মূল কাৰণ হ’ল এই অঞ্চলটোত বৃহৎ পৰিমাণে নাৰিকলৰ আঁহ, ইয়াৰপৰা তৈয়াৰী সামগ্ৰী আৰু ইয়াৰ উদ্যোগসমূহ কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে।<ref name="DTPC"/> বিশ্বৰ ভিতৰতে এইখন প্ৰথম আৰু বৰ্তমানৰ একমাত্ৰ কয়ৰ সংগ্ৰহালয়।<ref name="Himalayan Times">{{cite news |title=TOPICS Coir: The revolutionary fibre |url=https://thehimalayantimes.com |work=The Himalayan Times |date=15 August 2016 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Six offbeat museums in south India to add to your travel list |url=https://telegraphindia.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313014443/https://telegraphindia.com |archive-date=2025-03-13 |access-date=2025-07-15 |language=en}}</ref> == ইতিহাস == এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয় স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ তদানীন্তন কয়ৰ ব’ৰ্ডৰ অধ্যক্ষ প্ৰফেচাৰ জি বালচন্দ্ৰনে আগবঢ়াইছিল।<ref name="Himalayan Times"/> ২০১২ চনৰ মে’ মাহত [[কোচি]]ত অনুষ্ঠিত ২০৮তম কয়ৰ ব’ৰ্ডৰ বৈঠকত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো আৰম্ভ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়।<ref name="Indian Express">{{cite news |last1=archive |first1=our online |title=International Coir Museum soon |url=https://newindianexpress.com |work=The New Indian Express |date=16 May 2012 |language=en}}</ref> ২০১৪ চনত, ভাৰতীয় কয়ৰ ব’ৰ্ড গঠনৰ হীৰক জয়ন্তী বৰ্ষত, ব’ৰ্ডে এই সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰে। ইয়াত কয়ৰ খণ্ডৰ ঐতিহাসিক পৰিঘটনা আৰু প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতিৰ ক্ৰমবিকাশ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। ২০১৪ চনৰ ২৭ মে’ত কেৰালাৰ তদানীন্তন মুখ্যমন্ত্ৰী উমেন চণ্ডীয়ে কালাভূৰৰ কয়ৰ ব’ৰ্ড কমপ্লেক্সত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়টো উদ্বোধন কৰে।<ref name="Coirboard">{{cite web |title=International Coir Museum |url=http://coirboard.gov.in |publisher=[[Coir Board of India]]}}</ref> == উদ্দেশ্য == বিগত বছৰবোৰত ভাৰতৰ কয়ৰ উদ্যোগত হোৱা বৈপ্লৱিক উন্নয়নসমূহ জনসাধাৰণৰ সন্মুখত দাঙি ধৰাৰ উদ্দেশ্যেই এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰা হৈছিল।<ref name="Coirboard"/> == আকৰ্ষণসমূহ == [[File:Coir Artworks inside International Coir Museum Alappuzha 01 2.jpg|thumb|সংগ্ৰহালয়ৰ ভিতৰত নাৰিকলৰ আঁহেৰে নিৰ্মিত কলা-সামগ্ৰীসমূহ]] সংগ্ৰহালয়টোত নাৰিকলৰ আঁহ আৰু ইয়াৰ সামগ্ৰী উৎপাদনৰ পৰম্পৰাগত প্ৰক্ৰিয়া, প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ, আঁহ নিষ্কাশন আৰু কয়ৰ খণ্ডত যান্ত্ৰিকীকৰণৰ সূচনা আদি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Coirboard"/> ইয়াত প্ৰদৰ্শিত কয়ৰ উদ্যোগৰ এটা চুটি তথ্যচিত্ৰই এই উদ্যোগৰ উৎপত্তি, বিকাশ আৰু গৱেষণা তথা উন্নয়নৰ জৰিয়তে হোৱা শেহতীয়া প্ৰগতিৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰে।<ref name="Coirboard"/> সংগ্ৰহালয়ৰ কাষতে এটা উপহাৰৰ দোকান আছে। ইয়াৰপৰা দৰ্শনাৰ্থীসকলে বিভিন্ন ধৰণৰ নাৰিকল আঁহৰ হস্তশিল্প, দলিচা আৰু অলংকাৰ ক্ৰয় কৰিব পাৰে।<ref name="Coirboard"/><ref>{{cite web |title=About International Coir Museum Alappuzha: International Coir Museum Photos, History & Significance |url=https://incredibleindia.gov.in |website=Incredible India |language=en}}</ref> == প্ৰৱেশ == সোমবাৰৰ সাপ্তাহিক বন্ধৰ দিনটোক বাদ দি প্ৰতিদিনে-ৰাতিপুৱা ৯.৩০ বজাৰপৰা আবেলি ৫.০০ বজালৈকে এই সংগ্ৰহালয়টো সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে খোলা থাকে।<ref name="CCRI">{{cite web |title=International Coir Museum |url=https://ccriindia.org |publisher=Central Coir Research Institute}}</ref> সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে প্ৰৱেশ মাছুল ধাৰ্য কৰা হৈছে।<ref name="CCRI"/> == অৱস্থিতি == এই সংগ্ৰহালয়টো আলাপ্পুয়া জিলাৰ কালাভূৰত অৱস্থিত। আটাইতকয়ে ওচৰৰ বাছ আস্থানটো হৈছে ৮ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আলাপ্পুয়া বাছ আস্থান। নিকটৱৰ্তী ৰেল ষ্টেচনটো হ’ল কালাভূৰ ৰেল ষ্টেচন আৰু প্ৰধান ৰেল ষ্টেচনটো ১০ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আলাপ্পুয়া ৰেল ষ্টেচন। আটাইতকয়ে ওচৰৰ বিমানবন্দৰটো হ’ল ৭৫ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত [[Cochin International Airport|কোচিন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]]।<ref name="DTPC"/> ==তথ্য সূত্ৰ == {{reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons category|International Coir Museum, Alappuzha|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] rflobvz57nn9qstvi4j2nynoaxlxq63 0 138378 623385 2026-08-05T04:52:51Z AjayDas 12623 [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623385 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কয়ৰ সংগ্ৰহালয়]] 1ag0u4wav7u12vnmifpw1bqyjxmt6ok 0 138379 623389 2026-08-05T05:00:50Z নৰুনা বৰুৱা 44897 নতুন পৃষ্ঠা: {{short description|Indian actress}} {{Use dmy dates|date=December 2022}} {{Use Indian English|date=September 2019}} {{Infobox person | name = Swathy Narayanan | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[Perumbavoor]], [[Ernakulam]] | occupation = Ayurvedic Doctor, Actor | years_active = 1999; 2015–2017 | homepage = }} '''স্বাতী... 623389 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Use dmy dates|date=December 2022}} {{Use Indian English|date=September 2019}} {{Infobox person | name = Swathy Narayanan | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[Perumbavoor]], [[Ernakulam]] | occupation = Ayurvedic Doctor, Actor | years_active = 1999; 2015–2017 | homepage = }} '''স্বাতী নাৰায়ণন ({{lang-en|Swathy Narayanan}}) ''' এগৰাকী ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। তেওঁ মূলতঃ তামিল আৰু মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত অভিনয় কৰি পৰিচিতি লাভ কৰিছে। ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ শুভাৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ Su.. Su... Sudhi Vathmeekam (২০১৫) আৰু Ilai (২০১৭)কে ধৰি একাধিক উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/My-first-shot-was-a-good-omen-Swathy/articleshow/48944106.cms |title=My first shot was a good omen: Swathy |website=[[The Times of India]] |date=13 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151017/entertainment-mollywood/article/su-su-sudhi-vaathmeekamwas-family-picnic-swathy-narayanan |title=Su Su Sudhi Vaathmeekam was like a family picnic: Swathy Narayanan |date=18 October 2015 }}</ref> ==Career== Born and brought up in [[Perumbavoor]] in [[Ernakulam]], Swathy Narayanan made her acting debut as a child artiste in the Malayalam drama film ''[[Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanum]]'' (1999) portraying the younger version of [[Kaveri (actress)|Kaveri]]'s character, before continuing her interest in the arts by training as a dancer under the tutoring of Kuchipudi expert Anupama Mohan. Alongside her interest in dance, Swathy qualified as an Ayurvedic doctor in [[Thrissur]]. While casting for ''[[Su.. Su... Sudhi Vathmeekam]]'' (2015), Swathy was recommended to director [[Ranjith Sankar]] by her family friend [[Asha Sarath]]. In the film, Swathy portrayed a girl from [[Mumbai]], in a cast also including [[Jayasurya]] and [[Sshivada]].<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151012/entertainment-tollywood/article/doctor-who-loves-dance-and-act |title=A doctor who loves to dance and act |date=13 October 2015 }}</ref> She then featured in her first Tamil film, Bineesh Raj's period drama ''[[Ilai]]'' (2017), where she played the title role. For the role, Swathy sported a de-glam look and shot for the project in interior villages of Tamil Nadu. Narrating the importance of education for girl children, the film had a low profile opening at the box office in April 2017.<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Swathy-Narayanan-steps-into-Kollywood-as-a-10th-grader/articleshow/54897435.cms |title=Swathy Narayanan steps into Kollywood as a 10th grader |website=[[The Times of India]] |date=27 January 2017 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/ilai/movie-review/58311092.cms |title=Ilai Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India |website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/040317/a-film-on-the-importance-of-girl-child-education.html |title=Ilai: A film on the importance of girl child education |date=4 March 2017 }}</ref> ==ফিল্মগ্ৰাফী== {| class="wikitable" ! বছৰ !! চলচ্ছিত্ৰ !! ভূমিকা !! ভাষা !! টোকা |- |rowspan="1"|১৯৯৯ || ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম'' || ইয়ং লক্ষ্মী || মালায়ালম || শিশু শিল্পী |- |rowspan="1"|2015 || ''[[Su.. Su... Sudhi Vathmeekam]]'' || Sheela || Malayalam || |- |rowspan="1"|2017 || ''[[Ilai]]'' || Ilai || Tamil || |- |} ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== *{{IMDb name|7908860}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Narayanan, Swathy}} 5pncpeqa1ftc45kumlkr6kn6pnf00ac 623390 623389 2026-08-05T05:07:25Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623390 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Infobox person | name = স্বাতী নাৰায়ণন | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place =পেৰুম্বাভুৰ, এৰ্নাকুলাম | occupation = আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক, অভিনেতা | years_active = ১৯৯৯ চনত; ২০১৫–২০১৭ চন | homepage = }} '''স্বাতী নাৰায়ণন ({{lang-en|Swathy Narayanan}}) ''' এগৰাকী ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। তেওঁ মূলতঃ তামিল আৰু মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত অভিনয় কৰি পৰিচিতি লাভ কৰিছে। ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ শুভাৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ Su.. Su... Sudhi Vathmeekam (২০১৫) আৰু Ilai (২০১৭)কে ধৰি একাধিক উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/My-first-shot-was-a-good-omen-Swathy/articleshow/48944106.cms |title=My first shot was a good omen: Swathy |website=[[The Times of India]] |date=13 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151017/entertainment-mollywood/article/su-su-sudhi-vaathmeekamwas-family-picnic-swathy-narayanan |title=Su Su Sudhi Vaathmeekam was like a family picnic: Swathy Narayanan |date=18 October 2015 }}</ref> ==কৰ্মজীৱন== পেৰুম্বাভূৰৰ এৰ্ণাকুলামত জন্মগ্ৰহণ কৰি ডাঙৰ-দীঘল হোৱা স্বাতী নাৰায়ণনে ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumত শিশু শিল্পী হিচাপে অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি কৰে। ছবিখনত তেওঁ অভিনেত্ৰী Kaveriয়ে অভিনয় কৰা চৰিত্ৰটোৰ কনিষ্ঠ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ কুচিপুড়ি বিশেষজ্ঞ অনুপমা মোহনৰ তত্ত্বাৱধানত নৃত্যৰ প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰি শিল্পচৰ্চা অব্যাহত ৰাখে। নৃত্যৰ সমান্তৰালভাৱে স্বাতীয়ে ত্ৰিছূৰত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক হিচাপেও যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। ২০১৫ চনৰ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ Su.. Su... Sudhi Vathmeekamৰ বাবে শিল্পী নিৰ্বাচনৰ সময়ত পৰিয়ালৰ বন্ধু Asha Sarathয়ে তেওঁক পৰিচালক Ranjith Sankarৰ ওচৰত পৰামৰ্শ দিয়ে। এই ছবিখনত স্বাতীয়ে মুম্বাইৰ এগৰাকী যুৱতীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ সৈতে Jayasurya আৰু Sshivadaয়েও অভিনয় কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151012/entertainment-tollywood/article/doctor-who-loves-dance-and-act |title=A doctor who loves to dance and act |date=13 October 2015 }}</ref> ইয়াৰ পিছত তেওঁ ২০১৭ চনত পৰিচালক বিনীশ ৰাজৰ যুগভিত্তিক তামিল চলচ্চিত্ৰ Ilaiৰ জৰিয়তে তামিল চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ছবিখনত তেওঁ শীৰ্ষক চৰিত্ৰ ‘ইলাই’ৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল। এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে স্বাতীয়ে গ্লেমাৰবিহীন (de-glam) ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু তামিলনাডুৰ ভিতৰুৱা গাঁৱত ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ সম্পন্ন কৰিছিল। কন্যাশিশুৰ শিক্ষাৰ গুৰুত্বক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত এই ছবিখন ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত সীমিত পৰিসৰত মুক্তি লাভ কৰিছিল। <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Swathy-Narayanan-steps-into-Kollywood-as-a-10th-grader/articleshow/54897435.cms |title=Swathy Narayanan steps into Kollywood as a 10th grader |website=[[The Times of India]] |date=27 January 2017 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/ilai/movie-review/58311092.cms |title=Ilai Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India |website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/040317/a-film-on-the-importance-of-girl-child-education.html |title=Ilai: A film on the importance of girl child education |date=4 March 2017 }}</ref> ==ফিল্মগ্ৰাফী== {| class="wikitable" ! বছৰ!! চলচ্চিত্ৰ!! ভূমিকা!! ভাষা!! টোকা |- |rowspan="1"|১৯৯৯ || ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম'' || ইয়ং লক্ষ্মী || মালায়ালম || শিশু শিল্পী |- |rowspan="1"|2015 || ''[[Su.. Su... Sudhi Vathmeekam]]'' || Sheela || Malayalam || |- |rowspan="1"|2017 || ''[[Ilai]]'' || Ilai || Tamil || |- |} ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== *{{IMDb name|7908860}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Narayanan, Swathy}} ggdklvt17jbiiffb0qiu662rrgbhje3 623391 623390 2026-08-05T05:07:46Z নৰুনা বৰুৱা 44897 added [[Category:ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী]] using [[WP:HC|HotCat]] 623391 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Infobox person | name = স্বাতী নাৰায়ণন | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place =পেৰুম্বাভুৰ, এৰ্নাকুলাম | occupation = আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক, অভিনেতা | years_active = ১৯৯৯ চনত; ২০১৫–২০১৭ চন | homepage = }} '''স্বাতী নাৰায়ণন ({{lang-en|Swathy Narayanan}}) ''' এগৰাকী ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। তেওঁ মূলতঃ তামিল আৰু মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত অভিনয় কৰি পৰিচিতি লাভ কৰিছে। ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ শুভাৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ Su.. Su... Sudhi Vathmeekam (২০১৫) আৰু Ilai (২০১৭)কে ধৰি একাধিক উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/My-first-shot-was-a-good-omen-Swathy/articleshow/48944106.cms |title=My first shot was a good omen: Swathy |website=[[The Times of India]] |date=13 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151017/entertainment-mollywood/article/su-su-sudhi-vaathmeekamwas-family-picnic-swathy-narayanan |title=Su Su Sudhi Vaathmeekam was like a family picnic: Swathy Narayanan |date=18 October 2015 }}</ref> ==কৰ্মজীৱন== পেৰুম্বাভূৰৰ এৰ্ণাকুলামত জন্মগ্ৰহণ কৰি ডাঙৰ-দীঘল হোৱা স্বাতী নাৰায়ণনে ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumত শিশু শিল্পী হিচাপে অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি কৰে। ছবিখনত তেওঁ অভিনেত্ৰী Kaveriয়ে অভিনয় কৰা চৰিত্ৰটোৰ কনিষ্ঠ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ কুচিপুড়ি বিশেষজ্ঞ অনুপমা মোহনৰ তত্ত্বাৱধানত নৃত্যৰ প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰি শিল্পচৰ্চা অব্যাহত ৰাখে। নৃত্যৰ সমান্তৰালভাৱে স্বাতীয়ে ত্ৰিছূৰত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক হিচাপেও যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। ২০১৫ চনৰ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ Su.. Su... Sudhi Vathmeekamৰ বাবে শিল্পী নিৰ্বাচনৰ সময়ত পৰিয়ালৰ বন্ধু Asha Sarathয়ে তেওঁক পৰিচালক Ranjith Sankarৰ ওচৰত পৰামৰ্শ দিয়ে। এই ছবিখনত স্বাতীয়ে মুম্বাইৰ এগৰাকী যুৱতীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ সৈতে Jayasurya আৰু Sshivadaয়েও অভিনয় কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151012/entertainment-tollywood/article/doctor-who-loves-dance-and-act |title=A doctor who loves to dance and act |date=13 October 2015 }}</ref> ইয়াৰ পিছত তেওঁ ২০১৭ চনত পৰিচালক বিনীশ ৰাজৰ যুগভিত্তিক তামিল চলচ্চিত্ৰ Ilaiৰ জৰিয়তে তামিল চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ছবিখনত তেওঁ শীৰ্ষক চৰিত্ৰ ‘ইলাই’ৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল। এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে স্বাতীয়ে গ্লেমাৰবিহীন (de-glam) ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু তামিলনাডুৰ ভিতৰুৱা গাঁৱত ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ সম্পন্ন কৰিছিল। কন্যাশিশুৰ শিক্ষাৰ গুৰুত্বক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত এই ছবিখন ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত সীমিত পৰিসৰত মুক্তি লাভ কৰিছিল। <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Swathy-Narayanan-steps-into-Kollywood-as-a-10th-grader/articleshow/54897435.cms |title=Swathy Narayanan steps into Kollywood as a 10th grader |website=[[The Times of India]] |date=27 January 2017 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/ilai/movie-review/58311092.cms |title=Ilai Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India |website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/040317/a-film-on-the-importance-of-girl-child-education.html |title=Ilai: A film on the importance of girl child education |date=4 March 2017 }}</ref> ==ফিল্মগ্ৰাফী== {| class="wikitable" ! বছৰ!! চলচ্চিত্ৰ!! ভূমিকা!! ভাষা!! টোকা |- |rowspan="1"|১৯৯৯ || ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম'' || ইয়ং লক্ষ্মী || মালায়ালম || শিশু শিল্পী |- |rowspan="1"|2015 || ''[[Su.. Su... Sudhi Vathmeekam]]'' || Sheela || Malayalam || |- |rowspan="1"|2017 || ''[[Ilai]]'' || Ilai || Tamil || |- |} ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== *{{IMDb name|7908860}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Narayanan, Swathy}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী]] ca2pp38vbiym3k2gspnpzguewc93ir5 623392 623391 2026-08-05T05:08:22Z নৰুনা বৰুৱা 44897 added [[Category:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] using [[WP:HC|HotCat]] 623392 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Infobox person | name = স্বাতী নাৰায়ণন | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place =পেৰুম্বাভুৰ, এৰ্নাকুলাম | occupation = আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক, অভিনেতা | years_active = ১৯৯৯ চনত; ২০১৫–২০১৭ চন | homepage = }} '''স্বাতী নাৰায়ণন ({{lang-en|Swathy Narayanan}}) ''' এগৰাকী ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। তেওঁ মূলতঃ তামিল আৰু মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত অভিনয় কৰি পৰিচিতি লাভ কৰিছে। ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ শুভাৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ Su.. Su... Sudhi Vathmeekam (২০১৫) আৰু Ilai (২০১৭)কে ধৰি একাধিক উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/My-first-shot-was-a-good-omen-Swathy/articleshow/48944106.cms |title=My first shot was a good omen: Swathy |website=[[The Times of India]] |date=13 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151017/entertainment-mollywood/article/su-su-sudhi-vaathmeekamwas-family-picnic-swathy-narayanan |title=Su Su Sudhi Vaathmeekam was like a family picnic: Swathy Narayanan |date=18 October 2015 }}</ref> ==কৰ্মজীৱন== পেৰুম্বাভূৰৰ এৰ্ণাকুলামত জন্মগ্ৰহণ কৰি ডাঙৰ-দীঘল হোৱা স্বাতী নাৰায়ণনে ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumত শিশু শিল্পী হিচাপে অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি কৰে। ছবিখনত তেওঁ অভিনেত্ৰী Kaveriয়ে অভিনয় কৰা চৰিত্ৰটোৰ কনিষ্ঠ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ কুচিপুড়ি বিশেষজ্ঞ অনুপমা মোহনৰ তত্ত্বাৱধানত নৃত্যৰ প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰি শিল্পচৰ্চা অব্যাহত ৰাখে। নৃত্যৰ সমান্তৰালভাৱে স্বাতীয়ে ত্ৰিছূৰত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক হিচাপেও যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। ২০১৫ চনৰ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ Su.. Su... Sudhi Vathmeekamৰ বাবে শিল্পী নিৰ্বাচনৰ সময়ত পৰিয়ালৰ বন্ধু Asha Sarathয়ে তেওঁক পৰিচালক Ranjith Sankarৰ ওচৰত পৰামৰ্শ দিয়ে। এই ছবিখনত স্বাতীয়ে মুম্বাইৰ এগৰাকী যুৱতীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ সৈতে Jayasurya আৰু Sshivadaয়েও অভিনয় কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151012/entertainment-tollywood/article/doctor-who-loves-dance-and-act |title=A doctor who loves to dance and act |date=13 October 2015 }}</ref> ইয়াৰ পিছত তেওঁ ২০১৭ চনত পৰিচালক বিনীশ ৰাজৰ যুগভিত্তিক তামিল চলচ্চিত্ৰ Ilaiৰ জৰিয়তে তামিল চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ছবিখনত তেওঁ শীৰ্ষক চৰিত্ৰ ‘ইলাই’ৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল। এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে স্বাতীয়ে গ্লেমাৰবিহীন (de-glam) ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু তামিলনাডুৰ ভিতৰুৱা গাঁৱত ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ সম্পন্ন কৰিছিল। কন্যাশিশুৰ শিক্ষাৰ গুৰুত্বক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত এই ছবিখন ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত সীমিত পৰিসৰত মুক্তি লাভ কৰিছিল। <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Swathy-Narayanan-steps-into-Kollywood-as-a-10th-grader/articleshow/54897435.cms |title=Swathy Narayanan steps into Kollywood as a 10th grader |website=[[The Times of India]] |date=27 January 2017 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/ilai/movie-review/58311092.cms |title=Ilai Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India |website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/040317/a-film-on-the-importance-of-girl-child-education.html |title=Ilai: A film on the importance of girl child education |date=4 March 2017 }}</ref> ==ফিল্মগ্ৰাফী== {| class="wikitable" ! বছৰ!! চলচ্চিত্ৰ!! ভূমিকা!! ভাষা!! টোকা |- |rowspan="1"|১৯৯৯ || ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম'' || ইয়ং লক্ষ্মী || মালায়ালম || শিশু শিল্পী |- |rowspan="1"|2015 || ''[[Su.. Su... Sudhi Vathmeekam]]'' || Sheela || Malayalam || |- |rowspan="1"|2017 || ''[[Ilai]]'' || Ilai || Tamil || |- |} ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== *{{IMDb name|7908860}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Narayanan, Swathy}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] 2maxi5sg8kxc75in7i5kjh2vbrmx1m9 623393 623392 2026-08-05T05:10:01Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* কৰ্মজীৱন */ 623393 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Infobox person | name = স্বাতী নাৰায়ণন | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place =পেৰুম্বাভুৰ, এৰ্নাকুলাম | occupation = আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক, অভিনেতা | years_active = ১৯৯৯ চনত; ২০১৫–২০১৭ চন | homepage = }} '''স্বাতী নাৰায়ণন ({{lang-en|Swathy Narayanan}}) ''' এগৰাকী ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। তেওঁ মূলতঃ তামিল আৰু মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত অভিনয় কৰি পৰিচিতি লাভ কৰিছে। ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ শুভাৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ Su.. Su... Sudhi Vathmeekam (২০১৫) আৰু Ilai (২০১৭)কে ধৰি একাধিক উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/My-first-shot-was-a-good-omen-Swathy/articleshow/48944106.cms |title=My first shot was a good omen: Swathy |website=[[The Times of India]] |date=13 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151017/entertainment-mollywood/article/su-su-sudhi-vaathmeekamwas-family-picnic-swathy-narayanan |title=Su Su Sudhi Vaathmeekam was like a family picnic: Swathy Narayanan |date=18 October 2015 }}</ref> ==কৰ্মজীৱন== পেৰুম্বাভূৰৰ এৰ্ণাকুলামত জন্মগ্ৰহণ কৰি ডাঙৰ-দীঘল হোৱা স্বাতী নাৰায়ণনে ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumত শিশু শিল্পী হিচাপে অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি কৰে। ছবিখনত তেওঁ অভিনেত্ৰী কাবেৰীয়ে অভিনয় কৰা চৰিত্ৰটোৰ কনিষ্ঠ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ কুচিপুড়ি বিশেষজ্ঞ অনুপমা মোহনৰ তত্ত্বাৱধানত নৃত্যৰ প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰি শিল্পচৰ্চা অব্যাহত ৰাখে। নৃত্যৰ সমান্তৰালভাৱে স্বাতীয়ে ত্ৰিছূৰত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক হিচাপেও যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। ২০১৫ চনৰ [[মালয়ালম]] চলচ্চিত্ৰ Su.. Su... Sudhi Vathmeekamৰ বাবে শিল্পী নিৰ্বাচনৰ সময়ত পৰিয়ালৰ বন্ধু Asha Sarathয়ে তেওঁক পৰিচালক ৰঞ্জিত শংকৰৰ ওচৰত পৰামৰ্শ দিয়ে। এই ছবিখনত স্বাতীয়ে মুম্বাইৰ এগৰাকী যুৱতীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ সৈতে Jayasurya আৰু Sshivadaয়েও অভিনয় কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151012/entertainment-tollywood/article/doctor-who-loves-dance-and-act |title=A doctor who loves to dance and act |date=13 October 2015 }}</ref> ইয়াৰ পিছত তেওঁ ২০১৭ চনত পৰিচালক বিনীশ ৰাজৰ যুগভিত্তিক তামিল চলচ্চিত্ৰ Ilaiৰ জৰিয়তে [[তামিল]] চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ছবিখনত তেওঁ শীৰ্ষক চৰিত্ৰ ‘ইলাই’ৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল। এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে স্বাতীয়ে গ্লেমাৰবিহীন ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু তামিলনাডুৰ ভিতৰুৱা গাঁৱত ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ সম্পন্ন কৰিছিল। কন্যাশিশুৰ শিক্ষাৰ গুৰুত্বক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত এই ছবিখন ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত সীমিত পৰিসৰত মুক্তি লাভ কৰিছিল। <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Swathy-Narayanan-steps-into-Kollywood-as-a-10th-grader/articleshow/54897435.cms |title=Swathy Narayanan steps into Kollywood as a 10th grader |website=[[The Times of India]] |date=27 January 2017 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/ilai/movie-review/58311092.cms |title=Ilai Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India |website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/040317/a-film-on-the-importance-of-girl-child-education.html |title=Ilai: A film on the importance of girl child education |date=4 March 2017 }}</ref> ==ফিল্মগ্ৰাফী== {| class="wikitable" ! বছৰ!! চলচ্চিত্ৰ!! ভূমিকা!! ভাষা!! টোকা |- |rowspan="1"|১৯৯৯ || ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম'' || ইয়ং লক্ষ্মী || মালায়ালম || শিশু শিল্পী |- |rowspan="1"|2015 || ''[[Su.. Su... Sudhi Vathmeekam]]'' || Sheela || Malayalam || |- |rowspan="1"|2017 || ''[[Ilai]]'' || Ilai || Tamil || |- |} ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== *{{IMDb name|7908860}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Narayanan, Swathy}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] dr21w53qul9yvonj98r0noobox4d18p 623395 623393 2026-08-05T05:11:49Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* কৰ্মজীৱন */ 623395 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Infobox person | name = স্বাতী নাৰায়ণন | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place =পেৰুম্বাভুৰ, এৰ্নাকুলাম | occupation = আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক, অভিনেতা | years_active = ১৯৯৯ চনত; ২০১৫–২০১৭ চন | homepage = }} '''স্বাতী নাৰায়ণন ({{lang-en|Swathy Narayanan}}) ''' এগৰাকী ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। তেওঁ মূলতঃ তামিল আৰু মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত অভিনয় কৰি পৰিচিতি লাভ কৰিছে। ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ শুভাৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ Su.. Su... Sudhi Vathmeekam (২০১৫) আৰু Ilai (২০১৭)কে ধৰি একাধিক উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/My-first-shot-was-a-good-omen-Swathy/articleshow/48944106.cms |title=My first shot was a good omen: Swathy |website=[[The Times of India]] |date=13 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151017/entertainment-mollywood/article/su-su-sudhi-vaathmeekamwas-family-picnic-swathy-narayanan |title=Su Su Sudhi Vaathmeekam was like a family picnic: Swathy Narayanan |date=18 October 2015 }}</ref> ==কৰ্মজীৱন== পেৰুম্বাভূৰৰ এৰ্ণাকুলামত জন্মগ্ৰহণ কৰি ডাঙৰ-দীঘল হোৱা স্বাতী নাৰায়ণনে ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ Vasanthiyum Lakshmiyum Pinne Njaanumত শিশু শিল্পী হিচাপে অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি কৰে। ছবিখনত তেওঁ অভিনেত্ৰী কাবেৰীয়ে অভিনয় কৰা চৰিত্ৰটোৰ কনিষ্ঠ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ কুচিপুড়ি বিশেষজ্ঞ অনুপমা মোহনৰ তত্ত্বাৱধানত নৃত্যৰ প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰি শিল্পচৰ্চা অব্যাহত ৰাখে। নৃত্যৰ সমান্তৰালভাৱে স্বাতীয়ে ত্ৰিছূৰত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক হিচাপেও যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। ২০১৫ চনৰ [[মালয়ালম]] চলচ্চিত্ৰ Su.. Su... Sudhi Vathmeekamৰ বাবে শিল্পী নিৰ্বাচনৰ সময়ত পৰিয়ালৰ বন্ধু আশা সাৰথয়ে তেওঁক পৰিচালক ৰঞ্জিত শংকৰৰ ওচৰত পৰামৰ্শ দিয়ে। এই ছবিখনত স্বাতীয়ে মুম্বাইৰ এগৰাকী যুৱতীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ সৈতে জয়সূৰ্য আৰু শিৱদায়েও অভিনয় কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151012/entertainment-tollywood/article/doctor-who-loves-dance-and-act |title=A doctor who loves to dance and act |date=13 October 2015 }}</ref> ইয়াৰ পিছত তেওঁ ২০১৭ চনত পৰিচালক বিনীশ ৰাজৰ যুগভিত্তিক তামিল চলচ্চিত্ৰ Ilaiৰ জৰিয়তে [[তামিল]] চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ছবিখনত তেওঁ শীৰ্ষক চৰিত্ৰ ‘ইলাই’ৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল। এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে স্বাতীয়ে গ্লেমাৰবিহীন ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু তামিলনাডুৰ ভিতৰুৱা গাঁৱত ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ সম্পন্ন কৰিছিল। কন্যাশিশুৰ শিক্ষাৰ গুৰুত্বক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত এই ছবিখন ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত সীমিত পৰিসৰত মুক্তি লাভ কৰিছিল। <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Swathy-Narayanan-steps-into-Kollywood-as-a-10th-grader/articleshow/54897435.cms |title=Swathy Narayanan steps into Kollywood as a 10th grader |website=[[The Times of India]] |date=27 January 2017 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/ilai/movie-review/58311092.cms |title=Ilai Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India |website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/040317/a-film-on-the-importance-of-girl-child-education.html |title=Ilai: A film on the importance of girl child education |date=4 March 2017 }}</ref> ==ফিল্মগ্ৰাফী== {| class="wikitable" ! বছৰ!! চলচ্চিত্ৰ!! ভূমিকা!! ভাষা!! টোকা |- |rowspan="1"|১৯৯৯ || ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম'' || ইয়ং লক্ষ্মী || মালায়ালম || শিশু শিল্পী |- |rowspan="1"|2015 || ''[[Su.. Su... Sudhi Vathmeekam]]'' || Sheela || Malayalam || |- |rowspan="1"|2017 || ''[[Ilai]]'' || Ilai || Tamil || |- |} ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== *{{IMDb name|7908860}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Narayanan, Swathy}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] j3v78asc4hqfk7ysob5girs9gsnyw5s 623405 623395 2026-08-05T06:22:03Z নৰুনা বৰুৱা 44897 623405 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Infobox person | name = স্বাতী নাৰায়ণন | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place =পেৰুম্বাভুৰ, এৰ্নাকুলাম | occupation = আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক, অভিনেতা | years_active = ১৯৯৯ চনত; ২০১৫–২০১৭ চন | homepage = }} '''স্বাতী নাৰায়ণন ({{lang-en|Swathy Narayanan}}) ''' এগৰাকী ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। তেওঁ মূলতঃ তামিল আৰু মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত অভিনয় কৰি পৰিচিতি লাভ কৰিছে। ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম''ৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ শুভাৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ ''ছু.. ছু... সুধি বাথমিকম '' (২০১৫) আৰু Ilai (২০১৭)কে ধৰি একাধিক উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/My-first-shot-was-a-good-omen-Swathy/articleshow/48944106.cms |title=My first shot was a good omen: Swathy |website=[[The Times of India]] |date=13 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151017/entertainment-mollywood/article/su-su-sudhi-vaathmeekamwas-family-picnic-swathy-narayanan |title=Su Su Sudhi Vaathmeekam was like a family picnic: Swathy Narayanan |date=18 October 2015 }}</ref> ==কৰ্মজীৱন== পেৰুম্বাভূৰৰ এৰ্ণাকুলামত জন্মগ্ৰহণ কৰি ডাঙৰ-দীঘল হোৱা স্বাতী নাৰায়ণনে ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম''ত শিশু শিল্পী হিচাপে অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি কৰে। ছবিখনত তেওঁ অভিনেত্ৰী কাবেৰীয়ে অভিনয় কৰা চৰিত্ৰটোৰ কনিষ্ঠ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ কুচিপুড়ি বিশেষজ্ঞ অনুপমা মোহনৰ তত্ত্বাৱধানত নৃত্যৰ প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰি শিল্পচৰ্চা অব্যাহত ৰাখে। নৃত্যৰ সমান্তৰালভাৱে স্বাতীয়ে ত্ৰিছূৰত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক হিচাপেও যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। ২০১৫ চনৰ [[মালয়ালম]] চলচ্চিত্ৰ Su.. Su... Sudhi Vathmeekamৰ বাবে শিল্পী নিৰ্বাচনৰ সময়ত পৰিয়ালৰ বন্ধু আশা সাৰথয়ে তেওঁক পৰিচালক ৰঞ্জিত শংকৰৰ ওচৰত পৰামৰ্শ দিয়ে। এই ছবিখনত স্বাতীয়ে মুম্বাইৰ এগৰাকী যুৱতীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ সৈতে জয়সূৰ্য আৰু শিৱদায়েও অভিনয় কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151012/entertainment-tollywood/article/doctor-who-loves-dance-and-act |title=A doctor who loves to dance and act |date=13 October 2015 }}</ref> ইয়াৰ পিছত তেওঁ ২০১৭ চনত পৰিচালক বিনীশ ৰাজৰ যুগভিত্তিক তামিল চলচ্চিত্ৰ Ilaiৰ জৰিয়তে [[তামিল]] চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ছবিখনত তেওঁ শীৰ্ষক চৰিত্ৰ ‘ইলাই’ৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল। এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে স্বাতীয়ে গ্লেমাৰবিহীন ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু তামিলনাডুৰ ভিতৰুৱা গাঁৱত ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ সম্পন্ন কৰিছিল। কন্যাশিশুৰ শিক্ষাৰ গুৰুত্বক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত এই ছবিখন ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত সীমিত পৰিসৰত মুক্তি লাভ কৰিছিল। <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Swathy-Narayanan-steps-into-Kollywood-as-a-10th-grader/articleshow/54897435.cms |title=Swathy Narayanan steps into Kollywood as a 10th grader |website=[[The Times of India]] |date=27 January 2017 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/ilai/movie-review/58311092.cms |title=Ilai Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India |website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/040317/a-film-on-the-importance-of-girl-child-education.html |title=Ilai: A film on the importance of girl child education |date=4 March 2017 }}</ref> ==ফিল্মগ্ৰাফী== {| class="wikitable" ! বছৰ!! চলচ্চিত্ৰ!! ভূমিকা!! ভাষা!! টোকা |- |rowspan="1"|১৯৯৯ || ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম'' || ইয়ং লক্ষ্মী || মালায়ালম || শিশু শিল্পী |- |rowspan="1"|2015 || ''[[Su.. Su... Sudhi Vathmeekam]]'' || Sheela || Malayalam || |- |rowspan="1"|2017 || ''[[Ilai]]'' || Ilai || Tamil || |- |} ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== *{{IMDb name|7908860}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Narayanan, Swathy}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] 1szvmsqpy7gabot5nk7o397chs0wvjo 623406 623405 2026-08-05T06:22:46Z নৰুনা বৰুৱা 44897 623406 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Infobox person | name = স্বাতী নাৰায়ণন | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place =পেৰুম্বাভুৰ, এৰ্নাকুলাম | occupation = আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক, অভিনেতা | years_active = ১৯৯৯ চনত; ২০১৫–২০১৭ চন | homepage = }} '''স্বাতী নাৰায়ণন ({{lang-en|Swathy Narayanan}}) ''' এগৰাকী ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। তেওঁ মূলতঃ তামিল আৰু মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত অভিনয় কৰি পৰিচিতি লাভ কৰিছে। ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম''ৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ শুভাৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ ''ছু.. ছু... সুধি বাথমিকম '' (২০১৫) আৰু ''ইলাই'' (২০১৭)কে ধৰি একাধিক উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/My-first-shot-was-a-good-omen-Swathy/articleshow/48944106.cms |title=My first shot was a good omen: Swathy |website=[[The Times of India]] |date=13 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151017/entertainment-mollywood/article/su-su-sudhi-vaathmeekamwas-family-picnic-swathy-narayanan |title=Su Su Sudhi Vaathmeekam was like a family picnic: Swathy Narayanan |date=18 October 2015 }}</ref> ==কৰ্মজীৱন== পেৰুম্বাভূৰৰ এৰ্ণাকুলামত জন্মগ্ৰহণ কৰি ডাঙৰ-দীঘল হোৱা স্বাতী নাৰায়ণনে ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম''ত শিশু শিল্পী হিচাপে অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি কৰে। ছবিখনত তেওঁ অভিনেত্ৰী কাবেৰীয়ে অভিনয় কৰা চৰিত্ৰটোৰ কনিষ্ঠ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ কুচিপুড়ি বিশেষজ্ঞ অনুপমা মোহনৰ তত্ত্বাৱধানত নৃত্যৰ প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰি শিল্পচৰ্চা অব্যাহত ৰাখে। নৃত্যৰ সমান্তৰালভাৱে স্বাতীয়ে ত্ৰিছূৰত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক হিচাপেও যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। ২০১৫ চনৰ [[মালয়ালম]] চলচ্চিত্ৰ Su.. Su... Sudhi Vathmeekamৰ বাবে শিল্পী নিৰ্বাচনৰ সময়ত পৰিয়ালৰ বন্ধু আশা সাৰথয়ে তেওঁক পৰিচালক ৰঞ্জিত শংকৰৰ ওচৰত পৰামৰ্শ দিয়ে। এই ছবিখনত স্বাতীয়ে মুম্বাইৰ এগৰাকী যুৱতীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ সৈতে জয়সূৰ্য আৰু শিৱদায়েও অভিনয় কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151012/entertainment-tollywood/article/doctor-who-loves-dance-and-act |title=A doctor who loves to dance and act |date=13 October 2015 }}</ref> ইয়াৰ পিছত তেওঁ ২০১৭ চনত পৰিচালক বিনীশ ৰাজৰ যুগভিত্তিক তামিল চলচ্চিত্ৰ Ilaiৰ জৰিয়তে [[তামিল]] চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ছবিখনত তেওঁ শীৰ্ষক চৰিত্ৰ ‘ইলাই’ৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল। এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে স্বাতীয়ে গ্লেমাৰবিহীন ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু তামিলনাডুৰ ভিতৰুৱা গাঁৱত ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ সম্পন্ন কৰিছিল। কন্যাশিশুৰ শিক্ষাৰ গুৰুত্বক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত এই ছবিখন ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত সীমিত পৰিসৰত মুক্তি লাভ কৰিছিল। <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Swathy-Narayanan-steps-into-Kollywood-as-a-10th-grader/articleshow/54897435.cms |title=Swathy Narayanan steps into Kollywood as a 10th grader |website=[[The Times of India]] |date=27 January 2017 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/ilai/movie-review/58311092.cms |title=Ilai Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India |website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/040317/a-film-on-the-importance-of-girl-child-education.html |title=Ilai: A film on the importance of girl child education |date=4 March 2017 }}</ref> ==ফিল্মগ্ৰাফী== {| class="wikitable" ! বছৰ!! চলচ্চিত্ৰ!! ভূমিকা!! ভাষা!! টোকা |- |rowspan="1"|১৯৯৯ || ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম'' || ইয়ং লক্ষ্মী || মালায়ালম || শিশু শিল্পী |- |rowspan="1"|2015 || ''[[Su.. Su... Sudhi Vathmeekam]]'' || Sheela || Malayalam || |- |rowspan="1"|2017 || ''[[Ilai]]'' || Ilai || Tamil || |- |} ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== *{{IMDb name|7908860}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Narayanan, Swathy}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] 57zn7thkf68d4iaexcjxverfssaaz4a 623407 623406 2026-08-05T06:24:25Z নৰুনা বৰুৱা 44897 /* ফিল্মগ্ৰাফী */ 623407 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Infobox person | name = স্বাতী নাৰায়ণন | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place =পেৰুম্বাভুৰ, এৰ্নাকুলাম | occupation = আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক, অভিনেতা | years_active = ১৯৯৯ চনত; ২০১৫–২০১৭ চন | homepage = }} '''স্বাতী নাৰায়ণন ({{lang-en|Swathy Narayanan}}) ''' এগৰাকী ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। তেওঁ মূলতঃ তামিল আৰু মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত অভিনয় কৰি পৰিচিতি লাভ কৰিছে। ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম''ৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ শুভাৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ ''ছু.. ছু... সুধি বাথমিকম '' (২০১৫) আৰু ''ইলাই'' (২০১৭)কে ধৰি একাধিক উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/My-first-shot-was-a-good-omen-Swathy/articleshow/48944106.cms |title=My first shot was a good omen: Swathy |website=[[The Times of India]] |date=13 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151017/entertainment-mollywood/article/su-su-sudhi-vaathmeekamwas-family-picnic-swathy-narayanan |title=Su Su Sudhi Vaathmeekam was like a family picnic: Swathy Narayanan |date=18 October 2015 }}</ref> ==কৰ্মজীৱন== পেৰুম্বাভূৰৰ এৰ্ণাকুলামত জন্মগ্ৰহণ কৰি ডাঙৰ-দীঘল হোৱা স্বাতী নাৰায়ণনে ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম''ত শিশু শিল্পী হিচাপে অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি কৰে। ছবিখনত তেওঁ অভিনেত্ৰী কাবেৰীয়ে অভিনয় কৰা চৰিত্ৰটোৰ কনিষ্ঠ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ কুচিপুড়ি বিশেষজ্ঞ অনুপমা মোহনৰ তত্ত্বাৱধানত নৃত্যৰ প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰি শিল্পচৰ্চা অব্যাহত ৰাখে। নৃত্যৰ সমান্তৰালভাৱে স্বাতীয়ে ত্ৰিছূৰত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক হিচাপেও যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। ২০১৫ চনৰ [[মালয়ালম]] চলচ্চিত্ৰ Su.. Su... Sudhi Vathmeekamৰ বাবে শিল্পী নিৰ্বাচনৰ সময়ত পৰিয়ালৰ বন্ধু আশা সাৰথয়ে তেওঁক পৰিচালক ৰঞ্জিত শংকৰৰ ওচৰত পৰামৰ্শ দিয়ে। এই ছবিখনত স্বাতীয়ে মুম্বাইৰ এগৰাকী যুৱতীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ সৈতে জয়সূৰ্য আৰু শিৱদায়েও অভিনয় কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151012/entertainment-tollywood/article/doctor-who-loves-dance-and-act |title=A doctor who loves to dance and act |date=13 October 2015 }}</ref> ইয়াৰ পিছত তেওঁ ২০১৭ চনত পৰিচালক বিনীশ ৰাজৰ যুগভিত্তিক তামিল চলচ্চিত্ৰ Ilaiৰ জৰিয়তে [[তামিল]] চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ছবিখনত তেওঁ শীৰ্ষক চৰিত্ৰ ‘ইলাই’ৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল। এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে স্বাতীয়ে গ্লেমাৰবিহীন ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু তামিলনাডুৰ ভিতৰুৱা গাঁৱত ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ সম্পন্ন কৰিছিল। কন্যাশিশুৰ শিক্ষাৰ গুৰুত্বক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত এই ছবিখন ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত সীমিত পৰিসৰত মুক্তি লাভ কৰিছিল। <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Swathy-Narayanan-steps-into-Kollywood-as-a-10th-grader/articleshow/54897435.cms |title=Swathy Narayanan steps into Kollywood as a 10th grader |website=[[The Times of India]] |date=27 January 2017 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/ilai/movie-review/58311092.cms |title=Ilai Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India |website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/040317/a-film-on-the-importance-of-girl-child-education.html |title=Ilai: A film on the importance of girl child education |date=4 March 2017 }}</ref> ==ফিল্মগ্ৰাফী== {| class="wikitable" ! বছৰ!! চলচ্চিত্ৰ!! ভূমিকা!! ভাষা!! টোকা |- |rowspan="1"|১৯৯৯ || ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম'' || ইয়ং লক্ষ্মী || মালায়ালম || শিশু শিল্পী |- |rowspan="1"|২০১৫ || '' ছু.. ছু... সুধি বাথমিকম '' || শীলা ||মালায়ালম || |- |rowspan="1"|২০১৭|| ''ইলাই'' ||ইলাই || তামিল || |- |} ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== *{{IMDb name|7908860}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Narayanan, Swathy}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] tfxlxta1pj9w9k633lffqdzuvuz88ft 623408 623407 2026-08-05T06:24:36Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623408 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian actress}} {{Infobox person | name = স্বাতী নাৰায়ণন | image = | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place =পেৰুম্বাভুৰ, এৰ্নাকুলাম | occupation = আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক, অভিনেতা | years_active = ১৯৯৯ চনত; ২০১৫–২০১৭ চন | homepage = }} '''স্বাতী নাৰায়ণন ({{lang-en|Swathy Narayanan}}) ''' এগৰাকী ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী। তেওঁ মূলতঃ তামিল আৰু মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত অভিনয় কৰি পৰিচিতি লাভ কৰিছে। ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম''ৰ জৰিয়তে তেওঁ অভিনয় জীৱনৰ শুভাৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ ''ছু.. ছু... সুধি বাথমিকম '' (২০১৫) আৰু ''ইলাই'' (২০১৭)কে ধৰি একাধিক উল্লেখযোগ্য চলচ্চিত্ৰত অভিনয় কৰিছে।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/My-first-shot-was-a-good-omen-Swathy/articleshow/48944106.cms |title=My first shot was a good omen: Swathy |website=[[The Times of India]] |date=13 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151017/entertainment-mollywood/article/su-su-sudhi-vaathmeekamwas-family-picnic-swathy-narayanan |title=Su Su Sudhi Vaathmeekam was like a family picnic: Swathy Narayanan |date=18 October 2015 }}</ref> ==কৰ্মজীৱন== পেৰুম্বাভূৰৰ এৰ্ণাকুলামত জন্মগ্ৰহণ কৰি ডাঙৰ-দীঘল হোৱা স্বাতী নাৰায়ণনে ১৯৯৯ চনত মুক্তিপ্ৰাপ্ত মালয়ালম নাট্যধৰ্মী চলচ্চিত্ৰ ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম''ত শিশু শিল্পী হিচাপে অভিনয় জীৱনৰ আৰম্ভণি কৰে। ছবিখনত তেওঁ অভিনেত্ৰী কাবেৰীয়ে অভিনয় কৰা চৰিত্ৰটোৰ কনিষ্ঠ ৰূপত অভিনয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ কুচিপুড়ি বিশেষজ্ঞ অনুপমা মোহনৰ তত্ত্বাৱধানত নৃত্যৰ প্ৰশিক্ষণ গ্ৰহণ কৰি শিল্পচৰ্চা অব্যাহত ৰাখে। নৃত্যৰ সমান্তৰালভাৱে স্বাতীয়ে ত্ৰিছূৰত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক হিচাপেও যোগ্যতা অৰ্জন কৰে। ২০১৫ চনৰ [[মালয়ালম]] চলচ্চিত্ৰ Su.. Su... Sudhi Vathmeekamৰ বাবে শিল্পী নিৰ্বাচনৰ সময়ত পৰিয়ালৰ বন্ধু আশা সাৰথয়ে তেওঁক পৰিচালক ৰঞ্জিত শংকৰৰ ওচৰত পৰামৰ্শ দিয়ে। এই ছবিখনত স্বাতীয়ে মুম্বাইৰ এগৰাকী যুৱতীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে। ছবিখনত তেওঁৰ সৈতে জয়সূৰ্য আৰু শিৱদায়েও অভিনয় কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/151012/entertainment-tollywood/article/doctor-who-loves-dance-and-act |title=A doctor who loves to dance and act |date=13 October 2015 }}</ref> ইয়াৰ পিছত তেওঁ ২০১৭ চনত পৰিচালক বিনীশ ৰাজৰ যুগভিত্তিক তামিল চলচ্চিত্ৰ Ilaiৰ জৰিয়তে [[তামিল]] চলচ্চিত্ৰ জগতত আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ছবিখনত তেওঁ শীৰ্ষক চৰিত্ৰ ‘ইলাই’ৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰিছিল। এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে স্বাতীয়ে গ্লেমাৰবিহীন ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু তামিলনাডুৰ ভিতৰুৱা গাঁৱত ছবিখনৰ দৃশ্যগ্ৰহণ সম্পন্ন কৰিছিল। কন্যাশিশুৰ শিক্ষাৰ গুৰুত্বক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত এই ছবিখন ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত সীমিত পৰিসৰত মুক্তি লাভ কৰিছিল। <ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Swathy-Narayanan-steps-into-Kollywood-as-a-10th-grader/articleshow/54897435.cms |title=Swathy Narayanan steps into Kollywood as a 10th grader |website=[[The Times of India]] |date=27 January 2017 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/ilai/movie-review/58311092.cms |title=Ilai Movie Review, Trailer, & Show timings at Times of India |website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/040317/a-film-on-the-importance-of-girl-child-education.html |title=Ilai: A film on the importance of girl child education |date=4 March 2017 }}</ref> ==ফিল্মগ্ৰাফী== {| class="wikitable" ! বছৰ!! চলচ্চিত্ৰ!! ভূমিকা!! ভাষা!! টোকা |- |rowspan="1"|১৯৯৯ || ''বসন্তিয়ম লক্ষ্মিয়ম পিন্নে ঞ্জানুম'' || ইয়ং লক্ষ্মী || মালায়ালম || শিশু শিল্পী |- |rowspan="1"|২০১৫ || '' ছু.. ছু... সুধি বাথমিকম '' || শীলা ||মালায়ালম || |- |rowspan="1"|২০১৭|| ''ইলাই'' ||ইলাই || তামিল || |- |} ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== *{{IMDb name|7908860}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Narayanan, Swathy}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] ai1w0q37v9qt9e8t6rnafyie0obfbnm 0 138380 623394 2026-08-05T05:11:07Z AjayDas 12623 নতুন পৃষ্ঠা: {{Infobox museum | name = তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Palm Leaf Manuscript Museum, Thiruvananthapuram.jpg | image_size = 250px | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_re... 623394 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Palm Leaf Manuscript Museum, Thiruvananthapuram.jpg | image_size = 250px | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|8.4862|76.9403|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | former_name = | established = ২০২২ | dissolved = | location = [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = বুৰঞ্জীমূলক সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = পুৰাতত্ত্ব বিভাগ, [[কেৰালা চৰকাৰ]] | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়, তিৰুৱনন্তপুৰম''' ({{lang-en|Palm Leaf Manuscript Museum}}) [[কেৰালা]]ৰ পৰম্পৰাগত তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শনৰ বাবে উৎসৰ্গিত এখন সংগ্ৰহালয়। ইয়াক বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু সৰ্ববৃহৎ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহালয় বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনত থকা এই সংগ্ৰহালয়টোত এক কোটিতকৈও অধিক বিৰল তালপাতৰ সংগ্ৰহ আছে। ইয়াত ভেনাদ যুগৰ প্ৰশাসনিক নথিপত্ৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি [[ট্ৰাভাংকোৰ]], [[কোচিন]] আৰু মালাবাৰ অঞ্চলৰ পুৰণি ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক তথ্যসমূহ সংৰক্ষিত হৈ আছে। সংগ্ৰহালয়টোত ১২৪৯ চনৰ পৰা ১৮৯৬ চনলৈকে পুৰণি সময়ৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ স্থান পাইছে। == অৱলোকন == তিৰুৱনন্তপুৰমত অৱস্থিত এই সংগ্ৰহালয়টো প্ৰাচীন কেৰালাৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে গঢ়ি তোলা হৈছে। এইখন বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকয়ে ডাঙৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহালয়।<ref name="Manorama">{{cite news |last1=ലേഖകൻ |first1=സ്വന്തം |title=ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ താളിയോല രേഖ മ്യൂസിയം; ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യത്തേത്; തിരുവനന്തപുരത്തിന് അഭിമാനം |url=https://manoramanews.com |work=Manoramanews |publisher=[[Malayala Manorama]] |date=23 December 2022}}</ref><ref name="News18">{{cite news |title=World's 1st Palm Leaf Manuscript Museum In Thiruvananthapuram Is Gateway To Travancore Kingdom |url=https://news18.com |work=News18 |language=en}}</ref><ref name="The National">{{cite news |last1=Sunder |first1=Kalpana |title=Kerala museum gives India's historic palm leaf manuscripts a new home |url=https://thenationalnews.com |work=The National |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোত চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি এক কোটিতকৈও অধিক তালপাতৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ আছে।<ref name="Kerala">{{cite web |title=താളിയോല മ്യൂസിയം: കേരള ചരിത്രത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും അറിയുന്നതിനുള്ള വിവരദായക സംവിധാനം |url=https://kerala.gov.inം%20നൂറ്റാണ്ട്%20മുതലുള്ള%20ഒരു,മ്യൂസിയത്തിൽ%20സജ്ജീകരിക്കുന്നത്. |publisher=[[Government of Kerala]]}}</ref><ref name="Mathrubhumi">{{cite news |title=രാജ്യത്തെ ആദ്യ താളിയോല മ്യൂസിയം തലസ്ഥാനത്ത് |url=https://mathrubhumi.com |work=Mathrubhumi |date=17 February 2021 |language=en}}</ref> ইয়াত ভেনাদ, ত্ৰাভাংকuৰ আৰু কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰশাসন, ক্ৰয়-বিক্ৰয়, চিকিৎসা পদ্ধতি, শাস্তিৰ নিয়ম, দাসত্ব, কৃষি, অৰ্থনীতি, লীজ, কৰ সংস্কাৰ আৰু কৰ সংগ্ৰহৰ ঐতিহাসিক নথিপত্ৰসমূহ সুন্দৰকৈ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani">{{cite news |title=ചരിത്രം മയങ്ങുന്ന താളിയോല കൊട്ടാരം |url=https://deshabhimani.com |work=Deshabhimani |publisher=[[Deshabhimani]] |language=ml |archive-date=23 December 2024 |access-date=23 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223174845/https://deshabhimani.com |url-status=dead }}</ref><ref name="Kerala"/> মহাফেজখানা সঞ্চালকালয়ৰ মুৰব্বী জে ৰেজিকুমাৰে জানিবলৈ দিয়া মতে, ইয়াত ১২৪৯ চনৰ পৰা ১৮৯৬ চনলৈকে প্ৰায় ছটা শতিকাৰ তালপাতৰ সংগ্ৰহ সংৰক্ষিত হৈ আছে।<ref>{{cite news |title=World’s first Palm-leaf Manuscript Museum in Kerala capital a mine of stories |url=https://thehindubusinessline.com |work=BusinessLine |date=5 January 2023 |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোত ভাট্টেলুট্টু, কোলেলুট্টু আৰু মালয়ানমাৰ দৰে প্ৰাচীন লিপিৰ পৰা কৰা লিপ্যন্তৰসমূহো প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/><ref name="Outlook">{{cite news |last1=Jain |first1=Pranay |title=All About The Palm Leaf Manuscripts Museum In Kerala |url=https://outlooktraveller.com |work=Outlook Traveller |date=9 January 2023 |language=en}}</ref> ইয়াৰ ফলত প্ৰাচীন লিপিৰ লিখনিসমূহ অনুবাদ নকৰাকৈয়ে মালয়ালম আৰু ইংৰাজী ভাষাত পঢ়িব পৰা যায়।<ref name="Kerala"/> মালয়ালম ভাষাৰ পৰম্পৰাগত লিখন প্ৰণালীৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসো ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/> কেৰালাৰ প্ৰাচীন লিখন প্ৰণালীত ব্যৱহৃত লিখন সঁজুলিসমূহ আৰু সাধাৰণ মানুহে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়িক ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ হিচাপ কেনেকৈ ৰাখিছিল, সেই বিষয়ে বাখ্যা কৰা নথিপত্ৰৰ এটা সুকীয়া ভাগ ইয়াত আছে।<ref name="Kerala"/> [[পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]কে ধৰি বিভিন্ন স্থানৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা তালপাতৰ নমুনা ইয়াত দেখিবলৈ পোৱা যায়। তালপাতবোৰ যাতে নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে বিশেষ বাকচৰ ভিতৰত ৰখা হৈছে আৰু প্ৰতিটো বাকচৰ ওপৰত ইয়াৰ বিষয়বস্তু, লিপি, ভাষা আৰু প্ৰাসংগিক ছবিসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> বৰ্তমান পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ হাতত থকা এই নথিপত্ৰসমূহ ডিজিটেলাইজেচন কৰাৰ কামো চলি আছে।<ref name="Kerala"/> দৰ্শনাৰ্থীসকলে সংগ্ৰহালয়টোত আঠটা বিষয়-ভিত্তিক গেলাৰী স্থাপন কৰা হৈছে।<ref>{{cite news | title=Palm-leaf manuscript museum opens window to little-known history |url=https://thehindu.com |newspaper=The Hindu |date=21 December 2022 |language=en-IN}}</ref> 3jrtqnaeyjg9byr0nt689471nbdiahf 623396 623394 2026-08-05T05:16:56Z AjayDas 12623 623396 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Palm Leaf Manuscript Museum, Thiruvananthapuram.jpg | image_size = 250px | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|8.4862|76.9403|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | former_name = | established = ২০২২ | dissolved = | location = [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = বুৰঞ্জীমূলক সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = পুৰাতত্ত্ব বিভাগ, [[কেৰালা চৰকাৰ]] | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়, তিৰুৱনন্তপুৰম''' ({{lang-en|Palm Leaf Manuscript Museum}}) [[কেৰালা]]ৰ পৰম্পৰাগত তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শনৰ বাবে উৎসৰ্গিত এখন সংগ্ৰহালয়। ইয়াক বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু সৰ্ববৃহৎ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহালয় বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনত থকা এই সংগ্ৰহালয়টোত এক কোটিতকৈও অধিক বিৰল তালপাতৰ সংগ্ৰহ আছে। ইয়াত ভেনাদ যুগৰ প্ৰশাসনিক নথিপত্ৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি [[ট্ৰাভাংকোৰ]], [[কোচিন]] আৰু মালাবাৰ অঞ্চলৰ পুৰণি ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক তথ্যসমূহ সংৰক্ষিত হৈ আছে। সংগ্ৰহালয়টোত ১২৪৯ চনৰ পৰা ১৮৯৬ চনলৈকে পুৰণি সময়ৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ স্থান পাইছে। == অৱলোকন == তিৰুৱনন্তপুৰমত অৱস্থিত এই সংগ্ৰহালয়টো প্ৰাচীন কেৰালাৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে গঢ়ি তোলা হৈছে। এইখন বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকয়ে ডাঙৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহালয়।<ref name="Manorama">{{cite news |last1=ലേഖകൻ |first1=സ്വന്തം |title=ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ താളിയോല രേഖ മ്യൂസിയം; ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യത്തേത്; തിരുവനന്തപുരത്തിന് അഭിമാനം |url=https://manoramanews.com |work=Manoramanews |publisher=[[Malayala Manorama]] |date=23 December 2022}}</ref><ref name="News18">{{cite news |title=World's 1st Palm Leaf Manuscript Museum In Thiruvananthapuram Is Gateway To Travancore Kingdom |url=https://news18.com |work=News18 |language=en}}</ref><ref name="The National">{{cite news |last1=Sunder |first1=Kalpana |title=Kerala museum gives India's historic palm leaf manuscripts a new home |url=https://thenationalnews.com |work=The National |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোত চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি এক কোটিতকৈও অধিক তালপাতৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ আছে।<ref name="Kerala">{{cite web |title=താളിയോല മ്യൂസിയം: കേരള ചരിത്രത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും അറിയുന്നതിനുള്ള വിവരദായക സംവിധാനം |url=https://kerala.gov.inം%20നൂറ്റാണ്ട്%20മുതലുള്ള%20ഒരു,മ്യൂസിയത്തിൽ%20സജ്ജീകരിക്കുന്നത്. |publisher=[[Government of Kerala]]}}</ref><ref name="Mathrubhumi">{{cite news |title=രാജ്യത്തെ ആദ്യ താളിയോല മ്യൂസിയം തലസ്ഥാനത്ത് |url=https://mathrubhumi.com |work=Mathrubhumi |date=17 February 2021 |language=en}}</ref> ইয়াত ভেনাদ, ত্ৰাভাংকuৰ আৰু কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰশাসন, ক্ৰয়-বিক্ৰয়, চিকিৎসা পদ্ধতি, শাস্তিৰ নিয়ম, দাসত্ব, কৃষি, অৰ্থনীতি, লীজ, কৰ সংস্কাৰ আৰু কৰ সংগ্ৰহৰ ঐতিহাসিক নথিপত্ৰসমূহ সুন্দৰকৈ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani">{{cite news |title=ചരിത്രം മയങ്ങുന്ന താളിയോല കൊട്ടാരം |url=https://deshabhimani.com |work=Deshabhimani |publisher=[[Deshabhimani]] |language=ml |archive-date=23 December 2024 |access-date=23 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223174845/https://deshabhimani.com |url-status=dead }}</ref><ref name="Kerala"/> মহাফেজখানা সঞ্চালকালয়ৰ মুৰব্বী জে ৰেজিকুমাৰে জানিবলৈ দিয়া মতে, ইয়াত ১২৪৯ চনৰ পৰা ১৮৯৬ চনলৈকে প্ৰায় ছটা শতিকাৰ তালপাতৰ সংগ্ৰহ সংৰক্ষিত হৈ আছে।<ref>{{cite news |title=World’s first Palm-leaf Manuscript Museum in Kerala capital a mine of stories |url=https://thehindubusinessline.com |work=BusinessLine |date=5 January 2023 |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোত ভাট্টেলুট্টু, কোলেলুট্টু আৰু মালয়ানমাৰ দৰে প্ৰাচীন লিপিৰ পৰা কৰা লিপ্যন্তৰসমূহো প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/><ref name="Outlook">{{cite news |last1=Jain |first1=Pranay |title=All About The Palm Leaf Manuscripts Museum In Kerala |url=https://outlooktraveller.com |work=Outlook Traveller |date=9 January 2023 |language=en}}</ref> ইয়াৰ ফলত প্ৰাচীন লিপিৰ লিখনিসমূহ অনুবাদ নকৰাকৈয়ে মালয়ালম আৰু ইংৰাজী ভাষাত পঢ়িব পৰা যায়।<ref name="Kerala"/> মালয়ালম ভাষাৰ পৰম্পৰাগত লিখন প্ৰণালীৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসো ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/> কেৰালাৰ প্ৰাচীন লিখন প্ৰণালীত ব্যৱহৃত লিখন সঁজুলিসমূহ আৰু সাধাৰণ মানুহে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়িক ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ হিচাপ কেনেকৈ ৰাখিছিল, সেই বিষয়ে বাখ্যা কৰা নথিপত্ৰৰ এটা সুকীয়া ভাগ ইয়াত আছে।<ref name="Kerala"/> [[পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]কে ধৰি বিভিন্ন স্থানৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা তালপাতৰ নমুনা ইয়াত দেখিবলৈ পোৱা যায়। তালপাতবোৰ যাতে নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে বিশেষ বাকচৰ ভিতৰত ৰখা হৈছে আৰু প্ৰতিটো বাকচৰ ওপৰত ইয়াৰ বিষয়বস্তু, লিপি, ভাষা আৰু প্ৰাসংগিক ছবিসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> বৰ্তমান পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ হাতত থকা এই নথিপত্ৰসমূহ ডিজিটেলাইজেচন কৰাৰ কামো চলি আছে।<ref name="Kerala"/> দৰ্শনাৰ্থীসকলে সংগ্ৰহালয়টোত আঠটা বিষয়-ভিত্তিক গেলাৰী স্থাপন কৰা হৈছে।<ref>{{cite news | title=Palm-leaf manuscript museum opens window to little-known history |url=https://thehindu.com |newspaper=The Hindu |date=21 December 2022 |language=en-IN}}</ref> ইয়াৰ জৰিয়তে প্ৰাচীন লিপিৰ লিখনিসমূহ অনুবাদ নকৰাকৈয়ে মালয়ালম আৰু ইংৰাজী ভাষাত পঢ়িব পৰা যায়।<ref name="Kerala"/> মালয়ালম ভাষাৰ পৰম্পৰাগত লিখন প্ৰণালীৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসো ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/> কেৰালাৰ প্ৰাচীন লিখন প্ৰণালীত ব্যৱহৃত লিখন সঁজুলিসমূহ আৰু সাধাৰণ মানুহে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়িক ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ হিচাপ কেনেকৈ ৰাখিছিল, সেই বিষয়ে বাখ্যা কৰা নথিপত্ৰৰ এটা সুকীয়া ভাগ ইয়াত আছে।<ref name="Kerala"/> [[Padmanabhapuram Palace|পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]কে ধৰি বিভিন্ন স্থানৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা তালপাতৰ নমুনা ইয়াত দেখিবলৈ পোৱা যায়। তালপাতবোৰ যাতে নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে বিশেষ বাকচৰ ভিতৰত ৰখা হৈছে আৰু প্ৰতিটো বাকচৰ ওপৰত ইয়াৰ বিষয়বস্তu, লিপি, ভাষা আৰু প্ৰাসংগিক ছবিসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> বৰ্তমান পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ হাতত থকা এই নথিপত্ৰসমূহ ডিজিটেলাইজেচন কৰাৰ কামো চলি আছে।<ref name="Kerala"/> দৰ্শনাৰ্থীসকলৰ বাবে সংগ্ৰহালয়টোত আঠটা বিষয়-ভিত্তিক গেলাৰী স্থাপন কৰা হৈছে।<ref>{{cite news | title=Palm-leaf manuscript museum opens window to little-known history |url=https://thehindu.com |newspaper=The Hindu |date=21 December 2022 |language=en-IN}}</ref> প্ৰথম গেলাৰী ‘দ্য হিষ্ট্ৰী অৱ ৰাইটিং’-ত [[ব্ৰাহ্মী লিপি]]ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কেনেকৈ মালয়ালম লিপিৰ গঠন হৈছিল সেই বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> দ্বিতীয় গেলাৰীত লীজ চুক্তি, ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ নথিপত্ৰ আৰু কৃষিৰ বাবে খাল, বান্ধ তথা নলা নিৰ্মাণৰ ঐতিহাসিক তথ্য সম্বলিত তালপাতসমূহ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> পৰৱৰ্তী গেলাৰীসমূহত কৰ সংগ্ৰহ, কৰ সংস্কাৰ, কিছুমান ক্ষতিকাৰক কৰ বিলোপ কৰা নথিপত্ৰ, দৰিদ্ৰ মহিলাসকলৰ সংস্থাপন নিশ্চিত কৰা এক চৰকাৰী পত্ৰ, কোল্লাম কাৰিপ্ৰাৰ পৰা ২ লাখ তালপাত ক্ৰয় কৰাৰ নথিপত্ৰ, কাৰ্যালয়লৈ পলমকৈ অহা লোকৰ পৰা জৰিমনা সংগ্ৰহৰ ৰেকৰ্ড, কাৰাগাৰ নিৰ্মাণৰ বাবে ধন আবণ্টন দিয়া নথিপত্ৰ, ১৭২১ চনৰ আটিংগল বিদ্ৰোহ, ১৭৪১ চনৰ কুলাচল যুদ্ধ, ১৭২৩ আৰু ১৮০৫ চনৰ ব্ৰিটিছ-ভেনাদ চুক্তি আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত হোৱা অন্যান্য যুদ্ধ তথা চুক্তিসমূহৰ ঐতিহাসিক নথিপত্ৰ আছে।<ref name="Deshabhimani"/> ইয়াৰ পিছৰ গেলাৰীসমূহত চৰকাৰী বিদ্যালয় স্থাপন, নতুন ইংৰাজী মাধ্যমৰ বিদ্যালয় খোলা, চিকিৎসালয় প্ৰতিষ্ঠা, বসন্ত (smallpox) আৰু কলেৰাৰ দৰে মহামাৰীৰ বিৰুদ্ধে গ্ৰহণ কৰা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা আৰু মৃত্যুৰ সংখ্যা, বৰ্তমানৰ ক’ভিডৰ দৰে সামাজিক দূৰত্ব বজাই ৰখাৰ নিৰ্দেশনা, কোচিন ৰাজকোষৰ পৰা ঋণ লোৱা তথ্য, জালুকৰ বাণিজ্য, স্বাতী থিৰুনালৰ শাসনকালত হোৱা দংগা প্ৰতিৰোধী কাৰ্যকলাপ আৰু কোচিনৰ বিদ্ৰোহ আদিৰ নথিপত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> এই তালপাতৰ সংগ্ৰহৰ ভিতৰত ১৭৮০ চনত কোচিন ৰাজ্যৰ পৰা ত্ৰাভাংকুৰলৈ ২,০০০টা বন্দুক অনুৰোধ কৰা এখন পত্ৰ, ভেলু থাম্পী দালাৱাক বিচাৰি উলিয়াবলৈ জাৰি কৰা এটা আদেশ, ১৭৫০ চনত মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাৰ ‘ত্ৰিপ্পাদদানম’ (Thrippadadanam) আৰু ১২৩৯ চনত [[পাণ্ড্য ৰজা]]ই কোট্টাৰাক্কৰাৰ ৰজাক প্ৰদান কৰা গাঁওসমূহৰ নাম সম্বলিত ঐতিহাসিক দস্তাবেজো অন্তৰ্ভুক্ত আছে।<ref>{{cite news |title=താളിയോല രേഖാ മ്യൂസിയം: കാണുന്നില്ലേ എട്ടു നൂറ്റാണ്ടുമുമ്പുള്ള കേരളം |url=https://deshabhimani.com |work=Deshabhimani |language=ml}}</ref> শেষৰ গেলাৰী ‘মথিলেকম ৰেকৰ্ডছ’ (Mathilakam Records)-ত [[Padmanabhaswamy Temple|পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ]], ট্ৰাভাংকোৰ ৰাজ্যৰ কলা, সংস্কৃতি, আইন আৰু প্ৰশাসনৰ বিষয়ে বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য আছে।<ref name="Deshabhimani"/> == ইতিহাস == এই সংগ্ৰহালয়টো ত্ৰাভাংকুৰ যুগৰ এখন ৩০০ বছৰ পুৰণি ঐতিহাসিক ভৱনত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |title=അറിവിന്റെ കലവറയാണ് താളിയോല രേഖാ മ്യുസിയം |url=https://news18.com |work=News18 മലയാളം |date=18 August 2023 |language=ml}}</ref> ত্ৰাভাংকুৰ শাসনকালত সংগ্ৰহালয় ভৱনটো নায়াৰ (Nair) সৈন্যসকলৰ ঘাটি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name=":0">{{Cite news |date=2023-01-05 |title=Experience history at world's first Palm-leaf Manuscript Museum in Kerala |url=https://hindustantimes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511024027/https://hindustantimes.com |archive-date=11 May 2023 |access-date=2024-12-24 |work=Hindustan Times |language=en-us |url-status=live }}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত ভৱনটো কাৰাগাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়।<ref name="Deshabhimani"/> ১৮৮৬ চনত পূজাপ্পুৰাত (Poojappura) কাৰাগাৰৰ এটা নতুন ভৱন নিৰ্মাণ হোৱাত সকলো কয়দীক তালৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়।<ref name="Deshabhimani"/> তেতিয়াৰ পৰাই এই স্থানটো ত্ৰাভাংকুৰৰ চৰকাৰী নথিপত্ৰ ‘হজুৰ ভাৰ্নাকুলাৰ ৰেকৰ্ডছ’ সংৰক্ষণ কৰা ঠাই হৈ পৰে।<ref name=":0" /><ref name="Deshabhimani"/> ১৯৬৪ চনত কেৰালা পুৰাতত্ত্ব বিভাগ গঠন হোৱাৰ পিছত ই ইয়াৰ অধীনত থকা তালপাতসমূহ সংগ্ৰহ আৰু সংৰক্ষণ কৰা এক মুখ্য স্থানত পৰিণত হয়।<ref name="Deshabhimani"/> পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ তিৰুৱনন্তপুৰম আঞ্চলিক কাৰ্যালয় ‘চেন্ট্ৰেল আৰ্কাইভছ বিল্ডিং’ত ৩ কোটি টকা ব্যয়েৰে ৬,০০০ বৰ্গফুট স্থানজুৰি আঠটা গেলাৰীৰে এই তালপাতৰ সংগ্ৰহালয়টো নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।<ref name="PRD"/> ২০২২ চনৰ ২২ ডিচেম্বৰত কেৰালাৰ মুখ্যমন্ত্ৰী [[পিনাৰায়ী বিজয়ন]]-এ এই সংগ্ৰহালয়টো আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰে।<ref name="Deshabhimani"/> ২০২২ চনৰ পৰা সমগ্ৰ ভূমিতল অংশটো সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> এক কোটিতকৈও অধিক তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিৰ ভিতৰত ইয়াৰ ভূমিতলত ১৮৭খন পাণ্ডুলিপি অতিৰিক্ত তথ্য আৰু লিপ্যন্তৰৰ সৈতে বিভিন্ন গেলাৰীত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref>{{Cite web |last=PTI |date=2023-01-05 |title=World's first palm-leaf manuscript museum in Kerala capital a mine of stories |url=https://newindianexpress.com |access-date=2024-12-24 |website=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> ওপৰৰ মহলাত তালপাতৰ এক বৃহৎ সংগ্ৰহ নুৰা (scrolls) হিচাপে সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> গৱেষকসকলৰ বাদে সাধাৰণ দৰ্শনাৰ্থীক তাত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ দিয়া নহয়।<ref name="Deshabhimani"/> == অৱস্থিতি == এই তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়টো [[Thiruvananthapuram|তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰ]]ৰ ফ’ৰ্ট হস্পিটেলৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref name="Deshabhimani"/> ==তথ্য সূত্ৰ== {{reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{commons category|Palm Leaf Manuscript Museum, Thiruvananthapuram|তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়, তিৰুৱনন্তপুৰম}} todpwn5drcgr5ctjifd906r9w2dhwk9 623397 623396 2026-08-05T05:17:26Z AjayDas 12623 /* ইতিহাস */ 623397 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Palm Leaf Manuscript Museum, Thiruvananthapuram.jpg | image_size = 250px | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|8.4862|76.9403|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | former_name = | established = ২০২২ | dissolved = | location = [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = বুৰঞ্জীমূলক সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = পুৰাতত্ত্ব বিভাগ, [[কেৰালা চৰকাৰ]] | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়, তিৰুৱনন্তপুৰম''' ({{lang-en|Palm Leaf Manuscript Museum}}) [[কেৰালা]]ৰ পৰম্পৰাগত তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শনৰ বাবে উৎসৰ্গিত এখন সংগ্ৰহালয়। ইয়াক বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু সৰ্ববৃহৎ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহালয় বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনত থকা এই সংগ্ৰহালয়টোত এক কোটিতকৈও অধিক বিৰল তালপাতৰ সংগ্ৰহ আছে। ইয়াত ভেনাদ যুগৰ প্ৰশাসনিক নথিপত্ৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি [[ট্ৰাভাংকোৰ]], [[কোচিন]] আৰু মালাবাৰ অঞ্চলৰ পুৰণি ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক তথ্যসমূহ সংৰক্ষিত হৈ আছে। সংগ্ৰহালয়টোত ১২৪৯ চনৰ পৰা ১৮৯৬ চনলৈকে পুৰণি সময়ৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ স্থান পাইছে। == অৱলোকন == তিৰুৱনন্তপুৰমত অৱস্থিত এই সংগ্ৰহালয়টো প্ৰাচীন কেৰালাৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে গঢ়ি তোলা হৈছে। এইখন বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকয়ে ডাঙৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহালয়।<ref name="Manorama">{{cite news |last1=ലേഖകൻ |first1=സ്വന്തം |title=ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ താളിയോല രേഖ മ്യൂസിയം; ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യത്തേത്; തിരുവനന്തപുരത്തിന് അഭിമാനം |url=https://manoramanews.com |work=Manoramanews |publisher=[[Malayala Manorama]] |date=23 December 2022}}</ref><ref name="News18">{{cite news |title=World's 1st Palm Leaf Manuscript Museum In Thiruvananthapuram Is Gateway To Travancore Kingdom |url=https://news18.com |work=News18 |language=en}}</ref><ref name="The National">{{cite news |last1=Sunder |first1=Kalpana |title=Kerala museum gives India's historic palm leaf manuscripts a new home |url=https://thenationalnews.com |work=The National |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোত চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি এক কোটিতকৈও অধিক তালপাতৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ আছে।<ref name="Kerala">{{cite web |title=താളിയോല മ്യൂസിയം: കേരള ചരിത്രത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും അറിയുന്നതിനുള്ള വിവരദായക സംവിധാനം |url=https://kerala.gov.inം%20നൂറ്റാണ്ട്%20മുതലുള്ള%20ഒരു,മ്യൂസിയത്തിൽ%20സജ്ജീകരിക്കുന്നത്. |publisher=[[Government of Kerala]]}}</ref><ref name="Mathrubhumi">{{cite news |title=രാജ്യത്തെ ആദ്യ താളിയോല മ്യൂസിയം തലസ്ഥാനത്ത് |url=https://mathrubhumi.com |work=Mathrubhumi |date=17 February 2021 |language=en}}</ref> ইয়াত ভেনাদ, ত্ৰাভাংকuৰ আৰু কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰশাসন, ক্ৰয়-বিক্ৰয়, চিকিৎসা পদ্ধতি, শাস্তিৰ নিয়ম, দাসত্ব, কৃষি, অৰ্থনীতি, লীজ, কৰ সংস্কাৰ আৰু কৰ সংগ্ৰহৰ ঐতিহাসিক নথিপত্ৰসমূহ সুন্দৰকৈ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani">{{cite news |title=ചരിത്രം മയങ്ങുന്ന താളിയോല കൊട്ടാരം |url=https://deshabhimani.com |work=Deshabhimani |publisher=[[Deshabhimani]] |language=ml |archive-date=23 December 2024 |access-date=23 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223174845/https://deshabhimani.com |url-status=dead }}</ref><ref name="Kerala"/> মহাফেজখানা সঞ্চালকালয়ৰ মুৰব্বী জে ৰেজিকুমাৰে জানিবলৈ দিয়া মতে, ইয়াত ১২৪৯ চনৰ পৰা ১৮৯৬ চনলৈকে প্ৰায় ছটা শতিকাৰ তালপাতৰ সংগ্ৰহ সংৰক্ষিত হৈ আছে।<ref>{{cite news |title=World’s first Palm-leaf Manuscript Museum in Kerala capital a mine of stories |url=https://thehindubusinessline.com |work=BusinessLine |date=5 January 2023 |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোত ভাট্টেলুট্টু, কোলেলুট্টু আৰু মালয়ানমাৰ দৰে প্ৰাচীন লিপিৰ পৰা কৰা লিপ্যন্তৰসমূহো প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/><ref name="Outlook">{{cite news |last1=Jain |first1=Pranay |title=All About The Palm Leaf Manuscripts Museum In Kerala |url=https://outlooktraveller.com |work=Outlook Traveller |date=9 January 2023 |language=en}}</ref> ইয়াৰ ফলত প্ৰাচীন লিপিৰ লিখনিসমূহ অনুবাদ নকৰাকৈয়ে মালয়ালম আৰু ইংৰাজী ভাষাত পঢ়িব পৰা যায়।<ref name="Kerala"/> মালয়ালম ভাষাৰ পৰম্পৰাগত লিখন প্ৰণালীৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসো ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/> কেৰালাৰ প্ৰাচীন লিখন প্ৰণালীত ব্যৱহৃত লিখন সঁজুলিসমূহ আৰু সাধাৰণ মানুহে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়িক ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ হিচাপ কেনেকৈ ৰাখিছিল, সেই বিষয়ে বাখ্যা কৰা নথিপত্ৰৰ এটা সুকীয়া ভাগ ইয়াত আছে।<ref name="Kerala"/> [[পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]কে ধৰি বিভিন্ন স্থানৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা তালপাতৰ নমুনা ইয়াত দেখিবলৈ পোৱা যায়। তালপাতবোৰ যাতে নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে বিশেষ বাকচৰ ভিতৰত ৰখা হৈছে আৰু প্ৰতিটো বাকচৰ ওপৰত ইয়াৰ বিষয়বস্তু, লিপি, ভাষা আৰু প্ৰাসংগিক ছবিসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> বৰ্তমান পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ হাতত থকা এই নথিপত্ৰসমূহ ডিজিটেলাইজেচন কৰাৰ কামো চলি আছে।<ref name="Kerala"/> দৰ্শনাৰ্থীসকলে সংগ্ৰহালয়টোত আঠটা বিষয়-ভিত্তিক গেলাৰী স্থাপন কৰা হৈছে।<ref>{{cite news | title=Palm-leaf manuscript museum opens window to little-known history |url=https://thehindu.com |newspaper=The Hindu |date=21 December 2022 |language=en-IN}}</ref> ইয়াৰ জৰিয়তে প্ৰাচীন লিপিৰ লিখনিসমূহ অনুবাদ নকৰাকৈয়ে মালয়ালম আৰু ইংৰাজী ভাষাত পঢ়িব পৰা যায়।<ref name="Kerala"/> মালয়ালম ভাষাৰ পৰম্পৰাগত লিখন প্ৰণালীৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসো ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/> কেৰালাৰ প্ৰাচীন লিখন প্ৰণালীত ব্যৱহৃত লিখন সঁজুলিসমূহ আৰু সাধাৰণ মানুহে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়িক ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ হিচাপ কেনেকৈ ৰাখিছিল, সেই বিষয়ে বাখ্যা কৰা নথিপত্ৰৰ এটা সুকীয়া ভাগ ইয়াত আছে।<ref name="Kerala"/> [[Padmanabhapuram Palace|পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]কে ধৰি বিভিন্ন স্থানৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা তালপাতৰ নমুনা ইয়াত দেখিবলৈ পোৱা যায়। তালপাতবোৰ যাতে নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে বিশেষ বাকচৰ ভিতৰত ৰখা হৈছে আৰু প্ৰতিটো বাকচৰ ওপৰত ইয়াৰ বিষয়বস্তu, লিপি, ভাষা আৰু প্ৰাসংগিক ছবিসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> বৰ্তমান পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ হাতত থকা এই নথিপত্ৰসমূহ ডিজিটেলাইজেচন কৰাৰ কামো চলি আছে।<ref name="Kerala"/> দৰ্শনাৰ্থীসকলৰ বাবে সংগ্ৰহালয়টোত আঠটা বিষয়-ভিত্তিক গেলাৰী স্থাপন কৰা হৈছে।<ref>{{cite news | title=Palm-leaf manuscript museum opens window to little-known history |url=https://thehindu.com |newspaper=The Hindu |date=21 December 2022 |language=en-IN}}</ref> প্ৰথম গেলাৰী ‘দ্য হিষ্ট্ৰী অৱ ৰাইটিং’-ত [[ব্ৰাহ্মী লিপি]]ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কেনেকৈ মালয়ালম লিপিৰ গঠন হৈছিল সেই বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> দ্বিতীয় গেলাৰীত লীজ চুক্তি, ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ নথিপত্ৰ আৰু কৃষিৰ বাবে খাল, বান্ধ তথা নলা নিৰ্মাণৰ ঐতিহাসিক তথ্য সম্বলিত তালপাতসমূহ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> পৰৱৰ্তী গেলাৰীসমূহত কৰ সংগ্ৰহ, কৰ সংস্কাৰ, কিছুমান ক্ষতিকাৰক কৰ বিলোপ কৰা নথিপত্ৰ, দৰিদ্ৰ মহিলাসকলৰ সংস্থাপন নিশ্চিত কৰা এক চৰকাৰী পত্ৰ, কোল্লাম কাৰিপ্ৰাৰ পৰা ২ লাখ তালপাত ক্ৰয় কৰাৰ নথিপত্ৰ, কাৰ্যালয়লৈ পলমকৈ অহা লোকৰ পৰা জৰিমনা সংগ্ৰহৰ ৰেকৰ্ড, কাৰাগাৰ নিৰ্মাণৰ বাবে ধন আবণ্টন দিয়া নথিপত্ৰ, ১৭২১ চনৰ আটিংগল বিদ্ৰোহ, ১৭৪১ চনৰ কুলাচল যুদ্ধ, ১৭২৩ আৰু ১৮০৫ চনৰ ব্ৰিটিছ-ভেনাদ চুক্তি আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত হোৱা অন্যান্য যুদ্ধ তথা চুক্তিসমূহৰ ঐতিহাসিক নথিপত্ৰ আছে।<ref name="Deshabhimani"/> ইয়াৰ পিছৰ গেলাৰীসমূহত চৰকাৰী বিদ্যালয় স্থাপন, নতুন ইংৰাজী মাধ্যমৰ বিদ্যালয় খোলা, চিকিৎসালয় প্ৰতিষ্ঠা, বসন্ত (smallpox) আৰু কলেৰাৰ দৰে মহামাৰীৰ বিৰুদ্ধে গ্ৰহণ কৰা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা আৰু মৃত্যুৰ সংখ্যা, বৰ্তমানৰ ক’ভিডৰ দৰে সামাজিক দূৰত্ব বজাই ৰখাৰ নিৰ্দেশনা, কোচিন ৰাজকোষৰ পৰা ঋণ লোৱা তথ্য, জালুকৰ বাণিজ্য, স্বাতী থিৰুনালৰ শাসনকালত হোৱা দংগা প্ৰতিৰোধী কাৰ্যকলাপ আৰু কোচিনৰ বিদ্ৰোহ আদিৰ নথিপত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> এই তালপাতৰ সংগ্ৰহৰ ভিতৰত ১৭৮০ চনত কোচিন ৰাজ্যৰ পৰা ত্ৰাভাংকুৰলৈ ২,০০০টা বন্দুক অনুৰোধ কৰা এখন পত্ৰ, ভেলু থাম্পী দালাৱাক বিচাৰি উলিয়াবলৈ জাৰি কৰা এটা আদেশ, ১৭৫০ চনত মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাৰ ‘ত্ৰিপ্পাদদানম’ (Thrippadadanam) আৰু ১২৩৯ চনত [[পাণ্ড্য ৰজা]]ই কোট্টাৰাক্কৰাৰ ৰজাক প্ৰদান কৰা গাঁওসমূহৰ নাম সম্বলিত ঐতিহাসিক দস্তাবেজো অন্তৰ্ভুক্ত আছে।<ref>{{cite news |title=താളിയോല രേഖാ മ്യൂസിയം: കാണുന്നില്ലേ എട്ടു നൂറ്റാണ്ടുമുമ്പുള്ള കേരളം |url=https://deshabhimani.com |work=Deshabhimani |language=ml}}</ref> শেষৰ গেলাৰী ‘মথিলেকম ৰেকৰ্ডছ’ (Mathilakam Records)-ত [[Padmanabhaswamy Temple|পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ]], ট্ৰাভাংকোৰ ৰাজ্যৰ কলা, সংস্কৃতি, আইন আৰু প্ৰশাসনৰ বিষয়ে বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য আছে।<ref name="Deshabhimani"/> == ইতিহাস == এই সংগ্ৰহালয়টো ত্ৰাভাংকুৰ যুগৰ এখন ৩০০ বছৰ পুৰণি ঐতিহাসিক ভৱনত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |title=അറിവിന്റെ കലവറയാണ് താളിയോല രേഖാ മ്യുസിയം |url=https://news18.com |work=News18 മലയാളം |date=18 August 2023 |language=ml}}</ref> ত্ৰাভাংকুৰ শাসনকালত সংগ্ৰহালয় ভৱনটো নায়াৰ (Nair) সৈন্যসকলৰ ঘাটি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name=":0">{{Cite news |date=2023-01-05 |title=Experience history at world's first Palm-leaf Manuscript Museum in Kerala |url=https://hindustantimes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511024027/https://hindustantimes.com |archive-date=11 May 2023 |access-date=2024-12-24 |work=Hindustan Times |language=en-us |url-status=live }}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত ভৱনটো কাৰাগাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়।<ref name="Deshabhimani"/> ১৮৮৬ চনত পূজাপ্পুৰাত (Poojappura) কাৰাগাৰৰ এটা নতুন ভৱন নিৰ্মাণ হোৱাত সকলো কয়দীক তালৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়।<ref name="Deshabhimani"/> তেতিয়াৰ পৰাই এই স্থানটো ত্ৰাভাংকুৰৰ চৰকাৰী নথিপত্ৰ ‘হজুৰ ভাৰ্নাকুলাৰ ৰেকৰ্ডছ’ সংৰক্ষণ কৰা ঠাই হৈ পৰে।<ref name=":0" /><ref name="Deshabhimani"/> ১৯৬৪ চনত কেৰালা পুৰাতত্ত্ব বিভাগ গঠন হোৱাৰ পিছত ই ইয়াৰ অধীনত থকা তালপাতসমূহ সংগ্ৰহ আৰু সংৰক্ষণ কৰা এক মুখ্য স্থানত পৰিণত হয়।<ref name="Deshabhimani"/> পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ তিৰুৱনন্তপুৰম আঞ্চলিক কাৰ্যালয় ‘চেন্ট্ৰেল আৰ্কাইভছ বিল্ডিং’ত ৩ কোটি টকা ব্যয়েৰে ৬,০০০ বৰ্গফুট স্থানজুৰি আঠটা গেলাৰীৰে এই তালপাতৰ সংগ্ৰহালয়টো নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ২০২২ চনৰ ২২ ডিচেম্বৰত কেৰালাৰ মুখ্যমন্ত্ৰী [[পিনাৰায়ী বিজয়ন]]-এ এই সংগ্ৰহালয়টো আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰে।<ref name="Deshabhimani"/> ২০২২ চনৰ পৰা সমগ্ৰ ভূমিতল অংশটো সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> এক কোটিতকৈও অধিক তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিৰ ভিতৰত ইয়াৰ ভূমিতলত ১৮৭খন পাণ্ডুলিপি অতিৰিক্ত তথ্য আৰু লিপ্যন্তৰৰ সৈতে বিভিন্ন গেলাৰীত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref>{{Cite web |last=PTI |date=2023-01-05 |title=World's first palm-leaf manuscript museum in Kerala capital a mine of stories |url=https://newindianexpress.com |access-date=2024-12-24 |website=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> ওপৰৰ মহলাত তালপাতৰ এক বৃহৎ সংগ্ৰহ নুৰা (scrolls) হিচাপে সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> গৱেষকসকলৰ বাদে সাধাৰণ দৰ্শনাৰ্থীক তাত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ দিয়া নহয়।<ref name="Deshabhimani"/> == অৱস্থিতি == এই তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়টো [[Thiruvananthapuram|তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰ]]ৰ ফ’ৰ্ট হস্পিটেলৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref name="Deshabhimani"/> ==তথ্য সূত্ৰ== {{reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{commons category|Palm Leaf Manuscript Museum, Thiruvananthapuram|তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়, তিৰুৱনন্তপুৰম}} pstxnmeo3v0gt5ab3cufwi3y12wx0mu 623398 623397 2026-08-05T05:17:41Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623398 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Palm Leaf Manuscript Museum, Thiruvananthapuram.jpg | image_size = 250px | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|8.4862|76.9403|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | former_name = | established = ২০২২ | dissolved = | location = [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = বুৰঞ্জীমূলক সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = পুৰাতত্ত্ব বিভাগ, [[কেৰালা চৰকাৰ]] | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়, তিৰুৱনন্তপুৰম''' ({{lang-en|Palm Leaf Manuscript Museum}}) [[কেৰালা]]ৰ পৰম্পৰাগত তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শনৰ বাবে উৎসৰ্গিত এখন সংগ্ৰহালয়। ইয়াক বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু সৰ্ববৃহৎ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহালয় বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনত থকা এই সংগ্ৰহালয়টোত এক কোটিতকৈও অধিক বিৰল তালপাতৰ সংগ্ৰহ আছে। ইয়াত ভেনাদ যুগৰ প্ৰশাসনিক নথি-পত্ৰৰপৰা আৰম্ভ কৰি [[ট্ৰাভাংকোৰ]], [[কোচিন]] আৰু মালাবাৰ অঞ্চলৰ পুৰণি ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক তথ্যসমূহ সংৰক্ষিত হৈ আছে। সংগ্ৰহালয়টোত ১২৪৯ চনৰপৰা ১৮৯৬ চনলৈকে পুৰণি সময়ৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ স্থান পাইছে। == অৱলোকন == তিৰুৱনন্তপুৰমত অৱস্থিত এই সংগ্ৰহালয়টো প্ৰাচীন কেৰালাৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে গঢ়ি তোলা হৈছে। এইখন বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকয়ে ডাঙৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহালয়।<ref name="Manorama">{{cite news |last1=ലേഖകൻ |first1=സ്വന്തം |title=ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ താളിയോല രേഖ മ്യൂസിയം; ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യത്തേത്; തിരുവനന്തപുരത്തിന് അഭിമാനം |url=https://manoramanews.com |work=Manoramanews |publisher=[[Malayala Manorama]] |date=23 December 2022}}</ref><ref name="News18">{{cite news |title=World's 1st Palm Leaf Manuscript Museum In Thiruvananthapuram Is Gateway To Travancore Kingdom |url=https://news18.com |work=News18 |language=en}}</ref><ref name="The National">{{cite news |last1=Sunder |first1=Kalpana |title=Kerala museum gives India's historic palm leaf manuscripts a new home |url=https://thenationalnews.com |work=The National |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোত চতুৰ্দশ শতিকাৰপৰা আৰম্ভ কৰি এক কোটিতকৈও অধিক তালপাতৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ আছে।<ref name="Kerala">{{cite web |title=താളിയോല മ്യൂസിയം: കേരള ചരിത്രത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും അറിയുന്നതിനുള്ള വിവരദായക സംവിധാനം |url=https://kerala.gov.inം%20നൂറ്റാണ്ട്%20മുതലുള്ള%20ഒരു,മ്യൂസിയത്തിൽ%20സജ്ജീകരിക്കുന്നത്. |publisher=[[Government of Kerala]]}}</ref><ref name="Mathrubhumi">{{cite news |title=രാജ്യത്തെ ആദ്യ താളിയോല മ്യൂസിയം തലസ്ഥാനത്ത് |url=https://mathrubhumi.com |work=Mathrubhumi |date=17 February 2021 |language=en}}</ref> ইয়াত ভেনাদ, ত্ৰাভাংকuৰ আৰু কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰশাসন, ক্ৰয়-বিক্ৰয়, চিকিৎসা পদ্ধতি, শাস্তিৰ নিয়ম, দাসত্ব, কৃষি, অৰ্থনীতি, লীজ, কৰ সংস্কাৰ আৰু কৰ সংগ্ৰহৰ ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰসমূহ সুন্দৰকৈ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani">{{cite news |title=ചരിത്രം മയങ്ങുന്ന താളിയോല കൊട്ടാരം |url=https://deshabhimani.com |work=Deshabhimani |publisher=[[Deshabhimani]] |language=ml |archive-date=23 December 2024 |access-date=23 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223174845/https://deshabhimani.com |url-status=dead }}</ref><ref name="Kerala"/> মহাফেজখানা সঞ্চালকালয়ৰ মুৰব্বী জে ৰেজিকুমাৰে জানিবলৈ দিয়া মতে, ইয়াত ১২৪৯ চনৰপৰা ১৮৯৬ চনলৈকে প্ৰায় ছটা শতিকাৰ তালপাতৰ সংগ্ৰহ সংৰক্ষিত হৈ আছে।<ref>{{cite news |title=World’s first Palm-leaf Manuscript Museum in Kerala capital a mine of stories |url=https://thehindubusinessline.com |work=BusinessLine |date=5 January 2023 |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোত ভাট্টেলুট্টু, কোলেলুট্টু আৰু মালয়ানমাৰ দৰে প্ৰাচীন লিপিৰপৰা কৰা লিপ্যন্তৰসমূহো প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/><ref name="Outlook">{{cite news |last1=Jain |first1=Pranay |title=All About The Palm Leaf Manuscripts Museum In Kerala |url=https://outlooktraveller.com |work=Outlook Traveller |date=9 January 2023 |language=en}}</ref> ইয়াৰ ফলত প্ৰাচীন লিপিৰ লিখনিসমূহ অনুবাদ নকৰাকৈয়ে মালয়ালম আৰু ইংৰাজী ভাষাত পঢ়িব পৰা যায়।<ref name="Kerala"/> মালয়ালম ভাষাৰ পৰম্পৰাগত লিখন প্ৰণালীৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসো ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/> কেৰালাৰ প্ৰাচীন লিখন প্ৰণালীত ব্যৱহৃত লিখন সঁজুলিসমূহ আৰু সাধাৰণ মানুহে তেওঁলোকৰ ব্যাৱসায়িক ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ হিচাপ কেনেকৈ ৰাখিছিল, সেই বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা নথি-পত্ৰৰ এটা সুকীয়া ভাগ ইয়াত আছে।<ref name="Kerala"/> [[পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]কে ধৰি বিভিন্ন স্থানৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা তালপাতৰ নমুনা ইয়াত দেখিবলৈ পোৱা যায়। তালপাতবোৰ যাতে নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে বিশেষ বাকচৰ ভিতৰত ৰখা হৈছে আৰু প্ৰতিটো বাকচৰ ওপৰত ইয়াৰ বিষয়-বস্তু, লিপি, ভাষা আৰু প্ৰাসংগিক ছবিসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> বৰ্তমান পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ হাতত থকা এই নথি-পত্ৰসমূহ ডিজিটেলাইজেচন কৰাৰ কামো চলি আছে।<ref name="Kerala"/> দৰ্শনাৰ্থীসকলে সংগ্ৰহালয়টোত আঠটা বিষয়-ভিত্তিক গেলাৰী স্থাপন কৰা হৈছে।<ref>{{cite news | title=Palm-leaf manuscript museum opens window to little-known history |url=https://thehindu.com |newspaper=The Hindu |date=21 December 2022 |language=en-IN}}</ref> ইয়াৰ জৰিয়তে প্ৰাচীন লিপিৰ লিখনিসমূহ অনুবাদ নকৰাকৈয়ে মালয়ালম আৰু ইংৰাজী ভাষাত পঢ়িব পৰা যায়।<ref name="Kerala"/> মালয়ালম ভাষাৰ পৰম্পৰাগত লিখন প্ৰণালীৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসো ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/> কেৰালাৰ প্ৰাচীন লিখন প্ৰণালীত ব্যৱহৃত লিখন সঁজুলিসমূহ আৰু সাধাৰণ মানুহে তেওঁলোকৰ ব্যাৱসায়িক ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ হিচাপ কেনেকৈ ৰাখিছিল, সেই বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা নথি-পত্ৰৰ এটা সুকীয়া ভাগ ইয়াত আছে।<ref name="Kerala"/> [[Padmanabhapuram Palace|পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]কে ধৰি বিভিন্ন স্থানৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা তালপাতৰ নমুনা ইয়াত দেখিবলৈ পোৱা যায়। তালপাতবোৰ যাতে নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে বিশেষ বাকচৰ ভিতৰত ৰখা হৈছে আৰু প্ৰতিটো বাকচৰ ওপৰত ইয়াৰ বিষয়বস্তu, লিপি, ভাষা আৰু প্ৰাসংগিক ছবিসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> বৰ্তমান পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ হাতত থকা এই নথি-পত্ৰসমূহ ডিজিটেলাইজেচন কৰাৰ কামো চলি আছে।<ref name="Kerala"/> দৰ্শনাৰ্থীসকলৰ বাবে সংগ্ৰহালয়টোত আঠটা বিষয়-ভিত্তিক গেলাৰী স্থাপন কৰা হৈছে।<ref>{{cite news | title=Palm-leaf manuscript museum opens window to little-known history |url=https://thehindu.com |newspaper=The Hindu |date=21 December 2022 |language=en-IN}}</ref> প্ৰথম গেলাৰী ‘দ্য হিষ্ট্ৰী অৱ ৰাইটিং’-ত [[ব্ৰাহ্মী লিপি]]ৰপৰা আৰম্ভ কৰি কেনেকৈ মালয়ালম লিপিৰ গঠন হৈছিল সেই বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> দ্বিতীয় গেলাৰীত লীজ চুক্তি, ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ নথি-পত্ৰ আৰু কৃষিৰ বাবে খাল, বান্ধ তথা নলা নিৰ্মাণৰ ঐতিহাসিক তথ্য সম্বলিত তালপাতসমূহ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> পৰৱৰ্তী গেলাৰীসমূহত কৰ সংগ্ৰহ, কৰ সংস্কাৰ, কিছুমান ক্ষতিকাৰক কৰ বিলোপ কৰা নথি-পত্ৰ, দৰিদ্ৰ মহিলাসকলৰ সংস্থাপন নিশ্চিত কৰা এক চৰকাৰী পত্ৰ, কোল্লাম কাৰিপ্ৰাৰপৰা ২ লাখ তালপাত ক্ৰয় কৰাৰ নথি-পত্ৰ, কাৰ্যালয়লৈ পলমকৈ অহা লোকৰপৰা জৰিমনা সংগ্ৰহৰ ৰেকৰ্ড, কাৰাগাৰ নিৰ্মাণৰ বাবে ধন আবণ্টন দিয়া নথি-পত্ৰ, ১৭২১ চনৰ আটিংগল বিদ্ৰোহ, ১৭৪১ চনৰ কুলাচল যুদ্ধ, ১৭২৩ আৰু ১৮০৫ চনৰ ব্ৰিটিছ-ভেনাদ চুক্তি আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত হোৱা অন্যান্য যুদ্ধ তথা চুক্তিসমূহৰ ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰ আছে।<ref name="Deshabhimani"/> ইয়াৰ পিছৰ গেলাৰীসমূহত চৰকাৰী বিদ্যালয় স্থাপন, নতুন ইংৰাজী মাধ্যমৰ বিদ্যালয় খোলা, চিকিৎসালয় প্ৰতিষ্ঠা, বসন্ত (smallpox) আৰু কলেৰাৰ দৰে মহামাৰীৰ বিৰুদ্ধে গ্ৰহণ কৰা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা আৰু মৃত্যুৰ সংখ্যা, বৰ্তমানৰ ক’ভিডৰ দৰে সামাজিক দূৰত্ব বজাই ৰখাৰ নিৰ্দেশনা, কোচিন ৰাজকোষৰপৰা ঋণ লোৱা তথ্য, জালুকৰ বাণিজ্য, স্বাতী থিৰুনালৰ শাসনকালত হোৱা দংগা প্ৰতিৰোধী কাৰ্যকলাপ আৰু কোচিনৰ বিদ্ৰোহ আদিৰ নথি-পত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> এই তালপাতৰ সংগ্ৰহৰ ভিতৰত ১৭৮০ চনত কোচিন ৰাজ্যৰপৰা ত্ৰাভাংকুৰলৈ ২,০০০টা বন্দুক অনুৰোধ কৰা এখন পত্ৰ, ভেলু থাম্পী দালাৱাক বিচাৰি উলিয়াবলৈ জাৰি কৰা এটা আদেশ, ১৭৫০ চনত মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাৰ ‘ত্ৰিপ্পাদদানম’ (Thrippadadanam) আৰু ১২৩৯ চনত [[পাণ্ড্য ৰজা]]ই কোট্টাৰাক্কৰাৰ ৰজাক প্ৰদান কৰা গাঁওসমূহৰ নাম সম্বলিত ঐতিহাসিক দস্তাবেজো অন্তৰ্ভুক্ত আছে।<ref>{{cite news |title=താളിയോല രേഖാ മ്യൂസിയം: കാണുന്നില്ലേ എട്ടു നൂറ്റാണ്ടുമുമ്പുള്ള കേരളം |url=https://deshabhimani.com |work=Deshabhimani |language=ml}}</ref> শেষৰ গেলাৰী ‘মথিলেকম ৰেকৰ্ডছ’ (Mathilakam Records)-ত [[Padmanabhaswamy Temple|পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ]], ট্ৰাভাংকোৰ ৰাজ্যৰ কলা, সংস্কৃতি, আইন আৰু প্ৰশাসনৰ বিষয়ে বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য আছে।<ref name="Deshabhimani"/> == ইতিহাস == এই সংগ্ৰহালয়টো ত্ৰাভাংকুৰ যুগৰ এখন ৩০০ বছৰ পুৰণি ঐতিহাসিক ভৱনত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |title=അറിവിന്റെ കലവറയാണ് താളിയോല രേഖാ മ്യുസിയം |url=https://news18.com |work=News18 മലയാളം |date=18 August 2023 |language=ml}}</ref> ত্ৰাভাংকুৰ শাসনকালত সংগ্ৰহালয় ভৱনটো নায়াৰ (Nair) সৈন্যসকলৰ ঘাটি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name=":0">{{Cite news |date=2023-01-05 |title=Experience history at world's first Palm-leaf Manuscript Museum in Kerala |url=https://hindustantimes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511024027/https://hindustantimes.com |archive-date=11 May 2023 |access-date=2024-12-24 |work=Hindustan Times |language=en-us |url-status=live }}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত ভৱনটো কাৰাগাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়।<ref name="Deshabhimani"/> ১৮৮৬ চনত পূজাপ্পুৰাত (Poojappura) কাৰাগাৰৰ এটা নতুন ভৱন নিৰ্মাণ হোৱাত সকলো কয়দীক তালৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়।<ref name="Deshabhimani"/> তেতিয়াৰপৰাই এই স্থানটো ত্ৰাভাংকুৰৰ চৰকাৰী নথি-পত্ৰ ‘হজুৰ ভাৰ্নাকুলাৰ ৰেকৰ্ডছ’ সংৰক্ষণ কৰা ঠাই হৈ পৰে।<ref name=":0" /><ref name="Deshabhimani"/> ১৯৬৪ চনত কেৰালা পুৰাতত্ত্ব বিভাগ গঠন হোৱাৰ পিছত ই ইয়াৰ অধীনত থকা তালপাতসমূহ সংগ্ৰহ আৰু সংৰক্ষণ কৰা এক মুখ্য স্থানত পৰিণত হয়।<ref name="Deshabhimani"/> পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ তিৰুৱনন্তপুৰম আঞ্চলিক কাৰ্যালয় ‘চেণ্ট্ৰেল আৰ্কাইভছ বিল্ডিং’ত ৩ কোটি টকা ব্যয়েৰে ৬,০০০ বৰ্গফুট স্থানজুৰি আঠটা গেলাৰীৰে এই তালপাতৰ সংগ্ৰহালয়টো নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ২০২২ চনৰ ২২ ডিচেম্বৰত কেৰালাৰ মুখ্যমন্ত্ৰী [[পিনাৰায়ী বিজয়ন]]-এ এই সংগ্ৰহালয়টো আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰে।<ref name="Deshabhimani"/> ২০২২ চনৰপৰা সমগ্ৰ ভূমিতল অংশটো সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> এক কোটিতকৈও অধিক তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিৰ ভিতৰত ইয়াৰ ভূমিতলত ১৮৭খন পাণ্ডুলিপি অতিৰিক্ত তথ্য আৰু লিপ্যন্তৰৰ সৈতে বিভিন্ন গেলাৰীত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref>{{Cite web |last=PTI |date=2023-01-05 |title=World's first palm-leaf manuscript museum in Kerala capital a mine of stories |url=https://newindianexpress.com |access-date=2024-12-24 |website=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> ওপৰৰ মহলাত তালপাতৰ এক বৃহৎ সংগ্ৰহ নুৰা (scrolls) হিচাপে সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> গৱেষকসকলৰ বাদে সাধাৰণ দৰ্শনাৰ্থীক তাত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ দিয়া নহয়।<ref name="Deshabhimani"/> == অৱস্থিতি == এই তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়টো [[Thiruvananthapuram|তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰ]]ৰ ফ’ৰ্ট হস্পিটেলৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref name="Deshabhimani"/> ==তথ্য সূত্ৰ== {{reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{commons category|Palm Leaf Manuscript Museum, Thiruvananthapuram|তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়, তিৰুৱনন্তপুৰম}} ge6halx8xv2uewjnznbmp8arg6ubo72 623399 623398 2026-08-05T05:17:59Z AjayDas 12623 added [[Category:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] using [[WP:HC|HotCat]] 623399 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Palm Leaf Manuscript Museum, Thiruvananthapuram.jpg | image_size = 250px | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{coord|8.4862|76.9403|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | former_name = | established = ২০২২ | dissolved = | location = [[তিৰুৱনন্তপুৰম]], [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = বুৰঞ্জীমূলক সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = পুৰাতত্ত্ব বিভাগ, [[কেৰালা চৰকাৰ]] | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়, তিৰুৱনন্তপুৰম''' ({{lang-en|Palm Leaf Manuscript Museum}}) [[কেৰালা]]ৰ পৰম্পৰাগত তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শনৰ বাবে উৎসৰ্গিত এখন সংগ্ৰহালয়। ইয়াক বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু সৰ্ববৃহৎ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহালয় বুলি গণ্য কৰা হয়। কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনত থকা এই সংগ্ৰহালয়টোত এক কোটিতকৈও অধিক বিৰল তালপাতৰ সংগ্ৰহ আছে। ইয়াত ভেনাদ যুগৰ প্ৰশাসনিক নথি-পত্ৰৰপৰা আৰম্ভ কৰি [[ট্ৰাভাংকোৰ]], [[কোচিন]] আৰু মালাবাৰ অঞ্চলৰ পুৰণি ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক তথ্যসমূহ সংৰক্ষিত হৈ আছে। সংগ্ৰহালয়টোত ১২৪৯ চনৰপৰা ১৮৯৬ চনলৈকে পুৰণি সময়ৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ স্থান পাইছে। == অৱলোকন == তিৰুৱনন্তপুৰমত অৱস্থিত এই সংগ্ৰহালয়টো প্ৰাচীন কেৰালাৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিসমূহ সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে গঢ়ি তোলা হৈছে। এইখন বিশ্বৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকয়ে ডাঙৰ তালপাতৰ পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহালয়।<ref name="Manorama">{{cite news |last1=ലേഖകൻ |first1=സ്വന്തം |title=ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ താളിയോല രേഖ മ്യൂസിയം; ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യത്തേത്; തിരുവനന്തപുരത്തിന് അഭിമാനം |url=https://manoramanews.com |work=Manoramanews |publisher=[[Malayala Manorama]] |date=23 December 2022}}</ref><ref name="News18">{{cite news |title=World's 1st Palm Leaf Manuscript Museum In Thiruvananthapuram Is Gateway To Travancore Kingdom |url=https://news18.com |work=News18 |language=en}}</ref><ref name="The National">{{cite news |last1=Sunder |first1=Kalpana |title=Kerala museum gives India's historic palm leaf manuscripts a new home |url=https://thenationalnews.com |work=The National |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোত চতুৰ্দশ শতিকাৰপৰা আৰম্ভ কৰি এক কোটিতকৈও অধিক তালপাতৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ আছে।<ref name="Kerala">{{cite web |title=താളിയോല മ്യൂസിയം: കേരള ചരിത്രത്തെയും സംസ്കാരത്തെയും അറിയുന്നതിനുള്ള വിവരദായക സംവിധാനം |url=https://kerala.gov.inം%20നൂറ്റാണ്ട്%20മുതലുള്ള%20ഒരു,മ്യൂസിയത്തിൽ%20സജ്ജീകരിക്കുന്നത്. |publisher=[[Government of Kerala]]}}</ref><ref name="Mathrubhumi">{{cite news |title=രാജ്യത്തെ ആദ്യ താളിയോല മ്യൂസിയം തലസ്ഥാനത്ത് |url=https://mathrubhumi.com |work=Mathrubhumi |date=17 February 2021 |language=en}}</ref> ইয়াত ভেনাদ, ত্ৰাভাংকuৰ আৰু কোচিন ৰাজ্যৰ প্ৰশাসন, ক্ৰয়-বিক্ৰয়, চিকিৎসা পদ্ধতি, শাস্তিৰ নিয়ম, দাসত্ব, কৃষি, অৰ্থনীতি, লীজ, কৰ সংস্কাৰ আৰু কৰ সংগ্ৰহৰ ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰসমূহ সুন্দৰকৈ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani">{{cite news |title=ചരിത്രം മയങ്ങുന്ന താളിയോല കൊട്ടാരം |url=https://deshabhimani.com |work=Deshabhimani |publisher=[[Deshabhimani]] |language=ml |archive-date=23 December 2024 |access-date=23 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223174845/https://deshabhimani.com |url-status=dead }}</ref><ref name="Kerala"/> মহাফেজখানা সঞ্চালকালয়ৰ মুৰব্বী জে ৰেজিকুমাৰে জানিবলৈ দিয়া মতে, ইয়াত ১২৪৯ চনৰপৰা ১৮৯৬ চনলৈকে প্ৰায় ছটা শতিকাৰ তালপাতৰ সংগ্ৰহ সংৰক্ষিত হৈ আছে।<ref>{{cite news |title=World’s first Palm-leaf Manuscript Museum in Kerala capital a mine of stories |url=https://thehindubusinessline.com |work=BusinessLine |date=5 January 2023 |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোত ভাট্টেলুট্টু, কোলেলুট্টু আৰু মালয়ানমাৰ দৰে প্ৰাচীন লিপিৰপৰা কৰা লিপ্যন্তৰসমূহো প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/><ref name="Outlook">{{cite news |last1=Jain |first1=Pranay |title=All About The Palm Leaf Manuscripts Museum In Kerala |url=https://outlooktraveller.com |work=Outlook Traveller |date=9 January 2023 |language=en}}</ref> ইয়াৰ ফলত প্ৰাচীন লিপিৰ লিখনিসমূহ অনুবাদ নকৰাকৈয়ে মালয়ালম আৰু ইংৰাজী ভাষাত পঢ়িব পৰা যায়।<ref name="Kerala"/> মালয়ালম ভাষাৰ পৰম্পৰাগত লিখন প্ৰণালীৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসো ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/> কেৰালাৰ প্ৰাচীন লিখন প্ৰণালীত ব্যৱহৃত লিখন সঁজুলিসমূহ আৰু সাধাৰণ মানুহে তেওঁলোকৰ ব্যাৱসায়িক ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ হিচাপ কেনেকৈ ৰাখিছিল, সেই বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা নথি-পত্ৰৰ এটা সুকীয়া ভাগ ইয়াত আছে।<ref name="Kerala"/> [[পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]কে ধৰি বিভিন্ন স্থানৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা তালপাতৰ নমুনা ইয়াত দেখিবলৈ পোৱা যায়। তালপাতবোৰ যাতে নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে বিশেষ বাকচৰ ভিতৰত ৰখা হৈছে আৰু প্ৰতিটো বাকচৰ ওপৰত ইয়াৰ বিষয়-বস্তু, লিপি, ভাষা আৰু প্ৰাসংগিক ছবিসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> বৰ্তমান পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ হাতত থকা এই নথি-পত্ৰসমূহ ডিজিটেলাইজেচন কৰাৰ কামো চলি আছে।<ref name="Kerala"/> দৰ্শনাৰ্থীসকলে সংগ্ৰহালয়টোত আঠটা বিষয়-ভিত্তিক গেলাৰী স্থাপন কৰা হৈছে।<ref>{{cite news | title=Palm-leaf manuscript museum opens window to little-known history |url=https://thehindu.com |newspaper=The Hindu |date=21 December 2022 |language=en-IN}}</ref> ইয়াৰ জৰিয়তে প্ৰাচীন লিপিৰ লিখনিসমূহ অনুবাদ নকৰাকৈয়ে মালয়ালম আৰু ইংৰাজী ভাষাত পঢ়িব পৰা যায়।<ref name="Kerala"/> মালয়ালম ভাষাৰ পৰম্পৰাগত লিখন প্ৰণালীৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসো ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।<ref name="Kerala"/> কেৰালাৰ প্ৰাচীন লিখন প্ৰণালীত ব্যৱহৃত লিখন সঁজুলিসমূহ আৰু সাধাৰণ মানুহে তেওঁলোকৰ ব্যাৱসায়িক ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ হিচাপ কেনেকৈ ৰাখিছিল, সেই বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা নথি-পত্ৰৰ এটা সুকীয়া ভাগ ইয়াত আছে।<ref name="Kerala"/> [[Padmanabhapuram Palace|পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]কে ধৰি বিভিন্ন স্থানৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা তালপাতৰ নমুনা ইয়াত দেখিবলৈ পোৱা যায়। তালপাতবোৰ যাতে নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে বিশেষ বাকচৰ ভিতৰত ৰখা হৈছে আৰু প্ৰতিটো বাকচৰ ওপৰত ইয়াৰ বিষয়বস্তu, লিপি, ভাষা আৰু প্ৰাসংগিক ছবিসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> বৰ্তমান পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ হাতত থকা এই নথি-পত্ৰসমূহ ডিজিটেলাইজেচন কৰাৰ কামো চলি আছে।<ref name="Kerala"/> দৰ্শনাৰ্থীসকলৰ বাবে সংগ্ৰহালয়টোত আঠটা বিষয়-ভিত্তিক গেলাৰী স্থাপন কৰা হৈছে।<ref>{{cite news | title=Palm-leaf manuscript museum opens window to little-known history |url=https://thehindu.com |newspaper=The Hindu |date=21 December 2022 |language=en-IN}}</ref> প্ৰথম গেলাৰী ‘দ্য হিষ্ট্ৰী অৱ ৰাইটিং’-ত [[ব্ৰাহ্মী লিপি]]ৰপৰা আৰম্ভ কৰি কেনেকৈ মালয়ালম লিপিৰ গঠন হৈছিল সেই বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> দ্বিতীয় গেলাৰীত লীজ চুক্তি, ক্ৰয়-বিক্ৰয়ৰ নথি-পত্ৰ আৰু কৃষিৰ বাবে খাল, বান্ধ তথা নলা নিৰ্মাণৰ ঐতিহাসিক তথ্য সম্বলিত তালপাতসমূহ সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> পৰৱৰ্তী গেলাৰীসমূহত কৰ সংগ্ৰহ, কৰ সংস্কাৰ, কিছুমান ক্ষতিকাৰক কৰ বিলোপ কৰা নথি-পত্ৰ, দৰিদ্ৰ মহিলাসকলৰ সংস্থাপন নিশ্চিত কৰা এক চৰকাৰী পত্ৰ, কোল্লাম কাৰিপ্ৰাৰপৰা ২ লাখ তালপাত ক্ৰয় কৰাৰ নথি-পত্ৰ, কাৰ্যালয়লৈ পলমকৈ অহা লোকৰপৰা জৰিমনা সংগ্ৰহৰ ৰেকৰ্ড, কাৰাগাৰ নিৰ্মাণৰ বাবে ধন আবণ্টন দিয়া নথি-পত্ৰ, ১৭২১ চনৰ আটিংগল বিদ্ৰোহ, ১৭৪১ চনৰ কুলাচল যুদ্ধ, ১৭২৩ আৰু ১৮০৫ চনৰ ব্ৰিটিছ-ভেনাদ চুক্তি আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত হোৱা অন্যান্য যুদ্ধ তথা চুক্তিসমূহৰ ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰ আছে।<ref name="Deshabhimani"/> ইয়াৰ পিছৰ গেলাৰীসমূহত চৰকাৰী বিদ্যালয় স্থাপন, নতুন ইংৰাজী মাধ্যমৰ বিদ্যালয় খোলা, চিকিৎসালয় প্ৰতিষ্ঠা, বসন্ত (smallpox) আৰু কলেৰাৰ দৰে মহামাৰীৰ বিৰুদ্ধে গ্ৰহণ কৰা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা আৰু মৃত্যুৰ সংখ্যা, বৰ্তমানৰ ক’ভিডৰ দৰে সামাজিক দূৰত্ব বজাই ৰখাৰ নিৰ্দেশনা, কোচিন ৰাজকোষৰপৰা ঋণ লোৱা তথ্য, জালুকৰ বাণিজ্য, স্বাতী থিৰুনালৰ শাসনকালত হোৱা দংগা প্ৰতিৰোধী কাৰ্যকলাপ আৰু কোচিনৰ বিদ্ৰোহ আদিৰ নথি-পত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> এই তালপাতৰ সংগ্ৰহৰ ভিতৰত ১৭৮০ চনত কোচিন ৰাজ্যৰপৰা ত্ৰাভাংকুৰলৈ ২,০০০টা বন্দুক অনুৰোধ কৰা এখন পত্ৰ, ভেলু থাম্পী দালাৱাক বিচাৰি উলিয়াবলৈ জাৰি কৰা এটা আদেশ, ১৭৫০ চনত মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাৰ ‘ত্ৰিপ্পাদদানম’ (Thrippadadanam) আৰু ১২৩৯ চনত [[পাণ্ড্য ৰজা]]ই কোট্টাৰাক্কৰাৰ ৰজাক প্ৰদান কৰা গাঁওসমূহৰ নাম সম্বলিত ঐতিহাসিক দস্তাবেজো অন্তৰ্ভুক্ত আছে।<ref>{{cite news |title=താളിയോല രേഖാ മ്യൂസിയം: കാണുന്നില്ലേ എട്ടു നൂറ്റാണ്ടുമുമ്പുള്ള കേരളം |url=https://deshabhimani.com |work=Deshabhimani |language=ml}}</ref> শেষৰ গেলাৰী ‘মথিলেকম ৰেকৰ্ডছ’ (Mathilakam Records)-ত [[Padmanabhaswamy Temple|পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ]], ট্ৰাভাংকোৰ ৰাজ্যৰ কলা, সংস্কৃতি, আইন আৰু প্ৰশাসনৰ বিষয়ে বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য আছে।<ref name="Deshabhimani"/> == ইতিহাস == এই সংগ্ৰহালয়টো ত্ৰাভাংকুৰ যুগৰ এখন ৩০০ বছৰ পুৰণি ঐতিহাসিক ভৱনত অৱস্থিত।<ref>{{cite news |title=അറിവിന്റെ കലവറയാണ് താളിയോല രേഖാ മ്യുസിയം |url=https://news18.com |work=News18 മലയാളം |date=18 August 2023 |language=ml}}</ref> ত্ৰাভাংকুৰ শাসনকালত সংগ্ৰহালয় ভৱনটো নায়াৰ (Nair) সৈন্যসকলৰ ঘাটি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name=":0">{{Cite news |date=2023-01-05 |title=Experience history at world's first Palm-leaf Manuscript Museum in Kerala |url=https://hindustantimes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511024027/https://hindustantimes.com |archive-date=11 May 2023 |access-date=2024-12-24 |work=Hindustan Times |language=en-us |url-status=live }}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত ভৱনটো কাৰাগাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়।<ref name="Deshabhimani"/> ১৮৮৬ চনত পূজাপ্পুৰাত (Poojappura) কাৰাগাৰৰ এটা নতুন ভৱন নিৰ্মাণ হোৱাত সকলো কয়দীক তালৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়।<ref name="Deshabhimani"/> তেতিয়াৰপৰাই এই স্থানটো ত্ৰাভাংকুৰৰ চৰকাৰী নথি-পত্ৰ ‘হজুৰ ভাৰ্নাকুলাৰ ৰেকৰ্ডছ’ সংৰক্ষণ কৰা ঠাই হৈ পৰে।<ref name=":0" /><ref name="Deshabhimani"/> ১৯৬৪ চনত কেৰালা পুৰাতত্ত্ব বিভাগ গঠন হোৱাৰ পিছত ই ইয়াৰ অধীনত থকা তালপাতসমূহ সংগ্ৰহ আৰু সংৰক্ষণ কৰা এক মুখ্য স্থানত পৰিণত হয়।<ref name="Deshabhimani"/> পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ তিৰুৱনন্তপুৰম আঞ্চলিক কাৰ্যালয় ‘চেণ্ট্ৰেল আৰ্কাইভছ বিল্ডিং’ত ৩ কোটি টকা ব্যয়েৰে ৬,০০০ বৰ্গফুট স্থানজুৰি আঠটা গেলাৰীৰে এই তালপাতৰ সংগ্ৰহালয়টো নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ২০২২ চনৰ ২২ ডিচেম্বৰত কেৰালাৰ মুখ্যমন্ত্ৰী [[পিনাৰায়ী বিজয়ন]]-এ এই সংগ্ৰহালয়টো আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰে।<ref name="Deshabhimani"/> ২০২২ চনৰপৰা সমগ্ৰ ভূমিতল অংশটো সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> এক কোটিতকৈও অধিক তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিৰ ভিতৰত ইয়াৰ ভূমিতলত ১৮৭খন পাণ্ডুলিপি অতিৰিক্ত তথ্য আৰু লিপ্যন্তৰৰ সৈতে বিভিন্ন গেলাৰীত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref>{{Cite web |last=PTI |date=2023-01-05 |title=World's first palm-leaf manuscript museum in Kerala capital a mine of stories |url=https://newindianexpress.com |access-date=2024-12-24 |website=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> ওপৰৰ মহলাত তালপাতৰ এক বৃহৎ সংগ্ৰহ নুৰা (scrolls) হিচাপে সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।<ref name="Deshabhimani"/> গৱেষকসকলৰ বাদে সাধাৰণ দৰ্শনাৰ্থীক তাত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ দিয়া নহয়।<ref name="Deshabhimani"/> == অৱস্থিতি == এই তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়টো [[Thiruvananthapuram|তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰ]]ৰ ফ’ৰ্ট হস্পিটেলৰ ওচৰত অৱস্থিত।<ref name="Deshabhimani"/> ==তথ্য সূত্ৰ== {{reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{commons category|Palm Leaf Manuscript Museum, Thiruvananthapuram|তালপাতৰ পুথি সংগ্ৰহালয়, তিৰুৱনন্তপুৰম}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] ahndii5hq9u29h0c8pzl4fik65bg8ge 0 138381 623400 2026-08-05T05:26:32Z AjayDas 12623 নতুন পৃষ্ঠা: {{Infobox museum | name = ভাৰতীয় বাণিজ্য সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | caption = ভাৰতীয় বাণিজ্য সংগ্ৰহালয় | alt = | pushpin_map = | pushpin_caption = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | coordinates = | established = 2013 | disso... 623400 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = ভাৰতীয় বাণিজ্য সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | caption = ভাৰতীয় বাণিজ্য সংগ্ৰহালয় | alt = | pushpin_map = | pushpin_caption = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | coordinates = | established = 2013 | dissolved = | location = [[কোঝিকোড়]], [[কেৰালা]] | type = বিশেষায়িত সংগ্ৰহালয় | collection_size = | visitors = | director = | president = | owner = [[ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান কোঝিকোড়]] | curator = এম. জি. শ্ৰীকুমাৰ (আহ্বায়ক) | public_transit = | parking = | network = | website = www.iimk.ac.in }} '''ভাৰতীয় বাণিজ্য সংগ্ৰহালয়''' ({{Lang-en|Indian Business Museum)}} ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ [[Kozhikode|কোঝিকোড়]] চহৰত অৱস্থিত ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান কোঝিকোড় (IIM Kozhikode) চৌহদত অৱস্থিত।<ref>{{Cite web |url=https://iimk.ac.in |title=IIMK- Library & Information Centre |website=library.iimk.ac.in |access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://avathi.com |title=Loading... |website=://avathi.com |access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://holidify.com |title=Indian Business Museum, Kozhikode - Timings {{!}} How to Reach |website=://holidify.com |access-date=2026-08-01}}</ref> এই সংগ্ৰহালয়টো ২০১৩ চনত মুকলি কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news | url=http://thehindubusinessline.com | title=Museum of Indian business opened at IIM-Kozhikode | date=23 March 2013 | newspaper=Hindu Business Line | access-date=23 March 2013 | author=Bureau | location=Kozhikode}}</ref> ভাৰতৰ বাণিজ্যিক তথা ব্যৱসায়িক ইতিহাস সংগ্ৰহ, একত্ৰিত আৰু সংৰক্ষণ কৰাই এই সংগ্ৰহালয়টোৰ মূল উদ্দেশ্য। == পটভূমি == তদানীন্তন কেন্দ্ৰীয় মানৱ সম্পদ উন্নয়ন মন্ত্ৰী পালম ৰাজুৱে ২০১৩ চনত এই সংগ্ৰহালয়টো আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰিছিল। টাটা, গডৰেজ]], ৰিলায়েন্স, [[ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক]] আৰু নফ’চিচকে ধৰি বহুতো আগশাৰীৰ ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানে সংগ্ৰহালয়টোৰ ভিতৰত নিজা নিজা পেভিলিয়ন স্থাপন কৰিছে।<ref name=business>{{cite news|author = Hemali|title=First business museum of India opened |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/First-business-museum-of-India-opened/articleshow/19192460.cms|access-date=22 October 2016|newspaper=[[Times of India]]|date=25 March 2013|location=[[Mumbai]]}}</ref><ref name=museum>{{cite news|author = Abdul|title= Museum of Business History |url=http://www.thehindu.com/features/education/college-and-university/museum-of-business-history/article2621783.ece/articleshow/19192460.cms|access-date=22 October 2016|newspaper=[[The Hindu]]|date=14 November 2011|location=[[Kozhikode]]}}</ref> প্ৰায় {{convert|23,000|sqft}} স্থানজুৰি বিস্তৃত এই সংগ্ৰহালয়টোত মালাবাৰ চেম্বাৰ অৱ কমাৰ্চৰ দ্বাৰা প্ৰযোজিত এটা মালাবাৰ পেভিলিয়নো আছে। == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} bcig1pz2q76o26bnooirzif1ea9s7cf 623403 623400 2026-08-05T05:28:35Z AjayDas 12623 added [[Category:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] using [[WP:HC|HotCat]] 623403 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = ভাৰতীয় বাণিজ্য সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | caption = ভাৰতীয় বাণিজ্য সংগ্ৰহালয় | alt = | pushpin_map = | pushpin_caption = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | coordinates = | established = 2013 | dissolved = | location = [[কোঝিকোড়]], [[কেৰালা]] | type = বিশেষায়িত সংগ্ৰহালয় | collection_size = | visitors = | director = | president = | owner = [[ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান কোঝিকোড়]] | curator = এম. জি. শ্ৰীকুমাৰ (আহ্বায়ক) | public_transit = | parking = | network = | website = www.iimk.ac.in }} '''ভাৰতীয় বাণিজ্য সংগ্ৰহালয়''' ({{Lang-en|Indian Business Museum)}} ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ [[Kozhikode|কোঝিকোড়]] চহৰত অৱস্থিত ভাৰতীয় ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান কোঝিকোড় (IIM Kozhikode) চৌহদত অৱস্থিত।<ref>{{Cite web |url=https://iimk.ac.in |title=IIMK- Library & Information Centre |website=library.iimk.ac.in |access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://avathi.com |title=Loading... |website=://avathi.com |access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://holidify.com |title=Indian Business Museum, Kozhikode - Timings {{!}} How to Reach |website=://holidify.com |access-date=2026-08-01}}</ref> এই সংগ্ৰহালয়টো ২০১৩ চনত মুকলি কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news | url=http://thehindubusinessline.com | title=Museum of Indian business opened at IIM-Kozhikode | date=23 March 2013 | newspaper=Hindu Business Line | access-date=23 March 2013 | author=Bureau | location=Kozhikode}}</ref> ভাৰতৰ বাণিজ্যিক তথা ব্যৱসায়িক ইতিহাস সংগ্ৰহ, একত্ৰিত আৰু সংৰক্ষণ কৰাই এই সংগ্ৰহালয়টোৰ মূল উদ্দেশ্য। == পটভূমি == তদানীন্তন কেন্দ্ৰীয় মানৱ সম্পদ উন্নয়ন মন্ত্ৰী পালম ৰাজুৱে ২০১৩ চনত এই সংগ্ৰহালয়টো আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰিছিল। টাটা, গডৰেজ]], ৰিলায়েন্স, [[ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক]] আৰু নফ’চিচকে ধৰি বহুতো আগশাৰীৰ ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানে সংগ্ৰহালয়টোৰ ভিতৰত নিজা নিজা পেভিলিয়ন স্থাপন কৰিছে।<ref name=business>{{cite news|author = Hemali|title=First business museum of India opened |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/First-business-museum-of-India-opened/articleshow/19192460.cms|access-date=22 October 2016|newspaper=[[Times of India]]|date=25 March 2013|location=[[Mumbai]]}}</ref><ref name=museum>{{cite news|author = Abdul|title= Museum of Business History |url=http://www.thehindu.com/features/education/college-and-university/museum-of-business-history/article2621783.ece/articleshow/19192460.cms|access-date=22 October 2016|newspaper=[[The Hindu]]|date=14 November 2011|location=[[Kozhikode]]}}</ref> প্ৰায় {{convert|23,000|sqft}} স্থানজুৰি বিস্তৃত এই সংগ্ৰহালয়টোত মালাবাৰ চেম্বাৰ অৱ কমাৰ্চৰ দ্বাৰা প্ৰযোজিত এটা মালাবাৰ পেভিলিয়নো আছে। == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] j1sq52lvizaf2rtmrnk1sz2knb1qyip 0 138382 623401 2026-08-05T05:27:42Z AjayDas 12623 [[কলিকট]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623401 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[কলিকট]] 13b2rv0cn28gv85621vb6tkn7sdngug 0 138383 623402 2026-08-05T05:28:09Z AjayDas 12623 [[কলিকট]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623402 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[কলিকট]] 13b2rv0cn28gv85621vb6tkn7sdngug 0 138384 623404 2026-08-05T05:29:20Z AjayDas 12623 [[ভাৰতীয় বাণিজ্য সংগ্ৰহালয়]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623404 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ভাৰতীয় বাণিজ্য সংগ্ৰহালয়]] ptqbbsp4j5g7kd93g1q08v224omouqo 0 138385 623409 2026-08-05T07:11:36Z নৰুনা বৰুৱা 44897 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623409 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian filmmaker}} {{Infobox person | name = অৰুণ বোস | image = Arun Bose - Film Maker.jpg | birth_date = {{Birth date and age|1982|12|21|df=yes}} | birth_place = [[Muvattupuzha]], [[Ernakulam district|Ernakulam]], [[Kerala]], India | alma_mater = {{Unbulleted_list|St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad|[[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]}} | occupation = {{hlist|[[Film director]]|[[Screenwriter]]|[[Film editor]]}} | years_active = ২০০৭–বৰ্তমান | spouse = {{Marriage|Minu Sadasivan|2019}} | children = কৃতি প্ৰকৃতি | parents = | relatives = }} '''অৰুণ বোস ({{lang-en|Arun Bose}})'' (জন্ম: ২১ ডিচেম্বৰ ১৯৮২) এজন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, চিত্ৰনাট্যকাৰ, চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক <ref>{{Cite web |title=Arun Bose: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Arun-Bose |access-date=2022-12-14 |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> আৰু প্ৰযোজক। তেওঁ মূলতঃ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=Malayalam Film Luca review: Competently made, haunting mystery |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2019/jun/29/malayalam-film-luca-review-competently-made-haunting-mystery-1996834.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=29 June 2019 }}</ref> ২০১৯ চনত ট'ভিনো থমাছ আৰু আহানা কৃষ্ণ অভিনীত মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''লুকা'' পৰিচালনাৰ জৰিয়তে তেওঁ পৰিচালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> ২০২৬ চনত ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম'' চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ থিক্কুৰিছি চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Thikkurissi Film Awards 2026 Winners Name List |url=https://www.keralatv.in/find-the-winners-of-thikkurissi-film-awards-2026/ |access-date=2026-04-08 |website=Kerala TV |language=en-US}}</ref> অৰুণ ব'ছে ''আলাইয়িন থিছাই'' শীৰ্ষক এক পৰীক্ষামূলক তামিল পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা, চিত্ৰনাট্য ৰচনা, আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণ আৰু পৰিচালনা কৰে।<ref>{{Cite news |title=Director Arun Bose's experimental Tamil film has a haunting quality - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/director-arun-boses-experimental-tamil-film-has-a-haunting-quality/articleshow/72141912.cms |access-date=2022-12-14 |website=The Times of India |date=20 November 2019 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ARUN BOSE |url=https://www.prasadacademy.com/staff-members/arun-bose/ |access-date=2022-12-14 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> তেওঁৰ দ্বিতীয়খন মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম''<ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan -Aparna Balamurali film gets title |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2022/jul/29/unni-aparna-film-gets-title-2481676.html |access-date=2022-12-13 |website=The New Indian Express|date=29 July 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |title=വിഷയം 'ആണും പെണ്ണും' തന്നെ, ലൂക്കയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്; മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകൻ |url=https://www.samakalikamalayalam.com/chalachithram-film/2022/aug/03/director-arun-bose-about-his-movie-mindiyum-paranjum-155623.html |access-date=2022-12-15 |website=Samakalika Malayalam |date=3 August 2022 |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> প্ৰযোজনা কৰে ছলিম আহমেদে।<ref>{{Cite web |title=Mindiyum Paranjum censored U |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2022/dec/20/mindiyum-paranjum-censored-u-37926.html |access-date=2022-12-21 |website=[[Cinema Express]] |date=20 December 2022 |language=en}}</ref> এই চলচ্চিত্ৰত উন্নি মুকুন্দন <ref>{{Cite web |last=honey |title='മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും', ഉണ്ണി മുകുന്ദൻ ചിത്രത്തിന്റെ ഫസ്റ്റ് ലുക്ക് പുറത്ത് |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/unni-mukundan-starrer-film-mindiyum-pranjum-first-look-out-rfoya5 |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> আৰু অপৰ্ণা বালামুৰলী মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। অৰুণ ব'ছ চেন্নাইস্থিত এল. ভি. প্ৰসাদ কলেজ অৱ মিডিয়া ষ্টাডিজ, মাদ্ৰাছ খ্ৰীষ্টান কলেজ আদি বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ আৰু গণমাধ্যম শিক্ষানুষ্ঠানত অতিথি অধ্যাপক (Visiting Faculty) হিচাপেও কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=L V Prasad College of Media Studies - Top Film College in India |url=https://www.prasadacademy.com/ |access-date=2022-12-12 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন == Arun Bose was born on 21 December 1982 in [[Muvattupuzha]],<ref>{{Cite web |last=m.g |first=Gokul |date=2019-06-10 |title=Right move at the right time |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/100619/right-move-at-the-right-time.html |access-date=2022-12-13 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> Kerala as the son of S. R. C. Bose and Rema Bose. He graduated in [[Computer science|Computer Science]] from St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad and later did a [[Master of Arts]] in [[communication studies]] from [[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]. Arun is married to Minu Sadasivan and now settled at [[Kochi]], [[Kerala]]. During the initial days of his career, he has worked as the program officer of National Folklore Support Centre.<ref>{{Cite journal |first1=Anungla |last1=Aier |first2=Tiatoshi |last2=Jamir |title=Re-interpreting the myth of Longterok |url=https://www.researchgate.net/publication/319837592 |journal=Indian Folklife |date=July 2009 |issue=33 |pages=5–9}}</ref> == ফিল্মগ্ৰাফী == {| class="wikitable sortable" |+ ! Year ! Title ! Language ! Positions ! Notes |- |2025 |''[[Mindiyum Paranjum]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-14 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-27 |title=Mindiyum Paranjum {{!}} മിണ്ടിയും പറഞ്ഞുമിരിക്കാൻ സനലും ലീനയും; പുതിയ ചിത്രവുമായി ലൂക്ക സംവിധായകൻ അരുൺ ബോസ് |url=https://malayalam.news18.com/news/film/movies-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-mindiyum-paranjum-mm-546463.html |access-date=2022-12-14 |website=News18 Malayalam |language=ml}}</ref> * Winner, Best film with a message, 49th Kerala Film Critics Award 2025 * Winner, Best Director, Thikkurissi Film Awards 2025 |- |2024 |''[[Marivillin Gopurangal]]'' |Malayalam |Director | |- |2019 |''[[Luca (2019 film)|Luca]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |title=Luca, a marriage of contrasts |url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2019/jun/26/luca-a-marriage-of-contrasts-12558.html |access-date=2022-12-14 |website=[[Cinema Express]] |date=26 June 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan, Aparna Balamurali headline Arun Bose's next |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2021/dec/07/unni-mukundan-aparna-balamurali-headline-arun-boses-next-37577.html |access-date=2022-12-13 |website=www.indulgexpress.com |date=7 December 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Daily |first=Keralakaumudi |title='Mindiyum Paranjum'; Arun Bose with new film after Luca, Unni Mukundan and Aparna Balamurali in lead roles |url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=869601&u=mindiyum-paranjum-arun-bose-with-new-film-after-luca-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-lead-roles-869601 |access-date=2022-12-14 |website=Keralakaumudi Daily |language=en}}</ref> |- |2018 |''Alaiyin Thisai'' |[[Tamil language|Tamil]] |Director, Writer, Cinematographer |<ref>{{Cite news |last=Anand |first=Shilpa Nair |date=2019-11-22 |title=Luca director Arun Bose loved the freedom that came with making 'Alayin Thisai' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/luca-director-arun-bose-loved-the-freedom-that-came-with-making-alayin-thisai/article30050230.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> |- |2012 |''Pedana Kalamkari''<ref>{{Cite web |title=Arun Bose |url=https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |access-date=2022-12-13 |website=Skimstone Arts |language=en |archive-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213180638/https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Documentary Screening - Pedana Kalamkari |url=https://teresas.ac.in/event/pedanakalamkari/ |access-date=2022-12-13 |website=St.Teresa’s College (Autonomous) |language=en-US}}</ref> |English, [[Telugu language|Telugu]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film |- |2010 |''My Paper Boat''<ref>{{Cite web |title=Mangalore Today |url=https://www.mangaloretoday.com/mainnewsprint/Kerala-filmmaker-s-take-on-climate-change-a-hit-at-Copenhagen.html |access-date=2022-12-14 |website=www.mangaloretoday.com}}</ref> |[[Silent film|Silent]] |All |Documentary film; * Screened at the [[2009 United Nations Climate Change Conference]]<ref>{{Cite web |title=Chennai to Copenhagen |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2009/dec/05/chennai-to-copenhagen-110146.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=15 May 2012 }}</ref> |- |2007 |''The Story of Mudugar''<ref>{{Cite web |url=http://teff.in/downloadocs/TEFF%20BOOK%202015%20RGNIYD%201.pdf|website=tiNai Ecofilm Festival-Rajiv Gandhi National Institute of Youth Development (TEFF- RGNIYD)|title= Guide Booklet}}</ref> |[[English language|English]], [[Malayalam]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film<ref>{{Cite journal |last=Alex |first=Rayson K. |date=January 2013 |title=74.2 Mudugar video documentaries, The Story of Mudugar, Part 2 of 2 |url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/244174 |language=}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Alex |first1=Rayson K. |url=https://books.google.com/books?id=1swxBwAAQBAJ&q=%22The+Story+of+Mudugar%22aruna&pg=PA28 |title=Culture and Media: Ecocritical Explorations |last2=Deborah |first2=S. Susan |last3=P.S |first3=Sachindev |date=2014-06-19 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6190-8 |language=en}}</ref> |} ==তথ্যৰ উৎস == {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ == *{{IMDb name|8734870}} *{{YouTube |id=gasMl5DdhkA|title=My Paper Boat}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bose, Arun}} mqo39csdapo001gwfcmesejygt5v5iw 623410 623409 2026-08-05T07:12:19Z নৰুনা বৰুৱা 44897 added [[Category:কেৰালাৰ ব্যক্তি]] using [[WP:HC|HotCat]] 623410 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian filmmaker}} {{Infobox person | name = অৰুণ বোস | image = Arun Bose - Film Maker.jpg | birth_date = {{Birth date and age|1982|12|21|df=yes}} | birth_place = [[Muvattupuzha]], [[Ernakulam district|Ernakulam]], [[Kerala]], India | alma_mater = {{Unbulleted_list|St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad|[[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]}} | occupation = {{hlist|[[Film director]]|[[Screenwriter]]|[[Film editor]]}} | years_active = ২০০৭–বৰ্তমান | spouse = {{Marriage|Minu Sadasivan|2019}} | children = কৃতি প্ৰকৃতি | parents = | relatives = }} '''অৰুণ বোস ({{lang-en|Arun Bose}})'' (জন্ম: ২১ ডিচেম্বৰ ১৯৮২) এজন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, চিত্ৰনাট্যকাৰ, চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক <ref>{{Cite web |title=Arun Bose: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Arun-Bose |access-date=2022-12-14 |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> আৰু প্ৰযোজক। তেওঁ মূলতঃ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=Malayalam Film Luca review: Competently made, haunting mystery |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2019/jun/29/malayalam-film-luca-review-competently-made-haunting-mystery-1996834.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=29 June 2019 }}</ref> ২০১৯ চনত ট'ভিনো থমাছ আৰু আহানা কৃষ্ণ অভিনীত মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''লুকা'' পৰিচালনাৰ জৰিয়তে তেওঁ পৰিচালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> ২০২৬ চনত ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম'' চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ থিক্কুৰিছি চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Thikkurissi Film Awards 2026 Winners Name List |url=https://www.keralatv.in/find-the-winners-of-thikkurissi-film-awards-2026/ |access-date=2026-04-08 |website=Kerala TV |language=en-US}}</ref> অৰুণ ব'ছে ''আলাইয়িন থিছাই'' শীৰ্ষক এক পৰীক্ষামূলক তামিল পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা, চিত্ৰনাট্য ৰচনা, আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণ আৰু পৰিচালনা কৰে।<ref>{{Cite news |title=Director Arun Bose's experimental Tamil film has a haunting quality - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/director-arun-boses-experimental-tamil-film-has-a-haunting-quality/articleshow/72141912.cms |access-date=2022-12-14 |website=The Times of India |date=20 November 2019 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ARUN BOSE |url=https://www.prasadacademy.com/staff-members/arun-bose/ |access-date=2022-12-14 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> তেওঁৰ দ্বিতীয়খন মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম''<ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan -Aparna Balamurali film gets title |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2022/jul/29/unni-aparna-film-gets-title-2481676.html |access-date=2022-12-13 |website=The New Indian Express|date=29 July 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |title=വിഷയം 'ആണും പെണ്ണും' തന്നെ, ലൂക്കയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്; മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകൻ |url=https://www.samakalikamalayalam.com/chalachithram-film/2022/aug/03/director-arun-bose-about-his-movie-mindiyum-paranjum-155623.html |access-date=2022-12-15 |website=Samakalika Malayalam |date=3 August 2022 |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> প্ৰযোজনা কৰে ছলিম আহমেদে।<ref>{{Cite web |title=Mindiyum Paranjum censored U |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2022/dec/20/mindiyum-paranjum-censored-u-37926.html |access-date=2022-12-21 |website=[[Cinema Express]] |date=20 December 2022 |language=en}}</ref> এই চলচ্চিত্ৰত উন্নি মুকুন্দন <ref>{{Cite web |last=honey |title='മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും', ഉണ്ണി മുകുന്ദൻ ചിത്രത്തിന്റെ ഫസ്റ്റ് ലുക്ക് പുറത്ത് |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/unni-mukundan-starrer-film-mindiyum-pranjum-first-look-out-rfoya5 |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> আৰু অপৰ্ণা বালামুৰলী মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। অৰুণ ব'ছ চেন্নাইস্থিত এল. ভি. প্ৰসাদ কলেজ অৱ মিডিয়া ষ্টাডিজ, মাদ্ৰাছ খ্ৰীষ্টান কলেজ আদি বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ আৰু গণমাধ্যম শিক্ষানুষ্ঠানত অতিথি অধ্যাপক (Visiting Faculty) হিচাপেও কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=L V Prasad College of Media Studies - Top Film College in India |url=https://www.prasadacademy.com/ |access-date=2022-12-12 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন == Arun Bose was born on 21 December 1982 in [[Muvattupuzha]],<ref>{{Cite web |last=m.g |first=Gokul |date=2019-06-10 |title=Right move at the right time |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/100619/right-move-at-the-right-time.html |access-date=2022-12-13 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> Kerala as the son of S. R. C. Bose and Rema Bose. He graduated in [[Computer science|Computer Science]] from St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad and later did a [[Master of Arts]] in [[communication studies]] from [[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]. Arun is married to Minu Sadasivan and now settled at [[Kochi]], [[Kerala]]. During the initial days of his career, he has worked as the program officer of National Folklore Support Centre.<ref>{{Cite journal |first1=Anungla |last1=Aier |first2=Tiatoshi |last2=Jamir |title=Re-interpreting the myth of Longterok |url=https://www.researchgate.net/publication/319837592 |journal=Indian Folklife |date=July 2009 |issue=33 |pages=5–9}}</ref> == ফিল্মগ্ৰাফী == {| class="wikitable sortable" |+ ! Year ! Title ! Language ! Positions ! Notes |- |2025 |''[[Mindiyum Paranjum]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-14 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-27 |title=Mindiyum Paranjum {{!}} മിണ്ടിയും പറഞ്ഞുമിരിക്കാൻ സനലും ലീനയും; പുതിയ ചിത്രവുമായി ലൂക്ക സംവിധായകൻ അരുൺ ബോസ് |url=https://malayalam.news18.com/news/film/movies-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-mindiyum-paranjum-mm-546463.html |access-date=2022-12-14 |website=News18 Malayalam |language=ml}}</ref> * Winner, Best film with a message, 49th Kerala Film Critics Award 2025 * Winner, Best Director, Thikkurissi Film Awards 2025 |- |2024 |''[[Marivillin Gopurangal]]'' |Malayalam |Director | |- |2019 |''[[Luca (2019 film)|Luca]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |title=Luca, a marriage of contrasts |url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2019/jun/26/luca-a-marriage-of-contrasts-12558.html |access-date=2022-12-14 |website=[[Cinema Express]] |date=26 June 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan, Aparna Balamurali headline Arun Bose's next |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2021/dec/07/unni-mukundan-aparna-balamurali-headline-arun-boses-next-37577.html |access-date=2022-12-13 |website=www.indulgexpress.com |date=7 December 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Daily |first=Keralakaumudi |title='Mindiyum Paranjum'; Arun Bose with new film after Luca, Unni Mukundan and Aparna Balamurali in lead roles |url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=869601&u=mindiyum-paranjum-arun-bose-with-new-film-after-luca-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-lead-roles-869601 |access-date=2022-12-14 |website=Keralakaumudi Daily |language=en}}</ref> |- |2018 |''Alaiyin Thisai'' |[[Tamil language|Tamil]] |Director, Writer, Cinematographer |<ref>{{Cite news |last=Anand |first=Shilpa Nair |date=2019-11-22 |title=Luca director Arun Bose loved the freedom that came with making 'Alayin Thisai' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/luca-director-arun-bose-loved-the-freedom-that-came-with-making-alayin-thisai/article30050230.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> |- |2012 |''Pedana Kalamkari''<ref>{{Cite web |title=Arun Bose |url=https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |access-date=2022-12-13 |website=Skimstone Arts |language=en |archive-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213180638/https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Documentary Screening - Pedana Kalamkari |url=https://teresas.ac.in/event/pedanakalamkari/ |access-date=2022-12-13 |website=St.Teresa’s College (Autonomous) |language=en-US}}</ref> |English, [[Telugu language|Telugu]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film |- |2010 |''My Paper Boat''<ref>{{Cite web |title=Mangalore Today |url=https://www.mangaloretoday.com/mainnewsprint/Kerala-filmmaker-s-take-on-climate-change-a-hit-at-Copenhagen.html |access-date=2022-12-14 |website=www.mangaloretoday.com}}</ref> |[[Silent film|Silent]] |All |Documentary film; * Screened at the [[2009 United Nations Climate Change Conference]]<ref>{{Cite web |title=Chennai to Copenhagen |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2009/dec/05/chennai-to-copenhagen-110146.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=15 May 2012 }}</ref> |- |2007 |''The Story of Mudugar''<ref>{{Cite web |url=http://teff.in/downloadocs/TEFF%20BOOK%202015%20RGNIYD%201.pdf|website=tiNai Ecofilm Festival-Rajiv Gandhi National Institute of Youth Development (TEFF- RGNIYD)|title= Guide Booklet}}</ref> |[[English language|English]], [[Malayalam]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film<ref>{{Cite journal |last=Alex |first=Rayson K. |date=January 2013 |title=74.2 Mudugar video documentaries, The Story of Mudugar, Part 2 of 2 |url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/244174 |language=}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Alex |first1=Rayson K. |url=https://books.google.com/books?id=1swxBwAAQBAJ&q=%22The+Story+of+Mudugar%22aruna&pg=PA28 |title=Culture and Media: Ecocritical Explorations |last2=Deborah |first2=S. Susan |last3=P.S |first3=Sachindev |date=2014-06-19 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6190-8 |language=en}}</ref> |} ==তথ্যৰ উৎস == {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ == *{{IMDb name|8734870}} *{{YouTube |id=gasMl5DdhkA|title=My Paper Boat}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bose, Arun}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ ব্যক্তি]] fs0oy8zrzc6bwrdplm7lk8teos5nwku 623411 623410 2026-08-05T07:12:47Z নৰুনা বৰুৱা 44897 added [[Category:চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক]] using [[WP:HC|HotCat]] 623411 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian filmmaker}} {{Infobox person | name = অৰুণ বোস | image = Arun Bose - Film Maker.jpg | birth_date = {{Birth date and age|1982|12|21|df=yes}} | birth_place = [[Muvattupuzha]], [[Ernakulam district|Ernakulam]], [[Kerala]], India | alma_mater = {{Unbulleted_list|St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad|[[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]}} | occupation = {{hlist|[[Film director]]|[[Screenwriter]]|[[Film editor]]}} | years_active = ২০০৭–বৰ্তমান | spouse = {{Marriage|Minu Sadasivan|2019}} | children = কৃতি প্ৰকৃতি | parents = | relatives = }} '''অৰুণ বোস ({{lang-en|Arun Bose}})'' (জন্ম: ২১ ডিচেম্বৰ ১৯৮২) এজন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, চিত্ৰনাট্যকাৰ, চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক <ref>{{Cite web |title=Arun Bose: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Arun-Bose |access-date=2022-12-14 |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> আৰু প্ৰযোজক। তেওঁ মূলতঃ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=Malayalam Film Luca review: Competently made, haunting mystery |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2019/jun/29/malayalam-film-luca-review-competently-made-haunting-mystery-1996834.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=29 June 2019 }}</ref> ২০১৯ চনত ট'ভিনো থমাছ আৰু আহানা কৃষ্ণ অভিনীত মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''লুকা'' পৰিচালনাৰ জৰিয়তে তেওঁ পৰিচালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> ২০২৬ চনত ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম'' চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ থিক্কুৰিছি চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Thikkurissi Film Awards 2026 Winners Name List |url=https://www.keralatv.in/find-the-winners-of-thikkurissi-film-awards-2026/ |access-date=2026-04-08 |website=Kerala TV |language=en-US}}</ref> অৰুণ ব'ছে ''আলাইয়িন থিছাই'' শীৰ্ষক এক পৰীক্ষামূলক তামিল পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা, চিত্ৰনাট্য ৰচনা, আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণ আৰু পৰিচালনা কৰে।<ref>{{Cite news |title=Director Arun Bose's experimental Tamil film has a haunting quality - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/director-arun-boses-experimental-tamil-film-has-a-haunting-quality/articleshow/72141912.cms |access-date=2022-12-14 |website=The Times of India |date=20 November 2019 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ARUN BOSE |url=https://www.prasadacademy.com/staff-members/arun-bose/ |access-date=2022-12-14 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> তেওঁৰ দ্বিতীয়খন মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম''<ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan -Aparna Balamurali film gets title |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2022/jul/29/unni-aparna-film-gets-title-2481676.html |access-date=2022-12-13 |website=The New Indian Express|date=29 July 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |title=വിഷയം 'ആണും പെണ്ണും' തന്നെ, ലൂക്കയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്; മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകൻ |url=https://www.samakalikamalayalam.com/chalachithram-film/2022/aug/03/director-arun-bose-about-his-movie-mindiyum-paranjum-155623.html |access-date=2022-12-15 |website=Samakalika Malayalam |date=3 August 2022 |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> প্ৰযোজনা কৰে ছলিম আহমেদে।<ref>{{Cite web |title=Mindiyum Paranjum censored U |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2022/dec/20/mindiyum-paranjum-censored-u-37926.html |access-date=2022-12-21 |website=[[Cinema Express]] |date=20 December 2022 |language=en}}</ref> এই চলচ্চিত্ৰত উন্নি মুকুন্দন <ref>{{Cite web |last=honey |title='മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും', ഉണ്ണി മുകുന്ദൻ ചിത്രത്തിന്റെ ഫസ്റ്റ് ലുക്ക് പുറത്ത് |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/unni-mukundan-starrer-film-mindiyum-pranjum-first-look-out-rfoya5 |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> আৰু অপৰ্ণা বালামুৰলী মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। অৰুণ ব'ছ চেন্নাইস্থিত এল. ভি. প্ৰসাদ কলেজ অৱ মিডিয়া ষ্টাডিজ, মাদ্ৰাছ খ্ৰীষ্টান কলেজ আদি বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ আৰু গণমাধ্যম শিক্ষানুষ্ঠানত অতিথি অধ্যাপক (Visiting Faculty) হিচাপেও কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=L V Prasad College of Media Studies - Top Film College in India |url=https://www.prasadacademy.com/ |access-date=2022-12-12 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন == Arun Bose was born on 21 December 1982 in [[Muvattupuzha]],<ref>{{Cite web |last=m.g |first=Gokul |date=2019-06-10 |title=Right move at the right time |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/100619/right-move-at-the-right-time.html |access-date=2022-12-13 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> Kerala as the son of S. R. C. Bose and Rema Bose. He graduated in [[Computer science|Computer Science]] from St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad and later did a [[Master of Arts]] in [[communication studies]] from [[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]. Arun is married to Minu Sadasivan and now settled at [[Kochi]], [[Kerala]]. During the initial days of his career, he has worked as the program officer of National Folklore Support Centre.<ref>{{Cite journal |first1=Anungla |last1=Aier |first2=Tiatoshi |last2=Jamir |title=Re-interpreting the myth of Longterok |url=https://www.researchgate.net/publication/319837592 |journal=Indian Folklife |date=July 2009 |issue=33 |pages=5–9}}</ref> == ফিল্মগ্ৰাফী == {| class="wikitable sortable" |+ ! Year ! Title ! Language ! Positions ! Notes |- |2025 |''[[Mindiyum Paranjum]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-14 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-27 |title=Mindiyum Paranjum {{!}} മിണ്ടിയും പറഞ്ഞുമിരിക്കാൻ സനലും ലീനയും; പുതിയ ചിത്രവുമായി ലൂക്ക സംവിധായകൻ അരുൺ ബോസ് |url=https://malayalam.news18.com/news/film/movies-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-mindiyum-paranjum-mm-546463.html |access-date=2022-12-14 |website=News18 Malayalam |language=ml}}</ref> * Winner, Best film with a message, 49th Kerala Film Critics Award 2025 * Winner, Best Director, Thikkurissi Film Awards 2025 |- |2024 |''[[Marivillin Gopurangal]]'' |Malayalam |Director | |- |2019 |''[[Luca (2019 film)|Luca]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |title=Luca, a marriage of contrasts |url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2019/jun/26/luca-a-marriage-of-contrasts-12558.html |access-date=2022-12-14 |website=[[Cinema Express]] |date=26 June 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan, Aparna Balamurali headline Arun Bose's next |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2021/dec/07/unni-mukundan-aparna-balamurali-headline-arun-boses-next-37577.html |access-date=2022-12-13 |website=www.indulgexpress.com |date=7 December 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Daily |first=Keralakaumudi |title='Mindiyum Paranjum'; Arun Bose with new film after Luca, Unni Mukundan and Aparna Balamurali in lead roles |url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=869601&u=mindiyum-paranjum-arun-bose-with-new-film-after-luca-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-lead-roles-869601 |access-date=2022-12-14 |website=Keralakaumudi Daily |language=en}}</ref> |- |2018 |''Alaiyin Thisai'' |[[Tamil language|Tamil]] |Director, Writer, Cinematographer |<ref>{{Cite news |last=Anand |first=Shilpa Nair |date=2019-11-22 |title=Luca director Arun Bose loved the freedom that came with making 'Alayin Thisai' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/luca-director-arun-bose-loved-the-freedom-that-came-with-making-alayin-thisai/article30050230.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> |- |2012 |''Pedana Kalamkari''<ref>{{Cite web |title=Arun Bose |url=https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |access-date=2022-12-13 |website=Skimstone Arts |language=en |archive-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213180638/https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Documentary Screening - Pedana Kalamkari |url=https://teresas.ac.in/event/pedanakalamkari/ |access-date=2022-12-13 |website=St.Teresa’s College (Autonomous) |language=en-US}}</ref> |English, [[Telugu language|Telugu]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film |- |2010 |''My Paper Boat''<ref>{{Cite web |title=Mangalore Today |url=https://www.mangaloretoday.com/mainnewsprint/Kerala-filmmaker-s-take-on-climate-change-a-hit-at-Copenhagen.html |access-date=2022-12-14 |website=www.mangaloretoday.com}}</ref> |[[Silent film|Silent]] |All |Documentary film; * Screened at the [[2009 United Nations Climate Change Conference]]<ref>{{Cite web |title=Chennai to Copenhagen |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2009/dec/05/chennai-to-copenhagen-110146.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=15 May 2012 }}</ref> |- |2007 |''The Story of Mudugar''<ref>{{Cite web |url=http://teff.in/downloadocs/TEFF%20BOOK%202015%20RGNIYD%201.pdf|website=tiNai Ecofilm Festival-Rajiv Gandhi National Institute of Youth Development (TEFF- RGNIYD)|title= Guide Booklet}}</ref> |[[English language|English]], [[Malayalam]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film<ref>{{Cite journal |last=Alex |first=Rayson K. |date=January 2013 |title=74.2 Mudugar video documentaries, The Story of Mudugar, Part 2 of 2 |url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/244174 |language=}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Alex |first1=Rayson K. |url=https://books.google.com/books?id=1swxBwAAQBAJ&q=%22The+Story+of+Mudugar%22aruna&pg=PA28 |title=Culture and Media: Ecocritical Explorations |last2=Deborah |first2=S. Susan |last3=P.S |first3=Sachindev |date=2014-06-19 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6190-8 |language=en}}</ref> |} ==তথ্যৰ উৎস == {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ == *{{IMDb name|8734870}} *{{YouTube |id=gasMl5DdhkA|title=My Paper Boat}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bose, Arun}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক]] 480624a6e1azz25b3a925zxfqkxs9gt 623412 623411 2026-08-05T07:13:14Z নৰুনা বৰুৱা 44897 added [[Category:চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক]] using [[WP:HC|HotCat]] 623412 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian filmmaker}} {{Infobox person | name = অৰুণ বোস | image = Arun Bose - Film Maker.jpg | birth_date = {{Birth date and age|1982|12|21|df=yes}} | birth_place = [[Muvattupuzha]], [[Ernakulam district|Ernakulam]], [[Kerala]], India | alma_mater = {{Unbulleted_list|St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad|[[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]}} | occupation = {{hlist|[[Film director]]|[[Screenwriter]]|[[Film editor]]}} | years_active = ২০০৭–বৰ্তমান | spouse = {{Marriage|Minu Sadasivan|2019}} | children = কৃতি প্ৰকৃতি | parents = | relatives = }} '''অৰুণ বোস ({{lang-en|Arun Bose}})'' (জন্ম: ২১ ডিচেম্বৰ ১৯৮২) এজন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, চিত্ৰনাট্যকাৰ, চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক <ref>{{Cite web |title=Arun Bose: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Arun-Bose |access-date=2022-12-14 |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> আৰু প্ৰযোজক। তেওঁ মূলতঃ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=Malayalam Film Luca review: Competently made, haunting mystery |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2019/jun/29/malayalam-film-luca-review-competently-made-haunting-mystery-1996834.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=29 June 2019 }}</ref> ২০১৯ চনত ট'ভিনো থমাছ আৰু আহানা কৃষ্ণ অভিনীত মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''লুকা'' পৰিচালনাৰ জৰিয়তে তেওঁ পৰিচালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> ২০২৬ চনত ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম'' চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ থিক্কুৰিছি চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Thikkurissi Film Awards 2026 Winners Name List |url=https://www.keralatv.in/find-the-winners-of-thikkurissi-film-awards-2026/ |access-date=2026-04-08 |website=Kerala TV |language=en-US}}</ref> অৰুণ ব'ছে ''আলাইয়িন থিছাই'' শীৰ্ষক এক পৰীক্ষামূলক তামিল পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা, চিত্ৰনাট্য ৰচনা, আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণ আৰু পৰিচালনা কৰে।<ref>{{Cite news |title=Director Arun Bose's experimental Tamil film has a haunting quality - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/director-arun-boses-experimental-tamil-film-has-a-haunting-quality/articleshow/72141912.cms |access-date=2022-12-14 |website=The Times of India |date=20 November 2019 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ARUN BOSE |url=https://www.prasadacademy.com/staff-members/arun-bose/ |access-date=2022-12-14 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> তেওঁৰ দ্বিতীয়খন মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম''<ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan -Aparna Balamurali film gets title |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2022/jul/29/unni-aparna-film-gets-title-2481676.html |access-date=2022-12-13 |website=The New Indian Express|date=29 July 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |title=വിഷയം 'ആണും പെണ്ണും' തന്നെ, ലൂക്കയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്; മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകൻ |url=https://www.samakalikamalayalam.com/chalachithram-film/2022/aug/03/director-arun-bose-about-his-movie-mindiyum-paranjum-155623.html |access-date=2022-12-15 |website=Samakalika Malayalam |date=3 August 2022 |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> প্ৰযোজনা কৰে ছলিম আহমেদে।<ref>{{Cite web |title=Mindiyum Paranjum censored U |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2022/dec/20/mindiyum-paranjum-censored-u-37926.html |access-date=2022-12-21 |website=[[Cinema Express]] |date=20 December 2022 |language=en}}</ref> এই চলচ্চিত্ৰত উন্নি মুকুন্দন <ref>{{Cite web |last=honey |title='മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും', ഉണ്ണി മുകുന്ദൻ ചിത്രത്തിന്റെ ഫസ്റ്റ് ലുക്ക് പുറത്ത് |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/unni-mukundan-starrer-film-mindiyum-pranjum-first-look-out-rfoya5 |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> আৰু অপৰ্ণা বালামুৰলী মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। অৰুণ ব'ছ চেন্নাইস্থিত এল. ভি. প্ৰসাদ কলেজ অৱ মিডিয়া ষ্টাডিজ, মাদ্ৰাছ খ্ৰীষ্টান কলেজ আদি বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ আৰু গণমাধ্যম শিক্ষানুষ্ঠানত অতিথি অধ্যাপক (Visiting Faculty) হিচাপেও কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=L V Prasad College of Media Studies - Top Film College in India |url=https://www.prasadacademy.com/ |access-date=2022-12-12 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন == Arun Bose was born on 21 December 1982 in [[Muvattupuzha]],<ref>{{Cite web |last=m.g |first=Gokul |date=2019-06-10 |title=Right move at the right time |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/100619/right-move-at-the-right-time.html |access-date=2022-12-13 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> Kerala as the son of S. R. C. Bose and Rema Bose. He graduated in [[Computer science|Computer Science]] from St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad and later did a [[Master of Arts]] in [[communication studies]] from [[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]. Arun is married to Minu Sadasivan and now settled at [[Kochi]], [[Kerala]]. During the initial days of his career, he has worked as the program officer of National Folklore Support Centre.<ref>{{Cite journal |first1=Anungla |last1=Aier |first2=Tiatoshi |last2=Jamir |title=Re-interpreting the myth of Longterok |url=https://www.researchgate.net/publication/319837592 |journal=Indian Folklife |date=July 2009 |issue=33 |pages=5–9}}</ref> == ফিল্মগ্ৰাফী == {| class="wikitable sortable" |+ ! Year ! Title ! Language ! Positions ! Notes |- |2025 |''[[Mindiyum Paranjum]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-14 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-27 |title=Mindiyum Paranjum {{!}} മിണ്ടിയും പറഞ്ഞുമിരിക്കാൻ സനലും ലീനയും; പുതിയ ചിത്രവുമായി ലൂക്ക സംവിധായകൻ അരുൺ ബോസ് |url=https://malayalam.news18.com/news/film/movies-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-mindiyum-paranjum-mm-546463.html |access-date=2022-12-14 |website=News18 Malayalam |language=ml}}</ref> * Winner, Best film with a message, 49th Kerala Film Critics Award 2025 * Winner, Best Director, Thikkurissi Film Awards 2025 |- |2024 |''[[Marivillin Gopurangal]]'' |Malayalam |Director | |- |2019 |''[[Luca (2019 film)|Luca]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |title=Luca, a marriage of contrasts |url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2019/jun/26/luca-a-marriage-of-contrasts-12558.html |access-date=2022-12-14 |website=[[Cinema Express]] |date=26 June 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan, Aparna Balamurali headline Arun Bose's next |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2021/dec/07/unni-mukundan-aparna-balamurali-headline-arun-boses-next-37577.html |access-date=2022-12-13 |website=www.indulgexpress.com |date=7 December 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Daily |first=Keralakaumudi |title='Mindiyum Paranjum'; Arun Bose with new film after Luca, Unni Mukundan and Aparna Balamurali in lead roles |url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=869601&u=mindiyum-paranjum-arun-bose-with-new-film-after-luca-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-lead-roles-869601 |access-date=2022-12-14 |website=Keralakaumudi Daily |language=en}}</ref> |- |2018 |''Alaiyin Thisai'' |[[Tamil language|Tamil]] |Director, Writer, Cinematographer |<ref>{{Cite news |last=Anand |first=Shilpa Nair |date=2019-11-22 |title=Luca director Arun Bose loved the freedom that came with making 'Alayin Thisai' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/luca-director-arun-bose-loved-the-freedom-that-came-with-making-alayin-thisai/article30050230.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> |- |2012 |''Pedana Kalamkari''<ref>{{Cite web |title=Arun Bose |url=https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |access-date=2022-12-13 |website=Skimstone Arts |language=en |archive-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213180638/https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Documentary Screening - Pedana Kalamkari |url=https://teresas.ac.in/event/pedanakalamkari/ |access-date=2022-12-13 |website=St.Teresa’s College (Autonomous) |language=en-US}}</ref> |English, [[Telugu language|Telugu]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film |- |2010 |''My Paper Boat''<ref>{{Cite web |title=Mangalore Today |url=https://www.mangaloretoday.com/mainnewsprint/Kerala-filmmaker-s-take-on-climate-change-a-hit-at-Copenhagen.html |access-date=2022-12-14 |website=www.mangaloretoday.com}}</ref> |[[Silent film|Silent]] |All |Documentary film; * Screened at the [[2009 United Nations Climate Change Conference]]<ref>{{Cite web |title=Chennai to Copenhagen |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2009/dec/05/chennai-to-copenhagen-110146.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=15 May 2012 }}</ref> |- |2007 |''The Story of Mudugar''<ref>{{Cite web |url=http://teff.in/downloadocs/TEFF%20BOOK%202015%20RGNIYD%201.pdf|website=tiNai Ecofilm Festival-Rajiv Gandhi National Institute of Youth Development (TEFF- RGNIYD)|title= Guide Booklet}}</ref> |[[English language|English]], [[Malayalam]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film<ref>{{Cite journal |last=Alex |first=Rayson K. |date=January 2013 |title=74.2 Mudugar video documentaries, The Story of Mudugar, Part 2 of 2 |url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/244174 |language=}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Alex |first1=Rayson K. |url=https://books.google.com/books?id=1swxBwAAQBAJ&q=%22The+Story+of+Mudugar%22aruna&pg=PA28 |title=Culture and Media: Ecocritical Explorations |last2=Deborah |first2=S. Susan |last3=P.S |first3=Sachindev |date=2014-06-19 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6190-8 |language=en}}</ref> |} ==তথ্যৰ উৎস == {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ == *{{IMDb name|8734870}} *{{YouTube |id=gasMl5DdhkA|title=My Paper Boat}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bose, Arun}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক]] p63c0s9z4tywtqhhqvs7ckqzefd20px 623413 623412 2026-08-05T07:13:39Z নৰুনা বৰুৱা 44897 added [[Category:চিত্ৰনাট্য লেখক]] using [[WP:HC|HotCat]] 623413 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian filmmaker}} {{Infobox person | name = অৰুণ বোস | image = Arun Bose - Film Maker.jpg | birth_date = {{Birth date and age|1982|12|21|df=yes}} | birth_place = [[Muvattupuzha]], [[Ernakulam district|Ernakulam]], [[Kerala]], India | alma_mater = {{Unbulleted_list|St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad|[[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]}} | occupation = {{hlist|[[Film director]]|[[Screenwriter]]|[[Film editor]]}} | years_active = ২০০৭–বৰ্তমান | spouse = {{Marriage|Minu Sadasivan|2019}} | children = কৃতি প্ৰকৃতি | parents = | relatives = }} '''অৰুণ বোস ({{lang-en|Arun Bose}})'' (জন্ম: ২১ ডিচেম্বৰ ১৯৮২) এজন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, চিত্ৰনাট্যকাৰ, চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক <ref>{{Cite web |title=Arun Bose: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Arun-Bose |access-date=2022-12-14 |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> আৰু প্ৰযোজক। তেওঁ মূলতঃ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=Malayalam Film Luca review: Competently made, haunting mystery |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2019/jun/29/malayalam-film-luca-review-competently-made-haunting-mystery-1996834.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=29 June 2019 }}</ref> ২০১৯ চনত ট'ভিনো থমাছ আৰু আহানা কৃষ্ণ অভিনীত মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''লুকা'' পৰিচালনাৰ জৰিয়তে তেওঁ পৰিচালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> ২০২৬ চনত ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম'' চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ থিক্কুৰিছি চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Thikkurissi Film Awards 2026 Winners Name List |url=https://www.keralatv.in/find-the-winners-of-thikkurissi-film-awards-2026/ |access-date=2026-04-08 |website=Kerala TV |language=en-US}}</ref> অৰুণ ব'ছে ''আলাইয়িন থিছাই'' শীৰ্ষক এক পৰীক্ষামূলক তামিল পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা, চিত্ৰনাট্য ৰচনা, আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণ আৰু পৰিচালনা কৰে।<ref>{{Cite news |title=Director Arun Bose's experimental Tamil film has a haunting quality - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/director-arun-boses-experimental-tamil-film-has-a-haunting-quality/articleshow/72141912.cms |access-date=2022-12-14 |website=The Times of India |date=20 November 2019 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ARUN BOSE |url=https://www.prasadacademy.com/staff-members/arun-bose/ |access-date=2022-12-14 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> তেওঁৰ দ্বিতীয়খন মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম''<ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan -Aparna Balamurali film gets title |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2022/jul/29/unni-aparna-film-gets-title-2481676.html |access-date=2022-12-13 |website=The New Indian Express|date=29 July 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |title=വിഷയം 'ആണും പെണ്ണും' തന്നെ, ലൂക്കയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്; മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകൻ |url=https://www.samakalikamalayalam.com/chalachithram-film/2022/aug/03/director-arun-bose-about-his-movie-mindiyum-paranjum-155623.html |access-date=2022-12-15 |website=Samakalika Malayalam |date=3 August 2022 |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> প্ৰযোজনা কৰে ছলিম আহমেদে।<ref>{{Cite web |title=Mindiyum Paranjum censored U |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2022/dec/20/mindiyum-paranjum-censored-u-37926.html |access-date=2022-12-21 |website=[[Cinema Express]] |date=20 December 2022 |language=en}}</ref> এই চলচ্চিত্ৰত উন্নি মুকুন্দন <ref>{{Cite web |last=honey |title='മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും', ഉണ്ണി മുകുന്ദൻ ചിത്രത്തിന്റെ ഫസ്റ്റ് ലുക്ക് പുറത്ത് |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/unni-mukundan-starrer-film-mindiyum-pranjum-first-look-out-rfoya5 |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> আৰু অপৰ্ণা বালামুৰলী মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। অৰুণ ব'ছ চেন্নাইস্থিত এল. ভি. প্ৰসাদ কলেজ অৱ মিডিয়া ষ্টাডিজ, মাদ্ৰাছ খ্ৰীষ্টান কলেজ আদি বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ আৰু গণমাধ্যম শিক্ষানুষ্ঠানত অতিথি অধ্যাপক (Visiting Faculty) হিচাপেও কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=L V Prasad College of Media Studies - Top Film College in India |url=https://www.prasadacademy.com/ |access-date=2022-12-12 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন == Arun Bose was born on 21 December 1982 in [[Muvattupuzha]],<ref>{{Cite web |last=m.g |first=Gokul |date=2019-06-10 |title=Right move at the right time |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/100619/right-move-at-the-right-time.html |access-date=2022-12-13 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> Kerala as the son of S. R. C. Bose and Rema Bose. He graduated in [[Computer science|Computer Science]] from St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad and later did a [[Master of Arts]] in [[communication studies]] from [[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]. Arun is married to Minu Sadasivan and now settled at [[Kochi]], [[Kerala]]. During the initial days of his career, he has worked as the program officer of National Folklore Support Centre.<ref>{{Cite journal |first1=Anungla |last1=Aier |first2=Tiatoshi |last2=Jamir |title=Re-interpreting the myth of Longterok |url=https://www.researchgate.net/publication/319837592 |journal=Indian Folklife |date=July 2009 |issue=33 |pages=5–9}}</ref> == ফিল্মগ্ৰাফী == {| class="wikitable sortable" |+ ! Year ! Title ! Language ! Positions ! Notes |- |2025 |''[[Mindiyum Paranjum]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-14 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-27 |title=Mindiyum Paranjum {{!}} മിണ്ടിയും പറഞ്ഞുമിരിക്കാൻ സനലും ലീനയും; പുതിയ ചിത്രവുമായി ലൂക്ക സംവിധായകൻ അരുൺ ബോസ് |url=https://malayalam.news18.com/news/film/movies-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-mindiyum-paranjum-mm-546463.html |access-date=2022-12-14 |website=News18 Malayalam |language=ml}}</ref> * Winner, Best film with a message, 49th Kerala Film Critics Award 2025 * Winner, Best Director, Thikkurissi Film Awards 2025 |- |2024 |''[[Marivillin Gopurangal]]'' |Malayalam |Director | |- |2019 |''[[Luca (2019 film)|Luca]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |title=Luca, a marriage of contrasts |url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2019/jun/26/luca-a-marriage-of-contrasts-12558.html |access-date=2022-12-14 |website=[[Cinema Express]] |date=26 June 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan, Aparna Balamurali headline Arun Bose's next |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2021/dec/07/unni-mukundan-aparna-balamurali-headline-arun-boses-next-37577.html |access-date=2022-12-13 |website=www.indulgexpress.com |date=7 December 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Daily |first=Keralakaumudi |title='Mindiyum Paranjum'; Arun Bose with new film after Luca, Unni Mukundan and Aparna Balamurali in lead roles |url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=869601&u=mindiyum-paranjum-arun-bose-with-new-film-after-luca-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-lead-roles-869601 |access-date=2022-12-14 |website=Keralakaumudi Daily |language=en}}</ref> |- |2018 |''Alaiyin Thisai'' |[[Tamil language|Tamil]] |Director, Writer, Cinematographer |<ref>{{Cite news |last=Anand |first=Shilpa Nair |date=2019-11-22 |title=Luca director Arun Bose loved the freedom that came with making 'Alayin Thisai' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/luca-director-arun-bose-loved-the-freedom-that-came-with-making-alayin-thisai/article30050230.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> |- |2012 |''Pedana Kalamkari''<ref>{{Cite web |title=Arun Bose |url=https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |access-date=2022-12-13 |website=Skimstone Arts |language=en |archive-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213180638/https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Documentary Screening - Pedana Kalamkari |url=https://teresas.ac.in/event/pedanakalamkari/ |access-date=2022-12-13 |website=St.Teresa’s College (Autonomous) |language=en-US}}</ref> |English, [[Telugu language|Telugu]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film |- |2010 |''My Paper Boat''<ref>{{Cite web |title=Mangalore Today |url=https://www.mangaloretoday.com/mainnewsprint/Kerala-filmmaker-s-take-on-climate-change-a-hit-at-Copenhagen.html |access-date=2022-12-14 |website=www.mangaloretoday.com}}</ref> |[[Silent film|Silent]] |All |Documentary film; * Screened at the [[2009 United Nations Climate Change Conference]]<ref>{{Cite web |title=Chennai to Copenhagen |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2009/dec/05/chennai-to-copenhagen-110146.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=15 May 2012 }}</ref> |- |2007 |''The Story of Mudugar''<ref>{{Cite web |url=http://teff.in/downloadocs/TEFF%20BOOK%202015%20RGNIYD%201.pdf|website=tiNai Ecofilm Festival-Rajiv Gandhi National Institute of Youth Development (TEFF- RGNIYD)|title= Guide Booklet}}</ref> |[[English language|English]], [[Malayalam]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film<ref>{{Cite journal |last=Alex |first=Rayson K. |date=January 2013 |title=74.2 Mudugar video documentaries, The Story of Mudugar, Part 2 of 2 |url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/244174 |language=}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Alex |first1=Rayson K. |url=https://books.google.com/books?id=1swxBwAAQBAJ&q=%22The+Story+of+Mudugar%22aruna&pg=PA28 |title=Culture and Media: Ecocritical Explorations |last2=Deborah |first2=S. Susan |last3=P.S |first3=Sachindev |date=2014-06-19 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6190-8 |language=en}}</ref> |} ==তথ্যৰ উৎস == {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ == *{{IMDb name|8734870}} *{{YouTube |id=gasMl5DdhkA|title=My Paper Boat}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bose, Arun}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক]] [[শ্ৰেণী:চিত্ৰনাট্য লেখক]] 8fke1ysrresmc4fc4cu4n1ad1fpoqup 623414 623413 2026-08-05T07:35:10Z নৰুনা বৰুৱা 44897 623414 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian filmmaker}} {{Infobox person | name = অৰুণ বোস | image = Arun Bose - Film Maker.jpg | birth_date = {{Birth date and age|1982|12|21|df=yes}} | birth_place =মুভাট্টুপুজা ,এৰ্নাকুলাম , [[কেৰালা]], ভাৰত | alma_mater = {{Unbulleted_list|St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad|[[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]}} | occupation = {{hlist|চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক|চিত্ৰনাট্যকাৰ|চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক}} | years_active = ২০০৭–বৰ্তমান | spouse = {{Marriage|Minu Sadasivan|2019}} | children = কৃতি প্ৰকৃতি | parents = | relatives = }} '''অৰুণ বোস ({{lang-en|Arun Bose}})'' (জন্ম: ২১ ডিচেম্বৰ ১৯৮২) এজন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, চিত্ৰনাট্যকাৰ, চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক <ref>{{Cite web |title=Arun Bose: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Arun-Bose |access-date=2022-12-14 |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> আৰু প্ৰযোজক। তেওঁ মূলতঃ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=Malayalam Film Luca review: Competently made, haunting mystery |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2019/jun/29/malayalam-film-luca-review-competently-made-haunting-mystery-1996834.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=29 June 2019 }}</ref> ২০১৯ চনত ট'ভিনো থমাছ আৰু আহানা কৃষ্ণ অভিনীত মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''লুকা'' পৰিচালনাৰ জৰিয়তে তেওঁ পৰিচালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> ২০২৬ চনত ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম'' চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ থিক্কুৰিছি চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Thikkurissi Film Awards 2026 Winners Name List |url=https://www.keralatv.in/find-the-winners-of-thikkurissi-film-awards-2026/ |access-date=2026-04-08 |website=Kerala TV |language=en-US}}</ref> অৰুণ ব'ছে ''আলাইয়িন থিছাই'' শীৰ্ষক এক পৰীক্ষামূলক তামিল পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা, চিত্ৰনাট্য ৰচনা, আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণ আৰু পৰিচালনা কৰে।<ref>{{Cite news |title=Director Arun Bose's experimental Tamil film has a haunting quality - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/director-arun-boses-experimental-tamil-film-has-a-haunting-quality/articleshow/72141912.cms |access-date=2022-12-14 |website=The Times of India |date=20 November 2019 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ARUN BOSE |url=https://www.prasadacademy.com/staff-members/arun-bose/ |access-date=2022-12-14 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> তেওঁৰ দ্বিতীয়খন মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম''<ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan -Aparna Balamurali film gets title |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2022/jul/29/unni-aparna-film-gets-title-2481676.html |access-date=2022-12-13 |website=The New Indian Express|date=29 July 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |title=വിഷയം 'ആണും പെണ്ണും' തന്നെ, ലൂക്കയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്; മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകൻ |url=https://www.samakalikamalayalam.com/chalachithram-film/2022/aug/03/director-arun-bose-about-his-movie-mindiyum-paranjum-155623.html |access-date=2022-12-15 |website=Samakalika Malayalam |date=3 August 2022 |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> প্ৰযোজনা কৰে ছলিম আহমেদে।<ref>{{Cite web |title=Mindiyum Paranjum censored U |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2022/dec/20/mindiyum-paranjum-censored-u-37926.html |access-date=2022-12-21 |website=[[Cinema Express]] |date=20 December 2022 |language=en}}</ref> এই চলচ্চিত্ৰত উন্নি মুকুন্দন <ref>{{Cite web |last=honey |title='മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും', ഉണ്ണി മുകുന്ദൻ ചിത്രത്തിന്റെ ഫസ്റ്റ് ലുക്ക് പുറത്ത് |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/unni-mukundan-starrer-film-mindiyum-pranjum-first-look-out-rfoya5 |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> আৰু অপৰ্ণা বালামুৰলী মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। অৰুণ ব'ছ চেন্নাইস্থিত এল. ভি. প্ৰসাদ কলেজ অৱ মিডিয়া ষ্টাডিজ, মাদ্ৰাছ খ্ৰীষ্টান কলেজ আদি বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ আৰু গণমাধ্যম শিক্ষানুষ্ঠানত অতিথি অধ্যাপক (Visiting Faculty) হিচাপেও কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=L V Prasad College of Media Studies - Top Film College in India |url=https://www.prasadacademy.com/ |access-date=2022-12-12 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন == Arun Bose was born on 21 December 1982 in [[Muvattupuzha]],<ref>{{Cite web |last=m.g |first=Gokul |date=2019-06-10 |title=Right move at the right time |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/100619/right-move-at-the-right-time.html |access-date=2022-12-13 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> Kerala as the son of S. R. C. Bose and Rema Bose. He graduated in [[Computer science|Computer Science]] from St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad and later did a [[Master of Arts]] in [[communication studies]] from [[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]. Arun is married to Minu Sadasivan and now settled at [[Kochi]], [[Kerala]]. During the initial days of his career, he has worked as the program officer of National Folklore Support Centre.<ref>{{Cite journal |first1=Anungla |last1=Aier |first2=Tiatoshi |last2=Jamir |title=Re-interpreting the myth of Longterok |url=https://www.researchgate.net/publication/319837592 |journal=Indian Folklife |date=July 2009 |issue=33 |pages=5–9}}</ref> == ফিল্মগ্ৰাফী == {| class="wikitable sortable" |+ ! Year ! Title ! Language ! Positions ! Notes |- |2025 |''[[Mindiyum Paranjum]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-14 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-27 |title=Mindiyum Paranjum {{!}} മിണ്ടിയും പറഞ്ഞുമിരിക്കാൻ സനലും ലീനയും; പുതിയ ചിത്രവുമായി ലൂക്ക സംവിധായകൻ അരുൺ ബോസ് |url=https://malayalam.news18.com/news/film/movies-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-mindiyum-paranjum-mm-546463.html |access-date=2022-12-14 |website=News18 Malayalam |language=ml}}</ref> * Winner, Best film with a message, 49th Kerala Film Critics Award 2025 * Winner, Best Director, Thikkurissi Film Awards 2025 |- |2024 |''[[Marivillin Gopurangal]]'' |Malayalam |Director | |- |2019 |''[[Luca (2019 film)|Luca]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |title=Luca, a marriage of contrasts |url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2019/jun/26/luca-a-marriage-of-contrasts-12558.html |access-date=2022-12-14 |website=[[Cinema Express]] |date=26 June 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan, Aparna Balamurali headline Arun Bose's next |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2021/dec/07/unni-mukundan-aparna-balamurali-headline-arun-boses-next-37577.html |access-date=2022-12-13 |website=www.indulgexpress.com |date=7 December 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Daily |first=Keralakaumudi |title='Mindiyum Paranjum'; Arun Bose with new film after Luca, Unni Mukundan and Aparna Balamurali in lead roles |url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=869601&u=mindiyum-paranjum-arun-bose-with-new-film-after-luca-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-lead-roles-869601 |access-date=2022-12-14 |website=Keralakaumudi Daily |language=en}}</ref> |- |2018 |''Alaiyin Thisai'' |[[Tamil language|Tamil]] |Director, Writer, Cinematographer |<ref>{{Cite news |last=Anand |first=Shilpa Nair |date=2019-11-22 |title=Luca director Arun Bose loved the freedom that came with making 'Alayin Thisai' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/luca-director-arun-bose-loved-the-freedom-that-came-with-making-alayin-thisai/article30050230.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> |- |2012 |''Pedana Kalamkari''<ref>{{Cite web |title=Arun Bose |url=https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |access-date=2022-12-13 |website=Skimstone Arts |language=en |archive-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213180638/https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Documentary Screening - Pedana Kalamkari |url=https://teresas.ac.in/event/pedanakalamkari/ |access-date=2022-12-13 |website=St.Teresa’s College (Autonomous) |language=en-US}}</ref> |English, [[Telugu language|Telugu]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film |- |2010 |''My Paper Boat''<ref>{{Cite web |title=Mangalore Today |url=https://www.mangaloretoday.com/mainnewsprint/Kerala-filmmaker-s-take-on-climate-change-a-hit-at-Copenhagen.html |access-date=2022-12-14 |website=www.mangaloretoday.com}}</ref> |[[Silent film|Silent]] |All |Documentary film; * Screened at the [[2009 United Nations Climate Change Conference]]<ref>{{Cite web |title=Chennai to Copenhagen |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2009/dec/05/chennai-to-copenhagen-110146.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=15 May 2012 }}</ref> |- |2007 |''The Story of Mudugar''<ref>{{Cite web |url=http://teff.in/downloadocs/TEFF%20BOOK%202015%20RGNIYD%201.pdf|website=tiNai Ecofilm Festival-Rajiv Gandhi National Institute of Youth Development (TEFF- RGNIYD)|title= Guide Booklet}}</ref> |[[English language|English]], [[Malayalam]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film<ref>{{Cite journal |last=Alex |first=Rayson K. |date=January 2013 |title=74.2 Mudugar video documentaries, The Story of Mudugar, Part 2 of 2 |url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/244174 |language=}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Alex |first1=Rayson K. |url=https://books.google.com/books?id=1swxBwAAQBAJ&q=%22The+Story+of+Mudugar%22aruna&pg=PA28 |title=Culture and Media: Ecocritical Explorations |last2=Deborah |first2=S. Susan |last3=P.S |first3=Sachindev |date=2014-06-19 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6190-8 |language=en}}</ref> |} ==তথ্যৰ উৎস == {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ == *{{IMDb name|8734870}} *{{YouTube |id=gasMl5DdhkA|title=My Paper Boat}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bose, Arun}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক]] [[শ্ৰেণী:চিত্ৰনাট্য লেখক]] 3jg8qn3117qsowa9um86gnmwndrtzmb 623415 623414 2026-08-05T07:36:07Z নৰুনা বৰুৱা 44897 623415 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian filmmaker}} {{Infobox person | name = অৰুণ বোস | image = Arun Bose - Film Maker.jpg | birth_date = {{Birth date and age|1982|12|21|df=yes}} | birth_place =মুভাট্টুপুজা ,এৰ্নাকুলাম , [[কেৰালা]], ভাৰত | alma_mater = {{Unbulleted_list|St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad|[[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]}} | occupation = {{hlist|চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক|চিত্ৰনাট্যকাৰ|চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক}} | years_active = ২০০৭–বৰ্তমান | spouse = {{Marriage|মিনু সদাশিৱন|2019}} | children = কৃতি প্ৰকৃতি | parents = | relatives = }} '''অৰুণ বোস ({{lang-en|Arun Bose}})'' (জন্ম: ২১ ডিচেম্বৰ ১৯৮২) এজন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, চিত্ৰনাট্যকাৰ, চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক <ref>{{Cite web |title=Arun Bose: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Arun-Bose |access-date=2022-12-14 |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> আৰু প্ৰযোজক। তেওঁ মূলতঃ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=Malayalam Film Luca review: Competently made, haunting mystery |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2019/jun/29/malayalam-film-luca-review-competently-made-haunting-mystery-1996834.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=29 June 2019 }}</ref> ২০১৯ চনত ট'ভিনো থমাছ আৰু আহানা কৃষ্ণ অভিনীত মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''লুকা'' পৰিচালনাৰ জৰিয়তে তেওঁ পৰিচালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> ২০২৬ চনত ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম'' চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ থিক্কুৰিছি চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Thikkurissi Film Awards 2026 Winners Name List |url=https://www.keralatv.in/find-the-winners-of-thikkurissi-film-awards-2026/ |access-date=2026-04-08 |website=Kerala TV |language=en-US}}</ref> অৰুণ ব'ছে ''আলাইয়িন থিছাই'' শীৰ্ষক এক পৰীক্ষামূলক তামিল পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা, চিত্ৰনাট্য ৰচনা, আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণ আৰু পৰিচালনা কৰে।<ref>{{Cite news |title=Director Arun Bose's experimental Tamil film has a haunting quality - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/director-arun-boses-experimental-tamil-film-has-a-haunting-quality/articleshow/72141912.cms |access-date=2022-12-14 |website=The Times of India |date=20 November 2019 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ARUN BOSE |url=https://www.prasadacademy.com/staff-members/arun-bose/ |access-date=2022-12-14 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> তেওঁৰ দ্বিতীয়খন মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম''<ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan -Aparna Balamurali film gets title |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2022/jul/29/unni-aparna-film-gets-title-2481676.html |access-date=2022-12-13 |website=The New Indian Express|date=29 July 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |title=വിഷയം 'ആണും പെണ്ണും' തന്നെ, ലൂക്കയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്; മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകൻ |url=https://www.samakalikamalayalam.com/chalachithram-film/2022/aug/03/director-arun-bose-about-his-movie-mindiyum-paranjum-155623.html |access-date=2022-12-15 |website=Samakalika Malayalam |date=3 August 2022 |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> প্ৰযোজনা কৰে ছলিম আহমেদে।<ref>{{Cite web |title=Mindiyum Paranjum censored U |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2022/dec/20/mindiyum-paranjum-censored-u-37926.html |access-date=2022-12-21 |website=[[Cinema Express]] |date=20 December 2022 |language=en}}</ref> এই চলচ্চিত্ৰত উন্নি মুকুন্দন <ref>{{Cite web |last=honey |title='മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും', ഉണ്ണി മുകുന്ദൻ ചിത്രത്തിന്റെ ഫസ്റ്റ് ലുക്ക് പുറത്ത് |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/unni-mukundan-starrer-film-mindiyum-pranjum-first-look-out-rfoya5 |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> আৰু অপৰ্ণা বালামুৰলী মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। অৰুণ ব'ছ চেন্নাইস্থিত এল. ভি. প্ৰসাদ কলেজ অৱ মিডিয়া ষ্টাডিজ, মাদ্ৰাছ খ্ৰীষ্টান কলেজ আদি বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ আৰু গণমাধ্যম শিক্ষানুষ্ঠানত অতিথি অধ্যাপক (Visiting Faculty) হিচাপেও কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=L V Prasad College of Media Studies - Top Film College in India |url=https://www.prasadacademy.com/ |access-date=2022-12-12 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন == Arun Bose was born on 21 December 1982 in [[Muvattupuzha]],<ref>{{Cite web |last=m.g |first=Gokul |date=2019-06-10 |title=Right move at the right time |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/100619/right-move-at-the-right-time.html |access-date=2022-12-13 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> Kerala as the son of S. R. C. Bose and Rema Bose. He graduated in [[Computer science|Computer Science]] from St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad and later did a [[Master of Arts]] in [[communication studies]] from [[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]. Arun is married to Minu Sadasivan and now settled at [[Kochi]], [[Kerala]]. During the initial days of his career, he has worked as the program officer of National Folklore Support Centre.<ref>{{Cite journal |first1=Anungla |last1=Aier |first2=Tiatoshi |last2=Jamir |title=Re-interpreting the myth of Longterok |url=https://www.researchgate.net/publication/319837592 |journal=Indian Folklife |date=July 2009 |issue=33 |pages=5–9}}</ref> == ফিল্মগ্ৰাফী == {| class="wikitable sortable" |+ ! Year ! Title ! Language ! Positions ! Notes |- |2025 |''[[Mindiyum Paranjum]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-14 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-27 |title=Mindiyum Paranjum {{!}} മിണ്ടിയും പറഞ്ഞുമിരിക്കാൻ സനലും ലീനയും; പുതിയ ചിത്രവുമായി ലൂക്ക സംവിധായകൻ അരുൺ ബോസ് |url=https://malayalam.news18.com/news/film/movies-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-mindiyum-paranjum-mm-546463.html |access-date=2022-12-14 |website=News18 Malayalam |language=ml}}</ref> * Winner, Best film with a message, 49th Kerala Film Critics Award 2025 * Winner, Best Director, Thikkurissi Film Awards 2025 |- |2024 |''[[Marivillin Gopurangal]]'' |Malayalam |Director | |- |2019 |''[[Luca (2019 film)|Luca]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |title=Luca, a marriage of contrasts |url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2019/jun/26/luca-a-marriage-of-contrasts-12558.html |access-date=2022-12-14 |website=[[Cinema Express]] |date=26 June 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan, Aparna Balamurali headline Arun Bose's next |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2021/dec/07/unni-mukundan-aparna-balamurali-headline-arun-boses-next-37577.html |access-date=2022-12-13 |website=www.indulgexpress.com |date=7 December 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Daily |first=Keralakaumudi |title='Mindiyum Paranjum'; Arun Bose with new film after Luca, Unni Mukundan and Aparna Balamurali in lead roles |url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=869601&u=mindiyum-paranjum-arun-bose-with-new-film-after-luca-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-lead-roles-869601 |access-date=2022-12-14 |website=Keralakaumudi Daily |language=en}}</ref> |- |2018 |''Alaiyin Thisai'' |[[Tamil language|Tamil]] |Director, Writer, Cinematographer |<ref>{{Cite news |last=Anand |first=Shilpa Nair |date=2019-11-22 |title=Luca director Arun Bose loved the freedom that came with making 'Alayin Thisai' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/luca-director-arun-bose-loved-the-freedom-that-came-with-making-alayin-thisai/article30050230.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> |- |2012 |''Pedana Kalamkari''<ref>{{Cite web |title=Arun Bose |url=https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |access-date=2022-12-13 |website=Skimstone Arts |language=en |archive-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213180638/https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Documentary Screening - Pedana Kalamkari |url=https://teresas.ac.in/event/pedanakalamkari/ |access-date=2022-12-13 |website=St.Teresa’s College (Autonomous) |language=en-US}}</ref> |English, [[Telugu language|Telugu]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film |- |2010 |''My Paper Boat''<ref>{{Cite web |title=Mangalore Today |url=https://www.mangaloretoday.com/mainnewsprint/Kerala-filmmaker-s-take-on-climate-change-a-hit-at-Copenhagen.html |access-date=2022-12-14 |website=www.mangaloretoday.com}}</ref> |[[Silent film|Silent]] |All |Documentary film; * Screened at the [[2009 United Nations Climate Change Conference]]<ref>{{Cite web |title=Chennai to Copenhagen |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2009/dec/05/chennai-to-copenhagen-110146.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=15 May 2012 }}</ref> |- |2007 |''The Story of Mudugar''<ref>{{Cite web |url=http://teff.in/downloadocs/TEFF%20BOOK%202015%20RGNIYD%201.pdf|website=tiNai Ecofilm Festival-Rajiv Gandhi National Institute of Youth Development (TEFF- RGNIYD)|title= Guide Booklet}}</ref> |[[English language|English]], [[Malayalam]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film<ref>{{Cite journal |last=Alex |first=Rayson K. |date=January 2013 |title=74.2 Mudugar video documentaries, The Story of Mudugar, Part 2 of 2 |url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/244174 |language=}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Alex |first1=Rayson K. |url=https://books.google.com/books?id=1swxBwAAQBAJ&q=%22The+Story+of+Mudugar%22aruna&pg=PA28 |title=Culture and Media: Ecocritical Explorations |last2=Deborah |first2=S. Susan |last3=P.S |first3=Sachindev |date=2014-06-19 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6190-8 |language=en}}</ref> |} ==তথ্যৰ উৎস == {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ == *{{IMDb name|8734870}} *{{YouTube |id=gasMl5DdhkA|title=My Paper Boat}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bose, Arun}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক]] [[শ্ৰেণী:চিত্ৰনাট্য লেখক]] nf2ax6xgdb72jofbcrtw7ecjxwpj3cm 623417 623415 2026-08-05T07:36:27Z নৰুনা বৰুৱা 44897 added [[Category:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] using [[WP:HC|HotCat]] 623417 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian filmmaker}} {{Infobox person | name = অৰুণ বোস | image = Arun Bose - Film Maker.jpg | birth_date = {{Birth date and age|1982|12|21|df=yes}} | birth_place =মুভাট্টুপুজা ,এৰ্নাকুলাম , [[কেৰালা]], ভাৰত | alma_mater = {{Unbulleted_list|St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad|[[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]}} | occupation = {{hlist|চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক|চিত্ৰনাট্যকাৰ|চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক}} | years_active = ২০০৭–বৰ্তমান | spouse = {{Marriage|মিনু সদাশিৱন|2019}} | children = কৃতি প্ৰকৃতি | parents = | relatives = }} '''অৰুণ বোস ({{lang-en|Arun Bose}})'' (জন্ম: ২১ ডিচেম্বৰ ১৯৮২) এজন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, চিত্ৰনাট্যকাৰ, চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক <ref>{{Cite web |title=Arun Bose: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Arun-Bose |access-date=2022-12-14 |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> আৰু প্ৰযোজক। তেওঁ মূলতঃ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=Malayalam Film Luca review: Competently made, haunting mystery |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2019/jun/29/malayalam-film-luca-review-competently-made-haunting-mystery-1996834.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=29 June 2019 }}</ref> ২০১৯ চনত ট'ভিনো থমাছ আৰু আহানা কৃষ্ণ অভিনীত মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''লুকা'' পৰিচালনাৰ জৰিয়তে তেওঁ পৰিচালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> ২০২৬ চনত ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম'' চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ থিক্কুৰিছি চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Thikkurissi Film Awards 2026 Winners Name List |url=https://www.keralatv.in/find-the-winners-of-thikkurissi-film-awards-2026/ |access-date=2026-04-08 |website=Kerala TV |language=en-US}}</ref> অৰুণ ব'ছে ''আলাইয়িন থিছাই'' শীৰ্ষক এক পৰীক্ষামূলক তামিল পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা, চিত্ৰনাট্য ৰচনা, আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণ আৰু পৰিচালনা কৰে।<ref>{{Cite news |title=Director Arun Bose's experimental Tamil film has a haunting quality - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/director-arun-boses-experimental-tamil-film-has-a-haunting-quality/articleshow/72141912.cms |access-date=2022-12-14 |website=The Times of India |date=20 November 2019 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ARUN BOSE |url=https://www.prasadacademy.com/staff-members/arun-bose/ |access-date=2022-12-14 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> তেওঁৰ দ্বিতীয়খন মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম''<ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan -Aparna Balamurali film gets title |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2022/jul/29/unni-aparna-film-gets-title-2481676.html |access-date=2022-12-13 |website=The New Indian Express|date=29 July 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |title=വിഷയം 'ആണും പെണ്ണും' തന്നെ, ലൂക്കയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്; മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകൻ |url=https://www.samakalikamalayalam.com/chalachithram-film/2022/aug/03/director-arun-bose-about-his-movie-mindiyum-paranjum-155623.html |access-date=2022-12-15 |website=Samakalika Malayalam |date=3 August 2022 |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> প্ৰযোজনা কৰে ছলিম আহমেদে।<ref>{{Cite web |title=Mindiyum Paranjum censored U |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2022/dec/20/mindiyum-paranjum-censored-u-37926.html |access-date=2022-12-21 |website=[[Cinema Express]] |date=20 December 2022 |language=en}}</ref> এই চলচ্চিত্ৰত উন্নি মুকুন্দন <ref>{{Cite web |last=honey |title='മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും', ഉണ്ണി മുകുന്ദൻ ചിത്രത്തിന്റെ ഫസ്റ്റ് ലുക്ക് പുറത്ത് |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/unni-mukundan-starrer-film-mindiyum-pranjum-first-look-out-rfoya5 |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> আৰু অপৰ্ণা বালামুৰলী মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। অৰুণ ব'ছ চেন্নাইস্থিত এল. ভি. প্ৰসাদ কলেজ অৱ মিডিয়া ষ্টাডিজ, মাদ্ৰাছ খ্ৰীষ্টান কলেজ আদি বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ আৰু গণমাধ্যম শিক্ষানুষ্ঠানত অতিথি অধ্যাপক (Visiting Faculty) হিচাপেও কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=L V Prasad College of Media Studies - Top Film College in India |url=https://www.prasadacademy.com/ |access-date=2022-12-12 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন == Arun Bose was born on 21 December 1982 in [[Muvattupuzha]],<ref>{{Cite web |last=m.g |first=Gokul |date=2019-06-10 |title=Right move at the right time |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/100619/right-move-at-the-right-time.html |access-date=2022-12-13 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> Kerala as the son of S. R. C. Bose and Rema Bose. He graduated in [[Computer science|Computer Science]] from St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad and later did a [[Master of Arts]] in [[communication studies]] from [[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]. Arun is married to Minu Sadasivan and now settled at [[Kochi]], [[Kerala]]. During the initial days of his career, he has worked as the program officer of National Folklore Support Centre.<ref>{{Cite journal |first1=Anungla |last1=Aier |first2=Tiatoshi |last2=Jamir |title=Re-interpreting the myth of Longterok |url=https://www.researchgate.net/publication/319837592 |journal=Indian Folklife |date=July 2009 |issue=33 |pages=5–9}}</ref> == ফিল্মগ্ৰাফী == {| class="wikitable sortable" |+ ! Year ! Title ! Language ! Positions ! Notes |- |2025 |''[[Mindiyum Paranjum]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-14 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-27 |title=Mindiyum Paranjum {{!}} മിണ്ടിയും പറഞ്ഞുമിരിക്കാൻ സനലും ലീനയും; പുതിയ ചിത്രവുമായി ലൂക്ക സംവിധായകൻ അരുൺ ബോസ് |url=https://malayalam.news18.com/news/film/movies-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-mindiyum-paranjum-mm-546463.html |access-date=2022-12-14 |website=News18 Malayalam |language=ml}}</ref> * Winner, Best film with a message, 49th Kerala Film Critics Award 2025 * Winner, Best Director, Thikkurissi Film Awards 2025 |- |2024 |''[[Marivillin Gopurangal]]'' |Malayalam |Director | |- |2019 |''[[Luca (2019 film)|Luca]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |title=Luca, a marriage of contrasts |url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2019/jun/26/luca-a-marriage-of-contrasts-12558.html |access-date=2022-12-14 |website=[[Cinema Express]] |date=26 June 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan, Aparna Balamurali headline Arun Bose's next |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2021/dec/07/unni-mukundan-aparna-balamurali-headline-arun-boses-next-37577.html |access-date=2022-12-13 |website=www.indulgexpress.com |date=7 December 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Daily |first=Keralakaumudi |title='Mindiyum Paranjum'; Arun Bose with new film after Luca, Unni Mukundan and Aparna Balamurali in lead roles |url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=869601&u=mindiyum-paranjum-arun-bose-with-new-film-after-luca-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-lead-roles-869601 |access-date=2022-12-14 |website=Keralakaumudi Daily |language=en}}</ref> |- |2018 |''Alaiyin Thisai'' |[[Tamil language|Tamil]] |Director, Writer, Cinematographer |<ref>{{Cite news |last=Anand |first=Shilpa Nair |date=2019-11-22 |title=Luca director Arun Bose loved the freedom that came with making 'Alayin Thisai' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/luca-director-arun-bose-loved-the-freedom-that-came-with-making-alayin-thisai/article30050230.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> |- |2012 |''Pedana Kalamkari''<ref>{{Cite web |title=Arun Bose |url=https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |access-date=2022-12-13 |website=Skimstone Arts |language=en |archive-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213180638/https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Documentary Screening - Pedana Kalamkari |url=https://teresas.ac.in/event/pedanakalamkari/ |access-date=2022-12-13 |website=St.Teresa’s College (Autonomous) |language=en-US}}</ref> |English, [[Telugu language|Telugu]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film |- |2010 |''My Paper Boat''<ref>{{Cite web |title=Mangalore Today |url=https://www.mangaloretoday.com/mainnewsprint/Kerala-filmmaker-s-take-on-climate-change-a-hit-at-Copenhagen.html |access-date=2022-12-14 |website=www.mangaloretoday.com}}</ref> |[[Silent film|Silent]] |All |Documentary film; * Screened at the [[2009 United Nations Climate Change Conference]]<ref>{{Cite web |title=Chennai to Copenhagen |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2009/dec/05/chennai-to-copenhagen-110146.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=15 May 2012 }}</ref> |- |2007 |''The Story of Mudugar''<ref>{{Cite web |url=http://teff.in/downloadocs/TEFF%20BOOK%202015%20RGNIYD%201.pdf|website=tiNai Ecofilm Festival-Rajiv Gandhi National Institute of Youth Development (TEFF- RGNIYD)|title= Guide Booklet}}</ref> |[[English language|English]], [[Malayalam]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film<ref>{{Cite journal |last=Alex |first=Rayson K. |date=January 2013 |title=74.2 Mudugar video documentaries, The Story of Mudugar, Part 2 of 2 |url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/244174 |language=}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Alex |first1=Rayson K. |url=https://books.google.com/books?id=1swxBwAAQBAJ&q=%22The+Story+of+Mudugar%22aruna&pg=PA28 |title=Culture and Media: Ecocritical Explorations |last2=Deborah |first2=S. Susan |last3=P.S |first3=Sachindev |date=2014-06-19 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6190-8 |language=en}}</ref> |} ==তথ্যৰ উৎস == {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ == *{{IMDb name|8734870}} *{{YouTube |id=gasMl5DdhkA|title=My Paper Boat}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bose, Arun}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক]] [[শ্ৰেণী:চিত্ৰনাট্য লেখক]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] mny2xstmudc4p1rstw7nccvwxh791pk 623449 623417 2026-08-05T10:55:21Z InternetArchiveBot 29706 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 623449 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian filmmaker}} {{Infobox person | name = অৰুণ বোস | image = Arun Bose - Film Maker.jpg | birth_date = {{Birth date and age|1982|12|21|df=yes}} | birth_place =মুভাট্টুপুজা ,এৰ্নাকুলাম , [[কেৰালা]], ভাৰত | alma_mater = {{Unbulleted_list|St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad|[[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]}} | occupation = {{hlist|চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক|চিত্ৰনাট্যকাৰ|চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক}} | years_active = ২০০৭–বৰ্তমান | spouse = {{Marriage|মিনু সদাশিৱন|2019}} | children = কৃতি প্ৰকৃতি | parents = | relatives = }} '''অৰুণ বোস ({{lang-en|Arun Bose}})'' (জন্ম: ২১ ডিচেম্বৰ ১৯৮২) এজন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, চিত্ৰনাট্যকাৰ, চলচ্চিত্ৰ সম্পাদক <ref>{{Cite web |title=Arun Bose: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Arun-Bose |access-date=2022-12-14 |website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> আৰু প্ৰযোজক। তেওঁ মূলতঃ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগত কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=Malayalam Film Luca review: Competently made, haunting mystery |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/review/2019/jun/29/malayalam-film-luca-review-competently-made-haunting-mystery-1996834.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=29 June 2019 }}</ref> ২০১৯ চনত ট'ভিনো থমাছ আৰু আহানা কৃষ্ণ অভিনীত মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''লুকা'' পৰিচালনাৰ জৰিয়তে তেওঁ পৰিচালক হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> ২০২৬ চনত ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম'' চলচ্চিত্ৰৰ বাবে তেওঁ থিক্কুৰিছি চলচ্চিত্ৰ বঁটা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Thikkurissi Film Awards 2026 Winners Name List |url=https://www.keralatv.in/find-the-winners-of-thikkurissi-film-awards-2026/ |access-date=2026-04-08 |website=Kerala TV |language=en-US}}</ref> অৰুণ ব'ছে ''আলাইয়িন থিছাই'' শীৰ্ষক এক পৰীক্ষামূলক তামিল পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজনা, চিত্ৰনাট্য ৰচনা, আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণ আৰু পৰিচালনা কৰে।<ref>{{Cite news |title=Director Arun Bose's experimental Tamil film has a haunting quality - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/director-arun-boses-experimental-tamil-film-has-a-haunting-quality/articleshow/72141912.cms |access-date=2022-12-14 |website=The Times of India |date=20 November 2019 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ARUN BOSE |url=https://www.prasadacademy.com/staff-members/arun-bose/ |access-date=2022-12-14 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB |archivedate=2022-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221214045025/https://www.prasadacademy.com/staff-members/arun-bose/ |deadurl=yes }}</ref> তেওঁৰ দ্বিতীয়খন মালয়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্যৰ চলচ্চিত্ৰ ''মিন্দিয়ম পৰঞ্জুম''<ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan -Aparna Balamurali film gets title |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2022/jul/29/unni-aparna-film-gets-title-2481676.html |access-date=2022-12-13 |website=The New Indian Express|date=29 July 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |title=വിഷയം 'ആണും പെണ്ണും' തന്നെ, ലൂക്കയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്; മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകൻ |url=https://www.samakalikamalayalam.com/chalachithram-film/2022/aug/03/director-arun-bose-about-his-movie-mindiyum-paranjum-155623.html |access-date=2022-12-15 |website=Samakalika Malayalam |date=3 August 2022 |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> প্ৰযোজনা কৰে ছলিম আহমেদে।<ref>{{Cite web |title=Mindiyum Paranjum censored U |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2022/dec/20/mindiyum-paranjum-censored-u-37926.html |access-date=2022-12-21 |website=[[Cinema Express]] |date=20 December 2022 |language=en}}</ref> এই চলচ্চিত্ৰত উন্নি মুকুন্দন <ref>{{Cite web |last=honey |title='മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും', ഉണ്ണി മുകുന്ദൻ ചിത്രത്തിന്റെ ഫസ്റ്റ് ലുക്ക് പുറത്ത് |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/unni-mukundan-starrer-film-mindiyum-pranjum-first-look-out-rfoya5 |access-date=2022-12-15 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref> আৰু অপৰ্ণা বালামুৰলী মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে। অৰুণ ব'ছ চেন্নাইস্থিত এল. ভি. প্ৰসাদ কলেজ অৱ মিডিয়া ষ্টাডিজ, মাদ্ৰাছ খ্ৰীষ্টান কলেজ আদি বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ আৰু গণমাধ্যম শিক্ষানুষ্ঠানত অতিথি অধ্যাপক (Visiting Faculty) হিচাপেও কৰ্মৰত।<ref>{{Cite web |title=L V Prasad College of Media Studies - Top Film College in India |url=https://www.prasadacademy.com/ |access-date=2022-12-12 |website=L V Prasad College of Media Studies |language=en-GB}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন == Arun Bose was born on 21 December 1982 in [[Muvattupuzha]],<ref>{{Cite web |last=m.g |first=Gokul |date=2019-06-10 |title=Right move at the right time |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/100619/right-move-at-the-right-time.html |access-date=2022-12-13 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2019-06-28 |title=Director Arun Bose speaks about the making of Tovino-starrer 'Luca' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/newbie-director-arun-bose-on-his-film-luca-which-stars-tovino-thomas-and-ahaana-krishna-in-the-lead/article28198633.ece |access-date=2022-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> Kerala as the son of S. R. C. Bose and Rema Bose. He graduated in [[Computer science|Computer Science]] from St. Joseph's Degree & PG College, Hyderabad and later did a [[Master of Arts]] in [[communication studies]] from [[Madras Christian College|Madras Christian College, Chennai]]. Arun is married to Minu Sadasivan and now settled at [[Kochi]], [[Kerala]]. During the initial days of his career, he has worked as the program officer of National Folklore Support Centre.<ref>{{Cite journal |first1=Anungla |last1=Aier |first2=Tiatoshi |last2=Jamir |title=Re-interpreting the myth of Longterok |url=https://www.researchgate.net/publication/319837592 |journal=Indian Folklife |date=July 2009 |issue=33 |pages=5–9}}</ref> == ফিল্মগ্ৰাফী == {| class="wikitable sortable" |+ ! Year ! Title ! Language ! Positions ! Notes |- |2025 |''[[Mindiyum Paranjum]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |last=nirmal |title='ലൂക്കയില്‍ നിന്നും വ്യത്യസ്‍തം, മിനിമല്‍'; 'മിണ്ടിയും പറഞ്ഞും' സിനിമയെക്കുറിച്ച് സംവിധായകന്‍ |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/arun-bose-about-mindiyum-paranjum-movie-unni-mukundan-aparna-balamurali-rg167x |access-date=2022-12-14 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=ml}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-07-27 |title=Mindiyum Paranjum {{!}} മിണ്ടിയും പറഞ്ഞുമിരിക്കാൻ സനലും ലീനയും; പുതിയ ചിത്രവുമായി ലൂക്ക സംവിധായകൻ അരുൺ ബോസ് |url=https://malayalam.news18.com/news/film/movies-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-mindiyum-paranjum-mm-546463.html |access-date=2022-12-14 |website=News18 Malayalam |language=ml}}</ref> * Winner, Best film with a message, 49th Kerala Film Critics Award 2025 * Winner, Best Director, Thikkurissi Film Awards 2025 |- |2024 |''[[Marivillin Gopurangal]]'' |Malayalam |Director | |- |2019 |''[[Luca (2019 film)|Luca]]'' |Malayalam |Director, Writer |<ref>{{Cite web |title=Luca, a marriage of contrasts |url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2019/jun/26/luca-a-marriage-of-contrasts-12558.html |access-date=2022-12-14 |website=[[Cinema Express]] |date=26 June 2019 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Unni Mukundan, Aparna Balamurali headline Arun Bose's next |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2021/dec/07/unni-mukundan-aparna-balamurali-headline-arun-boses-next-37577.html |access-date=2022-12-13 |website=www.indulgexpress.com |date=7 December 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Daily |first=Keralakaumudi |title='Mindiyum Paranjum'; Arun Bose with new film after Luca, Unni Mukundan and Aparna Balamurali in lead roles |url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=869601&u=mindiyum-paranjum-arun-bose-with-new-film-after-luca-unni-mukundan-and-aparna-balamurali-in-lead-roles-869601 |access-date=2022-12-14 |website=Keralakaumudi Daily |language=en}}</ref> |- |2018 |''Alaiyin Thisai'' |[[Tamil language|Tamil]] |Director, Writer, Cinematographer |<ref>{{Cite news |last=Anand |first=Shilpa Nair |date=2019-11-22 |title=Luca director Arun Bose loved the freedom that came with making 'Alayin Thisai' |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/luca-director-arun-bose-loved-the-freedom-that-came-with-making-alayin-thisai/article30050230.ece |access-date=2022-12-13 |issn=0971-751X}}</ref> |- |2012 |''Pedana Kalamkari''<ref>{{Cite web |title=Arun Bose |url=https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |access-date=2022-12-13 |website=Skimstone Arts |language=en |archive-date=13 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213180638/https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |url-status=dead |archivedate=2022-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221213180638/https://www.skimstone.org.uk/arun-bose |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Documentary Screening - Pedana Kalamkari |url=https://teresas.ac.in/event/pedanakalamkari/ |access-date=2022-12-13 |website=St.Teresa’s College (Autonomous) |language=en-US}}</ref> |English, [[Telugu language|Telugu]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film |- |2010 |''My Paper Boat''<ref>{{Cite web |title=Mangalore Today |url=https://www.mangaloretoday.com/mainnewsprint/Kerala-filmmaker-s-take-on-climate-change-a-hit-at-Copenhagen.html |access-date=2022-12-14 |website=www.mangaloretoday.com}}</ref> |[[Silent film|Silent]] |All |Documentary film; * Screened at the [[2009 United Nations Climate Change Conference]]<ref>{{Cite web |title=Chennai to Copenhagen |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2009/dec/05/chennai-to-copenhagen-110146.html |access-date=2022-12-14 |website=The New Indian Express|date=15 May 2012 }}</ref> |- |2007 |''The Story of Mudugar''<ref>{{Cite web |url=http://teff.in/downloadocs/TEFF%20BOOK%202015%20RGNIYD%201.pdf|website=tiNai Ecofilm Festival-Rajiv Gandhi National Institute of Youth Development (TEFF- RGNIYD)|title= Guide Booklet}}</ref> |[[English language|English]], [[Malayalam]] |Director, Writer, Editor, Cinematographer |Documentary film<ref>{{Cite journal |last=Alex |first=Rayson K. |date=January 2013 |title=74.2 Mudugar video documentaries, The Story of Mudugar, Part 2 of 2 |url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/244174 |language=}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Alex |first1=Rayson K. |url=https://books.google.com/books?id=1swxBwAAQBAJ&q=%22The+Story+of+Mudugar%22aruna&pg=PA28 |title=Culture and Media: Ecocritical Explorations |last2=Deborah |first2=S. Susan |last3=P.S |first3=Sachindev |date=2014-06-19 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-6190-8 |language=en}}</ref> |} ==তথ্যৰ উৎস == {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ == *{{IMDb name|8734870}} *{{YouTube |id=gasMl5DdhkA|title=My Paper Boat}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bose, Arun}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ ব্যক্তি]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক]] [[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ প্ৰযোজক]] [[শ্ৰেণী:চিত্ৰনাট্য লেখক]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি]] oyryl85xp5lskpkywrtazh0m6gahg0d 0 138386 623416 2026-08-05T07:36:09Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623416 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum |name = কেৰালা ভূমি সংগ্ৰহালয় |title = |image = Exterior of Kerala State Soil Museum Thiruvananthapuram 05.jpg |caption = |pushpin_map = |pushpin_caption = তিৰুৱনন্তপুৰমৰ ভিতৰত সংগ্ৰহালয়টোৰ অৱস্থিতি |pushpin_alt = |coordinates = {{coord|8.537575|76.937555|display=inline}} |established = জানুৱাৰী ২০১৪ |location = পৰোট্টুকোণম, [[Thiruvananthapuram|তিৰুৱনন্তপুৰম]] |website = [https://keralasoils.gov.in State Soil Museum] }} [[File:Kerala_soil_map_NBSS.png|thumb|কেৰালাৰ মাটিৰ বিতৰণ দৰ্শোৱা মানচিত্ৰ]] '''কেৰালা ভূমি সংগ্ৰহালয়''' {{en|Kerala Soil Museum}} ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ তিৰুৱনন্তপুৰম জিলাৰ পৰোট্টুকোণমত অৱস্থিত কেন্দ্ৰীয় মৃত্তিকা বিশ্লেষণ পৰীক্ষাগাৰ (Central Soil Analytical Laboratory) চৌহদৰ এখন সংগ্ৰহালয়।<ref>{{Cite web |url=https://keralatourism.org |title=State Soil Museum & Soil Information Centre {{!}} Soil Museums in Kerala {{!}} Tourist Places in Thiruvananthapuram |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://keralasoils.gov.in |title=State Soil Museum {{!}} Kerala Soil Survey |website=www.keralasoils.gov.in |access-date=2026-08-02}}</ref> এই সংগ্ৰহালয়টোত ৰাজ্যখনত পোৱা বিভিন্নপ্ৰকাৰৰ মাটি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। [[কেৰালা চৰকাৰ]]ৰ ভূমি জৰীপ আৰু সংৰক্ষণ বিভাগৰদ্বাৰা স্থাপন কৰা এই সংগ্ৰহালয়টো ২০১৪ চনৰ ১ জানুৱাৰীত উদ্বোধন কৰা হয়।<ref>{{cite news|title=First Soil Museum Inaugurated|url=http://newindianexpress.com|access-date=5 January 2014|newspaper=The New Indian Express|date=2 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215607/http://newindianexpress.com|url-status=dead}}</ref><ref name="Hindu">{{cite news|last=T. Nandakumar|title=Museum to Showcase Soil Diversity in Kerala|url=http://thehindu.com|access-date=5 January 2014|newspaper=The Hindu|date=2 January 2014}}</ref> ইয়াক বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ভূমি সংগ্ৰহালয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডৰে নিৰ্মিত ভাৰতৰ প্ৰথম ভূমি সংগ্ৰহালয় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।<ref>{{cite web|title=CM inaugurates Soil Museum |url=http://keralacm.gov.in |publisher=Government of Kerala |access-date=5 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105042944/http://keralacm.gov.in |archive-date= 5 January 2014 }}</ref><ref name="World">{{cite news | url=http://newindianexpress.com | title=World's Biggest Soil Museum | date=2 January 2013 | work=The New Indian Express | access-date=5 January 2014 | archive-date=4 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100418/http://newindianexpress.com | url-status=dead }}</ref> == ইতিহাস == কেৰালাৰ মাটি আৰু খনিজ সম্পদৰ চহকীতা প্ৰদৰ্শন কৰাৰ লগতে মাটি সংৰক্ষণ আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক সুৰক্ষাৰ বিষয়ে জনসজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্যে ৰাজ্য চৰকাৰে এই ভূমি সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰিছিল।<ref>{{cite news|url=https://indiatimes.com|archive-url=https://archive.org|url-status=live|archive-date=8 January 2014|title=India's first soil museum to come up in Kerala|author=Viju B|newspaper=[[The Times of India]]|publisher=Bennett, Coleman & Co|date=11 June 2012|access-date=8 January 2014}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোৰ কৰ্মচাৰীসকলক [[নেদাৰলেণ্ড]]ৰ ৱাগেনিঙেন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বিশ্ব ভূমি সংগ্ৰহালয়ৰ বিশেষজ্ঞসকলৰদ্বাৰা প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল।<ref name="World" /> == প্ৰদৰ্শনীবোৰ == [[File:Exhibits at Kerala State Soil Museum Thiruvananthapuram 58.jpg|center|400x400px|কেৰালাৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা মাটিৰ নমুনা]] সংগ্ৰহালয়টোৰ আটাইতকয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰদৰ্শনী হৈছে ১.৫ মিটাৰ ওখ ৮২টা প্ৰদৰ্শনী বাকচৰ এটা গোট, য’ত কেৰালাই আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিয়া ৮২টা মৃত্তিকা শ্ৰেণীৰ (soil series) অখণ্ড মাটিৰ ধৰণসমূহ (soil profile) সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Hindu" /> প্ৰতিটো কণীয়া অখণ্ড মাটিৰ অংশ ইয়াৰ উপাদানসমূহৰ ক্ষতি নকৰাকৈ মাটিৰপৰা খন্দা হৈছিল আৰু সংগ্ৰহালয়ত প্ৰদৰ্শন কৰাৰ পূৰ্বে এক মাহ বা তাতকৈ অধিক সময় প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হৈছিল। প্ৰতিটো মাটিৰ অংশৰ কাষতে মাটিখিনিৰ ভৌতিক বৈশিষ্ট্য, ই ক’ত পোৱা যায়, ইয়াৰ পুষ্টিৰ স্থিতি, ইয়াৰ বাবে আটাইতকয়ে উপযোগী শস্য আৰু সেই মাটি থকা ভূমিৰ ব্যৱহাৰ তথা ব্যৱস্থাপনাৰ পৰামৰ্শসহ বিস্তৃত তথ্য উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Hindu" /><ref name="World" /> সংগ্ৰহালয়ত প্ৰদৰ্শন কৰা মাটিৰ শ্ৰেণীবিভাজনসমূহ আমেৰিকাৰ কৃষি বিভাগৰ মৃত্তিকা শ্ৰেণীবিন্যাসৰ ওপৰত আধাৰিত।<ref name="Hindu" /> অন্যান্য প্ৰদৰ্শনীসমূহৰ ভিতৰত কেৰালাৰ ভূ-তাত্ত্বিক মানচিত্ৰ, ৰাজ্যখনত প্ৰতিনিধিত্ব কৰা আঠটা মৃত্তিকা ক্ৰমৰ বিতৰণ দৰ্শোৱা কেৰালাৰ মানচিত্ৰ, শিলা আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ সংগ্ৰহ, মাটিৰ ভৌতিক উপাদান যেমন— বোকা মাটি, পলস, বালি, শিল আৰু গ্ৰেভেল আদি অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ উপৰি মাটি কেনেকৈ গঠিত হয় আৰু খাদ্য সুৰক্ষা তথা জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ দৰে সমস্যৰ সৈতে মাটিৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা বিভিন্ন প্ৰদৰ্শনী ইয়াত স্থান পাইছে।<ref name="Hindu"/> সংগ্ৰহালয়টোৰ সৈতে এটা মৃত্তিকা তথ্য কেন্দ্ৰ (Soil Information Centre) সংলগ্ন হৈ আছে, য’ত এটা জলবিভাজিকাৰ আৰ্হি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। ইয়াত জলবিভাজিকাৰ উপাদান আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ সংৰক্ষণমূলক ব্যৱস্থাসমূহ দেখুওৱা হৈছে।<ref name="Hindu"/> ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == * {{Commonscatinline|Kerala Soil Museum|কেৰালা ভূমি সংগ্ৰহালয়}} 6mg1g0q0nacxlojr6uszbtovgorzik9 623419 623416 2026-08-05T07:38:01Z AjayDas 12623 added [[Category:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] using [[WP:HC|HotCat]] 623419 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum |name = কেৰালা ভূমি সংগ্ৰহালয় |title = |image = Exterior of Kerala State Soil Museum Thiruvananthapuram 05.jpg |caption = |pushpin_map = |pushpin_caption = তিৰুৱনন্তপুৰমৰ ভিতৰত সংগ্ৰহালয়টোৰ অৱস্থিতি |pushpin_alt = |coordinates = {{coord|8.537575|76.937555|display=inline}} |established = জানুৱাৰী ২০১৪ |location = পৰোট্টুকোণম, [[Thiruvananthapuram|তিৰুৱনন্তপুৰম]] |website = [https://keralasoils.gov.in State Soil Museum] }} [[File:Kerala_soil_map_NBSS.png|thumb|কেৰালাৰ মাটিৰ বিতৰণ দৰ্শোৱা মানচিত্ৰ]] '''কেৰালা ভূমি সংগ্ৰহালয়''' {{en|Kerala Soil Museum}} ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ তিৰুৱনন্তপুৰম জিলাৰ পৰোট্টুকোণমত অৱস্থিত কেন্দ্ৰীয় মৃত্তিকা বিশ্লেষণ পৰীক্ষাগাৰ (Central Soil Analytical Laboratory) চৌহদৰ এখন সংগ্ৰহালয়।<ref>{{Cite web |url=https://keralatourism.org |title=State Soil Museum & Soil Information Centre {{!}} Soil Museums in Kerala {{!}} Tourist Places in Thiruvananthapuram |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://keralasoils.gov.in |title=State Soil Museum {{!}} Kerala Soil Survey |website=www.keralasoils.gov.in |access-date=2026-08-02}}</ref> এই সংগ্ৰহালয়টোত ৰাজ্যখনত পোৱা বিভিন্নপ্ৰকাৰৰ মাটি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। [[কেৰালা চৰকাৰ]]ৰ ভূমি জৰীপ আৰু সংৰক্ষণ বিভাগৰদ্বাৰা স্থাপন কৰা এই সংগ্ৰহালয়টো ২০১৪ চনৰ ১ জানুৱাৰীত উদ্বোধন কৰা হয়।<ref>{{cite news|title=First Soil Museum Inaugurated|url=http://newindianexpress.com|access-date=5 January 2014|newspaper=The New Indian Express|date=2 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215607/http://newindianexpress.com|url-status=dead}}</ref><ref name="Hindu">{{cite news|last=T. Nandakumar|title=Museum to Showcase Soil Diversity in Kerala|url=http://thehindu.com|access-date=5 January 2014|newspaper=The Hindu|date=2 January 2014}}</ref> ইয়াক বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ভূমি সংগ্ৰহালয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডৰে নিৰ্মিত ভাৰতৰ প্ৰথম ভূমি সংগ্ৰহালয় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।<ref>{{cite web|title=CM inaugurates Soil Museum |url=http://keralacm.gov.in |publisher=Government of Kerala |access-date=5 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105042944/http://keralacm.gov.in |archive-date= 5 January 2014 }}</ref><ref name="World">{{cite news | url=http://newindianexpress.com | title=World's Biggest Soil Museum | date=2 January 2013 | work=The New Indian Express | access-date=5 January 2014 | archive-date=4 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100418/http://newindianexpress.com | url-status=dead }}</ref> == ইতিহাস == কেৰালাৰ মাটি আৰু খনিজ সম্পদৰ চহকীতা প্ৰদৰ্শন কৰাৰ লগতে মাটি সংৰক্ষণ আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক সুৰক্ষাৰ বিষয়ে জনসজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্যে ৰাজ্য চৰকাৰে এই ভূমি সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰিছিল।<ref>{{cite news|url=https://indiatimes.com|archive-url=https://archive.org|url-status=live|archive-date=8 January 2014|title=India's first soil museum to come up in Kerala|author=Viju B|newspaper=[[The Times of India]]|publisher=Bennett, Coleman & Co|date=11 June 2012|access-date=8 January 2014}}</ref> সংগ্ৰহালয়টোৰ কৰ্মচাৰীসকলক [[নেদাৰলেণ্ড]]ৰ ৱাগেনিঙেন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বিশ্ব ভূমি সংগ্ৰহালয়ৰ বিশেষজ্ঞসকলৰদ্বাৰা প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল।<ref name="World" /> == প্ৰদৰ্শনীবোৰ == [[File:Exhibits at Kerala State Soil Museum Thiruvananthapuram 58.jpg|center|400x400px|কেৰালাৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা মাটিৰ নমুনা]] সংগ্ৰহালয়টোৰ আটাইতকয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰদৰ্শনী হৈছে ১.৫ মিটাৰ ওখ ৮২টা প্ৰদৰ্শনী বাকচৰ এটা গোট, য’ত কেৰালাই আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিয়া ৮২টা মৃত্তিকা শ্ৰেণীৰ (soil series) অখণ্ড মাটিৰ ধৰণসমূহ (soil profile) সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="Hindu" /> প্ৰতিটো কণীয়া অখণ্ড মাটিৰ অংশ ইয়াৰ উপাদানসমূহৰ ক্ষতি নকৰাকৈ মাটিৰপৰা খন্দা হৈছিল আৰু সংগ্ৰহালয়ত প্ৰদৰ্শন কৰাৰ পূৰ্বে এক মাহ বা তাতকৈ অধিক সময় প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হৈছিল। প্ৰতিটো মাটিৰ অংশৰ কাষতে মাটিখিনিৰ ভৌতিক বৈশিষ্ট্য, ই ক’ত পোৱা যায়, ইয়াৰ পুষ্টিৰ স্থিতি, ইয়াৰ বাবে আটাইতকয়ে উপযোগী শস্য আৰু সেই মাটি থকা ভূমিৰ ব্যৱহাৰ তথা ব্যৱস্থাপনাৰ পৰামৰ্শসহ বিস্তৃত তথ্য উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Hindu" /><ref name="World" /> সংগ্ৰহালয়ত প্ৰদৰ্শন কৰা মাটিৰ শ্ৰেণীবিভাজনসমূহ আমেৰিকাৰ কৃষি বিভাগৰ মৃত্তিকা শ্ৰেণীবিন্যাসৰ ওপৰত আধাৰিত।<ref name="Hindu" /> অন্যান্য প্ৰদৰ্শনীসমূহৰ ভিতৰত কেৰালাৰ ভূ-তাত্ত্বিক মানচিত্ৰ, ৰাজ্যখনত প্ৰতিনিধিত্ব কৰা আঠটা মৃত্তিকা ক্ৰমৰ বিতৰণ দৰ্শোৱা কেৰালাৰ মানচিত্ৰ, শিলা আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ সংগ্ৰহ, মাটিৰ ভৌতিক উপাদান যেমন— বোকা মাটি, পলস, বালি, শিল আৰু গ্ৰেভেল আদি অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ উপৰি মাটি কেনেকৈ গঠিত হয় আৰু খাদ্য সুৰক্ষা তথা জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ দৰে সমস্যৰ সৈতে মাটিৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা বিভিন্ন প্ৰদৰ্শনী ইয়াত স্থান পাইছে।<ref name="Hindu"/> সংগ্ৰহালয়টোৰ সৈতে এটা মৃত্তিকা তথ্য কেন্দ্ৰ (Soil Information Centre) সংলগ্ন হৈ আছে, য’ত এটা জলবিভাজিকাৰ আৰ্হি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। ইয়াত জলবিভাজিকাৰ উপাদান আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ সংৰক্ষণমূলক ব্যৱস্থাসমূহ দেখুওৱা হৈছে।<ref name="Hindu"/> ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == * {{Commonscatinline|Kerala Soil Museum|কেৰালা ভূমি সংগ্ৰহালয়}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] jko6ho0g8b1117e391q8bofwbtklpbp 0 138387 623418 2026-08-05T07:37:32Z AjayDas 12623 [[কেৰালা ভূমি সংগ্ৰহালয়]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623418 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[কেৰালা ভূমি সংগ্ৰহালয়]] 65apysfncw632uhbi82xvgvuf29esuv 0 138388 623420 2026-08-05T07:52:25Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623420 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ | image = Krishnapuram_Palace_in_2021.jpeg | caption = ২০২১ চনত সন্মুখৰপৰা দৃশ্যমান কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ | pushpin_map = Kerala | coordinates = {{coord|9.1503|76.5086|region:IN-KR|display=inline}} | location_town = আলাপ্পুয়া জিলাৰ কায়ামকুলাম আৰু কৃষ্ণপুৰম | location_country = [[ভাৰত]] | architect = | client = মূলতঃ বীৰ ৰবি বাৰ্মাৰদ্বাৰা নিৰ্মিত; অষ্টাদশ শতিকাত অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মা (১৭২৯–১৭৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰদ্বাৰা পুনৰ্নিৰ্মিত আৰু বৰ্তমান কেৰালা চৰকাৰৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনস্থ | engineer = প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত ৰামায়্যন দালাৱা, পৰৱৰ্তী সময়ত আয়াপ্পন মাৰ্তণ্ড পিল্লাই | construction_start_date = ১৭০০–১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ; অষ্টাদশ শতিকাত পুনৰ্নিৰ্মিত | completion_date = ১৯৫০-ৰ দশকত শেহতীয়া নবীকৰণ | demolished_date = | cost = | structural_system = [[Laterite|লেতেৰাইট]] শিল, ৰুবল (খহটা শিল), চেগুন, চিচু কাঠ আৰু অঞ্জিলি কাঠ | architectural_style = পথীনাৰুকেট্টু <br/>[[Architecture of Kerala|কেৰালাৰ স্থাপত্যশৈলী]] | size = মূলতঃ ৫৬ একৰ, বৰ্তমান ২.৫৫ একৰ }} '''কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ'''{{en|Krishnapuram Palace}} দক্ষিণ-পশ্চিম ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ আলাপ্পুয়া জিলাৰ কায়ামকুলাম চহৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন প্ৰাসাদ আৰু সংগ্ৰহালয়।<ref>{{Cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/tourist-place/krishnapuram-palace/ |title=Krishnapuram Palace {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/krishnapuram-palace-kayamkulam/69/ |title=Krishnapuram Palace - where one can find India's largest mural painting: Gajendra Moksham |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref> [[ট্ৰাভাংকোৰ]] ৰাজ্যৰ ৰজা অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাই (১৭২৯–১৭৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) অষ্টাদশ শতিকাত এই প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰাইছিল। কৃষ্ণপুৰমৰ কৃষ্ণস্বামী মন্দিৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এই প্ৰাসাদখন কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীত ঢাল খোৱা চাল, ঠেক বাৰাণ্ডা আৰু পথালিকৈ দিয়া খিৰিকীৰে সজা হৈছে।<ref name=Archaeology>{{Cite web|url=http://archaeology.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=18 |title=Krishnapuram Palace |access-date=20 March 2011 |publisher=Archaeology Department of Government of Kerala |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122174506/http://archaeology.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=18 |archive-date=22 January 2011 }}</ref><ref name=Palace>[[: File:Gajendramoksham.jpg]]: Official plaque at the Palace Complex</ref><ref name=palace>{{Cite web|url=http://www.alappuzhaonline.com/krishnapurampalace-kerala.htm|title=Krishnapuram Palace and Archeological Museum, Kayamkulam, Alappuzha (Alleppey) Kerala, India|access-date=19 March 2011|publisher= alappuzhaonline.com}}</ref><ref name=krishnapuram>{{Cite web|url=http://www.keralafreelisting.com/info/krishnapuram-palace-alappuzha|title=Krishnapuram Palace Alappuzha|access-date=19 March 2011|publisher=keralafreelisting.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713144209/http://www.keralafreelisting.com/info/krishnapuram-palace-alappuzha|archive-date=13 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref name=Hindu>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/pp/2006/10/21/stories/2006102100930300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109012305/http://www.hindu.com/pp/2006/10/21/stories/2006102100930300.htm|url-status=dead|archive-date=9 November 2012|title= A monument from a glorious past|access-date=20 March 2011|work=[[The Hindu]]|date=21 October 2006}}</ref> বৰ্তমান প্ৰাসাদখন কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰদ্বাৰা তত্ত্বাৱধান কৰা হয়। ইয়াত প্ৰাসাদৰ পুৰণি সামগ্ৰী আৰু ইয়াৰ প্ৰাক্তন বাসিন্দা ট্ৰাভাংকোৰৰ মহাৰাজ মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাৰ বিভিন্ন ব্যক্তিগত সঁজুলি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। প্ৰাসাদ চৌহদৰ ভিতৰত থকা এটা ডাঙৰ পুখুৰীৰ বাবেও ই বিখ্যাত।<ref name=Archaeology/> লোকবিশ্বাস অনুসৰি, শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰপৰা হাত সাৰিবলৈ পুখুৰীটোৰ তলিৰপৰা এটা গোপন সুৰংগ পথ সুৰক্ষিত স্থানলৈ গৈছিল।<ref name=Palace/><ref name=Hindu/> প্ৰাসাদখনত কেৰালা শৈলীৰ বহুতো দেৱাল চিত্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকয়ে বিশেষভাৱে সংৰক্ষিত ১৫৪ বৰ্গফুট আয়তনৰ ‘‘[[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]]’’ নামৰ ভিত্তিচিত্ৰখন কেৰালাত আৱিষ্কৃত এই ধৰণৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ চিত্ৰ বুলি কোৱা হয়। এই চিত্ৰখন প্ৰাসাদৰ ভূমিতলৰ পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত।<ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974">{{cite book|author1=Asok K. Bhattacharya|author2=Śrīkumāra|title=Citralakṣaṇa : a treatise on Indian painting|url=https://books.google.com/books?id=E2IlAAAAMAAJ|page=23|access-date=20 March 2011|year=1974|publisher=Saraswat Library}}</ref> দুয়োফালে ধাৰ থকা বিখ্যাত ‘কায়ামকুলাম তৰোৱাল’ (Kayamkulam Vaal) ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান আকৰ্ষণ। প্ৰাসাদৰ চোতালত আলাপপ্লায়া জিলাত আৱিষ্কৃত [[Gautama Buddha|গৌতম বুদ্ধ]]ৰ চাৰিটা বিখ্যাত মূৰ্তিৰ এটা সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে।<ref name="Kapoor2002">{{cite book|author=Subodh Kapoor|title=The Indian Encyclopaedia: Kamli-Kyouk Phyu|url=https://books.google.com/books?id=AYN0n0pzlpcC&pg=PA4093|access-date=20 March 2011|year=2002|publisher=Cosmo Publications|isbn=978-81-7755-270-6|pages=4093–}}</ref><ref name="Sadasivan2000">{{cite book|author=S. N. Sadasivan|title=A social history of India|url=https://books.google.com/books?id=Be3PCvzf-BYC&pg=PA131|access-date=20 March 2011|date=October 2000|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-170-0|pages=131–132}}</ref> == ভৌগোলিক অৱস্থিতি == কৃষ্ণপুৰমৰ এক শান্ত গাঁৱত অৱস্থিত কৃষ্ণস্বামী মন্দিৰৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা এই কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ কায়ামকুলাম চহৰৰপৰা প্ৰায় ২ কিঃমিঃ দক্ষিণে অৱস্থিত। ফোঁৱাৰা, পুখুৰী আৰু ঘাঁহনিৰে সুসজ্জিত খোপ খোপকৈ সজা বাগিছাৰ (terraced garden) মাজত এটা সৰু টিলাৰ ওপৰত প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ই আলাপপ্লায়া জিলাৰ ওচিৰা আৰু কায়ামকুলামৰ মাজৰ [[National Highway 66 (India)|৬৬ নম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ]]ৰ (NH 66) বাঁওফালে অৱস্থিত। আলাপপ্লায়া চহৰৰপৰা কোল্লামলৈ যোৱা পথত ই প্ৰায় ৪৭ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত।<ref name=Archaeology/><ref name=Hindu/><ref name="S">{{cite book|author=Nayanthara S|title=Indian Murals and Paintings|url=https://books.google.com/books?id=FbVe7pZ6GEIC&pg=PT64|access-date=20 March 2011|publisher=Chillibreeze|isbn=978-81-904055-1-5|pages=64–}}</ref><ref name=Tourism>{{Cite web|url=http://www.keralatourism.org/kerala-article/198/krishnapuram-palace-gajendramoksham.php?issueid=198|title=Krishnapuram Palace|access-date=20 March 2011|publisher=Kerala Tourism}}</ref> == ইতিহাস == ১৭৪৬ চনৰ ওদনাদ-ত্ৰাভাংকুৰ যুদ্ধত ওদনাদ ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰি নিজৰ সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পাছত ত্ৰাভাংকুৰৰ [[King of Travancore|ৰজা]] [[Marthanda Varma|মাৰ্তণ্ড বাৰ্মা]]ই এই প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰিছিল। প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰাৰ পূৰ্বে ৰজাই সেই স্থানত থকা ওদনাদৰ ৰজা বীৰ ৰবি বাৰ্মাই (ৰাজত্বকাল ১৭০০-১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) নিৰ্মাণ কৰা পুৰণি প্ৰাসাদটো ভাঙি পেলাইছিল।<ref name=Hindu/> প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত, [[Prime Minister of Travancore|প্ৰধানমন্ত্ৰী]] [[Ramayyan Dalawa|ৰামায়্যন দালাৱা]]ৰ তত্ত্বাৱধানত পৰম্পৰাগত শৈলীত পুখুৰী, মন্দিৰ আৰু ‘উৰাপ্পুৰা’ৰ সৈতে ‘এট্টুকেট্টু’ (Ettukettu) নামেৰে জনাজাত একমহলীয়া এটা সৰু প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰধানমন্ত্ৰী আয়াপ্পন মাৰ্তণ্ড পিল্লাই এই প্ৰাসাদখন ডাঙৰকৈ সাজে। প্ৰাসাদ চৌহদত আন বহুতো ভৱন আছে, যিবোৰ পৰম্পৰাগত কেৰালা আৰু পশ্চিমীয়া স্থাপত্যৰ এক মিশ্ৰণ। চৌহদৰ ভিতৰত থকা বৰ্তমানৰ তিনিমহলীয়া ভৱনটো ১৯৫০-ৰ দশকত কেৰালা পুৰাতত্ত্ব বিভাগে ঐতিহ্যবাহী ভৱন সংৰক্ষণৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি অনুসৰি আধুনিক শৈলীত নৱীকৰণ কৰে। এক সংৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে ইয়াত পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় আৰু ইয়াৰ কাৰ্যালয়সমূহ স্থাপন কৰা হৈছে।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name=Hindu/> == স্থাপত্যশৈলী == কেৰালাৰ এক অতি সুন্দৰ আৰু বিৰল পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীৰ নিদৰ্শন হৈছে এই কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ। থলুৱা ভাষাত ইয়াক ‘পথীনাৰুকেট্টু’ (Pathinarukettu) বুলি জনা যায়। ই ঢাল খোৱা চাল, ঠেক বাৰাণ্ডা আৰু ডৰ্মাৰ খিৰিকীৰে পৰিপূৰ্ণ। এই প্ৰাসাদখন ত্ৰাভাংকুৰ ৰজাসকলৰ মুখ্য কাৰ্যালয় [[Padmanabhapuram Palace|পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]ৰ এটা সৰু প্ৰতিলিপি (miniature replica) সদৃশ।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/> f1emebcfk538bzzlis57paj22l1isrj 623434 623420 2026-08-05T10:00:00Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623434 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ | image = Krishnapuram_Palace_in_2021.jpeg | caption = ২০২১ চনত সন্মুখৰপৰা দৃশ্যমান কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ | pushpin_map = Kerala | coordinates = {{coord|9.1503|76.5086|region:IN-KR|display=inline}} | location_town = আলাপ্পুয়া জিলাৰ কায়ামকুলাম আৰু কৃষ্ণপুৰম | location_country = [[ভাৰত]] | architect = | client = মূলতঃ বীৰ ৰবি বাৰ্মাৰদ্বাৰা নিৰ্মিত; অষ্টাদশ শতিকাত অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মা (১৭২৯–১৭৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰদ্বাৰা পুনৰ্নিৰ্মিত আৰু বৰ্তমান কেৰালা চৰকাৰৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনস্থ | engineer = প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত ৰামায়্যন দালাৱা, পৰৱৰ্তী সময়ত আয়াপ্পন মাৰ্তণ্ড পিল্লাই | construction_start_date = ১৭০০–১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ; অষ্টাদশ শতিকাত পুনৰ্নিৰ্মিত | completion_date = ১৯৫০-ৰ দশকত শেহতীয়া নবীকৰণ | demolished_date = | cost = | structural_system = [[Laterite|লেতেৰাইট]] শিল, ৰুবল (খহটা শিল), চেগুন, চিচু কাঠ আৰু অঞ্জিলি কাঠ | architectural_style = পথীনাৰুকেট্টু <br/>[[Architecture of Kerala|কেৰালাৰ স্থাপত্যশৈলী]] | size = মূলতঃ ৫৬ একৰ, বৰ্তমান ২.৫৫ একৰ }} '''কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ'''{{en|Krishnapuram Palace}} দক্ষিণ-পশ্চিম ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ আলাপ্পুয়া জিলাৰ কায়ামকুলাম চহৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন প্ৰাসাদ আৰু সংগ্ৰহালয়।<ref>{{Cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/tourist-place/krishnapuram-palace/ |title=Krishnapuram Palace {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/krishnapuram-palace-kayamkulam/69/ |title=Krishnapuram Palace - where one can find India's largest mural painting: Gajendra Moksham |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref> [[ট্ৰাভাংকোৰ]] ৰাজ্যৰ ৰজা অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাই (১৭২৯–১৭৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) অষ্টাদশ শতিকাত এই প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰাইছিল। কৃষ্ণপুৰমৰ কৃষ্ণস্বামী মন্দিৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এই প্ৰাসাদখন কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীত ঢাল খোৱা চাল, ঠেক বাৰাণ্ডা আৰু পথালিকৈ দিয়া খিৰিকীৰে সজা হৈছে।<ref name=Archaeology>{{Cite web|url=http://archaeology.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=18 |title=Krishnapuram Palace |access-date=20 March 2011 |publisher=Archaeology Department of Government of Kerala |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122174506/http://archaeology.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=18 |archive-date=22 January 2011 }}</ref><ref name=Palace>[[: File:Gajendramoksham.jpg]]: Official plaque at the Palace Complex</ref><ref name=palace>{{Cite web|url=http://www.alappuzhaonline.com/krishnapurampalace-kerala.htm|title=Krishnapuram Palace and Archeological Museum, Kayamkulam, Alappuzha (Alleppey) Kerala, India|access-date=19 March 2011|publisher= alappuzhaonline.com}}</ref><ref name=krishnapuram>{{Cite web|url=http://www.keralafreelisting.com/info/krishnapuram-palace-alappuzha|title=Krishnapuram Palace Alappuzha|access-date=19 March 2011|publisher=keralafreelisting.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713144209/http://www.keralafreelisting.com/info/krishnapuram-palace-alappuzha|archive-date=13 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref name=Hindu>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/pp/2006/10/21/stories/2006102100930300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109012305/http://www.hindu.com/pp/2006/10/21/stories/2006102100930300.htm|url-status=dead|archive-date=9 November 2012|title= A monument from a glorious past|access-date=20 March 2011|work=[[The Hindu]]|date=21 October 2006}}</ref> বৰ্তমান প্ৰাসাদখন কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰদ্বাৰা তত্ত্বাৱধান কৰা হয়। ইয়াত প্ৰাসাদৰ পুৰণি সামগ্ৰী আৰু ইয়াৰ প্ৰাক্তন বাসিন্দা ট্ৰাভাংকোৰৰ মহাৰাজ মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাৰ বিভিন্ন ব্যক্তিগত সঁজুলি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। প্ৰাসাদ চৌহদৰ ভিতৰত থকা এটা ডাঙৰ পুখুৰীৰ বাবেও ই বিখ্যাত।<ref name=Archaeology/> লোকবিশ্বাস অনুসৰি, শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰপৰা হাত সাৰিবলৈ পুখুৰীটোৰ তলিৰপৰা এটা গোপন সুৰংগ পথ সুৰক্ষিত স্থানলৈ গৈছিল।<ref name=Palace/><ref name=Hindu/> প্ৰাসাদখনত কেৰালা শৈলীৰ বহুতো দেৱাল চিত্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকয়ে বিশেষভাৱে সংৰক্ষিত ১৫৪ বৰ্গফুট আয়তনৰ ‘‘[[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]]’’ নামৰ ভিত্তিচিত্ৰখন কেৰালাত আৱিষ্কৃত এই ধৰণৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ চিত্ৰ বুলি কোৱা হয়। এই চিত্ৰখন প্ৰাসাদৰ ভূমিতলৰ পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত।<ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974">{{cite book|author1=Asok K. Bhattacharya|author2=Śrīkumāra|title=Citralakṣaṇa : a treatise on Indian painting|url=https://books.google.com/books?id=E2IlAAAAMAAJ|page=23|access-date=20 March 2011|year=1974|publisher=Saraswat Library}}</ref> দুয়োফালে ধাৰ থকা বিখ্যাত ‘কায়ামকুলাম তৰোৱাল’ (Kayamkulam Vaal) ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান আকৰ্ষণ। প্ৰাসাদৰ চোতালত আলাপপ্লায়া জিলাত আৱিষ্কৃত [[গৌতম বুদ্ধ]]ৰ চাৰিটা বিখ্যাত মূৰ্তিৰ এটা সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে।<ref name="Kapoor2002">{{cite book|author=Subodh Kapoor|title=The Indian Encyclopaedia: Kamli-Kyouk Phyu|url=https://books.google.com/books?id=AYN0n0pzlpcC&pg=PA4093|access-date=20 March 2011|year=2002|publisher=Cosmo Publications|isbn=978-81-7755-270-6|pages=4093–}}</ref><ref name="Sadasivan2000">{{cite book|author=S. N. Sadasivan|title=A social history of India|url=https://books.google.com/books?id=Be3PCvzf-BYC&pg=PA131|access-date=20 March 2011|date=October 2000|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-170-0|pages=131–132}}</ref> == ভৌগোলিক অৱস্থিতি == কৃষ্ণপুৰমৰ এক শান্ত গাঁৱত অৱস্থিত কৃষ্ণস্বামী মন্দিৰৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা এই কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ কায়ামকুলাম চহৰৰপৰা প্ৰায় ২ কিঃমিঃ দক্ষিণে অৱস্থিত। ফোঁৱাৰা, পুখুৰী আৰু ঘাঁহনিৰে সুসজ্জিত বাগিছাৰ মাজত এটা সৰু টিলাৰ ওপৰত প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ই আলাপপ্লায়া জিলাৰ ওচিৰা আৰু কায়ামকুলামৰ মাজৰ ৬৬ নম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথৰ (NH 66) বাঁওফালে অৱস্থিত। আলাপপ্লায়া চহৰৰপৰা কোল্লামলৈ যোৱা পথত ই প্ৰায় ৪৭ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত।<ref name=Archaeology/><ref name=Hindu/><ref name="S">{{cite book|author=Nayanthara S|title=Indian Murals and Paintings|url=https://books.google.com/books?id=FbVe7pZ6GEIC&pg=PT64|access-date=20 March 2011|publisher=Chillibreeze|isbn=978-81-904055-1-5|pages=64–}}</ref><ref name=Tourism>{{Cite web|url=http://www.keralatourism.org/kerala-article/198/krishnapuram-palace-gajendramoksham.php?issueid=198|title=Krishnapuram Palace|access-date=20 March 2011|publisher=Kerala Tourism}}</ref> == ইতিহাস == ১৭৪৬ চনৰ ওদনাদ-ত্ৰাভাংকুৰ যুদ্ধত ওদনাদ ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰি নিজৰ সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পাছত ট্ৰাভাংকোৰৰ ৰজা [[মাৰ্তণ্ড বাৰ্মা]]ই এই প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰিছিল। প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰাৰ পূৰ্বে ৰজাই সেই স্থানত থকা ওদনাদৰ ৰজা বীৰ ৰবি বাৰ্মাই (ৰাজত্বকাল ১৭০০-১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) নিৰ্মাণ কৰা পুৰণি প্ৰাসাদটো ভাঙি পেলাইছিল।<ref name=Hindu/> প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত, প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰামায়্যন দালাৱাৰ তত্ত্বাৱধানত পৰম্পৰাগত শৈলীত পুখুৰী, মন্দিৰ আৰু ‘উৰাপ্পুৰা’ৰ সৈতে ‘এট্টুকেট্টু’ (Ettukettu) নামেৰে জনাজাত একমহলীয়া এটা সৰু প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰধানমন্ত্ৰী আয়াপ্পন মাৰ্তণ্ড পিল্লাই এই প্ৰাসাদখন ডাঙৰকৈ সাজে। প্ৰাসাদ চৌহদত আন বহুতো ভৱন আছে, যিবোৰ পৰম্পৰাগত কেৰালা আৰু পশ্চিমীয়া স্থাপত্যৰ এক মিশ্ৰণ। চৌহদৰ ভিতৰত থকা বৰ্তমানৰ তিনিমহলীয়া ভৱনটো ১৯৫০-ৰ দশকত কেৰালা পুৰাতত্ত্ব বিভাগে ঐতিহ্যবাহী ভৱন সংৰক্ষণৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি অনুসৰি আধুনিক শৈলীত নৱীকৰণ কৰে। এক সংৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে ইয়াত পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় আৰু ইয়াৰ কাৰ্যালয়সমূহ স্থাপন কৰা হৈছে।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name=Hindu/> == স্থাপত্যশৈলী == কেৰালাৰ এক অতি সুন্দৰ আৰু বিৰল পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীৰ নিদৰ্শন হৈছে এই কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ। থলুৱা ভাষাত ইয়াক ‘পথীনাৰুকেট্টু’ (Pathinarukettu) বুলি জনা যায়। ই ঢাল খোৱা চাল, ঠেক বাৰাণ্ডা আৰু ডৰ্মাৰ খিৰিকীৰে পৰিপূৰ্ণ। এই প্ৰাসাদখন ত্ৰাভাংকুৰ ৰজাসকলৰ মুখ্য কাৰ্যালয় [[Padmanabhapuram Palace|পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]ৰ এটা সৰু প্ৰতিলিপি (miniature replica) সদৃশ।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/> প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত এই প্ৰাসাদ চৌহদে মুঠ ৫৬ একৰ ভূমি আবৃত কৰি আছিল। অৱশ্যে, সময়ৰ সোঁতত ৰাজতন্ত্ৰৰ অৱসান ঘটাৰ পিছত, প্ৰাসাদখন সম্পূৰ্ণৰূপে অৱহেলিত হৈ পৰে আৰু ব্যৱহাৰ নোহোৱাৰ বাবে জৰাজীৰ্ণ হৈ ধ্বংসৰ গৰাহত পৰে। মহাৰাজৰ মূল প্ৰাসাদৰ চাৰিওফালে থকা বহুতো ভৱন ভাঙি পেলোৱা হয় বা ধ্বংস হয় আৰু সমগ্ৰ প্ৰাসাদ চৌহদটো কেৱল ২.৫৫ একৰ মাটিলৈ সংকুচিত হৈ পৰে, যাৰ চাৰিওফালে বৰ্তমান এখন ১০ ফুট ওখ দেৱাল আছে। জৰাজীৰ্ণ হৈ পৰা মূল প্ৰাসাদটোক ১৯৫০-ৰ দশকত কেৰালাৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগে এক দুমহলীয়া কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে তাৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰূপলৈ পুনৰ্নিৰ্মাণ কৰে। অন্যান্য স্থানত থকা বিৰল নথি-পত্ৰ আৰু শিল্পকৰ্মসমূহ ঘূৰাই আনি, মেৰামতি কৰি অৱশেষত প্ৰাসাদখনত সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰি প্ৰদৰ্শন কৰা হয়।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদটো ইয়াৰ মূল আৰ্হি অনুসৰি আৰু [[বাস্তু শাস্ত্ৰ]]ৰ নিয়ম মানি পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছে। ইয়াত ১৬টা ব্লক বা ‘কেট্টু’ (Kettus) আছে আৰু ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগত বা চোতালত ৪খন ‘নডুমুত্তম’ (Nadumuttam) বা মুকলি স্থান আছে। খিৰিকী, দুৱাৰ আৰু ভেণ্টিলেটৰসমূহ এনেদৰে স্থাপন কৰা হৈছিল যাতে সকলো কোঠাতে বিশুদ্ধ বায়ুৰ চলাচল আৰু প্ৰাকৃতিক পোহৰ নিশ্চিত হয়। ইয়াত ২২টা কোঠা আছে (যিবোৰ ছাঁযুক্ত অভ্যন্তৰীণ চোতালখনলৈ খোল খায়), য’ত কাঠৰ ওপৰত খোদিত কৰা ধুনীয়া আলংকাৰিক বিভাজন বা বেৰা আছে। ‘মৰ্মৱেধম’ (গোপন প্ৰভাৱ)-ৰ যিকোনো নেতিবাচক প্ৰভাৱ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ অতিৰিক্ত দুৱাৰ-খিৰিকীৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। বৰষুণৰ বাবে যাতে বাহিৰৰ দেৱালবোৰ নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে ভৱনটোৰ চাৰিওফালে বাৰাণ্ডাৰ (পথ) ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। ইয়াৰ নিৰ্মাণত ব্যৱহৃত সামগ্ৰীসমূহৰ পৰিসৰত আছিল— [[লেতেৰাইট]] শিল, খহটা শিল, চেগুন, চিচু কাঠ আৰু অঞ্জিলি কাঠ। চালিখন (ৰঙা টাইলছযুক্ত ঢাল খোৱা চালি<ref name=Sntach>{{Cite web|url=http://www.articlesnatch.com/Article/Krishnapuram-Palace-Museum---An-Ancient-Abode-Of-Kings/1568108|title=Krishnapuram Palace Museum – An Ancient Abode Of Kings|access-date=20 March 2011|publisher=articlesnatch.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004184448/http://www.articlesnatch.com/Article/Krishnapuram-Palace-Museum---An-Ancient-Abode-Of-Kings/1568108|archive-date=4 October 2011|url-status=dead}}</ref>) তীব্ৰ ঢালযুক্ত আৰু মেংগালোৰ টাইলছেৰে (Mangalore tiles) আবৃত, যিয়ে গাঁথনিটোৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰে। প্ৰাসাদটো নিৰ্মাণৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা কাঠৰ কামৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য আছিল যে ধাতৱ সঁজুলিৰ পৰিৱৰ্তে দুৱাৰ আৰু খিৰিকীৰ বাবে কাঠৰ কব্জা আৰু তলা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। মজিয়াখন পলিচ কৰা কাঠ আৰু ক’লা তথা ৰঙা অক্সাইডৰ প্ৰলেপযুক্ত কংক্ৰিটেৰে সজা। খটখটীবোৰ পলিচ কৰা [[গ্ৰেনাইট]] শিলেৰে নিৰ্মিত। পোন, বেঁকা আৰু সৰ্পিল খটখটী (spiral staircases) তথা চানশ্বেডৰ বিশেষ আৰ্হিৰদ্বাৰা প্ৰাসাদটোৰ নান্দনিক সৌন্দৰ্য অধিক বৃদ্ধি পাইছে।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদৰ দক্ষিণ সীমান্তৰ কাষেৰে বৈ যাব পৰাকৈ এটা সৰু জান বা সোঁতৰ সৃষ্টি কৰা হৈছিল, যিয়ে জৰুৰীকালীন সময়ত এটা গোপন পলায়ন পথ হিচাপেও কাম কৰিছিল।<ref name=Hindu/> ভৱনটোৰ কেন্দ্ৰভাগলৈ বিস্তৃত হৈ থকা এটা ভূ-গৰ্ভস্থ টেংক বা পুখুৰী প্ৰাসাদৰ অংশ আছিল; ই সকলো ভিতৰৰ কোঠাতে এক মধ্যমীয়া উষ্ণতাৰ শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত প্ৰভাৱ প্ৰদান কৰিছিল।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদ চৌহদত বহুতো ‘পাদিপ্পুৰা’ (Padippuras—ঐতিহ্যবাহী প্ৰৱেশদ্বাৰ) আছে, বিশেষকৈ মূল প্ৰৱেশদ্বাৰত, যিবোৰে সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক বহন কৰে।<ref name=Hindu/> == সংগ্ৰহ == প্ৰাসাদ চৌহদটোৱে বৰ্তমান এক পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় হিচাপে কাম কৰে। ই প্ৰাচীন চিত্ৰকলা আৰু শিলালিপি, মুদ্ৰা, মেগালিথিক অব koৱশেষ, কাঠৰ সামগ্ৰী, পিতল আৰু শিলৰ ভাস্কৰ্যৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ। এই চৌহদৰ কিছুমান প্ৰধান প্ৰদৰ্শনী হ’ল— গজেন্দ্ৰ মোক্ষমুৰ ভিত্তিচিত্ৰ, কায়ামকুলাম তৰোৱাল (Kayamkulam Val), দশম শতিকাৰ বুদ্ধৰ মূৰ্তি, আনুষ্ঠানিক বা ধৰ্মীয় পাত্ৰ আৰু অন্যান্য বহুতো ঐতিহাসিক শিল্পকৰ্ম।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974"/><ref name="Sadasivan2000"/> ; গজেন্দ্ৰ মোক্ষম [[File:Gajendramoksham.jpg|right|thumb|[[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]]ৰ ভিত্তিচিত্ৰ। ]] প্ৰাসাদৰ ভিতৰত থকা পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়টোত ৩ মিটাৰ ওখ [[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষমু]]ৰ এটা ভিত্তিচিত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="(Firm).1998">{{cite book|author=Lonely Planet Publications (Firm).|title=South India|url=https://books.google.com/books?id=1pEckKuKbLoC&pg=PA277|access-date=20 March 2011|year=1998|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-165-1|pages=277–}}</ref> এইখন কেৰালাত এতিয়ালৈকে আৱিষ্কৃত হোৱা আটাইতকয়ে ডাঙৰ একক ভিত্তিচিত্ৰ। ‘গজেন্দ্ৰ মোক্ষম’ৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে ‘‘হাতীৰ ৰজা গজেন্দ্ৰৰ মুক্তি বা মোক্ষ’’। এই দেৱাল চিত্ৰখনৰ বিষয়-বস্তু পৌৰাণিক আৰু ইয়াত আন আন সৰু দেৱ-দেৱী তথা সাধুসকলৰ উপস্থিতিত হাতীৰ ৰজাই ভগৱান বিষ্ণুক ভক্তিৰে প্ৰণাম কৰা দৃশ্য দেখুওৱা হৈছে। ভগৱান বিষ্ণু কায়ামকুলামৰ ৰজাসকলৰ কুলদেৱতা আছিল। বিভিন্ন ৰং আৰু প্ৰকাশভংগীৰ মিশ্ৰণ থকা এই ভিত্তিচিত্ৰখন পুখুৰীৰপৰা প্ৰাসাদলৈ সোমাবলৈ থকা প্ৰৱেশদ্বাৰত গুৰুত্বপূৰ্ণভাৱে স্থাপন কৰা হৈছিল, যাতে ৰজাসকলে তেওঁলোকৰ দৈনিক স্নান কাৰ্য সমাপন কৰাৰ পাছতে দেৱতাক আৰাধনা কৰিব পাৰে।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974"/><ref name="S"/><ref name=Nature>{{Cite web|url=http://www.naturemagics.com/india-kerala-travel/krishnapurampalace-kayamkulam-kerala.shtm|title=Krishnapuram Palace Kayamkulam Kerala|access-date=20 March 2011|publisher= naturemagics.com}}</ref> গজেন্দ্ৰ মোক্ষমৰ ওপৰত বৰ্ণিত পৌৰাণিক কাহিনীটো দশম শতিকাৰ সংস্কৃত [[ভাগৱত পুৰাণ]]ত উল্লেখ আছে। এই কাহিনী অনুসৰি, ভগৱান বিষ্ণুৰ এজন পৰম ভক্ত [[Pandyan Dynasty|পাণ্ড্য ৰজা]] ইন্দ্ৰদ্যুম্নক [[অগস্ত্য]] মুনিয়ে হাতী হিচাপে পুনৰ জন্ম ল’বলৈ অভিশাপ দিছিল। হাতীৰ ৰজা গজেন্দ্ৰই নিজৰ পত্নীসকলৰ সৈতে এটা হ্ৰদত আনন্দ বিহাৰ কৰি থকা অৱস্থাত এটা ঘঁৰিয়ালে তেওঁৰ ভৰিখনত জোৰকৈ কামুৰি ধৰে আৰু এনেদৰে গজেন্দ্ৰ বহু বছৰ ধৰি বন্দী হৈ থাকে। অৱশেষত উপায়হীন গজেন্দ্ৰই এই বিপদৰপৰা উদ্ধাৰ পাবলৈ তেওঁৰ আৰাধ্য দেৱতা ভগৱান বিষ্ণুক প্ৰাৰ্থনা কৰে। বিষ্ণুৱে অতি সোনকালে নিজৰ বাহন [[গৰুড়]]ৰ (অৰ্ধ-মানুহ আৰু অৰ্ধ-পক্ষী ৰূপ) ওপৰত উঠি তাত উপস্থিত হয়। গৰুড়ে ঘঁৰিয়ালটোক বধ কৰে। এই সমগ্ৰ ক্ৰমটো উদ্ভিদৰপৰা তৈয়াৰী প্ৰাকৃতিক ৰঙেৰে ভিত্তিচিত্ৰখনত সজীৱভাৱে অংকন কৰা হৈছে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগত থকা গৰুড়ৰ এক গতিশীল চিত্ৰণ আছে, য’ত তেওঁ বিশাল ডেকা মেলি নামিবলৈ উদ্যত হৈছে আৰু তেওঁৰ মুখৰ প্ৰকাশভংগী ৰুদ্ৰ (ক্ৰোধৰ ৰূপ), যিটো বহু-বাহুধাৰী বিষ্ণুৰ কৰুণাময় বৈশিষ্ট্যৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। দেৱাল চিত্ৰখনত গজেন্দ্ৰৰ চিঞৰি থকা এক সৰু অবয়ৱ আৰু সোঁফালে ঘঁৰিয়ালটোকো দেখুওৱা হৈছে। এই চিত্ৰখনে ইয়াৰ প্ৰতিটো উপলব্ধ স্থানতে কেৰালা শৈলীৰ চিত্ৰকলাৰ প্ৰকৃত প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। কাহিনীৰ মূল চৰিত্ৰসমূহৰ উপৰি সাধু, জীৱ-জন্তু, পৌৰাণিক জীৱ আৰু অৰণ্যৰ গছ-লতাও চিত্ৰিত কৰা হৈছে। ভিত্তিচিত্ৰখনৰ বাহিৰৰ প্ৰান্তসমূহ ফুলৰ ফুলজাৰিৰে (Floriate borders) সজোৱা হৈছে। ইয়াৰ একেবাৰে তলত এটা সুকীয়া ত্ৰিপল ফলক (triptych-like panel) আছে য’ত শিশু কৃষ্ণক ([[Krishna]]) চেনেহী মহিলাসকলে বেঢ়ি থকা দেখা গৈছে।<ref name="Abram(Firm)2003"/> ; কায়ামকুলাম তৰোৱাল [[File:Kayamkulam Sword.JPG|right|thumb|দুয়োফালে ধাৰ থকা তৰোৱাল— কায়ামকুলাম তৰোৱাল]] কায়ামকুলাম তৰোৱালখন সংগ্ৰহালয়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰদৰ্শনী। এই তৰোৱালখনৰ বিশেষত্ব হ’ল যে ইয়াৰ দুয়োটা কাষেই ধাৰাল আৰু সেয়েহে ই আন যিকোনো সমৰ সঁজুলিতকৈ অধিক মাৰাত্মক। অষ্টাদশ শতিকাত কায়ামকুলামৰ ৰজাসকলে ইয়াত ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি কোৱা হয় আৰু সেয়েহে ই ৰজাৰ বাবে বিশেষ আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল।<ref name=Archaeology/> ; বুদ্ধ মণ্ডপম বুদ্ধ মণ্ডপমত আল্লাপপ্লায়া জিলাৰ পুখুৰী আৰু পথাৰসমূহত শেহতীয়াকৈ উদ্ধাৰ হোৱা দশম শতিকাৰ চাৰিটা প্ৰাচীন বুদ্ধৰ এটা আকৰ্ষণীয় মূৰ্তি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। বুদ্ধ মণ্ডপমটো (ইয়াত স্থাপন কৰা বুদ্ধৰ মূৰ্তিটো প্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰো পূৰ্বৰ<ref name=Sntach/>) ধুনীয়াকৈ সজোৱা আৰু কেৰালাৰ থলুৱা ফুলৰ গছেৰে পৰিপূৰ্ণ বাগিছাখনৰ মাজত অৱস্থিত, যিয়ে প্ৰাসাদ চৌহদটোক বেঢ়ি ৰাখিছে।<ref name="Kapoor2002"/><ref name=Nature/> আলাপপ্লায়া জিলাত শেহতীয়া বছৰবোৰত উদ্ধাৰ হোৱা চাৰিটা বুদ্ধৰ মূৰ্তিয়ে কেৰালাৰ মাভেলি সাম্ৰাজ্যৰ ওদনাডুত পুৰণি সময়ত হীনযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰচলন থকাটো প্ৰমাণ কৰে। চাৰিটা বুদ্ধৰ প্ৰতিমূৰ্তি ধ্যানে বহি থকা অৱস্থাত ‘উষ্ণীষ’ (টুপী) আৰু ‘উপবীত’ (উত্তৰীয় বস্তু) পিন্ধা ৰূপত আছে। কেৰালাত বৌদ্ধ ধৰ্ম বিৰোধী অভিযানৰ সময়ত এইবোৰ পথাৰ আৰু পুখুৰীত দলিয়াই দিয়া হৈছিল। এই বুদ্ধৰ মূৰ্তিটো কৰুণাগাপ্পল্লীৰ মৰুতুৰকুলাংগৰাত ‘পুথেনকুলা’ (বুদ্ধৰ পুখুৰী) নামৰ এটা পুখুৰী বা টেংকত উদ্ধাৰ হৈছিল। একক শিলাখণ্ড কাটি নিৰ্মাণ কৰা এই মূৰ্তিটো প্ৰথমতে কৰুণাগাপ্পল্লী চহৰত স্থাপন কৰা হৈছিল। তাৰ বহু বছৰৰ পাছত কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ চৌহদৰ বুদ্ধ মণ্ডপমত ইয়াক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, যি বৰ্তমান এক সুৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন। মূৰ্তিটোত মুক্তা বা হীৰাৰ আঁচুৰে সুসজ্জিত এটা টুপী (skull cap) আছে, যি বুদ্ধই লাভ কৰা সৰ্বোচ্চ জ্ঞানক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ; অন্যান্য প্ৰদৰ্শনীসমূহ [[File:SanskritBible.jpg|thumb|১৮৮৬ চনত [[কলিকতা]]ত (কলকাতা) মুদ্ৰিত সংস্কৃত ভাষাৰ [[বাইবেল]], এয়া বৰ্তমান প্ৰাসাদ সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে]] কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ সংগ্ৰহালয়ত ১৮৮৬ চনত কলিকতাত ([[কলকাতা]]) মুদ্ৰিত [[সংস্কৃত]] ভাষাৰ এখন [[বাইবেল]]ৰ প্ৰতিলিপিও আছে।<ref name=Tourism/> এটা প্ৰদৰ্শনী বাকচত ধৰ্মীয় আৰু আনুষ্ঠানিক পাত্ৰসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে, য’ত তেলৰ চাকি, মিহি ক্ষুদ্ৰাকৃতিৰ মূৰ্তি আৰু সৰ্প দেৱতা খোদিত কৰা সৰু সৰু শিলৰ স্তম্ভ (বিভিন্ন থলুৱা ঘৰৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা) অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰে কিছুমান আৰ্ক বা ধেনুভেৰীয়া আকৃতিত সজোৱা হৈছে, যাক ‘প্ৰভু’ বুলি জনা যায় আৰু এক ঐশ্বৰিক পোহৰৰ আভা প্ৰদান কৰিবলৈ মন্দিৰৰ দেৱতাৰ পিছফালে স্থাপন কৰা হয়। প্ৰদৰ্শনীত থকা ‘পঞ্চলোহা’ (সোণ মিশ্ৰিত ব্ৰঞ্জৰ লগতে পাঁচটা ধাতু সংকৰ)ৰ সুন্দৰ ক্ষুদ্ৰ মূৰ্তিবোৰৰ ভিতৰত— [[বৰুণ]] (জলদেৱতা), বহুতো বিষ্ণুৰ মূৰ্তি আৰু উপাসনাৰ ভংগিমাত থকা এজন ক্ষুদ্ৰ ভক্তৰ অব koৱৱ অন্যতম।<ref name="Kapoor2002"/><ref name="Abram(Firm)2003">{{cite book|author1=David Abram|author2=Rough Guides (Firm)|title=South India|url=https://books.google.com/books?id=sEhJBfbhTAAC&pg=PA336|access-date=20 March 2011|date=27 November 2003|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-84353-103-6|pages=336–}}</ref> == ডাক সেৱা == [[File:Travacore Anchal Post.jpeg|thumb|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদত থকা অঞ্চল ডাক বাকচ (Anchal Post box)]] অঞ্চল পোষ্ট কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ চৰকাৰী ডাক সেৱা। ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পূৰ্বে ট্ৰাভাংকোৰ আৰু কোচিন সাম্ৰাজ্যত এই প্ৰাৰম্ভিক ডাক সেৱা আৰম্ভ হৈছিল। ১৭২৯ চনত অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাই [[ট্ৰাভাংকোৰ]]ত আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ১৭৭০-ৰ দশকত [[কোচিন]]ত এই সেৱা আৰম্ভ কৰিছিল। == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery mode=packed> File:Krishnapuram durbar.jpg|প্ৰাসাদত থকা দৰবাৰ হল File:KrishnapuramPalace Desc.JPG|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ চৌহদত থকা নামফলক File:Nairs with European Army.png|ইউৰোপীয় সৈন্যৰ সৈতে নায়াৰ (Nair) যুঁজাৰুসকল— কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ এখন দেৱাল চিত্ৰ File:Krishnapuram palace rear view.jpg|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ পিছফালৰ দৃশ্য, যাৰ সন্মুখভাগত পুখুৰীটো দৃশ্যমান </gallery> == পৰিবহণ == নিকটৱৰ্তী কেএছআৰটিচি বাছ আস্থানসমূহ - # কায়ামকুলাম (৪ কিঃমিঃ) #ওচিৰা (৪ কিঃমিঃ) #কৰুণাগাপ্পল্লী (১১ কিঃমিঃ) নিকটৱৰ্তী ৰেল ষ্টেচনসমূহ - #ওচিৰা ৰেল ষ্টেচন (ocr) (৪ কিঃমিঃ) #কায়ামকুলাম জংচন ৰেল ষ্টেচন (kyj) (৫ কিঃমিঃ) #কৰুণাগাপ্পল্লী ৰেল ষ্টেচন (kpy) (১২ কিঃমিঃ) ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} {{coord|9|9|0|N|76|30|31|E|type:landmark|display=title}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons category|Krishnapuram Palace|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ}} * [http://www.krishnapurampalace.com '''www.krishnapurampalace.com'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128003009/http://www.krishnapurampalace.com/ |date=28 January 2020 }} * [https://www.facebook.com/krishnapurampalace ফেচবুকত কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ] salz624wutnppk440ksb3ijcp5v0336 623435 623434 2026-08-05T10:00:54Z AjayDas 12623 /* সংগ্ৰহ */ 623435 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ | image = Krishnapuram_Palace_in_2021.jpeg | caption = ২০২১ চনত সন্মুখৰপৰা দৃশ্যমান কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ | pushpin_map = Kerala | coordinates = {{coord|9.1503|76.5086|region:IN-KR|display=inline}} | location_town = আলাপ্পুয়া জিলাৰ কায়ামকুলাম আৰু কৃষ্ণপুৰম | location_country = [[ভাৰত]] | architect = | client = মূলতঃ বীৰ ৰবি বাৰ্মাৰদ্বাৰা নিৰ্মিত; অষ্টাদশ শতিকাত অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মা (১৭২৯–১৭৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰদ্বাৰা পুনৰ্নিৰ্মিত আৰু বৰ্তমান কেৰালা চৰকাৰৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনস্থ | engineer = প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত ৰামায়্যন দালাৱা, পৰৱৰ্তী সময়ত আয়াপ্পন মাৰ্তণ্ড পিল্লাই | construction_start_date = ১৭০০–১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ; অষ্টাদশ শতিকাত পুনৰ্নিৰ্মিত | completion_date = ১৯৫০-ৰ দশকত শেহতীয়া নবীকৰণ | demolished_date = | cost = | structural_system = [[Laterite|লেতেৰাইট]] শিল, ৰুবল (খহটা শিল), চেগুন, চিচু কাঠ আৰু অঞ্জিলি কাঠ | architectural_style = পথীনাৰুকেট্টু <br/>[[Architecture of Kerala|কেৰালাৰ স্থাপত্যশৈলী]] | size = মূলতঃ ৫৬ একৰ, বৰ্তমান ২.৫৫ একৰ }} '''কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ'''{{en|Krishnapuram Palace}} দক্ষিণ-পশ্চিম ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ আলাপ্পুয়া জিলাৰ কায়ামকুলাম চহৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন প্ৰাসাদ আৰু সংগ্ৰহালয়।<ref>{{Cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/tourist-place/krishnapuram-palace/ |title=Krishnapuram Palace {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/krishnapuram-palace-kayamkulam/69/ |title=Krishnapuram Palace - where one can find India's largest mural painting: Gajendra Moksham |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref> [[ট্ৰাভাংকোৰ]] ৰাজ্যৰ ৰজা অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাই (১৭২৯–১৭৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) অষ্টাদশ শতিকাত এই প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰাইছিল। কৃষ্ণপুৰমৰ কৃষ্ণস্বামী মন্দিৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এই প্ৰাসাদখন কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীত ঢাল খোৱা চাল, ঠেক বাৰাণ্ডা আৰু পথালিকৈ দিয়া খিৰিকীৰে সজা হৈছে।<ref name=Archaeology>{{Cite web|url=http://archaeology.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=18 |title=Krishnapuram Palace |access-date=20 March 2011 |publisher=Archaeology Department of Government of Kerala |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122174506/http://archaeology.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=18 |archive-date=22 January 2011 }}</ref><ref name=Palace>[[: File:Gajendramoksham.jpg]]: Official plaque at the Palace Complex</ref><ref name=palace>{{Cite web|url=http://www.alappuzhaonline.com/krishnapurampalace-kerala.htm|title=Krishnapuram Palace and Archeological Museum, Kayamkulam, Alappuzha (Alleppey) Kerala, India|access-date=19 March 2011|publisher= alappuzhaonline.com}}</ref><ref name=krishnapuram>{{Cite web|url=http://www.keralafreelisting.com/info/krishnapuram-palace-alappuzha|title=Krishnapuram Palace Alappuzha|access-date=19 March 2011|publisher=keralafreelisting.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713144209/http://www.keralafreelisting.com/info/krishnapuram-palace-alappuzha|archive-date=13 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref name=Hindu>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/pp/2006/10/21/stories/2006102100930300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109012305/http://www.hindu.com/pp/2006/10/21/stories/2006102100930300.htm|url-status=dead|archive-date=9 November 2012|title= A monument from a glorious past|access-date=20 March 2011|work=[[The Hindu]]|date=21 October 2006}}</ref> বৰ্তমান প্ৰাসাদখন কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰদ্বাৰা তত্ত্বাৱধান কৰা হয়। ইয়াত প্ৰাসাদৰ পুৰণি সামগ্ৰী আৰু ইয়াৰ প্ৰাক্তন বাসিন্দা ট্ৰাভাংকোৰৰ মহাৰাজ মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাৰ বিভিন্ন ব্যক্তিগত সঁজুলি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। প্ৰাসাদ চৌহদৰ ভিতৰত থকা এটা ডাঙৰ পুখুৰীৰ বাবেও ই বিখ্যাত।<ref name=Archaeology/> লোকবিশ্বাস অনুসৰি, শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰপৰা হাত সাৰিবলৈ পুখুৰীটোৰ তলিৰপৰা এটা গোপন সুৰংগ পথ সুৰক্ষিত স্থানলৈ গৈছিল।<ref name=Palace/><ref name=Hindu/> প্ৰাসাদখনত কেৰালা শৈলীৰ বহুতো দেৱাল চিত্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকয়ে বিশেষভাৱে সংৰক্ষিত ১৫৪ বৰ্গফুট আয়তনৰ ‘‘[[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]]’’ নামৰ ভিত্তিচিত্ৰখন কেৰালাত আৱিষ্কৃত এই ধৰণৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ চিত্ৰ বুলি কোৱা হয়। এই চিত্ৰখন প্ৰাসাদৰ ভূমিতলৰ পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত।<ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974">{{cite book|author1=Asok K. Bhattacharya|author2=Śrīkumāra|title=Citralakṣaṇa : a treatise on Indian painting|url=https://books.google.com/books?id=E2IlAAAAMAAJ|page=23|access-date=20 March 2011|year=1974|publisher=Saraswat Library}}</ref> দুয়োফালে ধাৰ থকা বিখ্যাত ‘কায়ামকুলাম তৰোৱাল’ (Kayamkulam Vaal) ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান আকৰ্ষণ। প্ৰাসাদৰ চোতালত আলাপপ্লায়া জিলাত আৱিষ্কৃত [[গৌতম বুদ্ধ]]ৰ চাৰিটা বিখ্যাত মূৰ্তিৰ এটা সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে।<ref name="Kapoor2002">{{cite book|author=Subodh Kapoor|title=The Indian Encyclopaedia: Kamli-Kyouk Phyu|url=https://books.google.com/books?id=AYN0n0pzlpcC&pg=PA4093|access-date=20 March 2011|year=2002|publisher=Cosmo Publications|isbn=978-81-7755-270-6|pages=4093–}}</ref><ref name="Sadasivan2000">{{cite book|author=S. N. Sadasivan|title=A social history of India|url=https://books.google.com/books?id=Be3PCvzf-BYC&pg=PA131|access-date=20 March 2011|date=October 2000|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-170-0|pages=131–132}}</ref> == ভৌগোলিক অৱস্থিতি == কৃষ্ণপুৰমৰ এক শান্ত গাঁৱত অৱস্থিত কৃষ্ণস্বামী মন্দিৰৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা এই কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ কায়ামকুলাম চহৰৰপৰা প্ৰায় ২ কিঃমিঃ দক্ষিণে অৱস্থিত। ফোঁৱাৰা, পুখুৰী আৰু ঘাঁহনিৰে সুসজ্জিত বাগিছাৰ মাজত এটা সৰু টিলাৰ ওপৰত প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ই আলাপপ্লায়া জিলাৰ ওচিৰা আৰু কায়ামকুলামৰ মাজৰ ৬৬ নম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথৰ (NH 66) বাঁওফালে অৱস্থিত। আলাপপ্লায়া চহৰৰপৰা কোল্লামলৈ যোৱা পথত ই প্ৰায় ৪৭ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত।<ref name=Archaeology/><ref name=Hindu/><ref name="S">{{cite book|author=Nayanthara S|title=Indian Murals and Paintings|url=https://books.google.com/books?id=FbVe7pZ6GEIC&pg=PT64|access-date=20 March 2011|publisher=Chillibreeze|isbn=978-81-904055-1-5|pages=64–}}</ref><ref name=Tourism>{{Cite web|url=http://www.keralatourism.org/kerala-article/198/krishnapuram-palace-gajendramoksham.php?issueid=198|title=Krishnapuram Palace|access-date=20 March 2011|publisher=Kerala Tourism}}</ref> == ইতিহাস == ১৭৪৬ চনৰ ওদনাদ-ত্ৰাভাংকুৰ যুদ্ধত ওদনাদ ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰি নিজৰ সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পাছত ট্ৰাভাংকোৰৰ ৰজা [[মাৰ্তণ্ড বাৰ্মা]]ই এই প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰিছিল। প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰাৰ পূৰ্বে ৰজাই সেই স্থানত থকা ওদনাদৰ ৰজা বীৰ ৰবি বাৰ্মাই (ৰাজত্বকাল ১৭০০-১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) নিৰ্মাণ কৰা পুৰণি প্ৰাসাদটো ভাঙি পেলাইছিল।<ref name=Hindu/> প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত, প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰামায়্যন দালাৱাৰ তত্ত্বাৱধানত পৰম্পৰাগত শৈলীত পুখুৰী, মন্দিৰ আৰু ‘উৰাপ্পুৰা’ৰ সৈতে ‘এট্টুকেট্টু’ (Ettukettu) নামেৰে জনাজাত একমহলীয়া এটা সৰু প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰধানমন্ত্ৰী আয়াপ্পন মাৰ্তণ্ড পিল্লাই এই প্ৰাসাদখন ডাঙৰকৈ সাজে। প্ৰাসাদ চৌহদত আন বহুতো ভৱন আছে, যিবোৰ পৰম্পৰাগত কেৰালা আৰু পশ্চিমীয়া স্থাপত্যৰ এক মিশ্ৰণ। চৌহদৰ ভিতৰত থকা বৰ্তমানৰ তিনিমহলীয়া ভৱনটো ১৯৫০-ৰ দশকত কেৰালা পুৰাতত্ত্ব বিভাগে ঐতিহ্যবাহী ভৱন সংৰক্ষণৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি অনুসৰি আধুনিক শৈলীত নৱীকৰণ কৰে। এক সংৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে ইয়াত পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় আৰু ইয়াৰ কাৰ্যালয়সমূহ স্থাপন কৰা হৈছে।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name=Hindu/> == স্থাপত্যশৈলী == কেৰালাৰ এক অতি সুন্দৰ আৰু বিৰল পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীৰ নিদৰ্শন হৈছে এই কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ। থলুৱা ভাষাত ইয়াক ‘পথীনাৰুকেট্টু’ (Pathinarukettu) বুলি জনা যায়। ই ঢাল খোৱা চাল, ঠেক বাৰাণ্ডা আৰু ডৰ্মাৰ খিৰিকীৰে পৰিপূৰ্ণ। এই প্ৰাসাদখন ত্ৰাভাংকুৰ ৰজাসকলৰ মুখ্য কাৰ্যালয় [[Padmanabhapuram Palace|পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]ৰ এটা সৰু প্ৰতিলিপি (miniature replica) সদৃশ।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/> প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত এই প্ৰাসাদ চৌহদে মুঠ ৫৬ একৰ ভূমি আবৃত কৰি আছিল। অৱশ্যে, সময়ৰ সোঁতত ৰাজতন্ত্ৰৰ অৱসান ঘটাৰ পিছত, প্ৰাসাদখন সম্পূৰ্ণৰূপে অৱহেলিত হৈ পৰে আৰু ব্যৱহাৰ নোহোৱাৰ বাবে জৰাজীৰ্ণ হৈ ধ্বংসৰ গৰাহত পৰে। মহাৰাজৰ মূল প্ৰাসাদৰ চাৰিওফালে থকা বহুতো ভৱন ভাঙি পেলোৱা হয় বা ধ্বংস হয় আৰু সমগ্ৰ প্ৰাসাদ চৌহদটো কেৱল ২.৫৫ একৰ মাটিলৈ সংকুচিত হৈ পৰে, যাৰ চাৰিওফালে বৰ্তমান এখন ১০ ফুট ওখ দেৱাল আছে। জৰাজীৰ্ণ হৈ পৰা মূল প্ৰাসাদটোক ১৯৫০-ৰ দশকত কেৰালাৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগে এক দুমহলীয়া কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে তাৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰূপলৈ পুনৰ্নিৰ্মাণ কৰে। অন্যান্য স্থানত থকা বিৰল নথি-পত্ৰ আৰু শিল্পকৰ্মসমূহ ঘূৰাই আনি, মেৰামতি কৰি অৱশেষত প্ৰাসাদখনত সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰি প্ৰদৰ্শন কৰা হয়।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদটো ইয়াৰ মূল আৰ্হি অনুসৰি আৰু [[বাস্তু শাস্ত্ৰ]]ৰ নিয়ম মানি পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছে। ইয়াত ১৬টা ব্লক বা ‘কেট্টু’ (Kettus) আছে আৰু ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগত বা চোতালত ৪খন ‘নডুমুত্তম’ (Nadumuttam) বা মুকলি স্থান আছে। খিৰিকী, দুৱাৰ আৰু ভেণ্টিলেটৰসমূহ এনেদৰে স্থাপন কৰা হৈছিল যাতে সকলো কোঠাতে বিশুদ্ধ বায়ুৰ চলাচল আৰু প্ৰাকৃতিক পোহৰ নিশ্চিত হয়। ইয়াত ২২টা কোঠা আছে (যিবোৰ ছাঁযুক্ত অভ্যন্তৰীণ চোতালখনলৈ খোল খায়), য’ত কাঠৰ ওপৰত খোদিত কৰা ধুনীয়া আলংকাৰিক বিভাজন বা বেৰা আছে। ‘মৰ্মৱেধম’ (গোপন প্ৰভাৱ)-ৰ যিকোনো নেতিবাচক প্ৰভাৱ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ অতিৰিক্ত দুৱাৰ-খিৰিকীৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। বৰষুণৰ বাবে যাতে বাহিৰৰ দেৱালবোৰ নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে ভৱনটোৰ চাৰিওফালে বাৰাণ্ডাৰ (পথ) ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। ইয়াৰ নিৰ্মাণত ব্যৱহৃত সামগ্ৰীসমূহৰ পৰিসৰত আছিল— [[লেতেৰাইট]] শিল, খহটা শিল, চেগুন, চিচু কাঠ আৰু অঞ্জিলি কাঠ। চালিখন (ৰঙা টাইলছযুক্ত ঢাল খোৱা চালি<ref name=Sntach>{{Cite web|url=http://www.articlesnatch.com/Article/Krishnapuram-Palace-Museum---An-Ancient-Abode-Of-Kings/1568108|title=Krishnapuram Palace Museum – An Ancient Abode Of Kings|access-date=20 March 2011|publisher=articlesnatch.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004184448/http://www.articlesnatch.com/Article/Krishnapuram-Palace-Museum---An-Ancient-Abode-Of-Kings/1568108|archive-date=4 October 2011|url-status=dead}}</ref>) তীব্ৰ ঢালযুক্ত আৰু মেংগালোৰ টাইলছেৰে (Mangalore tiles) আবৃত, যিয়ে গাঁথনিটোৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰে। প্ৰাসাদটো নিৰ্মাণৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা কাঠৰ কামৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য আছিল যে ধাতৱ সঁজুলিৰ পৰিৱৰ্তে দুৱাৰ আৰু খিৰিকীৰ বাবে কাঠৰ কব্জা আৰু তলা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। মজিয়াখন পলিচ কৰা কাঠ আৰু ক’লা তথা ৰঙা অক্সাইডৰ প্ৰলেপযুক্ত কংক্ৰিটেৰে সজা। খটখটীবোৰ পলিচ কৰা [[গ্ৰেনাইট]] শিলেৰে নিৰ্মিত। পোন, বেঁকা আৰু সৰ্পিল খটখটী (spiral staircases) তথা চানশ্বেডৰ বিশেষ আৰ্হিৰদ্বাৰা প্ৰাসাদটোৰ নান্দনিক সৌন্দৰ্য অধিক বৃদ্ধি পাইছে।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদৰ দক্ষিণ সীমান্তৰ কাষেৰে বৈ যাব পৰাকৈ এটা সৰু জান বা সোঁতৰ সৃষ্টি কৰা হৈছিল, যিয়ে জৰুৰীকালীন সময়ত এটা গোপন পলায়ন পথ হিচাপেও কাম কৰিছিল।<ref name=Hindu/> ভৱনটোৰ কেন্দ্ৰভাগলৈ বিস্তৃত হৈ থকা এটা ভূ-গৰ্ভস্থ টেংক বা পুখুৰী প্ৰাসাদৰ অংশ আছিল; ই সকলো ভিতৰৰ কোঠাতে এক মধ্যমীয়া উষ্ণতাৰ শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত প্ৰভাৱ প্ৰদান কৰিছিল।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদ চৌহদত বহুতো ‘পাদিপ্পুৰা’ (Padippuras—ঐতিহ্যবাহী প্ৰৱেশদ্বাৰ) আছে, বিশেষকৈ মূল প্ৰৱেশদ্বাৰত, যিবোৰে সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক বহন কৰে।<ref name=Hindu/> == সংগ্ৰহ == প্ৰাসাদ চৌহদটোৱে বৰ্তমান এক পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় হিচাপে কাম কৰে। ই প্ৰাচীন চিত্ৰকলা আৰু শিলালিপি, মুদ্ৰা, মেগালিথিক অব koৱশেষ, কাঠৰ সামগ্ৰী, পিতল আৰু শিলৰ ভাস্কৰ্যৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ। এই চৌহদৰ কিছুমান প্ৰধান প্ৰদৰ্শনী হ’ল— গজেন্দ্ৰ মোক্ষমুৰ ভিত্তিচিত্ৰ, কায়ামকুলাম তৰোৱাল (Kayamkulam Val), দশম শতিকাৰ বুদ্ধৰ মূৰ্তি, আনুষ্ঠানিক বা ধৰ্মীয় পাত্ৰ আৰু অন্যান্য বহুতো ঐতিহাসিক শিল্পকৰ্ম।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974"/><ref name="Sadasivan2000"/> ; গজেন্দ্ৰ মোক্ষম [[File:Gajendramoksham.jpg|right|thumb|[[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]]ৰ ভিত্তিচিত্ৰ। ]] প্ৰাসাদৰ ভিতৰত থকা পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়টোত ৩ মিটাৰ ওখ [[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষমু]]ৰ এটা ভিত্তিচিত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="(Firm).1998">{{cite book|author=Lonely Planet Publications (Firm).|title=South India|url=https://books.google.com/books?id=1pEckKuKbLoC&pg=PA277|access-date=20 March 2011|year=1998|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-165-1|pages=277–}}</ref> এইখন কেৰালাত এতিয়ালৈকে আৱিষ্কৃত হোৱা আটাইতকয়ে ডাঙৰ একক ভিত্তিচিত্ৰ। ‘গজেন্দ্ৰ মোক্ষম’ৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে ‘‘হাতীৰ ৰজা গজেন্দ্ৰৰ মুক্তি বা মোক্ষ’’। এই দেৱাল চিত্ৰখনৰ বিষয়-বস্তু পৌৰাণিক আৰু ইয়াত আন আন সৰু দেৱ-দেৱী তথা সাধুসকলৰ উপস্থিতিত হাতীৰ ৰজাই ভগৱান বিষ্ণুক ভক্তিৰে প্ৰণাম কৰা দৃশ্য দেখুওৱা হৈছে। ভগৱান বিষ্ণু কায়ামকুলামৰ ৰজাসকলৰ কুলদেৱতা আছিল। বিভিন্ন ৰং আৰু প্ৰকাশভংগীৰ মিশ্ৰণ থকা এই ভিত্তিচিত্ৰখন পুখুৰীৰপৰা প্ৰাসাদলৈ সোমাবলৈ থকা প্ৰৱেশদ্বাৰত গুৰুত্বপূৰ্ণভাৱে স্থাপন কৰা হৈছিল, যাতে ৰজাসকলে তেওঁলোকৰ দৈনিক স্নান কাৰ্য সমাপন কৰাৰ পাছতে দেৱতাক আৰাধনা কৰিব পাৰে।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974"/><ref name="S"/><ref name=Nature>{{Cite web|url=http://www.naturemagics.com/india-kerala-travel/krishnapurampalace-kayamkulam-kerala.shtm|title=Krishnapuram Palace Kayamkulam Kerala|access-date=20 March 2011|publisher= naturemagics.com}}</ref> গজেন্দ্ৰ মোক্ষমৰ ওপৰত বৰ্ণিত পৌৰাণিক কাহিনীটো দশম শতিকাৰ সংস্কৃত [[ভাগৱত পুৰাণ]]ত উল্লেখ আছে। এই কাহিনী অনুসৰি, ভগৱান বিষ্ণুৰ এজন পৰম ভক্ত [[Pandyan Dynasty|পাণ্ড্য ৰজা]] ইন্দ্ৰদ্যুম্নক [[অগস্ত্য]] মুনিয়ে হাতী হিচাপে পুনৰ জন্ম ল’বলৈ অভিশাপ দিছিল। হাতীৰ ৰজা গজেন্দ্ৰই নিজৰ পত্নীসকলৰ সৈতে এটা হ্ৰদত আনন্দ বিহাৰ কৰি থকা অৱস্থাত এটা ঘঁৰিয়ালে তেওঁৰ ভৰিখনত জোৰকৈ কামুৰি ধৰে আৰু এনেদৰে গজেন্দ্ৰ বহু বছৰ ধৰি বন্দী হৈ থাকে। অৱশেষত উপায়হীন গজেন্দ্ৰই এই বিপদৰপৰা উদ্ধাৰ পাবলৈ তেওঁৰ আৰাধ্য দেৱতা ভগৱান বিষ্ণুক প্ৰাৰ্থনা কৰে। বিষ্ণুৱে অতি সোনকালে নিজৰ বাহন [[গৰুড়]]ৰ (অৰ্ধ-মানুহ আৰু অৰ্ধ-পক্ষী ৰূপ) ওপৰত উঠি তাত উপস্থিত হয়। গৰুড়ে ঘঁৰিয়ালটোক বধ কৰে। এই সমগ্ৰ ক্ৰমটো উদ্ভিদৰপৰা তৈয়াৰী প্ৰাকৃতিক ৰঙেৰে ভিত্তিচিত্ৰখনত সজীৱভাৱে অংকন কৰা হৈছে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগত থকা গৰুড়ৰ এক গতিশীল চিত্ৰণ আছে, য’ত তেওঁ বিশাল ডেকা মেলি নামিবলৈ উদ্যত হৈছে আৰু তেওঁৰ মুখৰ প্ৰকাশভংগী ৰুদ্ৰ (ক্ৰোধৰ ৰূপ), যিটো বহু-বাহুধাৰী বিষ্ণুৰ কৰুণাময় বৈশিষ্ট্যৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। দেৱাল চিত্ৰখনত গজেন্দ্ৰৰ চিঞৰি থকা এক সৰু অবয়ৱ আৰু সোঁফালে ঘঁৰিয়ালটোকো দেখুওৱা হৈছে। এই চিত্ৰখনে ইয়াৰ প্ৰতিটো উপলব্ধ স্থানতে কেৰালা শৈলীৰ চিত্ৰকলাৰ প্ৰকৃত প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। কাহিনীৰ মূল চৰিত্ৰসমূহৰ উপৰি সাধু, জীৱ-জন্তু, পৌৰাণিক জীৱ আৰু অৰণ্যৰ গছ-লতাও চিত্ৰিত কৰা হৈছে। ভিত্তিচিত্ৰখনৰ বাহিৰৰ প্ৰান্তসমূহ ফুলৰ ফুলজাৰিৰে (Floriate borders) সজোৱা হৈছে। ইয়াৰ একেবাৰে তলত এটা সুকীয়া ত্ৰিপল ফলক (triptych-like panel) আছে য’ত শিশু কৃষ্ণক ([[Krishna]]) চেনেহী মহিলাসকলে বেঢ়ি থকা দেখা গৈছে।<ref name="Abram(Firm)2003"/> ; কায়ামকুলাম তৰোৱাল [[File:Kayamkulam Sword.JPG|right|thumb|দুয়োফালে ধাৰ থকা তৰোৱাল— কায়ামকুলাম তৰোৱাল]] কায়ামকুলাম তৰোৱালখন সংগ্ৰহালয়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰদৰ্শনী। এই তৰোৱালখনৰ বিশেষত্ব হ’ল যে ইয়াৰ দুয়োটা কাষেই ধাৰাল আৰু সেয়েহে ই আন যিকোনো সমৰ সঁজুলিতকৈ অধিক মাৰাত্মক। অষ্টাদশ শতিকাত কায়ামকুলামৰ ৰজাসকলে ইয়াত ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি কোৱা হয় আৰু সেয়েহে ই ৰজাৰ বাবে বিশেষ আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল।<ref name=Archaeology/> ; বুদ্ধ মণ্ডপম বুদ্ধ মণ্ডপমত আল্লাপপ্লায়া জিলাৰ পুখুৰী আৰু পথাৰসমূহত শেহতীয়াকৈ উদ্ধাৰ হোৱা দশম শতিকাৰ চাৰিটা প্ৰাচীন বুদ্ধৰ এটা আকৰ্ষণীয় মূৰ্তি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। বুদ্ধ মণ্ডপমটো (ইয়াত স্থাপন কৰা বুদ্ধৰ মূৰ্তিটো প্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰো পূৰ্বৰ<ref name=Sntach/>) ধুনীয়াকৈ সজোৱা আৰু কেৰালাৰ থলুৱা ফুলৰ গছেৰে পৰিপূৰ্ণ বাগিছাখনৰ মাজত অৱস্থিত, যিয়ে প্ৰাসাদ চৌহদটোক বেঢ়ি ৰাখিছে।<ref name="Kapoor2002"/><ref name=Nature/> আলাপপ্লায়া জিলাত শেহতীয়া বছৰবোৰত উদ্ধাৰ হোৱা চাৰিটা বুদ্ধৰ মূৰ্তিয়ে কেৰালাৰ মাভেলি সাম্ৰাজ্যৰ ওদনাডুত পুৰণি সময়ত হীনযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰচলন থকাটো প্ৰমাণ কৰে। চাৰিটা বুদ্ধৰ প্ৰতিমূৰ্তি ধ্যানে বহি থকা অৱস্থাত ‘উষ্ণীষ’ (টুপী) আৰু ‘উপবীত’ (উত্তৰীয় বস্তু) পিন্ধা ৰূপত আছে। কেৰালাত বৌদ্ধ ধৰ্ম বিৰোধী অভিযানৰ সময়ত এইবোৰ পথাৰ আৰু পুখুৰীত দলিয়াই দিয়া হৈছিল। এই বুদ্ধৰ মূৰ্তিটো কৰুণাগাপ্পল্লীৰ মৰুতুৰকুলাংগৰাত ‘পুথেনকুলা’ (বুদ্ধৰ পুখুৰী) নামৰ এটা পুখুৰী বা টেংকত উদ্ধাৰ হৈছিল। একক শিলাখণ্ড কাটি নিৰ্মাণ কৰা এই মূৰ্তিটো প্ৰথমতে কৰুণাগাপ্পল্লী চহৰত স্থাপন কৰা হৈছিল। তাৰ বহু বছৰৰ পাছত কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ চৌহদৰ বুদ্ধ মণ্ডপমত ইয়াক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, যি বৰ্তমান এক সুৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন। মূৰ্তিটোত মুক্তা বা হীৰাৰ আঁচুৰে সুসজ্জিত এটা টুপী (skull cap) আছে, যি বুদ্ধই লাভ কৰা সৰ্বোচ্চ জ্ঞানক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ; অন্যান্য প্ৰদৰ্শনীসমূহ [[File:SanskritBible.jpg|thumb|১৮৮৬ চনত [[কলিকতা]]ত (কলকাতা) মুদ্ৰিত সংস্কৃত ভাষাৰ [[বাইবেল]], এয়া বৰ্তমান প্ৰাসাদ সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে]] কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ সংগ্ৰহালয়ত ১৮৮৬ চনত কলিকতাত ([[কলকাতা]]) মুদ্ৰিত [[সংস্কৃত]] ভাষাৰ এখন [[বাইবেল]]ৰ প্ৰতিলিপিও আছে।<ref name=Tourism/> এটা প্ৰদৰ্শনী বাকচত ধৰ্মীয় আৰু আনুষ্ঠানিক পাত্ৰসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে, য’ত তেলৰ চাকি, মিহি ক্ষুদ্ৰাকৃতিৰ মূৰ্তি আৰু সৰ্প দেৱতা খোদিত কৰা সৰু সৰু শিলৰ স্তম্ভ (বিভিন্ন থলুৱা ঘৰৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা) অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰে কিছুমান আৰ্ক বা ধেনুভেৰীয়া আকৃতিত সজোৱা হৈছে, যাক ‘প্ৰভু’ বুলি জনা যায় আৰু এক ঐশ্বৰিক পোহৰৰ আভা প্ৰদান কৰিবলৈ মন্দিৰৰ দেৱতাৰ পিছফালে স্থাপন কৰা হয়। প্ৰদৰ্শনীত থকা ‘পঞ্চলোহা’ (সোণ মিশ্ৰিত ব্ৰঞ্জৰ লগতে পাঁচটা ধাতু সংকৰ)ৰ সুন্দৰ ক্ষুদ্ৰ মূৰ্তিবোৰৰ ভিতৰত— [[বৰুণ]] (জলদেৱতা), বহুতো [[বিষ্ণু]]ৰ মূৰ্তি আৰু উপাসনাৰ ভংগিমাত থকা এজন ক্ষুদ্ৰ ভক্তৰ অৱয়ব অন্যতম।<ref name="Kapoor2002"/><ref name="Abram(Firm)2003">{{cite book|author1=David Abram|author2=Rough Guides (Firm)|title=South India|url=https://books.google.com/books?id=sEhJBfbhTAAC&pg=PA336|access-date=20 March 2011|date=27 November 2003|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-84353-103-6|pages=336–}}</ref> == ডাক সেৱা == [[File:Travacore Anchal Post.jpeg|thumb|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদত থকা অঞ্চল ডাক বাকচ (Anchal Post box)]] অঞ্চল পোষ্ট কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ চৰকাৰী ডাক সেৱা। ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পূৰ্বে ট্ৰাভাংকোৰ আৰু কোচিন সাম্ৰাজ্যত এই প্ৰাৰম্ভিক ডাক সেৱা আৰম্ভ হৈছিল। ১৭২৯ চনত অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাই [[ট্ৰাভাংকোৰ]]ত আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ১৭৭০-ৰ দশকত [[কোচিন]]ত এই সেৱা আৰম্ভ কৰিছিল। == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery mode=packed> File:Krishnapuram durbar.jpg|প্ৰাসাদত থকা দৰবাৰ হল File:KrishnapuramPalace Desc.JPG|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ চৌহদত থকা নামফলক File:Nairs with European Army.png|ইউৰোপীয় সৈন্যৰ সৈতে নায়াৰ (Nair) যুঁজাৰুসকল— কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ এখন দেৱাল চিত্ৰ File:Krishnapuram palace rear view.jpg|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ পিছফালৰ দৃশ্য, যাৰ সন্মুখভাগত পুখুৰীটো দৃশ্যমান </gallery> == পৰিবহণ == নিকটৱৰ্তী কেএছআৰটিচি বাছ আস্থানসমূহ - # কায়ামকুলাম (৪ কিঃমিঃ) #ওচিৰা (৪ কিঃমিঃ) #কৰুণাগাপ্পল্লী (১১ কিঃমিঃ) নিকটৱৰ্তী ৰেল ষ্টেচনসমূহ - #ওচিৰা ৰেল ষ্টেচন (ocr) (৪ কিঃমিঃ) #কায়ামকুলাম জংচন ৰেল ষ্টেচন (kyj) (৫ কিঃমিঃ) #কৰুণাগাপ্পল্লী ৰেল ষ্টেচন (kpy) (১২ কিঃমিঃ) ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} {{coord|9|9|0|N|76|30|31|E|type:landmark|display=title}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons category|Krishnapuram Palace|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ}} * [http://www.krishnapurampalace.com '''www.krishnapurampalace.com'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128003009/http://www.krishnapurampalace.com/ |date=28 January 2020 }} * [https://www.facebook.com/krishnapurampalace ফেচবুকত কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ] fwwlm5lyy3nk7jd16ajypjek9gxxcdu 623436 623435 2026-08-05T10:01:21Z AjayDas 12623 added [[Category:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] using [[WP:HC|HotCat]] 623436 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ | image = Krishnapuram_Palace_in_2021.jpeg | caption = ২০২১ চনত সন্মুখৰপৰা দৃশ্যমান কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ | pushpin_map = Kerala | coordinates = {{coord|9.1503|76.5086|region:IN-KR|display=inline}} | location_town = আলাপ্পুয়া জিলাৰ কায়ামকুলাম আৰু কৃষ্ণপুৰম | location_country = [[ভাৰত]] | architect = | client = মূলতঃ বীৰ ৰবি বাৰ্মাৰদ্বাৰা নিৰ্মিত; অষ্টাদশ শতিকাত অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মা (১৭২৯–১৭৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰদ্বাৰা পুনৰ্নিৰ্মিত আৰু বৰ্তমান কেৰালা চৰকাৰৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনস্থ | engineer = প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত ৰামায়্যন দালাৱা, পৰৱৰ্তী সময়ত আয়াপ্পন মাৰ্তণ্ড পিল্লাই | construction_start_date = ১৭০০–১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ; অষ্টাদশ শতিকাত পুনৰ্নিৰ্মিত | completion_date = ১৯৫০-ৰ দশকত শেহতীয়া নবীকৰণ | demolished_date = | cost = | structural_system = [[Laterite|লেতেৰাইট]] শিল, ৰুবল (খহটা শিল), চেগুন, চিচু কাঠ আৰু অঞ্জিলি কাঠ | architectural_style = পথীনাৰুকেট্টু <br/>[[Architecture of Kerala|কেৰালাৰ স্থাপত্যশৈলী]] | size = মূলতঃ ৫৬ একৰ, বৰ্তমান ২.৫৫ একৰ }} '''কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ'''{{en|Krishnapuram Palace}} দক্ষিণ-পশ্চিম ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ আলাপ্পুয়া জিলাৰ কায়ামকুলাম চহৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন প্ৰাসাদ আৰু সংগ্ৰহালয়।<ref>{{Cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/tourist-place/krishnapuram-palace/ |title=Krishnapuram Palace {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/krishnapuram-palace-kayamkulam/69/ |title=Krishnapuram Palace - where one can find India's largest mural painting: Gajendra Moksham |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref> [[ট্ৰাভাংকোৰ]] ৰাজ্যৰ ৰজা অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাই (১৭২৯–১৭৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) অষ্টাদশ শতিকাত এই প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰাইছিল। কৃষ্ণপুৰমৰ কৃষ্ণস্বামী মন্দিৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এই প্ৰাসাদখন কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীত ঢাল খোৱা চাল, ঠেক বাৰাণ্ডা আৰু পথালিকৈ দিয়া খিৰিকীৰে সজা হৈছে।<ref name=Archaeology>{{Cite web|url=http://archaeology.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=18 |title=Krishnapuram Palace |access-date=20 March 2011 |publisher=Archaeology Department of Government of Kerala |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122174506/http://archaeology.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=18 |archive-date=22 January 2011 }}</ref><ref name=Palace>[[: File:Gajendramoksham.jpg]]: Official plaque at the Palace Complex</ref><ref name=palace>{{Cite web|url=http://www.alappuzhaonline.com/krishnapurampalace-kerala.htm|title=Krishnapuram Palace and Archeological Museum, Kayamkulam, Alappuzha (Alleppey) Kerala, India|access-date=19 March 2011|publisher= alappuzhaonline.com}}</ref><ref name=krishnapuram>{{Cite web|url=http://www.keralafreelisting.com/info/krishnapuram-palace-alappuzha|title=Krishnapuram Palace Alappuzha|access-date=19 March 2011|publisher=keralafreelisting.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713144209/http://www.keralafreelisting.com/info/krishnapuram-palace-alappuzha|archive-date=13 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref name=Hindu>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/pp/2006/10/21/stories/2006102100930300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109012305/http://www.hindu.com/pp/2006/10/21/stories/2006102100930300.htm|url-status=dead|archive-date=9 November 2012|title= A monument from a glorious past|access-date=20 March 2011|work=[[The Hindu]]|date=21 October 2006}}</ref> বৰ্তমান প্ৰাসাদখন কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰদ্বাৰা তত্ত্বাৱধান কৰা হয়। ইয়াত প্ৰাসাদৰ পুৰণি সামগ্ৰী আৰু ইয়াৰ প্ৰাক্তন বাসিন্দা ট্ৰাভাংকোৰৰ মহাৰাজ মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাৰ বিভিন্ন ব্যক্তিগত সঁজুলি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। প্ৰাসাদ চৌহদৰ ভিতৰত থকা এটা ডাঙৰ পুখুৰীৰ বাবেও ই বিখ্যাত।<ref name=Archaeology/> লোকবিশ্বাস অনুসৰি, শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰপৰা হাত সাৰিবলৈ পুখুৰীটোৰ তলিৰপৰা এটা গোপন সুৰংগ পথ সুৰক্ষিত স্থানলৈ গৈছিল।<ref name=Palace/><ref name=Hindu/> প্ৰাসাদখনত কেৰালা শৈলীৰ বহুতো দেৱাল চিত্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকয়ে বিশেষভাৱে সংৰক্ষিত ১৫৪ বৰ্গফুট আয়তনৰ ‘‘[[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]]’’ নামৰ ভিত্তিচিত্ৰখন কেৰালাত আৱিষ্কৃত এই ধৰণৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ চিত্ৰ বুলি কোৱা হয়। এই চিত্ৰখন প্ৰাসাদৰ ভূমিতলৰ পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত।<ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974">{{cite book|author1=Asok K. Bhattacharya|author2=Śrīkumāra|title=Citralakṣaṇa : a treatise on Indian painting|url=https://books.google.com/books?id=E2IlAAAAMAAJ|page=23|access-date=20 March 2011|year=1974|publisher=Saraswat Library}}</ref> দুয়োফালে ধাৰ থকা বিখ্যাত ‘কায়ামকুলাম তৰোৱাল’ (Kayamkulam Vaal) ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান আকৰ্ষণ। প্ৰাসাদৰ চোতালত আলাপপ্লায়া জিলাত আৱিষ্কৃত [[গৌতম বুদ্ধ]]ৰ চাৰিটা বিখ্যাত মূৰ্তিৰ এটা সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে।<ref name="Kapoor2002">{{cite book|author=Subodh Kapoor|title=The Indian Encyclopaedia: Kamli-Kyouk Phyu|url=https://books.google.com/books?id=AYN0n0pzlpcC&pg=PA4093|access-date=20 March 2011|year=2002|publisher=Cosmo Publications|isbn=978-81-7755-270-6|pages=4093–}}</ref><ref name="Sadasivan2000">{{cite book|author=S. N. Sadasivan|title=A social history of India|url=https://books.google.com/books?id=Be3PCvzf-BYC&pg=PA131|access-date=20 March 2011|date=October 2000|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-170-0|pages=131–132}}</ref> == ভৌগোলিক অৱস্থিতি == কৃষ্ণপুৰমৰ এক শান্ত গাঁৱত অৱস্থিত কৃষ্ণস্বামী মন্দিৰৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা এই কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ কায়ামকুলাম চহৰৰপৰা প্ৰায় ২ কিঃমিঃ দক্ষিণে অৱস্থিত। ফোঁৱাৰা, পুখুৰী আৰু ঘাঁহনিৰে সুসজ্জিত বাগিছাৰ মাজত এটা সৰু টিলাৰ ওপৰত প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ই আলাপপ্লায়া জিলাৰ ওচিৰা আৰু কায়ামকুলামৰ মাজৰ ৬৬ নম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথৰ (NH 66) বাঁওফালে অৱস্থিত। আলাপপ্লায়া চহৰৰপৰা কোল্লামলৈ যোৱা পথত ই প্ৰায় ৪৭ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত।<ref name=Archaeology/><ref name=Hindu/><ref name="S">{{cite book|author=Nayanthara S|title=Indian Murals and Paintings|url=https://books.google.com/books?id=FbVe7pZ6GEIC&pg=PT64|access-date=20 March 2011|publisher=Chillibreeze|isbn=978-81-904055-1-5|pages=64–}}</ref><ref name=Tourism>{{Cite web|url=http://www.keralatourism.org/kerala-article/198/krishnapuram-palace-gajendramoksham.php?issueid=198|title=Krishnapuram Palace|access-date=20 March 2011|publisher=Kerala Tourism}}</ref> == ইতিহাস == ১৭৪৬ চনৰ ওদনাদ-ত্ৰাভাংকুৰ যুদ্ধত ওদনাদ ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰি নিজৰ সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পাছত ট্ৰাভাংকোৰৰ ৰজা [[মাৰ্তণ্ড বাৰ্মা]]ই এই প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰিছিল। প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰাৰ পূৰ্বে ৰজাই সেই স্থানত থকা ওদনাদৰ ৰজা বীৰ ৰবি বাৰ্মাই (ৰাজত্বকাল ১৭০০-১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) নিৰ্মাণ কৰা পুৰণি প্ৰাসাদটো ভাঙি পেলাইছিল।<ref name=Hindu/> প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত, প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰামায়্যন দালাৱাৰ তত্ত্বাৱধানত পৰম্পৰাগত শৈলীত পুখুৰী, মন্দিৰ আৰু ‘উৰাপ্পুৰা’ৰ সৈতে ‘এট্টুকেট্টু’ (Ettukettu) নামেৰে জনাজাত একমহলীয়া এটা সৰু প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰধানমন্ত্ৰী আয়াপ্পন মাৰ্তণ্ড পিল্লাই এই প্ৰাসাদখন ডাঙৰকৈ সাজে। প্ৰাসাদ চৌহদত আন বহুতো ভৱন আছে, যিবোৰ পৰম্পৰাগত কেৰালা আৰু পশ্চিমীয়া স্থাপত্যৰ এক মিশ্ৰণ। চৌহদৰ ভিতৰত থকা বৰ্তমানৰ তিনিমহলীয়া ভৱনটো ১৯৫০-ৰ দশকত কেৰালা পুৰাতত্ত্ব বিভাগে ঐতিহ্যবাহী ভৱন সংৰক্ষণৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি অনুসৰি আধুনিক শৈলীত নৱীকৰণ কৰে। এক সংৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে ইয়াত পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় আৰু ইয়াৰ কাৰ্যালয়সমূহ স্থাপন কৰা হৈছে।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name=Hindu/> == স্থাপত্যশৈলী == কেৰালাৰ এক অতি সুন্দৰ আৰু বিৰল পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীৰ নিদৰ্শন হৈছে এই কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ। থলুৱা ভাষাত ইয়াক ‘পথীনাৰুকেট্টু’ (Pathinarukettu) বুলি জনা যায়। ই ঢাল খোৱা চাল, ঠেক বাৰাণ্ডা আৰু ডৰ্মাৰ খিৰিকীৰে পৰিপূৰ্ণ। এই প্ৰাসাদখন ত্ৰাভাংকুৰ ৰজাসকলৰ মুখ্য কাৰ্যালয় [[Padmanabhapuram Palace|পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]ৰ এটা সৰু প্ৰতিলিপি (miniature replica) সদৃশ।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/> প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত এই প্ৰাসাদ চৌহদে মুঠ ৫৬ একৰ ভূমি আবৃত কৰি আছিল। অৱশ্যে, সময়ৰ সোঁতত ৰাজতন্ত্ৰৰ অৱসান ঘটাৰ পিছত, প্ৰাসাদখন সম্পূৰ্ণৰূপে অৱহেলিত হৈ পৰে আৰু ব্যৱহাৰ নোহোৱাৰ বাবে জৰাজীৰ্ণ হৈ ধ্বংসৰ গৰাহত পৰে। মহাৰাজৰ মূল প্ৰাসাদৰ চাৰিওফালে থকা বহুতো ভৱন ভাঙি পেলোৱা হয় বা ধ্বংস হয় আৰু সমগ্ৰ প্ৰাসাদ চৌহদটো কেৱল ২.৫৫ একৰ মাটিলৈ সংকুচিত হৈ পৰে, যাৰ চাৰিওফালে বৰ্তমান এখন ১০ ফুট ওখ দেৱাল আছে। জৰাজীৰ্ণ হৈ পৰা মূল প্ৰাসাদটোক ১৯৫০-ৰ দশকত কেৰালাৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগে এক দুমহলীয়া কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে তাৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰূপলৈ পুনৰ্নিৰ্মাণ কৰে। অন্যান্য স্থানত থকা বিৰল নথি-পত্ৰ আৰু শিল্পকৰ্মসমূহ ঘূৰাই আনি, মেৰামতি কৰি অৱশেষত প্ৰাসাদখনত সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰি প্ৰদৰ্শন কৰা হয়।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদটো ইয়াৰ মূল আৰ্হি অনুসৰি আৰু [[বাস্তু শাস্ত্ৰ]]ৰ নিয়ম মানি পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছে। ইয়াত ১৬টা ব্লক বা ‘কেট্টু’ (Kettus) আছে আৰু ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগত বা চোতালত ৪খন ‘নডুমুত্তম’ (Nadumuttam) বা মুকলি স্থান আছে। খিৰিকী, দুৱাৰ আৰু ভেণ্টিলেটৰসমূহ এনেদৰে স্থাপন কৰা হৈছিল যাতে সকলো কোঠাতে বিশুদ্ধ বায়ুৰ চলাচল আৰু প্ৰাকৃতিক পোহৰ নিশ্চিত হয়। ইয়াত ২২টা কোঠা আছে (যিবোৰ ছাঁযুক্ত অভ্যন্তৰীণ চোতালখনলৈ খোল খায়), য’ত কাঠৰ ওপৰত খোদিত কৰা ধুনীয়া আলংকাৰিক বিভাজন বা বেৰা আছে। ‘মৰ্মৱেধম’ (গোপন প্ৰভাৱ)-ৰ যিকোনো নেতিবাচক প্ৰভাৱ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ অতিৰিক্ত দুৱাৰ-খিৰিকীৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। বৰষুণৰ বাবে যাতে বাহিৰৰ দেৱালবোৰ নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে ভৱনটোৰ চাৰিওফালে বাৰাণ্ডাৰ (পথ) ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। ইয়াৰ নিৰ্মাণত ব্যৱহৃত সামগ্ৰীসমূহৰ পৰিসৰত আছিল— [[লেতেৰাইট]] শিল, খহটা শিল, চেগুন, চিচু কাঠ আৰু অঞ্জিলি কাঠ। চালিখন (ৰঙা টাইলছযুক্ত ঢাল খোৱা চালি<ref name=Sntach>{{Cite web|url=http://www.articlesnatch.com/Article/Krishnapuram-Palace-Museum---An-Ancient-Abode-Of-Kings/1568108|title=Krishnapuram Palace Museum – An Ancient Abode Of Kings|access-date=20 March 2011|publisher=articlesnatch.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004184448/http://www.articlesnatch.com/Article/Krishnapuram-Palace-Museum---An-Ancient-Abode-Of-Kings/1568108|archive-date=4 October 2011|url-status=dead}}</ref>) তীব্ৰ ঢালযুক্ত আৰু মেংগালোৰ টাইলছেৰে (Mangalore tiles) আবৃত, যিয়ে গাঁথনিটোৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰে। প্ৰাসাদটো নিৰ্মাণৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা কাঠৰ কামৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য আছিল যে ধাতৱ সঁজুলিৰ পৰিৱৰ্তে দুৱাৰ আৰু খিৰিকীৰ বাবে কাঠৰ কব্জা আৰু তলা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। মজিয়াখন পলিচ কৰা কাঠ আৰু ক’লা তথা ৰঙা অক্সাইডৰ প্ৰলেপযুক্ত কংক্ৰিটেৰে সজা। খটখটীবোৰ পলিচ কৰা [[গ্ৰেনাইট]] শিলেৰে নিৰ্মিত। পোন, বেঁকা আৰু সৰ্পিল খটখটী (spiral staircases) তথা চানশ্বেডৰ বিশেষ আৰ্হিৰদ্বাৰা প্ৰাসাদটোৰ নান্দনিক সৌন্দৰ্য অধিক বৃদ্ধি পাইছে।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদৰ দক্ষিণ সীমান্তৰ কাষেৰে বৈ যাব পৰাকৈ এটা সৰু জান বা সোঁতৰ সৃষ্টি কৰা হৈছিল, যিয়ে জৰুৰীকালীন সময়ত এটা গোপন পলায়ন পথ হিচাপেও কাম কৰিছিল।<ref name=Hindu/> ভৱনটোৰ কেন্দ্ৰভাগলৈ বিস্তৃত হৈ থকা এটা ভূ-গৰ্ভস্থ টেংক বা পুখুৰী প্ৰাসাদৰ অংশ আছিল; ই সকলো ভিতৰৰ কোঠাতে এক মধ্যমীয়া উষ্ণতাৰ শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত প্ৰভাৱ প্ৰদান কৰিছিল।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদ চৌহদত বহুতো ‘পাদিপ্পুৰা’ (Padippuras—ঐতিহ্যবাহী প্ৰৱেশদ্বাৰ) আছে, বিশেষকৈ মূল প্ৰৱেশদ্বাৰত, যিবোৰে সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক বহন কৰে।<ref name=Hindu/> == সংগ্ৰহ == প্ৰাসাদ চৌহদটোৱে বৰ্তমান এক পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় হিচাপে কাম কৰে। ই প্ৰাচীন চিত্ৰকলা আৰু শিলালিপি, মুদ্ৰা, মেগালিথিক অব koৱশেষ, কাঠৰ সামগ্ৰী, পিতল আৰু শিলৰ ভাস্কৰ্যৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ। এই চৌহদৰ কিছুমান প্ৰধান প্ৰদৰ্শনী হ’ল— গজেন্দ্ৰ মোক্ষমুৰ ভিত্তিচিত্ৰ, কায়ামকুলাম তৰোৱাল (Kayamkulam Val), দশম শতিকাৰ বুদ্ধৰ মূৰ্তি, আনুষ্ঠানিক বা ধৰ্মীয় পাত্ৰ আৰু অন্যান্য বহুতো ঐতিহাসিক শিল্পকৰ্ম।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974"/><ref name="Sadasivan2000"/> ; গজেন্দ্ৰ মোক্ষম [[File:Gajendramoksham.jpg|right|thumb|[[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]]ৰ ভিত্তিচিত্ৰ। ]] প্ৰাসাদৰ ভিতৰত থকা পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়টোত ৩ মিটাৰ ওখ [[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষমু]]ৰ এটা ভিত্তিচিত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="(Firm).1998">{{cite book|author=Lonely Planet Publications (Firm).|title=South India|url=https://books.google.com/books?id=1pEckKuKbLoC&pg=PA277|access-date=20 March 2011|year=1998|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-165-1|pages=277–}}</ref> এইখন কেৰালাত এতিয়ালৈকে আৱিষ্কৃত হোৱা আটাইতকয়ে ডাঙৰ একক ভিত্তিচিত্ৰ। ‘গজেন্দ্ৰ মোক্ষম’ৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে ‘‘হাতীৰ ৰজা গজেন্দ্ৰৰ মুক্তি বা মোক্ষ’’। এই দেৱাল চিত্ৰখনৰ বিষয়-বস্তু পৌৰাণিক আৰু ইয়াত আন আন সৰু দেৱ-দেৱী তথা সাধুসকলৰ উপস্থিতিত হাতীৰ ৰজাই ভগৱান বিষ্ণুক ভক্তিৰে প্ৰণাম কৰা দৃশ্য দেখুওৱা হৈছে। ভগৱান বিষ্ণু কায়ামকুলামৰ ৰজাসকলৰ কুলদেৱতা আছিল। বিভিন্ন ৰং আৰু প্ৰকাশভংগীৰ মিশ্ৰণ থকা এই ভিত্তিচিত্ৰখন পুখুৰীৰপৰা প্ৰাসাদলৈ সোমাবলৈ থকা প্ৰৱেশদ্বাৰত গুৰুত্বপূৰ্ণভাৱে স্থাপন কৰা হৈছিল, যাতে ৰজাসকলে তেওঁলোকৰ দৈনিক স্নান কাৰ্য সমাপন কৰাৰ পাছতে দেৱতাক আৰাধনা কৰিব পাৰে।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974"/><ref name="S"/><ref name=Nature>{{Cite web|url=http://www.naturemagics.com/india-kerala-travel/krishnapurampalace-kayamkulam-kerala.shtm|title=Krishnapuram Palace Kayamkulam Kerala|access-date=20 March 2011|publisher= naturemagics.com}}</ref> গজেন্দ্ৰ মোক্ষমৰ ওপৰত বৰ্ণিত পৌৰাণিক কাহিনীটো দশম শতিকাৰ সংস্কৃত [[ভাগৱত পুৰাণ]]ত উল্লেখ আছে। এই কাহিনী অনুসৰি, ভগৱান বিষ্ণুৰ এজন পৰম ভক্ত [[Pandyan Dynasty|পাণ্ড্য ৰজা]] ইন্দ্ৰদ্যুম্নক [[অগস্ত্য]] মুনিয়ে হাতী হিচাপে পুনৰ জন্ম ল’বলৈ অভিশাপ দিছিল। হাতীৰ ৰজা গজেন্দ্ৰই নিজৰ পত্নীসকলৰ সৈতে এটা হ্ৰদত আনন্দ বিহাৰ কৰি থকা অৱস্থাত এটা ঘঁৰিয়ালে তেওঁৰ ভৰিখনত জোৰকৈ কামুৰি ধৰে আৰু এনেদৰে গজেন্দ্ৰ বহু বছৰ ধৰি বন্দী হৈ থাকে। অৱশেষত উপায়হীন গজেন্দ্ৰই এই বিপদৰপৰা উদ্ধাৰ পাবলৈ তেওঁৰ আৰাধ্য দেৱতা ভগৱান বিষ্ণুক প্ৰাৰ্থনা কৰে। বিষ্ণুৱে অতি সোনকালে নিজৰ বাহন [[গৰুড়]]ৰ (অৰ্ধ-মানুহ আৰু অৰ্ধ-পক্ষী ৰূপ) ওপৰত উঠি তাত উপস্থিত হয়। গৰুড়ে ঘঁৰিয়ালটোক বধ কৰে। এই সমগ্ৰ ক্ৰমটো উদ্ভিদৰপৰা তৈয়াৰী প্ৰাকৃতিক ৰঙেৰে ভিত্তিচিত্ৰখনত সজীৱভাৱে অংকন কৰা হৈছে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগত থকা গৰুড়ৰ এক গতিশীল চিত্ৰণ আছে, য’ত তেওঁ বিশাল ডেকা মেলি নামিবলৈ উদ্যত হৈছে আৰু তেওঁৰ মুখৰ প্ৰকাশভংগী ৰুদ্ৰ (ক্ৰোধৰ ৰূপ), যিটো বহু-বাহুধাৰী বিষ্ণুৰ কৰুণাময় বৈশিষ্ট্যৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। দেৱাল চিত্ৰখনত গজেন্দ্ৰৰ চিঞৰি থকা এক সৰু অবয়ৱ আৰু সোঁফালে ঘঁৰিয়ালটোকো দেখুওৱা হৈছে। এই চিত্ৰখনে ইয়াৰ প্ৰতিটো উপলব্ধ স্থানতে কেৰালা শৈলীৰ চিত্ৰকলাৰ প্ৰকৃত প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। কাহিনীৰ মূল চৰিত্ৰসমূহৰ উপৰি সাধু, জীৱ-জন্তু, পৌৰাণিক জীৱ আৰু অৰণ্যৰ গছ-লতাও চিত্ৰিত কৰা হৈছে। ভিত্তিচিত্ৰখনৰ বাহিৰৰ প্ৰান্তসমূহ ফুলৰ ফুলজাৰিৰে (Floriate borders) সজোৱা হৈছে। ইয়াৰ একেবাৰে তলত এটা সুকীয়া ত্ৰিপল ফলক (triptych-like panel) আছে য’ত শিশু কৃষ্ণক ([[Krishna]]) চেনেহী মহিলাসকলে বেঢ়ি থকা দেখা গৈছে।<ref name="Abram(Firm)2003"/> ; কায়ামকুলাম তৰোৱাল [[File:Kayamkulam Sword.JPG|right|thumb|দুয়োফালে ধাৰ থকা তৰোৱাল— কায়ামকুলাম তৰোৱাল]] কায়ামকুলাম তৰোৱালখন সংগ্ৰহালয়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰদৰ্শনী। এই তৰোৱালখনৰ বিশেষত্ব হ’ল যে ইয়াৰ দুয়োটা কাষেই ধাৰাল আৰু সেয়েহে ই আন যিকোনো সমৰ সঁজুলিতকৈ অধিক মাৰাত্মক। অষ্টাদশ শতিকাত কায়ামকুলামৰ ৰজাসকলে ইয়াত ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি কোৱা হয় আৰু সেয়েহে ই ৰজাৰ বাবে বিশেষ আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল।<ref name=Archaeology/> ; বুদ্ধ মণ্ডপম বুদ্ধ মণ্ডপমত আল্লাপপ্লায়া জিলাৰ পুখুৰী আৰু পথাৰসমূহত শেহতীয়াকৈ উদ্ধাৰ হোৱা দশম শতিকাৰ চাৰিটা প্ৰাচীন বুদ্ধৰ এটা আকৰ্ষণীয় মূৰ্তি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। বুদ্ধ মণ্ডপমটো (ইয়াত স্থাপন কৰা বুদ্ধৰ মূৰ্তিটো প্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰো পূৰ্বৰ<ref name=Sntach/>) ধুনীয়াকৈ সজোৱা আৰু কেৰালাৰ থলুৱা ফুলৰ গছেৰে পৰিপূৰ্ণ বাগিছাখনৰ মাজত অৱস্থিত, যিয়ে প্ৰাসাদ চৌহদটোক বেঢ়ি ৰাখিছে।<ref name="Kapoor2002"/><ref name=Nature/> আলাপপ্লায়া জিলাত শেহতীয়া বছৰবোৰত উদ্ধাৰ হোৱা চাৰিটা বুদ্ধৰ মূৰ্তিয়ে কেৰালাৰ মাভেলি সাম্ৰাজ্যৰ ওদনাডুত পুৰণি সময়ত হীনযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰচলন থকাটো প্ৰমাণ কৰে। চাৰিটা বুদ্ধৰ প্ৰতিমূৰ্তি ধ্যানে বহি থকা অৱস্থাত ‘উষ্ণীষ’ (টুপী) আৰু ‘উপবীত’ (উত্তৰীয় বস্তু) পিন্ধা ৰূপত আছে। কেৰালাত বৌদ্ধ ধৰ্ম বিৰোধী অভিযানৰ সময়ত এইবোৰ পথাৰ আৰু পুখুৰীত দলিয়াই দিয়া হৈছিল। এই বুদ্ধৰ মূৰ্তিটো কৰুণাগাপ্পল্লীৰ মৰুতুৰকুলাংগৰাত ‘পুথেনকুলা’ (বুদ্ধৰ পুখুৰী) নামৰ এটা পুখুৰী বা টেংকত উদ্ধাৰ হৈছিল। একক শিলাখণ্ড কাটি নিৰ্মাণ কৰা এই মূৰ্তিটো প্ৰথমতে কৰুণাগাপ্পল্লী চহৰত স্থাপন কৰা হৈছিল। তাৰ বহু বছৰৰ পাছত কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ চৌহদৰ বুদ্ধ মণ্ডপমত ইয়াক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, যি বৰ্তমান এক সুৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন। মূৰ্তিটোত মুক্তা বা হীৰাৰ আঁচুৰে সুসজ্জিত এটা টুপী (skull cap) আছে, যি বুদ্ধই লাভ কৰা সৰ্বোচ্চ জ্ঞানক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ; অন্যান্য প্ৰদৰ্শনীসমূহ [[File:SanskritBible.jpg|thumb|১৮৮৬ চনত [[কলিকতা]]ত (কলকাতা) মুদ্ৰিত সংস্কৃত ভাষাৰ [[বাইবেল]], এয়া বৰ্তমান প্ৰাসাদ সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে]] কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ সংগ্ৰহালয়ত ১৮৮৬ চনত কলিকতাত ([[কলকাতা]]) মুদ্ৰিত [[সংস্কৃত]] ভাষাৰ এখন [[বাইবেল]]ৰ প্ৰতিলিপিও আছে।<ref name=Tourism/> এটা প্ৰদৰ্শনী বাকচত ধৰ্মীয় আৰু আনুষ্ঠানিক পাত্ৰসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে, য’ত তেলৰ চাকি, মিহি ক্ষুদ্ৰাকৃতিৰ মূৰ্তি আৰু সৰ্প দেৱতা খোদিত কৰা সৰু সৰু শিলৰ স্তম্ভ (বিভিন্ন থলুৱা ঘৰৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা) অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰে কিছুমান আৰ্ক বা ধেনুভেৰীয়া আকৃতিত সজোৱা হৈছে, যাক ‘প্ৰভু’ বুলি জনা যায় আৰু এক ঐশ্বৰিক পোহৰৰ আভা প্ৰদান কৰিবলৈ মন্দিৰৰ দেৱতাৰ পিছফালে স্থাপন কৰা হয়। প্ৰদৰ্শনীত থকা ‘পঞ্চলোহা’ (সোণ মিশ্ৰিত ব্ৰঞ্জৰ লগতে পাঁচটা ধাতু সংকৰ)ৰ সুন্দৰ ক্ষুদ্ৰ মূৰ্তিবোৰৰ ভিতৰত— [[বৰুণ]] (জলদেৱতা), বহুতো [[বিষ্ণু]]ৰ মূৰ্তি আৰু উপাসনাৰ ভংগিমাত থকা এজন ক্ষুদ্ৰ ভক্তৰ অৱয়ব অন্যতম।<ref name="Kapoor2002"/><ref name="Abram(Firm)2003">{{cite book|author1=David Abram|author2=Rough Guides (Firm)|title=South India|url=https://books.google.com/books?id=sEhJBfbhTAAC&pg=PA336|access-date=20 March 2011|date=27 November 2003|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-84353-103-6|pages=336–}}</ref> == ডাক সেৱা == [[File:Travacore Anchal Post.jpeg|thumb|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদত থকা অঞ্চল ডাক বাকচ (Anchal Post box)]] অঞ্চল পোষ্ট কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ চৰকাৰী ডাক সেৱা। ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পূৰ্বে ট্ৰাভাংকোৰ আৰু কোচিন সাম্ৰাজ্যত এই প্ৰাৰম্ভিক ডাক সেৱা আৰম্ভ হৈছিল। ১৭২৯ চনত অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাই [[ট্ৰাভাংকোৰ]]ত আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ১৭৭০-ৰ দশকত [[কোচিন]]ত এই সেৱা আৰম্ভ কৰিছিল। == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery mode=packed> File:Krishnapuram durbar.jpg|প্ৰাসাদত থকা দৰবাৰ হল File:KrishnapuramPalace Desc.JPG|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ চৌহদত থকা নামফলক File:Nairs with European Army.png|ইউৰোপীয় সৈন্যৰ সৈতে নায়াৰ (Nair) যুঁজাৰুসকল— কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ এখন দেৱাল চিত্ৰ File:Krishnapuram palace rear view.jpg|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ পিছফালৰ দৃশ্য, যাৰ সন্মুখভাগত পুখুৰীটো দৃশ্যমান </gallery> == পৰিবহণ == নিকটৱৰ্তী কেএছআৰটিচি বাছ আস্থানসমূহ - # কায়ামকুলাম (৪ কিঃমিঃ) #ওচিৰা (৪ কিঃমিঃ) #কৰুণাগাপ্পল্লী (১১ কিঃমিঃ) নিকটৱৰ্তী ৰেল ষ্টেচনসমূহ - #ওচিৰা ৰেল ষ্টেচন (ocr) (৪ কিঃমিঃ) #কায়ামকুলাম জংচন ৰেল ষ্টেচন (kyj) (৫ কিঃমিঃ) #কৰুণাগাপ্পল্লী ৰেল ষ্টেচন (kpy) (১২ কিঃমিঃ) ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} {{coord|9|9|0|N|76|30|31|E|type:landmark|display=title}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons category|Krishnapuram Palace|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ}} * [http://www.krishnapurampalace.com '''www.krishnapurampalace.com'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128003009/http://www.krishnapurampalace.com/ |date=28 January 2020 }} * [https://www.facebook.com/krishnapurampalace ফেচবুকত কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] 3a4a6tqc2b2mzoa8ym0gbqvtyk2hqun 623439 623436 2026-08-05T10:23:13Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623439 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ | image = Krishnapuram_Palace_in_2021.jpeg | caption = ২০২১ চনত সন্মুখৰপৰা দৃশ্যমান কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ | pushpin_map = Kerala | coordinates = {{coord|9.1503|76.5086|region:IN-KR|display=inline}} | location_town = আলাপ্পুয়া জিলাৰ কায়ামকুলাম আৰু কৃষ্ণপুৰম | location_country = [[ভাৰত]] | architect = | client = মূলতঃ বীৰ ৰবি বাৰ্মাৰদ্বাৰা নিৰ্মিত; অষ্টাদশ শতিকাত অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মা (১৭২৯–১৭৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰদ্বাৰা পুনৰ্নিৰ্মিত আৰু বৰ্তমান কেৰালা চৰকাৰৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰ অধীনস্থ | engineer = প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত ৰামায়্যন দালাৱা, পৰৱৰ্তী সময়ত আয়াপ্পন মাৰ্তণ্ড পিল্লাই | construction_start_date = ১৭০০–১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ; অষ্টাদশ শতিকাত পুনৰ্নিৰ্মিত | completion_date = ১৯৫০-ৰ দশকত শেহতীয়া নবীকৰণ | demolished_date = | cost = | structural_system = [[Laterite|লেতেৰাইট]] শিল, ৰুবল (খহটা শিল), চেগুন, চিচু কাঠ আৰু অঞ্জিলি কাঠ | architectural_style = পথীনাৰুকেট্টু <br/>[[Architecture of Kerala|কেৰালাৰ স্থাপত্যশৈলী]] | size = মূলতঃ ৫৬ একৰ, বৰ্তমান ২.৫৫ একৰ }} '''কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ''' {{en|Krishnapuram Palace}} দক্ষিণ-পশ্চিম ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ আলাপ্পুয়া জিলাৰ কায়ামকুলাম চহৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন প্ৰাসাদ আৰু সংগ্ৰহালয়।<ref>{{Cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/tourist-place/krishnapuram-palace/ |title=Krishnapuram Palace {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/krishnapuram-palace-kayamkulam/69/ |title=Krishnapuram Palace - where one can find India's largest mural painting: Gajendra Moksham |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-02}}</ref> [[ট্ৰাভাংকোৰ]] ৰাজ্যৰ ৰজা অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাই (১৭২৯–১৭৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) অষ্টাদশ শতিকাত এই প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰাইছিল। কৃষ্ণপুৰমৰ কৃষ্ণস্বামী মন্দিৰৰ ওচৰত অৱস্থিত এই প্ৰাসাদখন কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীত ঢাল খোৱা চাল, ঠেক বাৰাণ্ডা আৰু পথালিকৈ দিয়া খিৰিকীৰে সজা হৈছে।<ref name=Archaeology>{{Cite web|url=http://archaeology.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=18 |title=Krishnapuram Palace |access-date=20 March 2011 |publisher=Archaeology Department of Government of Kerala |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110122174506/http://archaeology.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=18 |archive-date=22 January 2011 }}</ref><ref name=Palace>[[: File:Gajendramoksham.jpg]]: Official plaque at the Palace Complex</ref><ref name=palace>{{Cite web|url=http://www.alappuzhaonline.com/krishnapurampalace-kerala.htm|title=Krishnapuram Palace and Archeological Museum, Kayamkulam, Alappuzha (Alleppey) Kerala, India|access-date=19 March 2011|publisher= alappuzhaonline.com}}</ref><ref name=krishnapuram>{{Cite web|url=http://www.keralafreelisting.com/info/krishnapuram-palace-alappuzha|title=Krishnapuram Palace Alappuzha|access-date=19 March 2011|publisher=keralafreelisting.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713144209/http://www.keralafreelisting.com/info/krishnapuram-palace-alappuzha|archive-date=13 July 2011|url-status=dead}}</ref><ref name=Hindu>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/pp/2006/10/21/stories/2006102100930300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109012305/http://www.hindu.com/pp/2006/10/21/stories/2006102100930300.htm|url-status=dead|archive-date=9 November 2012|title= A monument from a glorious past|access-date=20 March 2011|work=[[The Hindu]]|date=21 October 2006}}</ref> বৰ্তমান প্ৰাসাদখন কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰদ্বাৰা তত্ত্বাৱধান কৰা হয়। ইয়াত প্ৰাসাদৰ পুৰণি সামগ্ৰী আৰু ইয়াৰ প্ৰাক্তন বাসিন্দা ট্ৰাভাংকোৰৰ মহাৰাজ মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাৰ বিভিন্ন ব্যক্তিগত সঁজুলি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। প্ৰাসাদ চৌহদৰ ভিতৰত থকা এটা ডাঙৰ পুখুৰীৰ বাবেও ই বিখ্যাত।<ref name=Archaeology/> লোকবিশ্বাস অনুসৰি, শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰপৰা হাত সাৰিবলৈ পুখুৰীটোৰ তলিৰপৰা এটা গোপন সুৰংগ পথ সুৰক্ষিত স্থানলৈ গৈছিল।<ref name=Palace/><ref name=Hindu/> প্ৰাসাদখনত কেৰালা শৈলীৰ বহুতো দেৱাল চিত্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকয়ে বিশেষভাৱে সংৰক্ষিত ১৫৪ বৰ্গফুট আয়তনৰ ‘‘[[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]]’’ নামৰ ভিত্তিচিত্ৰখন কেৰালাত আৱিষ্কৃত এই ধৰণৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ চিত্ৰ বুলি কোৱা হয়। এই চিত্ৰখন প্ৰাসাদৰ ভূমিতলৰ পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত।<ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974">{{cite book|author1=Asok K. Bhattacharya|author2=Śrīkumāra|title=Citralakṣaṇa : a treatise on Indian painting|url=https://books.google.com/books?id=E2IlAAAAMAAJ|page=23|access-date=20 March 2011|year=1974|publisher=Saraswat Library}}</ref> দুয়োফালে ধাৰ থকা বিখ্যাত ‘কায়ামকুলাম তৰোৱাল’ (Kayamkulam Vaal) ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান আকৰ্ষণ। প্ৰাসাদৰ চোতালত আলাপপ্লায়া জিলাত আৱিষ্কৃত [[গৌতম বুদ্ধ]]ৰ চাৰিটা বিখ্যাত মূৰ্তিৰ এটা সংৰক্ষণ কৰি ৰখা হৈছে।<ref name="Kapoor2002">{{cite book|author=Subodh Kapoor|title=The Indian Encyclopaedia: Kamli-Kyouk Phyu|url=https://books.google.com/books?id=AYN0n0pzlpcC&pg=PA4093|access-date=20 March 2011|year=2002|publisher=Cosmo Publications|isbn=978-81-7755-270-6|pages=4093–}}</ref><ref name="Sadasivan2000">{{cite book|author=S. N. Sadasivan|title=A social history of India|url=https://books.google.com/books?id=Be3PCvzf-BYC&pg=PA131|access-date=20 March 2011|date=October 2000|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-170-0|pages=131–132}}</ref> == ভৌগোলিক অৱস্থিতি == কৃষ্ণপুৰমৰ এক শান্ত গাঁৱত অৱস্থিত কৃষ্ণস্বামী মন্দিৰৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা এই কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ কায়ামকুলাম চহৰৰপৰা প্ৰায় ২ কিঃমিঃ দক্ষিণে অৱস্থিত। ফোঁৱাৰা, পুখুৰী আৰু ঘাঁহনিৰে সুসজ্জিত বাগিছাৰ মাজত এটা সৰু টিলাৰ ওপৰত প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ই আলাপপ্লায়া জিলাৰ ওচিৰা আৰু কায়ামকুলামৰ মাজৰ ৬৬ নম্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথৰ (NH 66) বাঁওফালে অৱস্থিত। আলাপপ্লায়া চহৰৰপৰা কোল্লামলৈ যোৱা পথত ই প্ৰায় ৪৭ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত।<ref name=Archaeology/><ref name=Hindu/><ref name="S">{{cite book|author=Nayanthara S|title=Indian Murals and Paintings|url=https://books.google.com/books?id=FbVe7pZ6GEIC&pg=PT64|access-date=20 March 2011|publisher=Chillibreeze|isbn=978-81-904055-1-5|pages=64–}}</ref><ref name=Tourism>{{Cite web|url=http://www.keralatourism.org/kerala-article/198/krishnapuram-palace-gajendramoksham.php?issueid=198|title=Krishnapuram Palace|access-date=20 March 2011|publisher=Kerala Tourism}}</ref> == ইতিহাস == ১৭৪৬ চনৰ ওদনাদ-ত্ৰাভাংকুৰ যুদ্ধত ওদনাদ ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰি নিজৰ সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পাছত ট্ৰাভাংকোৰৰ ৰজা [[মাৰ্তণ্ড বাৰ্মা]]ই এই প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰিছিল। প্ৰাসাদখন নিৰ্মাণ কৰাৰ পূৰ্বে ৰজাই সেই স্থানত থকা ওদনাদৰ ৰজা বীৰ ৰবি বাৰ্মাই (ৰাজত্বকাল ১৭০০-১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) নিৰ্মাণ কৰা পুৰণি প্ৰাসাদটো ভাঙি পেলাইছিল।<ref name=Hindu/> প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত, প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰামায়্যন দালাৱাৰ তত্ত্বাৱধানত পৰম্পৰাগত শৈলীত পুখুৰী, মন্দিৰ আৰু ‘উৰাপ্পুৰা’ৰ সৈতে ‘এট্টুকেট্টু’ (Ettukettu) নামেৰে জনাজাত একমহলীয়া এটা সৰু প্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰধানমন্ত্ৰী আয়াপ্পন মাৰ্তণ্ড পিল্লাই এই প্ৰাসাদখন ডাঙৰকৈ সাজে। প্ৰাসাদ চৌহদত আন বহুতো ভৱন আছে, যিবোৰ পৰম্পৰাগত কেৰালা আৰু পশ্চিমীয়া স্থাপত্যৰ এক মিশ্ৰণ। চৌহদৰ ভিতৰত থকা বৰ্তমানৰ তিনিমহলীয়া ভৱনটো ১৯৫০-ৰ দশকত কেৰালা পুৰাতত্ত্ব বিভাগে ঐতিহ্যবাহী ভৱন সংৰক্ষণৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি অনুসৰি আধুনিক শৈলীত নৱীকৰণ কৰে। এক সংৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে ইয়াত পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় আৰু ইয়াৰ কাৰ্যালয়সমূহ স্থাপন কৰা হৈছে।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name=Hindu/> == স্থাপত্যশৈলী == কেৰালাৰ এক অতি সুন্দৰ আৰু বিৰল পৰম্পৰাগত স্থাপত্যশৈলীৰ নিদৰ্শন হৈছে এই কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ। থলুৱা ভাষাত ইয়াক ‘পথীনাৰুকেট্টু’ (Pathinarukettu) বুলি জনা যায়। ই ঢাল খোৱা চাল, ঠেক বাৰাণ্ডা আৰু ডৰ্মাৰ খিৰিকীৰে পৰিপূৰ্ণ। এই প্ৰাসাদখন ত্ৰাভাংকুৰ ৰজাসকলৰ মুখ্য কাৰ্যালয় [[Padmanabhapuram Palace|পদ্মনাভপুৰম প্ৰাসাদ]]ৰ এটা সৰু প্ৰতিলিপি (miniature replica) সদৃশ।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/> প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত এই প্ৰাসাদ চৌহদে মুঠ ৫৬ একৰ ভূমি আবৃত কৰি আছিল। অৱশ্যে, সময়ৰ সোঁতত ৰাজতন্ত্ৰৰ অৱসান ঘটাৰ পিছত, প্ৰাসাদখন সম্পূৰ্ণৰূপে অৱহেলিত হৈ পৰে আৰু ব্যৱহাৰ নোহোৱাৰ বাবে জৰাজীৰ্ণ হৈ ধ্বংসৰ গৰাহত পৰে। মহাৰাজৰ মূল প্ৰাসাদৰ চাৰিওফালে থকা বহুতো ভৱন ভাঙি পেলোৱা হয় বা ধ্বংস হয় আৰু সমগ্ৰ প্ৰাসাদ চৌহদটো কেৱল ২.৫৫ একৰ মাটিলৈ সংকুচিত হৈ পৰে, যাৰ চাৰিওফালে বৰ্তমান এখন ১০ ফুট ওখ দেৱাল আছে। জৰাজীৰ্ণ হৈ পৰা মূল প্ৰাসাদটোক ১৯৫০-ৰ দশকত কেৰালাৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগে এক দুমহলীয়া কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে তাৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰূপলৈ পুনৰ্নিৰ্মাণ কৰে। অন্যান্য স্থানত থকা বিৰল নথি-পত্ৰ আৰু শিল্পকৰ্মসমূহ ঘূৰাই আনি, মেৰামতি কৰি অৱশেষত প্ৰাসাদখনত সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰি প্ৰদৰ্শন কৰা হয়।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদটো ইয়াৰ মূল আৰ্হি অনুসৰি আৰু [[বাস্তু শাস্ত্ৰ]]ৰ নিয়ম মানি পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছে। ইয়াত ১৬টা ব্লক বা ‘কেট্টু’ (Kettus) আছে আৰু ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগত বা চোতালত ৪খন ‘নডুমুত্তম’ (Nadumuttam) বা মুকলি স্থান আছে। খিৰিকী, দুৱাৰ আৰু ভেণ্টিলেটৰসমূহ এনেদৰে স্থাপন কৰা হৈছিল যাতে সকলো কোঠাতে বিশুদ্ধ বায়ুৰ চলাচল আৰু প্ৰাকৃতিক পোহৰ নিশ্চিত হয়। ইয়াত ২২টা কোঠা আছে (যিবোৰ ছাঁযুক্ত অভ্যন্তৰীণ চোতালখনলৈ খোল খায়), য’ত কাঠৰ ওপৰত খোদিত কৰা ধুনীয়া আলংকাৰিক বিভাজন বা বেৰা আছে। ‘মৰ্মৱেধম’ (গোপন প্ৰভাৱ)-ৰ যিকোনো নেতিবাচক প্ৰভাৱ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ অতিৰিক্ত দুৱাৰ-খিৰিকীৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। বৰষুণৰ বাবে যাতে বাহিৰৰ দেৱালবোৰ নষ্ট নহয়, তাৰ বাবে ভৱনটোৰ চাৰিওফালে বাৰাণ্ডাৰ (পথ) ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। ইয়াৰ নিৰ্মাণত ব্যৱহৃত সামগ্ৰীসমূহৰ পৰিসৰত আছিল— [[লেতেৰাইট]] শিল, খহটা শিল, চেগুন, চিচু কাঠ আৰু অঞ্জিলি কাঠ। চালিখন (ৰঙা টাইলছযুক্ত ঢাল খোৱা চালি<ref name=Sntach>{{Cite web|url=http://www.articlesnatch.com/Article/Krishnapuram-Palace-Museum---An-Ancient-Abode-Of-Kings/1568108|title=Krishnapuram Palace Museum – An Ancient Abode Of Kings|access-date=20 March 2011|publisher=articlesnatch.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004184448/http://www.articlesnatch.com/Article/Krishnapuram-Palace-Museum---An-Ancient-Abode-Of-Kings/1568108|archive-date=4 October 2011|url-status=dead}}</ref>) তীব্ৰ ঢালযুক্ত আৰু মেংগালোৰ টাইলছেৰে (Mangalore tiles) আবৃত, যিয়ে গাঁথনিটোৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰে। প্ৰাসাদটো নিৰ্মাণৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা কাঠৰ কামৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য আছিল যে ধাতৱ সঁজুলিৰ পৰিৱৰ্তে দুৱাৰ আৰু খিৰিকীৰ বাবে কাঠৰ কব্জা আৰু তলা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। মজিয়াখন পলিচ কৰা কাঠ আৰু ক’লা তথা ৰঙা অক্সাইডৰ প্ৰলেপযুক্ত কংক্ৰিটেৰে সজা। খটখটীবোৰ পলিচ কৰা [[গ্ৰেনাইট]] শিলেৰে নিৰ্মিত। পোন, বেঁকা আৰু সৰ্পিল খটখটী (spiral staircases) তথা চানশ্বেডৰ বিশেষ আৰ্হিৰদ্বাৰা প্ৰাসাদটোৰ নান্দনিক সৌন্দৰ্য অধিক বৃদ্ধি পাইছে।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদৰ দক্ষিণ সীমান্তৰ কাষেৰে বৈ যাব পৰাকৈ এটা সৰু জান বা সোঁতৰ সৃষ্টি কৰা হৈছিল, যিয়ে জৰুৰীকালীন সময়ত এটা গোপন পলায়ন পথ হিচাপেও কাম কৰিছিল।<ref name=Hindu/> ভৱনটোৰ কেন্দ্ৰভাগলৈ বিস্তৃত হৈ থকা এটা ভূ-গৰ্ভস্থ টেংক বা পুখুৰী প্ৰাসাদৰ অংশ আছিল; ই সকলো ভিতৰৰ কোঠাতে এক মধ্যমীয়া উষ্ণতাৰ শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত প্ৰভাৱ প্ৰদান কৰিছিল।<ref name=Hindu/> প্ৰাসাদ চৌহদত বহুতো ‘পাদিপ্পুৰা’ (Padippuras—ঐতিহ্যবাহী প্ৰৱেশদ্বাৰ) আছে, বিশেষকৈ মূল প্ৰৱেশদ্বাৰত, যিবোৰে সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক বহন কৰে।<ref name=Hindu/> == সংগ্ৰহ == প্ৰাসাদ চৌহদটোৱে বৰ্তমান এক পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় হিচাপে কাম কৰে। ই প্ৰাচীন চিত্ৰকলা আৰু শিলালিপি, মুদ্ৰা, মেগালিথিক অব koৱশেষ, কাঠৰ সামগ্ৰী, পিতল আৰু শিলৰ ভাস্কৰ্যৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰ। এই চৌহদৰ কিছুমান প্ৰধান প্ৰদৰ্শনী হ’ল— গজেন্দ্ৰ মোক্ষমুৰ ভিত্তিচিত্ৰ, কায়ামকুলাম তৰোৱাল (Kayamkulam Val), দশম শতিকাৰ বুদ্ধৰ মূৰ্তি, আনুষ্ঠানিক বা ধৰ্মীয় পাত্ৰ আৰু অন্যান্য বহুতো ঐতিহাসিক শিল্পকৰ্ম।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974"/><ref name="Sadasivan2000"/> ; গজেন্দ্ৰ মোক্ষম [[File:Gajendramoksham.jpg|right|thumb|[[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষম]]ৰ ভিত্তিচিত্ৰ। ]] প্ৰাসাদৰ ভিতৰত থকা পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়টোত ৩ মিটাৰ ওখ [[Gajendra Moksha|গজেন্দ্ৰ মোক্ষমু]]ৰ এটা ভিত্তিচিত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="(Firm).1998">{{cite book|author=Lonely Planet Publications (Firm).|title=South India|url=https://books.google.com/books?id=1pEckKuKbLoC&pg=PA277|access-date=20 March 2011|year=1998|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-165-1|pages=277–}}</ref> এইখন কেৰালাত এতিয়ালৈকে আৱিষ্কৃত হোৱা আটাইতকয়ে ডাঙৰ একক ভিত্তিচিত্ৰ। ‘গজেন্দ্ৰ মোক্ষম’ৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে ‘‘হাতীৰ ৰজা গজেন্দ্ৰৰ মুক্তি বা মোক্ষ’’। এই দেৱাল চিত্ৰখনৰ বিষয়-বস্তু পৌৰাণিক আৰু ইয়াত আন আন সৰু দেৱ-দেৱী তথা সাধুসকলৰ উপস্থিতিত হাতীৰ ৰজাই ভগৱান বিষ্ণুক ভক্তিৰে প্ৰণাম কৰা দৃশ্য দেখুওৱা হৈছে। ভগৱান বিষ্ণু কায়ামকুলামৰ ৰজাসকলৰ কুলদেৱতা আছিল। বিভিন্ন ৰং আৰু প্ৰকাশভংগীৰ মিশ্ৰণ থকা এই ভিত্তিচিত্ৰখন পুখুৰীৰপৰা প্ৰাসাদলৈ সোমাবলৈ থকা প্ৰৱেশদ্বাৰত গুৰুত্বপূৰ্ণভাৱে স্থাপন কৰা হৈছিল, যাতে ৰজাসকলে তেওঁলোকৰ দৈনিক স্নান কাৰ্য সমাপন কৰাৰ পাছতে দেৱতাক আৰাধনা কৰিব পাৰে।<ref name=Archaeology/><ref name=Palace/><ref name="BhattacharyaŚrīkumāra1974"/><ref name="S"/><ref name=Nature>{{Cite web|url=http://www.naturemagics.com/india-kerala-travel/krishnapurampalace-kayamkulam-kerala.shtm|title=Krishnapuram Palace Kayamkulam Kerala|access-date=20 March 2011|publisher= naturemagics.com}}</ref> গজেন্দ্ৰ মোক্ষমৰ ওপৰত বৰ্ণিত পৌৰাণিক কাহিনীটো দশম শতিকাৰ সংস্কৃত [[ভাগৱত পুৰাণ]]ত উল্লেখ আছে। এই কাহিনী অনুসৰি, ভগৱান বিষ্ণুৰ এজন পৰম ভক্ত [[Pandyan Dynasty|পাণ্ড্য ৰজা]] ইন্দ্ৰদ্যুম্নক [[অগস্ত্য]] মুনিয়ে হাতী হিচাপে পুনৰ জন্ম ল’বলৈ অভিশাপ দিছিল। হাতীৰ ৰজা গজেন্দ্ৰই নিজৰ পত্নীসকলৰ সৈতে এটা হ্ৰদত আনন্দ বিহাৰ কৰি থকা অৱস্থাত এটা ঘঁৰিয়ালে তেওঁৰ ভৰিখনত জোৰকৈ কামুৰি ধৰে আৰু এনেদৰে গজেন্দ্ৰ বহু বছৰ ধৰি বন্দী হৈ থাকে। অৱশেষত উপায়হীন গজেন্দ্ৰই এই বিপদৰপৰা উদ্ধাৰ পাবলৈ তেওঁৰ আৰাধ্য দেৱতা ভগৱান বিষ্ণুক প্ৰাৰ্থনা কৰে। বিষ্ণুৱে অতি সোনকালে নিজৰ বাহন [[গৰুড়]]ৰ (অৰ্ধ-মানুহ আৰু অৰ্ধ-পক্ষী ৰূপ) ওপৰত উঠি তাত উপস্থিত হয়। গৰুড়ে ঘঁৰিয়ালটোক বধ কৰে। এই সমগ্ৰ ক্ৰমটো উদ্ভিদৰপৰা তৈয়াৰী প্ৰাকৃতিক ৰঙেৰে ভিত্তিচিত্ৰখনত সজীৱভাৱে অংকন কৰা হৈছে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগত থকা গৰুড়ৰ এক গতিশীল চিত্ৰণ আছে, য’ত তেওঁ বিশাল ডেকা মেলি নামিবলৈ উদ্যত হৈছে আৰু তেওঁৰ মুখৰ প্ৰকাশভংগী ৰুদ্ৰ (ক্ৰোধৰ ৰূপ), যিটো বহু-বাহুধাৰী বিষ্ণুৰ কৰুণাময় বৈশিষ্ট্যৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। দেৱাল চিত্ৰখনত গজেন্দ্ৰৰ চিঞৰি থকা এক সৰু অবয়ৱ আৰু সোঁফালে ঘঁৰিয়ালটোকো দেখুওৱা হৈছে। এই চিত্ৰখনে ইয়াৰ প্ৰতিটো উপলব্ধ স্থানতে কেৰালা শৈলীৰ চিত্ৰকলাৰ প্ৰকৃত প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। কাহিনীৰ মূল চৰিত্ৰসমূহৰ উপৰি সাধু, জীৱ-জন্তু, পৌৰাণিক জীৱ আৰু অৰণ্যৰ গছ-লতাও চিত্ৰিত কৰা হৈছে। ভিত্তিচিত্ৰখনৰ বাহিৰৰ প্ৰান্তসমূহ ফুলৰ ফুলজাৰিৰে (Floriate borders) সজোৱা হৈছে। ইয়াৰ একেবাৰে তলত এটা সুকীয়া ত্ৰিপল ফলক (triptych-like panel) আছে য’ত শিশু কৃষ্ণক ([[Krishna]]) চেনেহী মহিলাসকলে বেঢ়ি থকা দেখা গৈছে।<ref name="Abram(Firm)2003"/> ; কায়ামকুলাম তৰোৱাল [[File:Kayamkulam Sword.JPG|right|thumb|দুয়োফালে ধাৰ থকা তৰোৱাল— কায়ামকুলাম তৰোৱাল]] কায়ামকুলাম তৰোৱালখন সংগ্ৰহালয়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰদৰ্শনী। এই তৰোৱালখনৰ বিশেষত্ব হ’ল যে ইয়াৰ দুয়োটা কাষেই ধাৰাল আৰু সেয়েহে ই আন যিকোনো সমৰ সঁজুলিতকৈ অধিক মাৰাত্মক। অষ্টাদশ শতিকাত কায়ামকুলামৰ ৰজাসকলে ইয়াত ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি কোৱা হয় আৰু সেয়েহে ই ৰজাৰ বাবে বিশেষ আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল।<ref name=Archaeology/> ; বুদ্ধ মণ্ডপম বুদ্ধ মণ্ডপমত আল্লাপপ্লায়া জিলাৰ পুখুৰী আৰু পথাৰসমূহত শেহতীয়াকৈ উদ্ধাৰ হোৱা দশম শতিকাৰ চাৰিটা প্ৰাচীন বুদ্ধৰ এটা আকৰ্ষণীয় মূৰ্তি প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। বুদ্ধ মণ্ডপমটো (ইয়াত স্থাপন কৰা বুদ্ধৰ মূৰ্তিটো প্ৰাসাদ নিৰ্মাণৰো পূৰ্বৰ<ref name=Sntach/>) ধুনীয়াকৈ সজোৱা আৰু কেৰালাৰ থলুৱা ফুলৰ গছেৰে পৰিপূৰ্ণ বাগিছাখনৰ মাজত অৱস্থিত, যিয়ে প্ৰাসাদ চৌহদটোক বেঢ়ি ৰাখিছে।<ref name="Kapoor2002"/><ref name=Nature/> আলাপপ্লায়া জিলাত শেহতীয়া বছৰবোৰত উদ্ধাৰ হোৱা চাৰিটা বুদ্ধৰ মূৰ্তিয়ে কেৰালাৰ মাভেলি সাম্ৰাজ্যৰ ওদনাডুত পুৰণি সময়ত হীনযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰচলন থকাটো প্ৰমাণ কৰে। চাৰিটা বুদ্ধৰ প্ৰতিমূৰ্তি ধ্যানে বহি থকা অৱস্থাত ‘উষ্ণীষ’ (টুপী) আৰু ‘উপবীত’ (উত্তৰীয় বস্তু) পিন্ধা ৰূপত আছে। কেৰালাত বৌদ্ধ ধৰ্ম বিৰোধী অভিযানৰ সময়ত এইবোৰ পথাৰ আৰু পুখুৰীত দলিয়াই দিয়া হৈছিল। এই বুদ্ধৰ মূৰ্তিটো কৰুণাগাপ্পল্লীৰ মৰুতুৰকুলাংগৰাত ‘পুথেনকুলা’ (বুদ্ধৰ পুখুৰী) নামৰ এটা পুখুৰী বা টেংকত উদ্ধাৰ হৈছিল। একক শিলাখণ্ড কাটি নিৰ্মাণ কৰা এই মূৰ্তিটো প্ৰথমতে কৰুণাগাপ্পল্লী চহৰত স্থাপন কৰা হৈছিল। তাৰ বহু বছৰৰ পাছত কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ চৌহদৰ বুদ্ধ মণ্ডপমত ইয়াক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, যি বৰ্তমান এক সুৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন। মূৰ্তিটোত মুক্তা বা হীৰাৰ আঁচুৰে সুসজ্জিত এটা টুপী (skull cap) আছে, যি বুদ্ধই লাভ কৰা সৰ্বোচ্চ জ্ঞানক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ; অন্যান্য প্ৰদৰ্শনীসমূহ [[File:SanskritBible.jpg|thumb|১৮৮৬ চনত [[কলিকতা]]ত (কলকাতা) মুদ্ৰিত সংস্কৃত ভাষাৰ [[বাইবেল]], এয়া বৰ্তমান প্ৰাসাদ সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে]] কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ সংগ্ৰহালয়ত ১৮৮৬ চনত কলিকতাত ([[কলকাতা]]) মুদ্ৰিত [[সংস্কৃত]] ভাষাৰ এখন [[বাইবেল]]ৰ প্ৰতিলিপিও আছে।<ref name=Tourism/> এটা প্ৰদৰ্শনী বাকচত ধৰ্মীয় আৰু আনুষ্ঠানিক পাত্ৰসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে, য’ত তেলৰ চাকি, মিহি ক্ষুদ্ৰাকৃতিৰ মূৰ্তি আৰু সৰ্প দেৱতা খোদিত কৰা সৰু সৰু শিলৰ স্তম্ভ (বিভিন্ন থলুৱা ঘৰৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা) অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰে কিছুমান আৰ্ক বা ধেনুভেৰীয়া আকৃতিত সজোৱা হৈছে, যাক ‘প্ৰভু’ বুলি জনা যায় আৰু এক ঐশ্বৰিক পোহৰৰ আভা প্ৰদান কৰিবলৈ মন্দিৰৰ দেৱতাৰ পিছফালে স্থাপন কৰা হয়। প্ৰদৰ্শনীত থকা ‘পঞ্চলোহা’ (সোণ মিশ্ৰিত ব্ৰঞ্জৰ লগতে পাঁচটা ধাতু সংকৰ)ৰ সুন্দৰ ক্ষুদ্ৰ মূৰ্তিবোৰৰ ভিতৰত— [[বৰুণ]] (জলদেৱতা), বহুতো [[বিষ্ণু]]ৰ মূৰ্তি আৰু উপাসনাৰ ভংগিমাত থকা এজন ক্ষুদ্ৰ ভক্তৰ অৱয়ব অন্যতম।<ref name="Kapoor2002"/><ref name="Abram(Firm)2003">{{cite book|author1=David Abram|author2=Rough Guides (Firm)|title=South India|url=https://books.google.com/books?id=sEhJBfbhTAAC&pg=PA336|access-date=20 March 2011|date=27 November 2003|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-84353-103-6|pages=336–}}</ref> == ডাক সেৱা == [[File:Travacore Anchal Post.jpeg|thumb|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদত থকা অঞ্চল ডাক বাকচ (Anchal Post box)]] অঞ্চল পোষ্ট কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ চৰকাৰী ডাক সেৱা। ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পূৰ্বে ট্ৰাভাংকোৰ আৰু কোচিন সাম্ৰাজ্যত এই প্ৰাৰম্ভিক ডাক সেৱা আৰম্ভ হৈছিল। ১৭২৯ চনত অনিঝাম থিৰুনাল মাৰ্তণ্ড বাৰ্মাই [[ট্ৰাভাংকোৰ]]ত আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ১৭৭০-ৰ দশকত [[কোচিন]]ত এই সেৱা আৰম্ভ কৰিছিল। == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery mode=packed> File:Krishnapuram durbar.jpg|প্ৰাসাদত থকা দৰবাৰ হল File:KrishnapuramPalace Desc.JPG|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ চৌহদত থকা নামফলক File:Nairs with European Army.png|ইউৰোপীয় সৈন্যৰ সৈতে নায়াৰ (Nair) যুঁজাৰুসকল— কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ এখন দেৱাল চিত্ৰ File:Krishnapuram palace rear view.jpg|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদৰ পিছফালৰ দৃশ্য, যাৰ সন্মুখভাগত পুখুৰীটো দৃশ্যমান </gallery> == পৰিবহণ == নিকটৱৰ্তী কেএছআৰটিচি বাছ আস্থানসমূহ - # কায়ামকুলাম (৪ কিঃমিঃ) #ওচিৰা (৪ কিঃমিঃ) #কৰুণাগাপ্পল্লী (১১ কিঃমিঃ) নিকটৱৰ্তী ৰেল ষ্টেচনসমূহ - #ওচিৰা ৰেল ষ্টেচন (ocr) (৪ কিঃমিঃ) #কায়ামকুলাম জংচন ৰেল ষ্টেচন (kyj) (৫ কিঃমিঃ) #কৰুণাগাপ্পল্লী ৰেল ষ্টেচন (kpy) (১২ কিঃমিঃ) ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} {{coord|9|9|0|N|76|30|31|E|type:landmark|display=title}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons category|Krishnapuram Palace|কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ}} * [http://www.krishnapurampalace.com '''www.krishnapurampalace.com'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128003009/http://www.krishnapurampalace.com/ |date=28 January 2020 }} * [https://www.facebook.com/krishnapurampalace ফেচবুকত কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ] [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] 86v453lqz1zzp573ewgnkm04xdkyhxg 0 138389 623421 2026-08-05T08:16:35Z যদুমণি 32127 বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ 623421 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency|agency_name=বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ|logo=|picture=Greater Cochin Development Authority.JPG|picture_caption=জিচিডিএৰ মুখ্য কাৰ্যালয় [[কদবংথ্ৰা]]|agency_type=[[উন্নয়ন নিগম]]|formed={{start date and age|df=yes|1976}}<ref>{{Cite web|url=http://gcda.kerala.gov.in/aboutus|title=About|date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116094450/http://gcda.kerala.gov.in/aboutus|archive-date=16 January 2021}}</ref>|headquarters=[[কদবংথ্ৰা]]। |website={{URL|www.gcda.kerala.gov.in}}|chief1_name=[[কে. চন্দ্ৰন পিল্লাই]] (অধ্যক্ষ)}} বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ (GCDA) হৈছে ১৯৭৬ চনত স্থাপিত ভাৰতৰ কেৰালাৰ কদবংথ্ৰাত মুখ্য কাৰ্যালয় থকা এটা বিধিগত সংস্থা। ই কোচি পৌৰ নিগম (দুটা ৱাৰ্ডৰ বাহিৰে), কাষৰীয়া নটা পৌৰসভা আৰু ২১টা হস্তক্ষেপকাৰী গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ উন্নয়ন পৰিকল্পনাৰ দায়িত্ব লয়, যাৰ মুঠ আয়তন ৬৩২ কিলোমিটাৰ।<ref name="gcda-aboutus">[http://www.gcda.kerala.gov.in/ GCDA, Official Web site of GCDA, 'About Us' page]</ref> জিচিডিএ হৈছে কোচিৰ দুটা উন্নয়ন সংস্থাৰ ভিতৰত এটা, আনটো হৈছে গোশ্ৰী দ্বীপপুঞ্জ উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ যিয়ে ১০০ কিলোমিটাৰ বৰ্গক্ষেত্ৰৰ আঠটা দ্বীপ পঞ্চায়তৰ উন্নয়ন পৰিকল্পনা তদাৰক কৰে।<ref name="gcda-aboutus" /> == ন্যায়িক অধিকাৰক্ষেত্ৰ == * কোচি পৌৰ নিগম (ফ'ৰ্ট ভাইপিন আৰু থানথনিথুৰুথু, আৰু গুণ্ডু দ্বীপৰ ৱাৰ্ডৰ বাহিৰে) * পৌৰসভা: থ্ৰিপপুনিথুৰা, থ্ৰিক্কাকাৰা, আলুভা, কালামাছেৰী, মাৰাডু, এলুৰ, উত্তৰ পাৰাভুৰ, আংগামালি আৰু পেৰুম্বাভুৰ। * গ্ৰাম পঞ্চায়ত: আলেংগাদ, চেলানাম, চেন্নামংগলম, চেংগামানদ, চেৰানেললুৰ, চোত্তানিকৰা, চোৰনিকৰা, এদাথালা, এজিক্কাৰা, কুম্বালংগী, কদামাক্কুডী, কাডুংগালুৰ, কুম্বলাম, কোট্টুভাল্লী, মুলান্থুৰুথি, নেডুম্বাছেৰী, উদয়াম্পেৰূম, ভাডাভুকোড-পুথেনক্ৰুজ, ভাজহাকুলাম, আৰু... বাৰপ্পুঝা। == প্ৰকল্পসমূহ == === কোচি মেৰিন ড্ৰাইভ === মূল প্ৰবন্ধ: মেৰিন ড্ৰাইভ, কোচি [[চিত্ৰ:Marine Drive Kochi Night View DSW.jpg|center|thumb|955x955px|ৰাতিৰ সৌন্দৰ্য্য, মেৰিন ড্ৰাইভ, কোচি]] [[চিত্ৰ:Kochi India.jpg|thumb|মেৰিন ড্ৰাইভ]] জিচিডিএই (Greater Cochin Development Authority) হাতত লোৱা অন্যতম উল্লেখযোগ্য আৰু দৃষ্টিনন্দন নগৰ নৱীকৰণ প্ৰকল্প হৈছে কোচিৰ বিখ্যাত ‘মেৰিন ড্ৰাইভ’। মূলতঃ ১৯৮০ৰ দশকত কোচি হ্ৰদৰ এক বৃহৎ অংশ বিজ্ঞানসন্মতভাৱে পুনৰুদ্ধাৰ কৰি এই বিশাল ভূ-খণ্ড লাভ কৰা হৈছিল, যি বৰ্তমান শ্বানমুঘাম পথৰ পশ্চিম সীমান্তৰপৰা বাকৱে’লৈকে বিস্তৃত হৈ আছে। জিলাখনৰ পৰ্যটন আৰু নান্দনিক দিশটো অধিক আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিবলৈ এই ভূ-খণ্ডত কেইবাটাও বৰ্ণিল সৌন্দৰ্য্যবৰ্ধন প্ৰকল্প ৰূপায়ণ কৰা হয়; যাৰ ভিতৰত ১৯৯২ চনত নিৰ্মাণ কৰা আইকনিক ‘ৰেইনবো দলং’ অন্যতম মুখ্য আকৰ্ষণ হিচাপে গঢ়ি উঠে। সমান্তৰালভাৱে, এই অঞ্চলৰ ভৌগোলিক নক্সা সুসংগত কৰি ৰাখিবলৈ মূল অট্টালিকা আৰু অন্যান্য স্থাপত্যৰ পূব আৰু পশ্চিম সীমাৰ মাজত নিখুঁত সামঞ্জস্য আৰু সমতা বজায় ৰখা হৈছিল, যিয়ে জলভাগ আৰু পেডেল পথৰ মাজত এক নৈসৰ্গিক দৃশ্যৰ সৃষ্টি কৰে। [[চিত্ৰ:Musical-walkway.jpg|thumb|মেৰিন ৱাকৱে]] কোচি মেৰিন ড্ৰাইভৰ উপ প্ৰকল্পসমূহৰ ভিতৰত আছে: * দক্ষিণে সুভাষ চন্দ্ৰ বসু পাৰ্কৰ পৰা, উত্তৰত কে এছ আই এন চি নাও জেটিলৈকে বিস্তৃত মেৰিন ৱাকৱে। * ৰামধেনু দলং যি মেৰিন ৱাকৱেৰ অংশ * চীন নেট দলং যি মেৰিন ৱাকৱেৰ অংশ * মেৰিন ড্ৰাইভত জিচিডিএ শ্বপিং কমপ্লেক্স। * অশোকা-থাৰংগিনি এপাৰ্টমেণ্ট === জৱাহৰলাল নেহৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ষ্টেডিয়াম === মূল লেখাঃ [[জৱাহৰলাল নেহৰু ষ্টেডিয়াম (নতুন দিল্লী)|জৱাহৰলাল নেহৰু ষ্টেডিয়াম]], কোচি [[চিত্ৰ:Marine Drive Kochi.jpg|thumb|চীন-নেট দলং]] কেৰালাৰ আটাইতকৈ বৃহৎ আৰু আইকনিক ক্ৰীড়া প্ৰকল্পসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে প্ৰায় ৭৫,০০০ দৰ্শক বহিব পৰা ক্ষমতাৰে সমৃদ্ধ এই বিশেষ ষ্টেডিয়ামখন, যিখনে ৰাজ্যখনৰ ক্ৰীড়া জগতলৈ এক অভূতপূৰ্ব পৰিৱৰ্তন আনিছিল। প্ৰায় ₹ ৭৫ কোটি টকা খৰচ কৰি নিৰ্মাণ কৰা এই বিশাল প্ৰকল্পটো বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ (GCDA)-ৰ ইতিহাসত অন্যতম সফল আৰু উল্লেখযোগ্য পদক্ষেপ হিচাপে বিবেচিত হয়, কাৰণ এই প্ৰকল্পটো নিৰ্ধাৰিত সময়ৰ পূৰ্বে আৰু বাজেটৰ কোনো অপব্যয় নকৰাকৈ সম্পূৰ্ণ কৰা হৈছিল। জিচিডিএ-ৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ ভি. জে. থমাছ আই.পি.এছ. ৰ বলিষ্ঠ আৰু কৌশলগত নেতৃত্বৰ ফলতেই মাত্ৰ ৫১৫ দিনৰ অভিলেখ সময়ৰ ভিতৰত এনে এক বৃহৎ আধুনিক স্থাপত্যৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য সম্ভৱ হৈ উঠিছিল, যিয়ে সময়ানুৱৰ্তিতা আৰু দক্ষ পৰিচালনাৰ এক অনন্য নিদৰ্শন দাঙি ধৰে। [[চিত্ৰ:Cochin Marine drive beautification project 1993.jpg|thumb|246x246px|জিচিডিএ কোচি মেৰিন ড্ৰাইভ সৌন্দৰ্য্যবৰ্ধন প্ৰকল্প উদ্বোধন]] === অন্যান্য প্ৰকল্প === * মহাৰাজৰ কলেজ খেলপথাৰ * সুভাষ চন্দ্ৰ বসু পাৰ্কৰ সমীপত ৰাজেন্দ্ৰ ময়দান। * এৰ্নাকুলাম জংচন ৰেলৱে ষ্টেচনৰ পূব টাৰ্মিনেল * K.S.R.T.C বাছ আস্থানৰ সমীপৰ আম্বেদকাৰ ষ্টেডিয়াম। * পানাম্পিলি নগৰ। কেৰালাৰ প্ৰথমটো পৰিকল্পিত নগৰীয়া গৃহ নিৰ্মাণ কলনী। * গান্ধী নগৰ। জিচিডিএৰদ্বাৰা বিকশিত আন এটা পৰিকল্পিত হাউছিং কলনী। * কালুৰ-কদবন্ত্ৰ পথ (কে কে ৰোড) কাদবন্ত্ৰ আৰু কালুৰ সংযোগী। * সুভাষ চন্দ্ৰ বসু পথ * প্ৰয়াত কবি শ্ৰীৰ স্মৃতিত সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ চাংগামপূজা পাৰ্ক। চাংগামপূজা, এডাপ্ল্লীত। [[চিত্ৰ:GCDA Cochin Marine Drive Beautification Project 1993.jpg|thumb|জিচিডিএ কোচি মেৰিন ড্ৰাইভ সৌন্দৰ্য্যবৰ্ধন প্ৰকল্প]] == আন্তঃগাঁথনি == কেৰালাৰ প্ৰথমটো বি.অ'.টি. (B.O.T.) প্ৰকল্প—‘মাটানচেৰী দলং’ জিচিডিএ -ৰ সমন্বয়ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি, কাথ্ৰিকাদাভু ৰেলৱে অভাৰব্ৰিজ আৰু চিলাভান্নুৰ পুঝাত চিলাভান্নুৰ বুণ্ড ৰোড দলং জিচিডিএ-ই নিৰ্মাণ কৰিছে।<ref>{{Cite web|url=http://www.gcda.kerala.gov.in/|title=Greater Cochin Development Authority|access-date=28 May 2016|archive-date=13 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160613144851/http://gcda.kerala.gov.in/|url-status=dead}}</ref> [[চিত্ৰ:Kaloor.jpg|thumb|[[জৱাহৰলাল নেহৰু ষ্টেডিয়াম (নতুন দিল্লী)|জৱাহৰলাল নেহৰু ষ্টেডিয়াম]]]] পথ পৰিবহণ খণ্ডত, পানাম্পিল্লী নগৰ, গান্ধী নগৰ, অলুভা, ৰামেশ্বৰম আৰু পাৰুৰত অঞ্চল উন্নয়ন আঁচনিৰ অংশ হিচাপে প্ৰস্তুত কৰা পথসমূহৰ উপৰি, জিচিডিএ-ই সম্প্ৰতি ৩.২ কিমি দীঘল আৰু ২২ মিটাৰ বহল কালুৰ-কাদাভান্থ্ৰা পথ, ১৫ মিটাৰ বহল সুভাষ চন্দ্ৰ বসু পথ, চিলাভান্নুৰ বুণ্ড ৰোড (আংশিকভাৱে সম্পূৰ্ণ) আৰু কে.পি. ভালন পথ সম্প্ৰসাৰণৰ প্ৰথম পৰ্যায়, পানাম্পিল্লী নগৰ আনামথুৰুথী পথ (আংশিকভাৱে সম্পূৰ্ণ) আদিৰ কাম হাতত লৈছিল। ভূমিৰ মালিকসকলৰ সৈতে আলোচনাৰ জৰিয়তে ২ কিমি দীঘল আৰু ২২ মিটাৰ বহল ‘ষ্টেডিয়াম লিংক ৰোড’ নিৰ্মাণৰ বাবে জিচিডিএ-ই পৌৰনিগমক ভূমি যোগান ধৰিছিল। কোচি পৌৰনিগমৰ সহযোগত বিনামূলীয়াকৈ ভূমি হস্তান্তৰ কৰাই ২২ মিটাৰ বহল আৰু ৩ কিমি দীঘল সহোদৰন আয়্যাপন পথ নিৰ্মাণতো জিচিডিএ-ই এক মুখ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। পথ প্ৰশস্ত কৰাৰ বাবে বিনামূলীয়াকৈ ভূমি হস্তান্তৰৰ ক্ষেত্ৰত জিচিডিএ-ৰ সহযোগত ৰাজ্যিক লোকনিৰ্মাণ বিভাগে কালুৰ-পালঅৰিৱাট্টম পথ বহল কৰাৰ কাম হাতত লৈছিল। দক্ষিণ ৰেলৱে অভাৰব্ৰিজৰ যান-জঁট হ্ৰাস কৰিবলৈ আৰু এম.জি. ৰোড তথা চিত্তুৰ ৰোডৰ যান-বাহনৰ ভিৰ কমাবলৈ জিচিডিএ-ই দক্ষিণ ৰেলৱে ষ্টেচনৰ পূব দিশৰ প্ৰৱেশদ্বাৰটো উন্নত কৰি তুলিছিল। এনেদৰে বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষই বৃহত্তৰ কোচিন অঞ্চলত ৭ মিটাৰৰপৰা ৩৬ মিটাৰ পৰ্যন্ত বিভিন্ন প্ৰস্থৰ মুঠ প্ৰায় ৭৫ কিমি পথ নিৰ্মাণ তথা উন্নত কৰি তুলিছে। === গৃহ নিৰ্মাণ খণ্ড === * বৃহত্তৰ কোচিন অঞ্চলৰ ভিতৰত বিভিন্ন আয়ৰ গোটৰ বাবে প্ৰায় ৫০০০টা বাসগৃহ নিৰ্মাণ কৰা। * সমগ্ৰ অঞ্চলতে সিঁচৰতি হৈ থকা প্ৰায় ১৫০০০ পৰিয়ালক দিয়া হাউছিং লোন। * ৭০০টা ঘৰ নিৰ্মাণ কৰি কম আয়ৰ পৰিয়ালক পুনৰ্বাসনৰ বাবে আবণ্টন দিয়া। * ১৭০০ নং আৱাসিক প্লট উন্নয়ন কৰি ব্যক্তিক বিক্ৰী কৰা হয়। ১৩৫ একৰ মাটি গোটৰ গৃহ নিৰ্মাণৰ বাবে বিভিন্ন চৰকাৰী / অৰ্ধ-চৰকাৰী সংস্থাক দিয়া হয়। জিচিডিএই বহু পৰিকল্পিত আৱাস কলনী যেনে পানাম্পিল্লী নগৰ, গান্ধী নগৰ, কস্তুৰবা নগৰ, শাস্ত্ৰী নগৰ, ইন্দিৰা নগৰ আৰু সুবাস নগৰ গঢ়ি তুলিছে।<ref>{{Cite web|url=http://www.gcdaonline.com/gcda/html/Housing%20Sector.html|title=GCDA - Greater Cochin Development Authority|access-date=9 April 2014|archive-date=26 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140426094227/http://www.gcdaonline.com/gcda/html/Housing%20Sector.html|url-status=dead}}</ref> == লগতে চাওক == * [[কোচি]] * [[কোচি পৌৰ নিগম|কোচিনৰ নিগম]] * [[:en:Kingdom_of_Cochin|কোচিন ৰাজ্য]] == তথ্যসূত্ৰ == <references /> == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons category}} * [http://www.gcda.kerala.gov.in/ বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষৰ অফিচিয়েল ছাইট] ebd1vwndhmqxr8biexr9qdec5biuxdz 0 138390 623423 2026-08-05T08:21:16Z Gitartha.bordoloi 2441 নতুন 623423 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ----------------> | name = লিয়াৰি নগৰ | native_name = {{Nastaliq|لیاری ٹاؤن}} | settlement_type = কৰাচীৰ অংগীভূত নগৰ <!-- images and maps -----------> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = TMC Lyari Logo.jpg | image_map = File:TMC Lyari Town.jpg | map_caption = লিয়াৰি নগৰৰ মানচিত্ৰ <!-- Location ------------------>| subdivision_type = Town Chairman | subdivision_name = খলিল হথ | subdivision_type1 = জিলা | subdivision_name1 = দক্ষিণ কৰাচী জিলা | subdivision_type2 = বিভাগ | subdivision_name2 = কৰাচী বিভাগ | subdivision_type3 = প্ৰদেশ | subdivision_name3 = {{flag|সিন্ধ}} | subdivision_type4 = দেশ | subdivision_name4 = {{flag|পাকিস্তান}} | parts_type = নগৰ পৌৰ নিগমত কেন্দ্ৰীয় সমিতিসমূহ | parts_style = coll, para | parts = 13 | p1 = '''Agra Taj Colony'''<br />'''Bihar Colony'''<br />'''Gulistan Colony'''<br />'''Singo Lane'''<br />'''Nawa Lane'''<br />'''Kalakot-Rexer Lane'''<br />'''Ghulam Muhammad Lane-Rangiwara'''<br />'''Kalri-Shah Baig Lane'''<br />'''Daryabad-Hingorabad'''<br />'''Khada Memon Society'''<br />'''Nayabad'''<br />'''Baghdadi'''<br />'''Jinnahabad-Ghulam Shah Lane''' <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = [[কৰাচী চৰকাৰ]] | leader_title1 = Constituency | leader_name1 = [[NA-239 Karachi South-I]] | leader_title2 = লোকসভা সদস্য | leader_name2 = [[নবিন গাবল]] | established_title = Established | established_date = {{Start date and age|1972}} | established_title1 = Town status | established_date1 = {{Start date and age|14 August 2001}} | established_title2 = Disbanded | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title3 = Part of [[Orangi District|District Karachi West]] | established_date3 = (1972-2015) | area_footnotes = | area_total_km2 = 6 | area_total_sq_mi = <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_max_m = 19 | elevation_min_m = -2 | elevation_m = 2 | elevation_ft = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = [[২০২৩ পাকিস্তানী লোকপিয়ল]] | population_footnotes = | population_note = | population_total = 949,878 | population_density_km2 = 158313 | population_urban = | population_rural = | population_demonym = [[Karachiite]] <!-- General information --------------->| timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = [[DST]] ''is not observed'' | utc_offset_DST = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = <!-- Area/postal codes & others --------> | area_code_type = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]] (area) code | area_code = 021 | footnotes = | official_name = | extinct_title = | extinct_date = | postal_code_type = ZIP Code | postal_code = 75660 | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] }} '''লিয়াৰি নগৰ''' ({{langx|sd|لیاري ٽائون }}, {{langx|ur|{{nastaliq|لیاری ٹاؤن }}}}) ইয়াৰ ঐতিহাসিক [[লিয়াৰি]] অঞ্চলৰ নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web|title=Lyari Town |website=City Government of Karachi website |url=http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Lyari|access-date=27 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219152700/http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Lyari|archive-date=19 February 2006}}</ref><ref name=Dawn>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/150437/karachi-lyari-karachi-s-oldest-settlement |title=KARACHI: Lyari: Karachi's oldest settlement |author=Latif Baloch|date=2 August 2005 |newspaper=Dawn (newspaper)|access-date=27 May 2022}}</ref><ref>{{cite journal |author=Sarwat Viqar |date=2014 |title=Constructing Lyari: place, governance and identity in a Karachi neighbourhood |journal=South Asian History and Culture |volume=5 |issue=3 |pages=365–383 |doi=10.1080/19472498.2014.905335}}</ref> লিয়াৰি টাউন আছিল এলেকাৰ ফালৰ পৰা সৰু নগৰ, কিন্তু সৰ্বাধিক জনবহুল।<ref name="Yamini Narayanan 2015">{{citation |author=Yamini Narayanan |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising Sustainable Cities for South Asia|date=19 November 2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-75542-5 |page=165|url=https://books.google.com/books?id=wQUBCwAAQBAJ&pg=PA165}}</ref> ২০০১ চনত স্থানীয় চৰকাৰ অধ্যাদেশৰ অংশ হিচাপে লিয়াৰি টাউন গঠন কৰা হৈছিল, আৰু ইয়াক ১১ খন ইউনিয়ন কাউন্সিলত উপবিভক্ত কৰা হৈছিল। ২০১১ চনত টাউন ব্যৱস্থাটো বিলুপ্ত কৰা হয়, আৰু ২০১৫ চনত লায়ৰি টাউনক পুনৰ্গঠন কৰি পশ্চিম কৰাচী জিলাৰ অংশ কৰাৰ আগতে দক্ষিণ কৰাচীৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হয়। ২০২৩ চনৰ পাকিস্তানী লোকপিয়ল অনুসৰি, লিয়াৰি মহকুমাৰ জনসংখ্যা ৯৪৯,৮৭৮। ==নগৰ পৌৰসমিতি== 'টাউন মিউনিচিপাল কমিটি' 'লিয়াৰী' (টিএমচি লিয়াৰি) পাকিস্তানৰ কৰাচীৰ এটা স্থানীয় চৰকাৰী সংস্থা, যি ইয়াৰ নিৰ্ধাৰিত অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত পৌৰ সেৱা প্ৰদানৰ বাবে দায়বদ্ধ। ই সিন্ধ স্থানীয় চৰকাৰ আইন, ২০২১ ৰ অধীনত কৰাচীত স্থাপিত ২৬টা পৌৰ নিগমৰ ভিতৰত এটা।<ref name=":022">{{Cite web |last=Maher |first=Mahim |date=2022-07-20 |title=All of Karachi’s local government UC maps in one place |url=https://english.aaj.tv/news/30293090 |access-date=2025-09-01 |website=Aaj English TV |language=en}}</ref><ref name=":122">{{Cite web |last=Rizwan |date=2023-06-18 |title=PPP to rule TMCs of rural, underprivileged areas while JI, PTI to govern most urban TMCs |url=https://www.thenews.com.pk/print/1081724-ppp-to-rule-tmcs-of-rural-underprivileged-areas-while-ji-pti-to-govern-most-urban-tmcs |access-date=2025-09-01 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> লিয়াৰি টাউন পৌৰসমিতি গঠন কৰাটো কৰাচীৰ স্থানীয় চৰকাৰ ব্যৱস্থাৰ পুনৰ্গঠনৰেই এক অংশ। সিন্ধ চৰকাৰে পূৰ্বৰ সাতখন জিলা পৌৰ নিগমৰ (ডি এম চি) সলনি ২৬ খন নগৰ গঠন কৰিছে, আৰু প্ৰতিখনৰ বাবে নিজা পৌৰ সমিতি নিযুক্তি দিছে। লিয়াৰি [[কৰাচী দক্ষিণ জিলা]]ৰ অন্তৰ্গত দুখন নগৰৰ এখন, আনখন হ'ল [[চদ্দাৰ নগৰ]]।<ref name=":02">{{Cite web |last=Maher |first=Mahim |date=2022-07-20 |title=All of Karachi’s local government UC maps in one place |url=https://english.aaj.tv/news/30293090 |access-date=2025-09-01 |website=Aaj English TV |language=en}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Rizwan |date=2023-06-18 |title=PPP to rule TMCs of rural, underprivileged areas while JI, PTI to govern most urban TMCs |url=https://www.thenews.com.pk/print/1081724-ppp-to-rule-tmcs-of-rural-underprivileged-areas-while-ji-pti-to-govern-most-urban-tmcs |access-date=2025-09-01 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> ==অৱস্থান== ইয়াৰ সীমাত উত্তৰ দিশত লিয়াৰি নদীৰ সিপাৰে চাইট নগৰ, পূবে জামশ্বেদ নগৰ আৰু চদ্দাৰ নগৰ, আৰু পশ্চিমে কৰাচী বন্দৰৰ সিপাৰে কেমাৰী নগৰ।<ref>{{cite web|url=http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg|archive-date=31 March 2014|website=Karachi Municipal Corporation, Government of Sindh website|access-date=27 May 2022|url-status=dead|title=Location Map of Lyari Town|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331095420/http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg}}</ref> ==ইতিহাস== ===২০০০=== ফেডাৰেল চৰকাৰে ২০০০ চনত স্থানীয় চৰকাৰ সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত পূৰ্বৰ "চৰকাৰৰ তৃতীয় স্তৰ" ([[পাকিস্তানৰ প্ৰশাসনিক বিভাগ|প্ৰশাসনিক বিভাগসমূহ]]) বিলুপ্ত কৰি তাৰ ঠাইত চতুৰ্থ স্তৰ ([[পাকিস্তানৰ জিলাসমূহ|জিলাসমূহ]]) প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। কৰাচীত ইয়াৰ ফলস্বৰূপে পূৰ্বৰ [[কৰাচি বিভাগ]] ভংগ কৰা হয়, আৰু ইয়াৰ পাঁচখন জিলাক একত্ৰিত কৰি লিয়াৰি টাউনকে ধৰি ওঠৰখন স্বায়ত্তশাসিত অংগীভূত নগৰসহ এখন নতুন কৰাচী নগৰ-জিলা গঠন কৰা হয়। ===২০১১=== ২০১১ চনত এই ব্যৱস্থাটো বিলুপ্ত কৰা হয়, কিন্তু ২০১৫ চনলৈকে প্ৰশাসনিক কাৰ্যৰ বাবে ই বাহাল থাকিল। সেই বছৰতে [[কৰাচী মহানগৰ নিগম]] ব্যৱস্থা পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ===২০১৫=== ২০১৫ চনত লিয়াৰি টাউনক [[কৰাচী দক্ষিণ জিলা|কাৰাচী দক্ষিণ]] জিলাৰ অংশ হিচাপে পুনৰ্গঠন কৰা হৈছিল। ==জনপ্ৰিয় মাধ্যমত== লিয়াৰিক "[[ধুৰন্ধৰ]]" আৰু "[[ধুৰন্ধৰ দা ৰিভেঞ্জ]]" ছবিখনত চিত্ৰিত কৰা হৈছে। [[অপাৰেচন লিয়াৰী|লিয়াৰি গেং ৱাৰ]] আৰু অঞ্চলটোৰ ৰাজনৈতিক আৰু অপৰাধমূলক হিংসাৰ ইতিহাসৰ পৰা সমল লৈ চলচ্চিত্ৰ দুখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। চলচ্চিত্ৰখনে ইয়াৰ কাহিনীৰ কিছু অংশৰ বাবে লিয়াৰিক পটভূমি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে। ইয়াত স্থানীয় অপৰাধী দলৰ প্ৰভাৱ আৰু ২০০০-ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে আৰু ২০১০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে চুবুৰীয়া অঞ্চলত প্ৰভাৱ পেলোৱা সংঘাতক প্ৰতিফলিত কৰিছে।<ref>{{Cite web |last=Mukul |first=Sushim |date=2025-12-10 |title=Untold story of Dhurandhar's Lyari: How Mother of Karachi nursed ferocious gangs |url=https://www.indiatoday.in/world/story/aditya-dhar-dhurandhar-ranveer-singh-karachi-lyari-history-baloch-muhajir-gang-wars-ppp-history-explained-2833695-2025-12-10 |access-date=2026-04-13 |website=India Today |language=en}}</ref> ==জনগাঁথনি== "লিয়াৰি মহকুমা" ত কেইবাটাও জাতিগত গোট আছে। [[২০২৩ পাকিস্তানী লোকপিয়ল] অনুসৰি লিয়াৰি মহকুমাৰ মুঠ জনসংখ্যা ৯৪৯,৮৭৮। "লিয়াৰি চহৰ" ৰ জাতিগত গোটৰ ভিতৰত আছে বালুচ, সিন্ধি, পঞ্জাৱী, পস্তুন, মুহাজিৰ, চৰাইকি, কাশ্মীৰী, হিন্দকোৱানছ, মেমনছ, বোহৰা, কচ্ছি আৰু বহুতো। == References == {{reflist}} == External links == * [http://www.3quarksdaily.com/3quarksdaily/2010/01/imagining-lyari-through-akhtar-soomro.html Imagining Lyari through Akhtar Soomro] * [https://web.archive.org/web/20140331095420/http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg Town map] * [http://hamaralyari.com/ Official Website] 2sejr85r2fu9kr6xdtgwkbad8rloglu 623424 623423 2026-08-05T08:21:41Z Gitartha.bordoloi 2441 added [[Category:পাকিস্তানৰ নগৰ-মহানগৰ]] using [[WP:HC|HotCat]] 623424 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ----------------> | name = লিয়াৰি নগৰ | native_name = {{Nastaliq|لیاری ٹاؤن}} | settlement_type = কৰাচীৰ অংগীভূত নগৰ <!-- images and maps -----------> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = TMC Lyari Logo.jpg | image_map = File:TMC Lyari Town.jpg | map_caption = লিয়াৰি নগৰৰ মানচিত্ৰ <!-- Location ------------------>| subdivision_type = Town Chairman | subdivision_name = খলিল হথ | subdivision_type1 = জিলা | subdivision_name1 = দক্ষিণ কৰাচী জিলা | subdivision_type2 = বিভাগ | subdivision_name2 = কৰাচী বিভাগ | subdivision_type3 = প্ৰদেশ | subdivision_name3 = {{flag|সিন্ধ}} | subdivision_type4 = দেশ | subdivision_name4 = {{flag|পাকিস্তান}} | parts_type = নগৰ পৌৰ নিগমত কেন্দ্ৰীয় সমিতিসমূহ | parts_style = coll, para | parts = 13 | p1 = '''Agra Taj Colony'''<br />'''Bihar Colony'''<br />'''Gulistan Colony'''<br />'''Singo Lane'''<br />'''Nawa Lane'''<br />'''Kalakot-Rexer Lane'''<br />'''Ghulam Muhammad Lane-Rangiwara'''<br />'''Kalri-Shah Baig Lane'''<br />'''Daryabad-Hingorabad'''<br />'''Khada Memon Society'''<br />'''Nayabad'''<br />'''Baghdadi'''<br />'''Jinnahabad-Ghulam Shah Lane''' <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = [[কৰাচী চৰকাৰ]] | leader_title1 = Constituency | leader_name1 = [[NA-239 Karachi South-I]] | leader_title2 = লোকসভা সদস্য | leader_name2 = [[নবিন গাবল]] | established_title = Established | established_date = {{Start date and age|1972}} | established_title1 = Town status | established_date1 = {{Start date and age|14 August 2001}} | established_title2 = Disbanded | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title3 = Part of [[Orangi District|District Karachi West]] | established_date3 = (1972-2015) | area_footnotes = | area_total_km2 = 6 | area_total_sq_mi = <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_max_m = 19 | elevation_min_m = -2 | elevation_m = 2 | elevation_ft = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = [[২০২৩ পাকিস্তানী লোকপিয়ল]] | population_footnotes = | population_note = | population_total = 949,878 | population_density_km2 = 158313 | population_urban = | population_rural = | population_demonym = [[Karachiite]] <!-- General information --------------->| timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = [[DST]] ''is not observed'' | utc_offset_DST = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = <!-- Area/postal codes & others --------> | area_code_type = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]] (area) code | area_code = 021 | footnotes = | official_name = | extinct_title = | extinct_date = | postal_code_type = ZIP Code | postal_code = 75660 | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] }} '''লিয়াৰি নগৰ''' ({{langx|sd|لیاري ٽائون }}, {{langx|ur|{{nastaliq|لیاری ٹاؤن }}}}) ইয়াৰ ঐতিহাসিক [[লিয়াৰি]] অঞ্চলৰ নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web|title=Lyari Town |website=City Government of Karachi website |url=http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Lyari|access-date=27 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219152700/http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Lyari|archive-date=19 February 2006}}</ref><ref name=Dawn>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/150437/karachi-lyari-karachi-s-oldest-settlement |title=KARACHI: Lyari: Karachi's oldest settlement |author=Latif Baloch|date=2 August 2005 |newspaper=Dawn (newspaper)|access-date=27 May 2022}}</ref><ref>{{cite journal |author=Sarwat Viqar |date=2014 |title=Constructing Lyari: place, governance and identity in a Karachi neighbourhood |journal=South Asian History and Culture |volume=5 |issue=3 |pages=365–383 |doi=10.1080/19472498.2014.905335}}</ref> লিয়াৰি টাউন আছিল এলেকাৰ ফালৰ পৰা সৰু নগৰ, কিন্তু সৰ্বাধিক জনবহুল।<ref name="Yamini Narayanan 2015">{{citation |author=Yamini Narayanan |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising Sustainable Cities for South Asia|date=19 November 2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-75542-5 |page=165|url=https://books.google.com/books?id=wQUBCwAAQBAJ&pg=PA165}}</ref> ২০০১ চনত স্থানীয় চৰকাৰ অধ্যাদেশৰ অংশ হিচাপে লিয়াৰি টাউন গঠন কৰা হৈছিল, আৰু ইয়াক ১১ খন ইউনিয়ন কাউন্সিলত উপবিভক্ত কৰা হৈছিল। ২০১১ চনত টাউন ব্যৱস্থাটো বিলুপ্ত কৰা হয়, আৰু ২০১৫ চনত লায়ৰি টাউনক পুনৰ্গঠন কৰি পশ্চিম কৰাচী জিলাৰ অংশ কৰাৰ আগতে দক্ষিণ কৰাচীৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হয়। ২০২৩ চনৰ পাকিস্তানী লোকপিয়ল অনুসৰি, লিয়াৰি মহকুমাৰ জনসংখ্যা ৯৪৯,৮৭৮। ==নগৰ পৌৰসমিতি== 'টাউন মিউনিচিপাল কমিটি' 'লিয়াৰী' (টিএমচি লিয়াৰি) পাকিস্তানৰ কৰাচীৰ এটা স্থানীয় চৰকাৰী সংস্থা, যি ইয়াৰ নিৰ্ধাৰিত অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত পৌৰ সেৱা প্ৰদানৰ বাবে দায়বদ্ধ। ই সিন্ধ স্থানীয় চৰকাৰ আইন, ২০২১ ৰ অধীনত কৰাচীত স্থাপিত ২৬টা পৌৰ নিগমৰ ভিতৰত এটা।<ref name=":022">{{Cite web |last=Maher |first=Mahim |date=2022-07-20 |title=All of Karachi’s local government UC maps in one place |url=https://english.aaj.tv/news/30293090 |access-date=2025-09-01 |website=Aaj English TV |language=en}}</ref><ref name=":122">{{Cite web |last=Rizwan |date=2023-06-18 |title=PPP to rule TMCs of rural, underprivileged areas while JI, PTI to govern most urban TMCs |url=https://www.thenews.com.pk/print/1081724-ppp-to-rule-tmcs-of-rural-underprivileged-areas-while-ji-pti-to-govern-most-urban-tmcs |access-date=2025-09-01 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> লিয়াৰি টাউন পৌৰসমিতি গঠন কৰাটো কৰাচীৰ স্থানীয় চৰকাৰ ব্যৱস্থাৰ পুনৰ্গঠনৰেই এক অংশ। সিন্ধ চৰকাৰে পূৰ্বৰ সাতখন জিলা পৌৰ নিগমৰ (ডি এম চি) সলনি ২৬ খন নগৰ গঠন কৰিছে, আৰু প্ৰতিখনৰ বাবে নিজা পৌৰ সমিতি নিযুক্তি দিছে। লিয়াৰি [[কৰাচী দক্ষিণ জিলা]]ৰ অন্তৰ্গত দুখন নগৰৰ এখন, আনখন হ'ল [[চদ্দাৰ নগৰ]]।<ref name=":02">{{Cite web |last=Maher |first=Mahim |date=2022-07-20 |title=All of Karachi’s local government UC maps in one place |url=https://english.aaj.tv/news/30293090 |access-date=2025-09-01 |website=Aaj English TV |language=en}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Rizwan |date=2023-06-18 |title=PPP to rule TMCs of rural, underprivileged areas while JI, PTI to govern most urban TMCs |url=https://www.thenews.com.pk/print/1081724-ppp-to-rule-tmcs-of-rural-underprivileged-areas-while-ji-pti-to-govern-most-urban-tmcs |access-date=2025-09-01 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> ==অৱস্থান== ইয়াৰ সীমাত উত্তৰ দিশত লিয়াৰি নদীৰ সিপাৰে চাইট নগৰ, পূবে জামশ্বেদ নগৰ আৰু চদ্দাৰ নগৰ, আৰু পশ্চিমে কৰাচী বন্দৰৰ সিপাৰে কেমাৰী নগৰ।<ref>{{cite web|url=http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg|archive-date=31 March 2014|website=Karachi Municipal Corporation, Government of Sindh website|access-date=27 May 2022|url-status=dead|title=Location Map of Lyari Town|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331095420/http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg}}</ref> ==ইতিহাস== ===২০০০=== ফেডাৰেল চৰকাৰে ২০০০ চনত স্থানীয় চৰকাৰ সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত পূৰ্বৰ "চৰকাৰৰ তৃতীয় স্তৰ" ([[পাকিস্তানৰ প্ৰশাসনিক বিভাগ|প্ৰশাসনিক বিভাগসমূহ]]) বিলুপ্ত কৰি তাৰ ঠাইত চতুৰ্থ স্তৰ ([[পাকিস্তানৰ জিলাসমূহ|জিলাসমূহ]]) প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। কৰাচীত ইয়াৰ ফলস্বৰূপে পূৰ্বৰ [[কৰাচি বিভাগ]] ভংগ কৰা হয়, আৰু ইয়াৰ পাঁচখন জিলাক একত্ৰিত কৰি লিয়াৰি টাউনকে ধৰি ওঠৰখন স্বায়ত্তশাসিত অংগীভূত নগৰসহ এখন নতুন কৰাচী নগৰ-জিলা গঠন কৰা হয়। ===২০১১=== ২০১১ চনত এই ব্যৱস্থাটো বিলুপ্ত কৰা হয়, কিন্তু ২০১৫ চনলৈকে প্ৰশাসনিক কাৰ্যৰ বাবে ই বাহাল থাকিল। সেই বছৰতে [[কৰাচী মহানগৰ নিগম]] ব্যৱস্থা পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ===২০১৫=== ২০১৫ চনত লিয়াৰি টাউনক [[কৰাচী দক্ষিণ জিলা|কাৰাচী দক্ষিণ]] জিলাৰ অংশ হিচাপে পুনৰ্গঠন কৰা হৈছিল। ==জনপ্ৰিয় মাধ্যমত== লিয়াৰিক "[[ধুৰন্ধৰ]]" আৰু "[[ধুৰন্ধৰ দা ৰিভেঞ্জ]]" ছবিখনত চিত্ৰিত কৰা হৈছে। [[অপাৰেচন লিয়াৰী|লিয়াৰি গেং ৱাৰ]] আৰু অঞ্চলটোৰ ৰাজনৈতিক আৰু অপৰাধমূলক হিংসাৰ ইতিহাসৰ পৰা সমল লৈ চলচ্চিত্ৰ দুখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। চলচ্চিত্ৰখনে ইয়াৰ কাহিনীৰ কিছু অংশৰ বাবে লিয়াৰিক পটভূমি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে। ইয়াত স্থানীয় অপৰাধী দলৰ প্ৰভাৱ আৰু ২০০০-ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে আৰু ২০১০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে চুবুৰীয়া অঞ্চলত প্ৰভাৱ পেলোৱা সংঘাতক প্ৰতিফলিত কৰিছে।<ref>{{Cite web |last=Mukul |first=Sushim |date=2025-12-10 |title=Untold story of Dhurandhar's Lyari: How Mother of Karachi nursed ferocious gangs |url=https://www.indiatoday.in/world/story/aditya-dhar-dhurandhar-ranveer-singh-karachi-lyari-history-baloch-muhajir-gang-wars-ppp-history-explained-2833695-2025-12-10 |access-date=2026-04-13 |website=India Today |language=en}}</ref> ==জনগাঁথনি== "লিয়াৰি মহকুমা" ত কেইবাটাও জাতিগত গোট আছে। [[২০২৩ পাকিস্তানী লোকপিয়ল] অনুসৰি লিয়াৰি মহকুমাৰ মুঠ জনসংখ্যা ৯৪৯,৮৭৮। "লিয়াৰি চহৰ" ৰ জাতিগত গোটৰ ভিতৰত আছে বালুচ, সিন্ধি, পঞ্জাৱী, পস্তুন, মুহাজিৰ, চৰাইকি, কাশ্মীৰী, হিন্দকোৱানছ, মেমনছ, বোহৰা, কচ্ছি আৰু বহুতো। == References == {{reflist}} == External links == * [http://www.3quarksdaily.com/3quarksdaily/2010/01/imagining-lyari-through-akhtar-soomro.html Imagining Lyari through Akhtar Soomro] * [https://web.archive.org/web/20140331095420/http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg Town map] * [http://hamaralyari.com/ Official Website] [[শ্ৰেণী:পাকিস্তানৰ নগৰ-মহানগৰ]] lxriw440idzjab12ll2rxl6pn2ypgxi 623425 623424 2026-08-05T08:22:15Z Gitartha.bordoloi 2441 পৃষ্ঠা [[Lyari Town]]ৰ পৰা [[লিয়াৰি নগৰ]]লৈ Gitartha.bordoloiয়ে স্থানান্তৰ কৰিলে: অসমীয়া 623424 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ----------------> | name = লিয়াৰি নগৰ | native_name = {{Nastaliq|لیاری ٹاؤن}} | settlement_type = কৰাচীৰ অংগীভূত নগৰ <!-- images and maps -----------> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = TMC Lyari Logo.jpg | image_map = File:TMC Lyari Town.jpg | map_caption = লিয়াৰি নগৰৰ মানচিত্ৰ <!-- Location ------------------>| subdivision_type = Town Chairman | subdivision_name = খলিল হথ | subdivision_type1 = জিলা | subdivision_name1 = দক্ষিণ কৰাচী জিলা | subdivision_type2 = বিভাগ | subdivision_name2 = কৰাচী বিভাগ | subdivision_type3 = প্ৰদেশ | subdivision_name3 = {{flag|সিন্ধ}} | subdivision_type4 = দেশ | subdivision_name4 = {{flag|পাকিস্তান}} | parts_type = নগৰ পৌৰ নিগমত কেন্দ্ৰীয় সমিতিসমূহ | parts_style = coll, para | parts = 13 | p1 = '''Agra Taj Colony'''<br />'''Bihar Colony'''<br />'''Gulistan Colony'''<br />'''Singo Lane'''<br />'''Nawa Lane'''<br />'''Kalakot-Rexer Lane'''<br />'''Ghulam Muhammad Lane-Rangiwara'''<br />'''Kalri-Shah Baig Lane'''<br />'''Daryabad-Hingorabad'''<br />'''Khada Memon Society'''<br />'''Nayabad'''<br />'''Baghdadi'''<br />'''Jinnahabad-Ghulam Shah Lane''' <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = [[কৰাচী চৰকাৰ]] | leader_title1 = Constituency | leader_name1 = [[NA-239 Karachi South-I]] | leader_title2 = লোকসভা সদস্য | leader_name2 = [[নবিন গাবল]] | established_title = Established | established_date = {{Start date and age|1972}} | established_title1 = Town status | established_date1 = {{Start date and age|14 August 2001}} | established_title2 = Disbanded | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title3 = Part of [[Orangi District|District Karachi West]] | established_date3 = (1972-2015) | area_footnotes = | area_total_km2 = 6 | area_total_sq_mi = <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_max_m = 19 | elevation_min_m = -2 | elevation_m = 2 | elevation_ft = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = [[২০২৩ পাকিস্তানী লোকপিয়ল]] | population_footnotes = | population_note = | population_total = 949,878 | population_density_km2 = 158313 | population_urban = | population_rural = | population_demonym = [[Karachiite]] <!-- General information --------------->| timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = [[DST]] ''is not observed'' | utc_offset_DST = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = <!-- Area/postal codes & others --------> | area_code_type = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]] (area) code | area_code = 021 | footnotes = | official_name = | extinct_title = | extinct_date = | postal_code_type = ZIP Code | postal_code = 75660 | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] }} '''লিয়াৰি নগৰ''' ({{langx|sd|لیاري ٽائون }}, {{langx|ur|{{nastaliq|لیاری ٹاؤن }}}}) ইয়াৰ ঐতিহাসিক [[লিয়াৰি]] অঞ্চলৰ নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web|title=Lyari Town |website=City Government of Karachi website |url=http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Lyari|access-date=27 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219152700/http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Lyari|archive-date=19 February 2006}}</ref><ref name=Dawn>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/150437/karachi-lyari-karachi-s-oldest-settlement |title=KARACHI: Lyari: Karachi's oldest settlement |author=Latif Baloch|date=2 August 2005 |newspaper=Dawn (newspaper)|access-date=27 May 2022}}</ref><ref>{{cite journal |author=Sarwat Viqar |date=2014 |title=Constructing Lyari: place, governance and identity in a Karachi neighbourhood |journal=South Asian History and Culture |volume=5 |issue=3 |pages=365–383 |doi=10.1080/19472498.2014.905335}}</ref> লিয়াৰি টাউন আছিল এলেকাৰ ফালৰ পৰা সৰু নগৰ, কিন্তু সৰ্বাধিক জনবহুল।<ref name="Yamini Narayanan 2015">{{citation |author=Yamini Narayanan |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising Sustainable Cities for South Asia|date=19 November 2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-75542-5 |page=165|url=https://books.google.com/books?id=wQUBCwAAQBAJ&pg=PA165}}</ref> ২০০১ চনত স্থানীয় চৰকাৰ অধ্যাদেশৰ অংশ হিচাপে লিয়াৰি টাউন গঠন কৰা হৈছিল, আৰু ইয়াক ১১ খন ইউনিয়ন কাউন্সিলত উপবিভক্ত কৰা হৈছিল। ২০১১ চনত টাউন ব্যৱস্থাটো বিলুপ্ত কৰা হয়, আৰু ২০১৫ চনত লায়ৰি টাউনক পুনৰ্গঠন কৰি পশ্চিম কৰাচী জিলাৰ অংশ কৰাৰ আগতে দক্ষিণ কৰাচীৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হয়। ২০২৩ চনৰ পাকিস্তানী লোকপিয়ল অনুসৰি, লিয়াৰি মহকুমাৰ জনসংখ্যা ৯৪৯,৮৭৮। ==নগৰ পৌৰসমিতি== 'টাউন মিউনিচিপাল কমিটি' 'লিয়াৰী' (টিএমচি লিয়াৰি) পাকিস্তানৰ কৰাচীৰ এটা স্থানীয় চৰকাৰী সংস্থা, যি ইয়াৰ নিৰ্ধাৰিত অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত পৌৰ সেৱা প্ৰদানৰ বাবে দায়বদ্ধ। ই সিন্ধ স্থানীয় চৰকাৰ আইন, ২০২১ ৰ অধীনত কৰাচীত স্থাপিত ২৬টা পৌৰ নিগমৰ ভিতৰত এটা।<ref name=":022">{{Cite web |last=Maher |first=Mahim |date=2022-07-20 |title=All of Karachi’s local government UC maps in one place |url=https://english.aaj.tv/news/30293090 |access-date=2025-09-01 |website=Aaj English TV |language=en}}</ref><ref name=":122">{{Cite web |last=Rizwan |date=2023-06-18 |title=PPP to rule TMCs of rural, underprivileged areas while JI, PTI to govern most urban TMCs |url=https://www.thenews.com.pk/print/1081724-ppp-to-rule-tmcs-of-rural-underprivileged-areas-while-ji-pti-to-govern-most-urban-tmcs |access-date=2025-09-01 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> লিয়াৰি টাউন পৌৰসমিতি গঠন কৰাটো কৰাচীৰ স্থানীয় চৰকাৰ ব্যৱস্থাৰ পুনৰ্গঠনৰেই এক অংশ। সিন্ধ চৰকাৰে পূৰ্বৰ সাতখন জিলা পৌৰ নিগমৰ (ডি এম চি) সলনি ২৬ খন নগৰ গঠন কৰিছে, আৰু প্ৰতিখনৰ বাবে নিজা পৌৰ সমিতি নিযুক্তি দিছে। লিয়াৰি [[কৰাচী দক্ষিণ জিলা]]ৰ অন্তৰ্গত দুখন নগৰৰ এখন, আনখন হ'ল [[চদ্দাৰ নগৰ]]।<ref name=":02">{{Cite web |last=Maher |first=Mahim |date=2022-07-20 |title=All of Karachi’s local government UC maps in one place |url=https://english.aaj.tv/news/30293090 |access-date=2025-09-01 |website=Aaj English TV |language=en}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Rizwan |date=2023-06-18 |title=PPP to rule TMCs of rural, underprivileged areas while JI, PTI to govern most urban TMCs |url=https://www.thenews.com.pk/print/1081724-ppp-to-rule-tmcs-of-rural-underprivileged-areas-while-ji-pti-to-govern-most-urban-tmcs |access-date=2025-09-01 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> ==অৱস্থান== ইয়াৰ সীমাত উত্তৰ দিশত লিয়াৰি নদীৰ সিপাৰে চাইট নগৰ, পূবে জামশ্বেদ নগৰ আৰু চদ্দাৰ নগৰ, আৰু পশ্চিমে কৰাচী বন্দৰৰ সিপাৰে কেমাৰী নগৰ।<ref>{{cite web|url=http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg|archive-date=31 March 2014|website=Karachi Municipal Corporation, Government of Sindh website|access-date=27 May 2022|url-status=dead|title=Location Map of Lyari Town|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331095420/http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg}}</ref> ==ইতিহাস== ===২০০০=== ফেডাৰেল চৰকাৰে ২০০০ চনত স্থানীয় চৰকাৰ সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত পূৰ্বৰ "চৰকাৰৰ তৃতীয় স্তৰ" ([[পাকিস্তানৰ প্ৰশাসনিক বিভাগ|প্ৰশাসনিক বিভাগসমূহ]]) বিলুপ্ত কৰি তাৰ ঠাইত চতুৰ্থ স্তৰ ([[পাকিস্তানৰ জিলাসমূহ|জিলাসমূহ]]) প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। কৰাচীত ইয়াৰ ফলস্বৰূপে পূৰ্বৰ [[কৰাচি বিভাগ]] ভংগ কৰা হয়, আৰু ইয়াৰ পাঁচখন জিলাক একত্ৰিত কৰি লিয়াৰি টাউনকে ধৰি ওঠৰখন স্বায়ত্তশাসিত অংগীভূত নগৰসহ এখন নতুন কৰাচী নগৰ-জিলা গঠন কৰা হয়। ===২০১১=== ২০১১ চনত এই ব্যৱস্থাটো বিলুপ্ত কৰা হয়, কিন্তু ২০১৫ চনলৈকে প্ৰশাসনিক কাৰ্যৰ বাবে ই বাহাল থাকিল। সেই বছৰতে [[কৰাচী মহানগৰ নিগম]] ব্যৱস্থা পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ===২০১৫=== ২০১৫ চনত লিয়াৰি টাউনক [[কৰাচী দক্ষিণ জিলা|কাৰাচী দক্ষিণ]] জিলাৰ অংশ হিচাপে পুনৰ্গঠন কৰা হৈছিল। ==জনপ্ৰিয় মাধ্যমত== লিয়াৰিক "[[ধুৰন্ধৰ]]" আৰু "[[ধুৰন্ধৰ দা ৰিভেঞ্জ]]" ছবিখনত চিত্ৰিত কৰা হৈছে। [[অপাৰেচন লিয়াৰী|লিয়াৰি গেং ৱাৰ]] আৰু অঞ্চলটোৰ ৰাজনৈতিক আৰু অপৰাধমূলক হিংসাৰ ইতিহাসৰ পৰা সমল লৈ চলচ্চিত্ৰ দুখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। চলচ্চিত্ৰখনে ইয়াৰ কাহিনীৰ কিছু অংশৰ বাবে লিয়াৰিক পটভূমি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে। ইয়াত স্থানীয় অপৰাধী দলৰ প্ৰভাৱ আৰু ২০০০-ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে আৰু ২০১০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে চুবুৰীয়া অঞ্চলত প্ৰভাৱ পেলোৱা সংঘাতক প্ৰতিফলিত কৰিছে।<ref>{{Cite web |last=Mukul |first=Sushim |date=2025-12-10 |title=Untold story of Dhurandhar's Lyari: How Mother of Karachi nursed ferocious gangs |url=https://www.indiatoday.in/world/story/aditya-dhar-dhurandhar-ranveer-singh-karachi-lyari-history-baloch-muhajir-gang-wars-ppp-history-explained-2833695-2025-12-10 |access-date=2026-04-13 |website=India Today |language=en}}</ref> ==জনগাঁথনি== "লিয়াৰি মহকুমা" ত কেইবাটাও জাতিগত গোট আছে। [[২০২৩ পাকিস্তানী লোকপিয়ল] অনুসৰি লিয়াৰি মহকুমাৰ মুঠ জনসংখ্যা ৯৪৯,৮৭৮। "লিয়াৰি চহৰ" ৰ জাতিগত গোটৰ ভিতৰত আছে বালুচ, সিন্ধি, পঞ্জাৱী, পস্তুন, মুহাজিৰ, চৰাইকি, কাশ্মীৰী, হিন্দকোৱানছ, মেমনছ, বোহৰা, কচ্ছি আৰু বহুতো। == References == {{reflist}} == External links == * [http://www.3quarksdaily.com/3quarksdaily/2010/01/imagining-lyari-through-akhtar-soomro.html Imagining Lyari through Akhtar Soomro] * [https://web.archive.org/web/20140331095420/http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg Town map] * [http://hamaralyari.com/ Official Website] [[শ্ৰেণী:পাকিস্তানৰ নগৰ-মহানগৰ]] lxriw440idzjab12ll2rxl6pn2ypgxi 623428 623425 2026-08-05T09:10:58Z Gitartha.bordoloi 2441 updated 623428 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ----------------> | name = লিয়াৰি নগৰ | native_name = {{Nastaliq|لیاری ٹاؤن}} | settlement_type = কৰাচীৰ অংগীভূত নগৰ <!-- images and maps -----------> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = TMC Lyari Logo.jpg | image_map = File:TMC Lyari Town.jpg | map_caption = লিয়াৰি নগৰৰ মানচিত্ৰ <!-- Location ------------------>| subdivision_type = Town Chairman | subdivision_name = খলিল হথ | subdivision_type1 = জিলা | subdivision_name1 = দক্ষিণ কৰাচী জিলা | subdivision_type2 = বিভাগ | subdivision_name2 = কৰাচী বিভাগ | subdivision_type3 = প্ৰদেশ | subdivision_name3 = {{flag|সিন্ধ}} | subdivision_type4 = দেশ | subdivision_name4 = {{flag|পাকিস্তান}} | parts_type = নগৰ পৌৰ নিগমত কেন্দ্ৰীয় সমিতিসমূহ | parts_style = coll, para | parts = ১৩ | p1 = '''আগ্ৰা তাজ কলনি'''<br />'''বিহাৰ কলনি'''<br />'''গুলিস্তান কলনি'''<br />'''সিংগ' লে'ন'''<br />'''নৱা লে'ন'''<br />'''কলাক'ট-ৰেক্সাৰ লে'ন'''<br />'''গুলাম মহম্মদ লে'ন-ৰংগিৱাৰা'''<br />'''কালৰি শ্বাহ-বেইগ লে'ন'''<br />'''দৰিয়াবাদ-হিংগ'ৰাবাদ'''<br />'''খড়া মেমন ছ'চাইটি'''<br />'''নয়াবাদ'''<br />'''বাগদাদি'''<br />'''জিন্নাহাবাদ-গুলাম শ্বাহ লে'ন''' <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = [[কৰাচী চৰকাৰ]] | leader_title1 = Constituency | leader_name1 = [[NA-239 Karachi South-I]] | leader_title2 = লোকসভা সদস্য | leader_name2 = [[নবিন গাবল]] | established_title = স্থাপন | established_date = {{Start date and age|1972}} | established_title1 = নগৰ মৰ্যাদা | established_date1 = {{Start date and age|14 August 2001}} | established_title2 = ভংগ | established_date2 = {{Start date and age|11 July 2011}} | established_title3 = [[ওৰাংগি জিলা|পশ্চিম কৰাচী জিলা]]ৰ অংশ | established_date3 = (১৯৭২-২০১৫) | area_footnotes = | area_total_km2 = 6 | area_total_sq_mi = <!-- Elevation -------------------------->| elevation_footnotes = | elevation_max_m = 19 | elevation_min_m = -2 | elevation_m = 2 | elevation_ft = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = [[২০২৩ পাকিস্তানী লোকপিয়ল]] | population_footnotes = | population_note = | population_total = 949,878 | population_density_km2 = 158313 | population_urban = | population_rural = | population_demonym = [[Karachiite]] <!-- General information --------------->| timezone = [[Pakistan Standard Time|PKT]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = [[DST]] ''is not observed'' | utc_offset_DST = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = <!-- Area/postal codes & others --------> | area_code_type = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]] (area) code | area_code = 021 | footnotes = | official_name = | extinct_title = | extinct_date = | postal_code_type = ZIP Code | postal_code = 75660 | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] }} '''লিয়াৰি নগৰ'''ক ({{langx|sd|لیاري ٽائون }}, {{langx|ur|{{nastaliq|لیاری ٹاؤن }}}}) ইয়াৰ ঐতিহাসিক [[লিয়াৰি]] অঞ্চলৰ নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web|title=Lyari Town |website=City Government of Karachi website |url=http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Lyari|access-date=27 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219152700/http://www.karachicity.gov.pk/town/index.asp?txtTown=Lyari|archive-date=19 February 2006}}</ref><ref name=Dawn>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/150437/karachi-lyari-karachi-s-oldest-settlement |title=KARACHI: Lyari: Karachi's oldest settlement |author=Latif Baloch|date=2 August 2005 |newspaper=Dawn (newspaper)|access-date=27 May 2022}}</ref><ref>{{cite journal |author=Sarwat Viqar |date=2014 |title=Constructing Lyari: place, governance and identity in a Karachi neighbourhood |journal=South Asian History and Culture |volume=5 |issue=3 |pages=365–383 |doi=10.1080/19472498.2014.905335}}</ref> লিয়াৰি টাউন আছিল এলেকাৰ ফালৰ পৰা সৰু নগৰ, কিন্তু সৰ্বাধিক জনবহুল।<ref name="Yamini Narayanan 2015">{{citation |author=Yamini Narayanan |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising Sustainable Cities for South Asia|date=19 November 2015|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-75542-5 |page=165|url=https://books.google.com/books?id=wQUBCwAAQBAJ&pg=PA165}}</ref> ২০০১ চনত স্থানীয় চৰকাৰ অধ্যাদেশৰ অংশ হিচাপে লিয়াৰি টাউন গঠন কৰা হৈছিল আৰু ইয়াক ১১ খন ইউনিয়ন কাউন্সিলত উপবিভক্ত কৰা হৈছিল। ২০১১ চনত টাউন ব্যৱস্থাটো বিলুপ্ত কৰা হয় আৰু ২০১৫ চনত লিয়াৰি টাউনক পুনৰ্গঠন কৰি পশ্চিম কৰাচী জিলাৰ অংশ কৰাৰ আগতে দক্ষিণ কৰাচীৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হয়। ২০২৩ চনৰ পাকিস্তানী লোকপিয়ল অনুসৰি লিয়াৰি মহকুমাৰ জনসংখ্যা ৯৪৯,৮৭৮। ==নগৰ পৌৰসমিতি== 'টাউন মিউনিচিপাল কমিটি' 'লিয়াৰি' (টিএমচি লিয়াৰি) পাকিস্তানৰ কৰাচীৰ এটা স্থানীয় চৰকাৰী সংস্থা, যি ইয়াৰ নিৰ্ধাৰিত অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত পৌৰ সেৱা প্ৰদানৰ বাবে দায়বদ্ধ। ই সিন্ধ স্থানীয় চৰকাৰ আইন, ২০২১ ৰ অধীনত কৰাচীত স্থাপিত ২৬টা পৌৰ নিগমৰ ভিতৰত এটা।<ref name=":022">{{Cite web |last=Maher |first=Mahim |date=2022-07-20 |title=All of Karachi’s local government UC maps in one place |url=https://english.aaj.tv/news/30293090 |access-date=2025-09-01 |website=Aaj English TV |language=en}}</ref><ref name=":122">{{Cite web |last=Rizwan |date=2023-06-18 |title=PPP to rule TMCs of rural, underprivileged areas while JI, PTI to govern most urban TMCs |url=https://www.thenews.com.pk/print/1081724-ppp-to-rule-tmcs-of-rural-underprivileged-areas-while-ji-pti-to-govern-most-urban-tmcs |access-date=2025-09-01 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> লিয়াৰি টাউন পৌৰসমিতি গঠন কৰাটো কৰাচীৰ স্থানীয় চৰকাৰ ব্যৱস্থাৰ পুনৰ্গঠনৰেই এক অংশ। সিন্ধ চৰকাৰে পূৰ্বৰ সাতখন জিলা পৌৰ নিগমৰ (ডি এম চি) সলনি ২৬ খন নগৰ গঠন কৰিছে, আৰু প্ৰতিখনৰ বাবে নিজা পৌৰ সমিতি নিযুক্তি দিছে। লিয়াৰি [[কৰাচী দক্ষিণ জিলা]]ৰ অন্তৰ্গত দুখন নগৰৰ এখন, আনখন হ'ল [[চদ্দাৰ নগৰ]]।<ref name=":02">{{Cite web |last=Maher |first=Mahim |date=2022-07-20 |title=All of Karachi’s local government UC maps in one place |url=https://english.aaj.tv/news/30293090 |access-date=2025-09-01 |website=Aaj English TV |language=en}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Rizwan |date=2023-06-18 |title=PPP to rule TMCs of rural, underprivileged areas while JI, PTI to govern most urban TMCs |url=https://www.thenews.com.pk/print/1081724-ppp-to-rule-tmcs-of-rural-underprivileged-areas-while-ji-pti-to-govern-most-urban-tmcs |access-date=2025-09-01 |website=www.thenews.com.pk |language=en}}</ref> ==অৱস্থান== ইয়াৰ সীমাত উত্তৰ দিশত লিয়াৰি নদীৰ সিপাৰে চাইট নগৰ, পূবে জামশ্বেদ নগৰ আৰু চদ্দাৰ নগৰ, আৰু পশ্চিমে কৰাচী বন্দৰৰ সিপাৰে কেমাৰী নগৰ।<ref>{{cite web|url=http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg|archive-date=31 March 2014|website=Karachi Municipal Corporation, Government of Sindh website|access-date=27 May 2022|url-status=dead|title=Location Map of Lyari Town|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331095420/http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg}}</ref> ==ইতিহাস== ===২০০০=== ফেডাৰেল চৰকাৰে ২০০০ চনত স্থানীয় চৰকাৰ সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত পূৰ্বৰ "চৰকাৰৰ তৃতীয় স্তৰ" ([[পাকিস্তানৰ প্ৰশাসনিক বিভাগ|প্ৰশাসনিক বিভাগসমূহ]]) বিলুপ্ত কৰি তাৰ ঠাইত চতুৰ্থ স্তৰ ([[পাকিস্তানৰ জিলাসমূহ|জিলাসমূহ]]) প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। কৰাচীত ইয়াৰ ফলস্বৰূপে পূৰ্বৰ [[কৰাচি বিভাগ]] ভংগ কৰা হয়, আৰু ইয়াৰ পাঁচখন জিলাক একত্ৰিত কৰি লিয়াৰি টাউনকে ধৰি ওঠৰখন স্বায়ত্তশাসিত অংগীভূত নগৰসহ এখন নতুন কৰাচী নগৰ-জিলা গঠন কৰা হয়। ===২০১১=== ২০১১ চনত এই ব্যৱস্থাটো বিলুপ্ত কৰা হয়, কিন্তু ২০১৫ চনলৈকে প্ৰশাসনিক কাৰ্যৰ বাবে ই বাহাল থাকিল। সেই বছৰতে [[কৰাচী মহানগৰ নিগম]] ব্যৱস্থা পুনৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ===২০১৫=== ২০১৫ চনত লিয়াৰি টাউনক [[কৰাচী দক্ষিণ জিলা|কাৰাচী দক্ষিণ]] জিলাৰ অংশ হিচাপে পুনৰ্গঠন কৰা হৈছিল। ==জনপ্ৰিয় মাধ্যমত== লিয়াৰিক "[[ধুৰন্ধৰ]]" আৰু "[[ধুৰন্ধৰ দা ৰিভেঞ্জ]]" ছবিখনত চিত্ৰিত কৰা হৈছে। [[অপাৰেচন লিয়াৰী|লিয়াৰি গেং ৱাৰ]] আৰু অঞ্চলটোৰ ৰাজনৈতিক আৰু অপৰাধমূলক হিংসাৰ ইতিহাসৰ পৰা সমল লৈ চলচ্চিত্ৰ দুখন নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। চলচ্চিত্ৰখনে ইয়াৰ কাহিনীৰ কিছু অংশৰ বাবে লিয়াৰিক পটভূমি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছে। ইয়াত স্থানীয় অপৰাধী দলৰ প্ৰভাৱ আৰু ২০০০-ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে আৰু ২০১০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে চুবুৰীয়া অঞ্চলত প্ৰভাৱ পেলোৱা সংঘাতক প্ৰতিফলিত কৰিছে।<ref>{{Cite web |last=Mukul |first=Sushim |date=2025-12-10 |title=Untold story of Dhurandhar's Lyari: How Mother of Karachi nursed ferocious gangs |url=https://www.indiatoday.in/world/story/aditya-dhar-dhurandhar-ranveer-singh-karachi-lyari-history-baloch-muhajir-gang-wars-ppp-history-explained-2833695-2025-12-10 |access-date=2026-04-13 |website=India Today |language=en}}</ref> ==জনগাঁথনি== "লিয়াৰি মহকুমা" ত কেইবাটাও জাতিগত গোট আছে। [[২০২৩ পাকিস্তানী লোকপিয়ল] অনুসৰি লিয়াৰি মহকুমাৰ মুঠ জনসংখ্যা ৯৪৯,৮৭৮। "লিয়াৰি চহৰ" ৰ জাতিগত গোটৰ ভিতৰত আছে বালুচ, সিন্ধি, পঞ্জাৱী, পস্তুন, মুহাজিৰ, চৰাইকি, কাশ্মীৰী, হিন্দকোৱানছ, মেমনছ, বোহৰা, কচ্ছি আৰু বহুতো। == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} == বাহ্যিক সংযোগ == * [http://www.3quarksdaily.com/3quarksdaily/2010/01/imagining-lyari-through-akhtar-soomro.html Imagining Lyari through Akhtar Soomro] * [https://web.archive.org/web/20140331095420/http://kmc.gos.pk/Docs/CMS/image/Town%20Maps/Lyari%20copy.jpg Town map] * [http://hamaralyari.com/ Official Website] [[শ্ৰেণী:পাকিস্তানৰ নগৰ-মহানগৰ]] t73vsoy256dchdr95jt6fg68w5kd19o 0 138391 623426 2026-08-05T08:22:15Z Gitartha.bordoloi 2441 পৃষ্ঠা [[Lyari Town]]ৰ পৰা [[লিয়াৰি নগৰ]]লৈ Gitartha.bordoloiয়ে স্থানান্তৰ কৰিলে: অসমীয়া 623426 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[লিয়াৰি নগৰ]] 0bc2dt2e1vzda2iecjurr55xai0q2ba 0 138392 623430 2026-08-05T09:44:47Z যদুমণি 32127 কোডুংগাল্লুৰ 623430 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = কোডুংগাল্লুৰ <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | other_name = ক্ৰেংগানোৰ | settlement_type = [[পৌৰসভা]] | image_skyline = Cranganore in Cranganore.jpg | image_alt = | image_caption = ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে কোডুংগালুৰত জাহাজ (১৭০৮) | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|10.233761|N|76.194634|E|display=inline,title}} | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = ভাৰত | subdivision_type1 = [[States and territories of India|ৰাজ্য]] | subdivision_name1 = [[কেৰালা]] | subdivision_type2 = [[ভাৰতৰ জিলাসমূহৰ তালিকা|জিলা]] | subdivision_name2 = [[Thrissur district|থ্ৰিছুৰ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = কোডুংগাল্লুৰ পৌৰসভা | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 29.24 | elevation_footnotes = | elevation_m = 9 | population_total = 70,868 | population_as_of = ২০১১ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.kudumbashree.org/sub-district/881082/20#:~:text=Kodungallur%20Municipality%20And%20Out%20Growth,the%20state%20Kerala%20in%20India. |title=Profile - Kodungallur Municipality}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Malayalam language|Malayalam]], English | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 680664 | area_code_type = Telephone code | area_code = 0480 | registration_plate = KL-47 | website = | footnotes = }}কোডুংগাল্লুৰ ( মালয়ালম: [koɖuŋːɐlːuːr]; পূৰ্বতে ক্ৰাংগানোৰ (ইংৰাজী:'''Cranganore'''), ক্ৰাংগানোৰ (পৰ্তুগীজ:'''Cranganor'''), মহোদয়াপুৰম, শ্বিংলি, ভাঞ্চি আৰু মুজিৰিছ/মুচিৰি/মুয়ৰিকোডে) নামেৰেও জনাজাত ভাৰতৰ কেৰেলা। ই কোচি (কোচিন)ৰপৰা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ৰদ্বাৰা ৩৬ কিলোমিটাৰ (২২ মাইল) উত্তৰে আৰু থ্ৰিছুৰৰপৰা ৩৮ কিলোমিটাৰ (২৪ মাইল) দূৰত। কেৰেলাৰ লেগুনৰ উত্তৰ মূৰত থকা এখন বন্দৰ চহৰ হোৱাৰ বাবে কোডুংগালুৰ কেৰালাৰ বিস্তৃত পিছফালৰ পানীলৈ নৌসেনাৰ বহৰসমূহৰ বাবে এক কৌশলগত প্ৰৱেশ বিন্দু আছিল। শৈৱ, বৈষ্ণৱ আৰু শাক্ত পৰম্পৰাৰ উপৰি ভাৰতলৈ খ্ৰীষ্টান, ইছলাম আৰু ইহুদী সম্প্ৰদায়ৰ আগমন আৰু দক্ষিণ ভাৰতত বুদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰাৰম্ভিক উপস্থিতিৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকাৰ বাবে কোডুংগাল্লুৰক বিশ্বৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য প্ৰাৰম্ভিক ধৰ্মীয় সম্প্ৰীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। ২০১১ চনৰ ভাৰতীয় লোকপিয়ল অনুসৰি, কোডুংগাল্লু পৌৰসভাৰ মুঠ জনসংখ্যা আছিল ৩৩,৯৩৫ জন। ইয়াৰ গড় সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল ৯৫.১০%।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=716550|title=India Census 2011}}</ref> জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৬৪% হিন্দু, ৩২% ইছলাম আৰু ৪% খ্ৰীষ্টান ধৰ্মাৱলম্বী। কোডুংগাল্লুৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ভিতৰত অনুসূচিত জাতি ৭.৮% আৰু অনুসূচিত জনজাতি ০.১%।<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.janasevanakendram.org/Content/M080300.htm|title=Profile|publisher=Janasevana Kendram|archive-url=https://web.archive.org/web/20110324193505/http://www.janasevanakendram.org/Content/M080300.htm|archive-date=24 March 2011|url-status=dead|access-date=7 December 2010}}</ref> কোডুংগাল্লু হৈছে থ্ৰিছুৰ জিলাৰ কোডুংগাল্লু মহকুমাৰ (তেহচিল) সদৰ ঠাই। কোডুংগাল্লু কেৰালা বিধানসভা সমষ্টিটো চালাকুডি লোকসভা সমষ্টিৰ অন্তৰ্গত। পথ যোগাযোগৰ জৰিয়তে কোডুংগাল্লু কেৰালাৰ অন্যান্য চহৰসমূহৰ সৈতে সুন্দৰভাৱে সংযোজিত। এৰ্নাকুলম জিলাৰ অলুভা ৰেলৱে ষ্টেচন (২৮ কিমি [১৭ মাইল]) হৈছে কোডুংগাল্লুৰ ওচৰৰ মুখ্য ৰেলৱে ষ্টেচন।<ref>{{cite web|url=http://archive.eci.gov.in/se2001/background/S11/KL_Dist_PC_AC.pdf|title=Assembly Constituencies – Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies|work=Kerala|publisher=Election Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304011026/http://archive.eci.gov.in/se2001/background/S11/KL_Dist_PC_AC.pdf|archive-date=4 March 2009|url-status=dead|access-date=19 October 2008}}</ref> স্থানীয়ভাৱে কোট্টাপুৰম দুৰ্গ নামেৰে জনাজাত ক্ৰেনগানোৰ দুৰ্গ (ফৰ্টালেজা ছাঁও টমে) ১৫২৩ চনত পৰ্তুগীজসকলে কোডুংগাল্লুত নিৰ্মাণ কৰিছিল। ১৫৬৫ চনত দুৰ্গটো সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয় আৰু ১৬৬৩ চনত ই ডাচসকলৰ হাতলৈ যায়।<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/muziris/kottappuram-fort.php|title=Kottappuram fort|work=muzirisheritage.org|publisher=Kerala Tourism Department|access-date=24 August 2012}}</ref> ভগৱান শিৱৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত থিৰুভাঞ্চিকুলাম মহাদেৱ মন্দিৰ দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম প্ৰধান শিৱ মন্দিৰ। থিৰুভাঞ্চিকুলাম মন্দিৰৰ শিৱ কেৰালাৰ চেৰা প্ৰেৰুমালসকলৰ ইষ্টদেৱ আছিল আৰু আজিও কোচিন ৰাজপৰিয়ালৰ কুলদেৱতা হৈ আছে। কোডুংগাল্লু ভাগৱতী মন্দিৰ হৈছে কোডুংগাল্লুত অৱস্থিত দেৱী ভদ্ৰকালীৰ এক হিন্দু মন্দিৰ; ভদ্ৰকালী হৈছে কেৰালাত অত্যন্ত শ্ৰদ্ধা আৰু পূজা-অৰ্চনা কৰা মহাকালী বা দুৰ্গা বা আদি পৰাশক্তিৰ এক ৰূপ। দেৱীগৰাকী "শ্ৰী কুৰুম্বা" (কোদুংগালুৰৰ মাতৃ) নামেৰেও জনাজাত। এই মন্দিৰটো কেৰালাৰ ৬৪টা ভদ্ৰকালী মন্দিৰৰ মূল পীঠস্থান আৰু ভাৰতৰ প্ৰাচীনতম সক্ৰিয় মন্দিৰসমূহৰ অন্যতম। প্ৰথম শতিকাত খ্ৰীষ্টধৰ্ম প্ৰচাৰৰ বাবে যীচু খ্ৰীষ্টৰ অন্যতম শিষ্য চেণ্ট থমাছে ইয়াতেই অৱতৰণ কৰিছিল বুলি পৰম্পৰাগতভাৱে বিশ্বাস কৰা হয়। == ব্যুৎপত্তি == [[চিত্ৰ:Kodungallur Bharani.jpg|left|thumb|কোডুংগালুৰ ভাগৱতী মন্দিৰৰ কোডুংগালুৰ ভৰাণী উৎসৱৰ এটা দৃশ্য]] মধ্যযুগীয় যুগত (খ্ৰীষ্টীয় প্ৰায় নৱম শতিকাৰ পৰা) কণ্ডুংগাল্লুৰ মাকোথাই ভাঞ্চি (সংস্কৃত: মহোদয়া পুৰা, মালয়ালম: মহোদয় পুৰম) নগৰৰ অংশ আছিল। ই প্ৰায় তিনিশ বছৰ ধৰি চেৰা বংশৰ কেৰেলা শাখা পেৰুমালছৰ আৱাসস্থলী আছিল।<ref name="Menon2007">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA126|title=A Survey of Kerala History|author=A Sreedhara Menon|date=1 January 2007|publisher=DC Books|isbn=978-81-264-1578-6|page=126|access-date=22 August 2012}}</ref> কোডুংগাল্লুৰক জাংলি, গিংগালেহ, চিংগিলিন, শিংকলি, চিংকলি, জিংকালী, শেনকালা আৰু চিংকলি বুলিও জনা গৈছিল, যিবোৰ পেৰিয়াৰৰ উপনৈ চাংগলা নদী (বা সংস্কৃতত চেইন নদী অৰ্থাৎ সংস্কৃতত শ্ৰিংখালা) নামৰপৰাই উদ্ভৱ হৈছে।<ref>''For a large number of such names for Kodungallir down the centuries arranged more or less chronologically'' cf. K. P. Padbhanabha Menon, ''History of Kerala'' Vol. I, quoted by George Menachery in ''Kodungallur'', 1987, reprinted 2000.</ref>{{Page needed|date=May 2022}} == ইতিহাস == === আৰম্ভণিৰ ঐতিহাসিক বন্দৰ === মূল প্ৰবন্ধ: [[মুজিৰিছ]] পণ্ডিতসকলৰ মতে পেৰিয়াৰৰ মুখত অৱস্থিত মুজিৰিছ নামৰ প্ৰাচীন বন্দৰটো আধুনিক যুগৰ কোডুংগালুৰৰ লগত মিল আছে। প্ৰাথমিক ঐতিহাসিক দক্ষিণ ভাৰতৰ মধ্য কেৰালা আৰু পশ্চিম তামিলনাডুত চেৰা শাসক বংশৰ শাসক আছিল। [[চিত্ৰ:Hindu temple at Cranganore.jpg|left|thumb|১৮ শতিকাৰ কোডুংগালুৰৰ হিন্দু মন্দিৰৰ চিত্ৰ]] বিশেষকৈ ভূমধ্যসাগৰীয় বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰপৰা অহা নাৱিকসকলে এই বন্দৰটো ভ্ৰমণ কৰিছিল। ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলৰ সৈতে অবিৰত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক আছিল। মচলা (ক'লা জলকীয়া)ৰ লগতে মুকুতা, মছলিন, হাতীদাঁত, হীৰা, ৰেচম আৰু সুগন্ধি আদি সামগ্ৰীও মধ্য কেৰালাৰপৰা নাৱিকসকলে লাভ কৰিছিল।<ref name="Menon">{{cite book|author=A Sreedhara Menon|title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA126|access-date=22 August 2012|date=1 January 2007|publisher=DC Books|isbn=978-81-264-1578-6|pages=127}}</ref> কেৰালাৰ চেণ্ট থমাছ খ্ৰীষ্টানসকলৰ মাজত এটা পৰম্পৰাগত বিশ্বাস হ'ল যে খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ মাজভাগত থমাছ দ্য এপষ্টলে কোডুংগালুৰ<ref name="EB1911">{{cite EB1911|wstitle=Kodungalur|volume=15|page=885}}</ref> বা ইয়াৰ আশে-পাশে অৱতৰণ কৰিছিল আৰু সাতটা গীৰ্জা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল: কোডুংগাল্লুৰ, নিৰানাম, নীলাককাল (চায়াল), কোক্কামংগালম, কোট্টাক্কাভু, পলায়ুৰ আৰু কোল্লাম।<ref>{{cite book|title=The pastoral care of the Syro-Malabar Catholic migrants|author=James Arampulickal|publisher=Oriental Institute of Religious Studies, India Publications|year=1994|page=40}}</ref><ref>{{cite book|title=Orientalia christiana periodica: Commentaril de re orientali ...: Volumes 17–18|publisher=Pontificium Institutum Orientalium Studiorum|year=1951|page=233}}</ref><ref>{{cite book|title=A World History of Christianity|author=Adrian Hastings|date=15 August 2000|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-4875-8|page=149}}</ref> [[চিত্ৰ:Thomasreliquiar Kondungallur.jpg|thumb|কোডুংগালুৰৰ এটা ছিৰিয়ান গীৰ্জাৰ চেনেটৰিয়ামত ৰখা চেণ্ট থমাছৰ ধ্বংসাৱশেষ]] কেৰালা মুছলমান পৰম্পৰা অনুসৰি কোডুংগালুৰত ভাৰত উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি মছজিদ আছিল। চেৰামান পেৰুমালছৰ কিংবদন্তি অনুসৰি, প্ৰথম ভাৰতীয় মছজিদ ৬২৪ খ্ৰীষ্টাব্দত কোডুংগালুৰত চেৰা বংশৰ শেষৰ শাসক (চেৰামান পেৰুমাল)ৰ আদেশত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যিজনে ধৰ্মদোমৰপৰা মক্কালৈ গুচি গৈছিল আৰু মহম্মদৰ জীৱনকালত (প্ৰায় ৫৭০–৬৩২) ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল।<ref>{{cite book|author=Jonathan Goldstein|title=The Jews of China|publisher=M. E. Sharpe|year=1999|isbn=9780765601049|url=https://books.google.com/books?id=8Z6DlzyT2vwC|page=123}}</ref><ref name="SimpsonKresse2008">{{cite book|author1=Edward Simpson|author2=Kai Kresse|title=Struggling with History: Islam and Cosmopolitanism in the Western Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=w0qHKA7zEaEC&pg=PA333|access-date=24 July 2012|year=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-70024-5|pages=333}}</ref><ref name="Kupferschmidt1987">{{cite book|author=Uri M. Kupferschmidt|title=The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine|url=https://books.google.com/books?id=ChEVAAAAIAAJ&pg=PA458|access-date=25 July 2012|year=1987|publisher=Brill|isbn=978-90-04-07929-8|pages=458–459}}</ref><ref name="Raṇṭattāṇi2007">{{cite book|author=Husain Raṇṭattāṇi|title=Mappila Muslims: A Study on Society and Anti Colonial Struggles|url=https://books.google.com/books?id=xlb5BrabQd8C&pg=PA179|access-date=25 July 2012|year=2007|publisher=Other Books|isbn=978-81-903887-8-8|pages=179–}}</ref> কিছাত শকৰৱতী ফাৰ্মাদৰ মতে, কোডুংগাল্লুৰ, কোল্লাম, মাদায়ী, বৰকুৰ, মঙলদৈ, কাছাৰগোড, কান্নুৰ, ধৰ্মদাম, পন্থালয়িনী, আৰু চলিয়ামত থকা মছজিদসমূহ মালিকদিনাৰৰ যুগত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু ভাৰত উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি মছজিদসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।<ref>Prange, Sebastian R. ''Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast.'' Cambridge University Press, 2018. 98.</ref>বিশ্বাস কৰা হয় যে মালিকদিনাৰৰ মৃত্যু হৈছিল কাছাৰাগোড চহৰৰ থালাংগাৰাত।<ref name="ch">Pg 58, Cultural heritage of [[Kerala]]: an introduction, A. Sreedhara Menon, East-West Publications, 1978</ref> [[চিত্ৰ:Cheraman juma masjid Old.jpg|left|thumb|পুৰণি চেৰমন জুমা মছজিদৰ পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা এটা গঠন]] চতুৰ্থ আৰু অষ্টম শতিকাৰ মাজৰ কোনোবা এটা সময়ত কানাৰ ছিৰিয়াৰ ব্যৱসায়ী থমাছৰ নেতৃত্বত মধ্যপ্ৰাচ্যৰপৰা ক্নানায়া সম্প্ৰদায় আহিছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। এই সম্প্ৰদায়টোৱে ক্ৰেংগানোৰৰ দক্ষিণ দিশত বসতি স্থাপন কৰে আৰু শেষত চেণ্ট থমাছ, চেণ্ট কুৰিয়াকোজ আৰু চেণ্ট মেৰী নামত তিনিটা গীৰ্জা স্থাপন কৰে। ষোড়শ শতিকাত কোচিন ৰাজ্য আৰু কালিকাটৰ জামোৰিনৰ মাজত হোৱা যুদ্ধৰ সময়ত ক্নানায়াসকলে নিজৰ বসতিস্থল ধ্বংস কৰাৰ পাছত এৰি থৈ যায়।<ref>{{cite book|title=Jornada of D. Alexis Menezis: A Portuguese Account of Sixteenth Century Malabar|year=2003|author=Pius Malekandathil|publisher=LRC Publications|pages=19–20}}</ref> এটা পৰম্পৰা অনুসৰি মালাবাৰ উপকূলৰ এটা কোচিন ইহুদী উপনিৱেশ সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ আগতে স্থাপিত হৈছিল, যিয়ে পাঁচনিক এই অঞ্চললৈ আকৰ্ষণ কৰিছিল।<ref>{{cite book|title=Forgotten East: Mission, Liturgy and Spirituality of the Eastern Churches : a Study with Special Reference to the Church of St. Thomas Christians|author=Abraham Mattam (Mar))|publisher=Ephrem's Publications|year=2001|isbn=978-81-88065-00-4|pages=148}}</ref> == মধ্যযুগীয় কোডুংগাল্লুৰ বন্দৰ == [[চিত্ৰ:Cape of Kodungallur.jpg|thumb|কোডুংগালুৰৰ কেপ, য'ত পেৰিয়াৰ আৰব সাগৰত খালী হয়। চতুৰ্দশ শতিকাৰ চীনা অভিযাত্ৰী ঝেং হেই স্থাপন কৰা বুলি ধাৰণা কৰা বিলত চীনা মাছ ধৰা জালও পৰ্যটকৰ বাবে জনপ্ৰিয় আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত পৰিণত হৈছে।<ref name="Singh2010-1">{{cite book|author=Anjana Singh|title=Fort Cochin in Kerala, 1750-1830: The Social Condition of a Dutch Community in an Indian Milieu|url=https://books.google.com/books?id=LFy4pWUlnfwC&pg=PA233|access-date=29 August 2012|date=30 April 2010|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-16816-9|page=233}}</ref>]] কোডুংগাল্লুৰ বন্দৰৰ অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিপত্তি মধ্যযুগীয় দক্ষিণ ভাৰততো ৰৈ গ’ল। এই সময়ছোৱাত ভাৰতলৈ অহা পশ্চিম এছিয়াৰ দৰ্শনাৰ্থী চুলেমানে অঞ্চলটোৰ "অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধি" লিপিবদ্ধ কৰিছিল। লগতে, তেওঁ চহৰখনৰ চীনা ব্যৱসায়ীসকলৰ বৰ্ণনা কৰিছে; মচলা (জলকীয়া আৰু দালচেনি), হাতীদাঁত, মুকুতা, কপাহী কাপোৰ আৰু চেগুন কাঠৰ দৰে সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।<ref name="Menon" /> খ্ৰীষ্টীয় একাদশ শতিকাত চোলা শাসকসকলে এই বন্দৰটো লুট-পাত কৰে।<ref name="Menon2007" /> চেৰা পেৰুমাল শাসন ভংগ হোৱাৰ পিছত (খ্ৰীষ্টীয় দ্বাদশ শতিকাৰ আৰম্ভণি) কোডুংগাল্লুৰ কোডুংগাল্লুৰ কোভিলাকমৰ ৰাজপৰিয়ালৰ নিয়ন্ত্ৰণত পডিঞ্জাত্তেদাথু স্বৰূপম নামেৰে এখন ৰাজধানী হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। নগৰ ৰাষ্ট্ৰখন হয় কোচিন ৰাজ্য (কোচি) বা কালিকাট (কোজিকোড)ৰ সৈতে "মিত্ৰ" আছিল।<ref name="Menon2007" /> ১৩৪১ চনত কোডুংগাল্লুৰৰ বন্দৰটো প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত—বানপানী বা ভূমিকম্পৰ ফলত— ধ্বংস হৈছিল আৰু ফলস্বৰূপে ইয়াৰ বাণিজ্যিক/কৌশলগত গুৰুত্ব হেৰুৱাই পেলাইছিল।<ref name="Nandy2002">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xvD8Uov1kx0C&pg=PA172|title=Time Warps: Silent and Evasive Pasts in Indian Politics and Religion|author=Ashis Nandy|date=1 January 2002|publisher=Hurst|isbn=978-1-85065-479-7|pages=172–|access-date=28 August 2012}}</ref> ফলস্বৰূপে এই বাণিজ্য মালাবাৰ উপকূলৰ অন্যান্য বন্দৰ যেনে কোচিন (কোচি) আৰু কালিকাট (কোজিকোড)লৈ স্থানান্তৰিত হয়।<ref>{{cite web|url=http://www.centreforheritagestudies.com/html/history.htm|title=History of Kochi|publisher=Centre For Heritage Studies, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915105257/http://www.centreforheritagestudies.com/html/history.htm|archive-date=15 September 2015|url-status=usurped|access-date=5 September 2010}}</ref>অনুমান কৰা হৈছে যে বানপানীয়ে পেৰিয়াৰ নদীৰ বাঁওফালৰ শাখাটো দুটা ভাগত বিভক্ত কৰি পেলায়, আলুভা চহৰৰ ঠিক আগতে। বানপানীয়ে নদীখনৰ সোঁফালৰ শাখা (চাংগালা নদী নামেৰে জনাজাত) আৰু নদীখনৰ মুখৰ প্ৰাকৃতিক বন্দৰটো পলি কৰি পেলায় আৰু বৃহৎ জাহাজৰ বাবে ইয়াক ভালদৰে চলাব নোৱাৰা কৰি তুলিলে।<ref name="Menon1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C&pg=PA126|title=A Survey of Kerala History|author=A Sreedhara Menon|date=1 January 2007|publisher=DC Books|isbn=978-81-264-1578-6|page=18|access-date=22 August 2012}}</ref> == পৰ্তুগীজ যুগ == [[চিত্ৰ:Cranganor, Plan de la forteresse de Cranganor. 1709.jpg|left|thumb|পৰ্তুগীজসকলে ১৫২৩ চনত পৰ্তুগীজ শাসনৰ আৰম্ভণিতে ক্ৰাংগানোৰ দুৰ্গ (পৰ্তুগীজ: ফৰ্টালেজা দে চাও টমে ডি ক্ৰেংগান'ৰ) নিৰ্মাণ কৰে আৰু ১৬৬২ চনলৈকে চলিছিল। ]] ষোড়শ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰপৰা প্তুগীজ নাবিকসকলে দক্ষিণ ভাৰতত সক্ৰিয় হৈ পৰিছিল। এই সময়ছোৱাত, কোডুংগাল্লুৰ কালিকটৰ (কোজিকোডে) জামোৰিনসকলৰ (সামুথিৰি) ৰাজ্যৰ এখন "কৰদ ৰাজ্য" আছিল। কোদুংগালুৰ কোজিকোডে আৰু কোচি ৰাজ্যৰ ঠিক মাজত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে, এইখন দুয়োগৰাকী ৰজাৰ বাবে সঘনাই সংঘাতৰ বিষয় হৈ পৰিছিল। কোডুংগাল্লুৰৰ অধিপতিগৰাকীয়ে প্ৰায়ে এজন ৰজাৰপৰা আন এজন ৰজালৈ আনুগত্য সলনি কৰিছিল।<ref name="Malekandathil2010">{{cite book|author=Pius Malekandathil|title=Maritime India: Trade, Religion and Polity in the Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=rN69iFj1PJoC&pg=PA90|access-date=23 August 2012|year=2010|publisher=Primus Books|isbn=978-93-80607-01-6|pages=90–}}</ref> ভাৰত মহাসাগৰত পৰ্তুগীজসকলৰ মচলা ব্যৱসায়ক কোজিকোডেৰ ৰজাসকলে প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। সেই সময়ত কোডুংগাল্লুৰ বন্দৰত উল্লেখযোগ্যসংখ্যক ইহুদী, খিলঞ্জীয়া খ্ৰীষ্টান আৰু ইছলাম ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছিল। পৰ্তুগীজ কোম্পানীয়ে কালিকটৰ বিৰুদ্ধে চলোৱা আগ্ৰাসন কোডুংগাল্লুৰকে ধৰি ইয়াৰ সহযোগী উপকূলীয় চহৰ-ৰাজ্যসমূহলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল। ১৫০৪ চনৰ ১ ছেপ্টেম্বৰত পৰ্তুগীজসকলে (ছোৱাৰেছ ডি মেনেজেছ) বন্দৰটো প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰি পেলায়।<ref name="Subrahmanyam1998">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AA3bu058pI4C&pg=PA294|title=The Career and Legend of Vasco Da Gama|author=Sanjay Subrahmanyam|date=29 October 1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-64629-1|pages=293–294|access-date=26 July 2012}}</ref><ref name="Malekandathil2010" /><ref name="Kaplan2008">{{cite book|author=Yosef Kaplan|title=The Dutch Intersection: The Jews and the Netherlands in Modern History|url=https://books.google.com/books?id=syFFpCwBlacC&pg=PA65|access-date=23 August 2012|year=2008|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-14996-0|pages=65}}</ref> ভেম্বানাদ কায়াল অঞ্চলৰ উত্তৰ সীমান্তৰ এখন বন্দৰ চহৰ হোৱাৰ বাবে, কোডুংগাল্লুৰ কেৰালাৰ কায়াল জলপথত জামোৰিনৰ সৈন্য আৰু নৌবহৰৰ প্ৰৱেশৰ বাবে এক কৌশলগত স্থান আছিল। সেয়েহে, ১৫০৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত জামোৰিনে কোডুংগাল্লুৰ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ এক সামৰিক বাহিনী প্ৰেৰণ কৰে। এই পদক্ষেপক কোচিৰ ওপৰত পুনৰ আক্ৰমণৰ প্ৰস্তুতি বুলি ভাবি পৰ্তুগীজ কামাণ্ডাৰ লোপো ছোৱাৰেছে এক আগতীয়া আক্ৰমণৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। কোচিৰপৰা অসংখ্য যুঁজুৰু নাও আৰু প্ৰায় ১০খন যুঁজৰ জাহাজেৰে গঠিত এক বিশেষ নৌবহৰ কোদুংগালুৰ অভিমুখে ৰাওনা হয়। ডাঙৰ আৰু গধুৰ জাহাজবোৰ অগ গভীৰ খাংশসমূহেৰে পাৰ হ’ব নোৱাৰাত পালিপোৰ্টত (ভাইপিন দ্বীপৰ বাহিৰৰ সীমাত অৱস্থিত পাল্লিপুৰম) নোঙৰ কৰে, আনহাতে সৰু ক্ৰুজাৰসমূহ লক্ষ্যস্থানৰ দিশে আগবাঢ়ি যায়। কোডুংগাল্লুৰ একত্ৰিত হৈ পৰ্তুগীজ-কোচি নৌবহৰে কামানেৰে পাৰত থকা কালিকটৰ বাহিনীক ক্ষিপ্ৰতাৰে ছত্ৰভঙ্গ দিয়ে আৰু তেওঁলোকৰ একত্ৰিত সৈন্যদল – প্ৰায় ১,০০০ পৰ্তুগীজ সৈনিক আৰু ১,০০০ কোচিৰ সৈনিক – নমাই দিয়ে, যিসকলে কোডুংগাল্লুৰত থকা অৱশিষ্ট শত্ৰুৰ মুখা-মুখি হয়। আক্ৰমণকাৰী সৈন্যসকলে কোদুংগালুৰ চহৰখন দখল কৰি লুণ্ঠন চলায়, আৰু দুৱাৰ্টে পাচেকো পেৰেৰা আৰু ডিওগো ফাৰ্নাণ্ডেছ কোৰিয়াৰ নেতৃত্বত থকা দলে ইয়াত জুই লগাই দিয়ে। তথাপি, কিছুমান নথি অনুসৰি, পৰ্তুগীজ অগ্নিসংযোগকাৰীসকলে চহৰখনত থকা চেণ্ট থমাছ খ্ৰীষ্টানসকলৰ বসতিস্থলসমূহ ৰক্ষা কৰিছিল। (সেই সময়ত এই সম্প্ৰদায়টো এক দুৰ্বল অৱস্থাত আছিল: যদিও তেওঁলোকে মচলা ব্যৱসায়ত আগবঢ়া আছিল আৰু নিজৰ সামৰিক বাহিনীৰদ্বাৰা সুৰক্ষিত আছিল, তথাপি স্থানীয় ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ অস্থিৰ আছিল আৰু চেণ্ট থমাছ খ্ৰীষ্টানসকলে কালিকট, কোচিন আৰু অঞ্চলটোৰ অন্যান্য সৰু সৰু ৰাজ্যৰ ৰজাসকলৰ হেঁচাৰ সন্মুখীন হ'বলগীয়া হৈছিল। সেয়েহে এই সম্প্ৰদায়টোৱে নতুনকৈ অহা পৰ্তুগীজসকলৰ সৈতে এক মিত্ৰতা বিচাৰিছিল। যিহেতু তেওঁলোক অঞ্চলটোৰ জলকীয়া/গোলমৰিচৰ অন্যতম মুখ্য যোগান ধৰোঁতা আছিল, পৰ্তুগীজসকলেও এই সম্পৰ্কক পৰস্পৰৰ বাবে লাভজনক বুলি বিবেচনা কৰিছিল। )<ref>Castanheda, p.272</ref><ref>Frykenberg, Eric (2008). [https://books.google.com/books?id=sOrglHSX6rsC&q=%22Malankara+Church%22 ''Christianity in India: from Beginnings to the Present''], 122–124. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-826377-5}}.</ref> === কালিকটৰ নৌবহৰ === চহৰখন সুৰক্ষিত কৰিবলৈ প্ৰেৰণ কৰা কালিকটৰ নৌবহৰক—যিখন প্ৰায় পাঁচখন জাহাজ আৰু ৮০খন পৰাউ (নাও)-ৰে গঠিত আছিল—পালিপোৰ্টৰ ওচৰত ৰৈ থকা পৰ্তুগীজ জাহাজসমূহে ভেটা দিয়ে আৰু এক নৌযুদ্ধত পৰাস্ত কৰে। ইফালে, উত্তৰ দিশত কালিকট আৰু কোডুংগাল্লুৰৰ সংযোগী পথৰ মাজত অৱস্থিত তানুৰ (ভেট্টাট্টনাড) ৰাজ্যৰ ৰজাই, যাৰ জামোৰিনৰ সৈতে সম্পৰ্ক অৱনতি ঘটিছিল, পৰ্তুগীজৰ আধিপত্য স্বীকাৰ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিয়ে। নথিভুক্ত কৰা হৈছে যে স্বয়ং জামোৰিনৰ নেতৃত্বত অহা কালিকটৰ সামৰিক বাহিনীকে কোদুংগালুৰলৈ অহাৰ পথত তানুৰ শাসকৰ সহযোগত এক বৃহৎ পৰ্তুগীজ সেনাই পৰাস্ত কৰিছিল।<ref>Mathew (1997: p.14)</ref> ক্ৰেনগানোৰৰ (কোডুংগাল্লুৰ) ওপৰত আক্ৰমণ আৰু তানুৰ ৰজাৰপক্ষ পৰিৱৰ্তন কালিকটৰ জামোৰিনৰ বাবে গুৰুতৰ বিপৰ্যয় আছিল; যিয়ে যুদ্ধৰ সীমান্তভাগ উত্তৰলৈ ঠেলি দিছিল আৰু ভেম্বানাদ কায়াল অঞ্চলক জামোৰিনৰ নাগালৰ বাহিৰলৈ লৈ গৈছিল। এই যুদ্ধই পৰ্তুগীজসকলক মালাবাৰ উপকূলৰ এক বিশাল অঞ্চলত তেওঁলোকৰ ঔপনিৱেশিক কৰ্তৃত্ব সম্প্ৰসাৰিত কৰাৰ পটভূমি তৈয়াৰ কৰিছিল। ১৫১০ চনৰ ভিতৰত, মালাবাৰ উপকূলত তেওঁলোকৰ অস্থায়ী প্ৰভাৱ এক সুস্পষ্ট আঞ্চলিক কৰ্তৃত্বলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।<ref name="Malekandathil2010" /> ১৬৬২ চনত ডাচসকলে এই প্ৰতিযোগিতাত প্ৰৱেশ কৰে, জামোৰিনৰ সহায়ত পোন্ধৰ দিনীয়া যুদ্ধত পৰ্তুগীজসকলক পৰাস্ত কৰে আৰু কোডুংগাল্লুৰ দখল কৰে। ১৬৬৩ চনত ডাচসকলে কোডুংগাল্লুৰ দুৰ্গৰ নিয়ন্ত্ৰণ লয় আৰু অৱশেষত ১৭৭৬ চনত মাইছূৰৰ আক্ৰমণৰপৰা দক্ষিণ কেৰালাক, বিশেষকৈ ট্ৰাভাংকুৰক (তিৰুৱংকুৰ) সুৰক্ষিত কৰে। ১৭৮৬ চনত মাইছূৰৰ সেনাই পুনৰ উত্তৰ কেৰালালৈ অভিযান চলায় যদিও কোদুংগালুৰৰ আগলৈ অগ্ৰসৰ হ'বলৈ ব্যৰ্থ হয়। ১৭৮৯ চনৰ ৩১ জুলাইত ডাচসকলে কোদুংগালুৰ আৰু আজি কোডত থকা তেওঁলোকৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহ ৩,০০,০০০ চুৰাটৰ ৰূপৰ ৰূপীয়াৰ বিনিময়ত ট্ৰাভাংকুৰ ৰাজ্যক হস্তান্তৰ কৰে।<ref name="Kusuman1987">{{cite book|author=K. K. Kusuman|title=A History of Trade & Commerce in Travancore, 1600–1805|url=https://books.google.com/books?id=qbNuyHswr1cC|access-date=28 August 2012|year=1987|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-026-0}}</ref><ref name="Singh2010">{{cite book|author=Anjana Singh|title=Fort Cochin in Kerala, 1750-1830: The Social Condition of a Dutch Community in an Indian Milieu|url=https://books.google.com/books?id=LFy4pWUlnfwC&pg=PA240|access-date=28 August 2012|date=30 April 2010|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-16816-9|pages=86, 149, 158}}</ref> == মুজিৰিছ ঐতিহ্য প্ৰকল্প == [[চিত্ৰ:Saint Micheals Cathedral.jpg|thumb|286x286px|চেণ্ট মাইকেলছ কেথেড্ৰেল]] ২০০৬ চনত কেৰালা চৰকাৰৰ সাংস্কৃতিক পৰিক্ৰমা বিভাগৰ উদ্যোগত আৰম্ভ কৰা ‘[[মুজিৰিছ]] হেৰিটেজ প্ৰজেক্ট’ হৈছে উত্তৰ পাৰাভুৰৰপৰা কোডুংগাল্লুৰলৈকে বিস্তৃত সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ প্ৰাচীন ঐতিহাসিক তথা সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য বৈজ্ঞানিকভাৱে উদ্ধাৰ, সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ এক অভিলাষী প্ৰচেষ্টা। এই ঐতিহাসিক প্ৰকল্পটোৰ মুখ্য ন'ডেল এজেন্সী হিচাপে ‘কেৰেলা কাউন্সিল ফৰ হিষ্ট'ৰিক্যাল ৰিচাৰ্চ’ ক দায়িত্ব প্ৰদান কৰা হয়। KCHR-এ কেৱল প্ৰয়োজনীয় শৈক্ষিক নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰাতেই সীমাবদ্ধ নাথাকি, অঞ্চলটোৰ লুপ্তপ্ৰায় সংৰক্ষিত স্থান, প্ৰাচীন বাণিজ্য পথ আৰু ঐতিহাসিক স্মাৰকসমূহ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিবলৈ ব্যাপক প্ৰত্নতাত্ত্বিক খনন তথা বিস্তৃত গৱেষণা চলাই আহিছে। ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ ঐতিহ্য সংৰক্ষণ প্ৰকল্প হিচাপে বিবেচিত এই উদ্যোগে প্ৰাচীন কালৰ বৈদেশিক ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ হিচাপে খ্যাত মুজিৰিছৰ সমৃদ্ধ ইতিহাস আৰু ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক সম্প্ৰীতিৰ পৰম্পৰাক আধুনিক সমাজৰ ওচৰত সজীৱ কৰি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।<ref>{{Cite web|url=http://keralahistory.ac.in/researchprojects.htm|title=Kerala Council for Historical Research|access-date=24 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502083309/http://keralahistory.ac.in/researchprojects.htm|archive-date=2 May 2012|url-status=dead}}</ref> == উল্লেখযোগ্য ব্যক্তি == * [[:en:V._T._Aravindaksha_Menon|ভি টি আৰাবিন্দাক্ষ মেনন]] (১৯২১–১৯৯৪), অভিনেতা<ref>{{cite web|last1=Lal|first1=Ananda|title=Menon, V. T. Aravindaksha|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195644463.001.0001/acref-9780195644463-e-0354|website=The Oxford Companion to Indian Theatre|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/acref/9780195644463.001.0001/acref-9780195644463-e-0354|date=2004}}</ref> * [[:en:V._Aravindakshan|ভি আৰাবিন্দাক্ষন]] (১৯৩০–২০১৫), লেখক আৰু চিন্তাবিদ * [[:en:Bahadoor|বাহাদুৰ]] (১৯৩০–২০০০), অভিনেতা * [[:en:P._Bhaskaran|পি ভাস্কৰন]] (১৯২৪–২০০৭), কবি আৰু পৰিচালক * [[:en:K._H._Hussain|কে এইচ হুছেইন]] (জন্ম ১৯৫২), টাইপফেচ ডিজাইনাৰ<ref name="mathrubhumi">{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/dr-kh-husseinmalayalam-fontskfri-1.6344379|title=Relentless efforts of Hussein give Malayalam apt space in digital world|date=9 January 2022|access-date=2022-06-28|language=en}}</ref> * [[:en:Kamal_(director)|কমল]] (জন্ম ১৯৫৭), পৰিচালক * [[:en:Kodungallur_Kunjikkuttan_Thampuran|কোডুংগাল্লুৰ কুঞ্জিকুত্তন থামপুৰান]] (১৮৬৪–১৯১৪), কবি আৰু পণ্ডিত * [[:en:K._Madhava_Menon|কে মাধৱ মেনন]] (১৯১১–১৯৮৪), চিত্ৰশিল্পী * [[:en:Malavika_Menon|মালবিকা মেনন]] (জন্ম ১৯৯৮), অভিনেত্ৰী * নাছলেন (জন্ম ২০০০), অভিনেতা * ভি কে ৰাজন (১৯৪০–১৯৯৭), ৰাজনীতিবিদ * সাচি (১৯৭২–২০২০), পৰিচালক আৰু চিত্ৰনাট্যকাৰ * কে এম সীতি চাহাব (১৮৯৯–১৯৬১), ৰাজনীতিবিদ * বৈষ্ণৱ গিৰিশ (জন্ম ২০০২), গায়ক * এম এন বিজয়ন (১৯৩০–২০০৭), লেখক == লগতে চাওক == * [[কোচি]] (কোচিন) * [[কলিকট|কলিকাট]] == তথ্যসূত্ৰ == <references /> == বাহ্যিক সংযোগ == {{Commons}} * [https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&num=200&start=196&msa=0&msid=114038809751246788218.000440d8cff499fc85a7c&ll=10.226875,76.201386&spn=0.013114,0.018003&t=k&z=16 কোডুংগাল্লুৰৰ উপগ্ৰহৰ ছবি]। {{EB1911 poster|Kodungalur}} o2hy3g84ouazsmiyud6spne9n3zwqfy 0 138393 623440 2026-08-05T10:23:49Z AjayDas 12623 [[কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623440 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[কৃষ্ণপুৰম প্ৰাসাদ]] m7y2ubdwrl5887rycvspkqcl6xiowi9 0 138394 623441 2026-08-05T10:33:27Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623441 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = হিল পেলেচ | native_name = | native_name_lang = ഹില്‍ പാലസ് | image = Hill Palace Cochin (24176740822).jpg | image_size = 300 | caption = হিল পেলেচৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ | alt = | pushpin_map = | pushpin_caption = | pushpin_alt = | coordinates = | established =১৮৬৫ | dissolved = | location = ত্ৰিপুনিথুৰা, [[কোচি]], [[কেৰালা]], ভাৰত | type = পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়, বুৰঞ্জীমূলক সংগ্ৰহালয় | owner = [[কেৰালা চৰকাৰ]] | collection_size = | visitors = | director = | president = | curator = | public_transit = পথ, ৰেল | network = | website = }} '''হিল পেলেচ''' ({lang-en|Hill Palace}}) ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ [[কোচি]] চহৰৰ ত্ৰিপুনিথুৰা অঞ্চলত অৱস্থিত এখন পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় আৰু ৰাজপ্ৰাসাদ।<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/hill-palace-museum/182/ |title=Hill Palace Museum of Kerala at Ernakulam |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2024/hillpalace-thrippunithura/1382 |title=Hill Palace {{!}} Thrippunithura {{!}} Kochi |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/hill-palace-kochi/1543/ |title=Hill Palace {{!}} #RediscoverTheHeritage {{!}} Kerala 365 {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-01}}</ref> এইখন কেৰালা ৰাজ্যৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়। এসময়ত ই কোচিন সাম্ৰাজ্যৰ ৰজাসকলৰ ৰাজকীয় প্ৰশাসনিক কাৰ্যালয় আৰু চৰকাৰী বাসস্থান আছিল। ১৮৬৫ চনত নিৰ্মিত এই প্ৰাসাদ চৌহদত ৪৯টা ভৱন আছে। এইবোৰ ৫৪ একৰ মাটিত পৰম্পৰাগত কেৰালা স্থাপত্যশৈলীত সজা হৈছে। এই চৌহদটোত এখন পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়, এখন ঐতিহ্য সংগ্ৰহালয়, এখন হৰিণ উদ্যান, এখন প্ৰাগঐতিহাসিক উদ্যান আৰু শিশু উদ্যান আছে।<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20081015135227/http://www.centreforheritagestudies.com/heritage/html/profilehillpal.htm The magnificent hill palace at Thripunithura (Thiruvankulam panchayat, ernakulam district of Kerala), was once the Headquarters of the illustrious Kochi Royal family]}}</ref> সংগ্ৰহালয়ৰ চৌহদত বহুতো বিৰল প্ৰজাতিৰ ঔষধি উদ্ভিদ আছে। বৰ্তমান কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগে এই প্ৰাসাদখন সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে আৰু ই দৰ্শনাৰ্থীৰ বাবে মুকলি। এই প্ৰাসাদখন মূল চহৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দুৰপৰা প্ৰায় ১০ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আৰু ইয়ালৈ পথ তথা ৰেলপথেৰে যাব পাৰি। কেৰালা চৰকাৰৰ সাংস্কৃতিক পৰিক্ৰমা বিভাগৰদ্বাৰা স্থাপিত এক স্বায়ত্তশাসিত গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান ‘চেণ্টাৰ ফৰ হেৰিটেজ ষ্টাডিজ’ (CHS)-ও এই স্থানতে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। এই প্ৰতিষ্ঠানটোক ৰাষ্ট্ৰীয় পাণ্ডুলিপি মিছনৰদ্বাৰা ‘পাণ্ডুলিপি সংৰক্ষণ কেন্দ্ৰ’ (MCC) আৰু ‘পাণ্ডুলিপি সম্পদ কেন্দ্ৰ’ (MRC) হিচাপে মনোনীত কৰা হৈছে।<ref>[http://www.namami.org Namami.org]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604000327/http://www.namami.org/|date=4 June 2009}}[[National Mission for Manuscripts]]''.</ref> == ইতিহাস == [[File:Hill_palace_horse_cart_room_back_of_palace.jpg|thumb|right|হিল পেলেচ সংগ্ৰহালয়ৰ দক্ষিণ ব্লক]] [[File:Hill Palace by GV-1.JPG|thumb|উত্তৰফালৰপৰা প্ৰাসাদৰ এক দৃশ্য]] ১৮৬৫ চনত কোচিনৰ মহাৰাজৰদ্বাৰা হিল পেলেচ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web |url=http://www.planetware.com/india/tripunithura-hill-palace-museum-ind-kerala-hillpal.htm |title=Tripunithura, India Tourism | PlanetWare |access-date=30 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330003645/http://www.planetware.com/india/tripunithura-hill-palace-museum-ind-kerala-hillpal.htm |archive-date=30 March 2009 |url-status=dead }}</ref> পূৰ্বতে কোচি সাম্ৰাজ্যৰ চৰকাৰী ৰাজধানী [[ত্ৰিশূৰ]]ত আছিল আৰু মহাৰাজৰ ৰাজকীয় কাৰ্যালয় তথা আদালত সকলো সেই চহৰতে অৱস্থিত ছিল। অৱশ্যে, পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতি অনুসৰি কোচিৰ ৰাণীৰ আস্থানটোক ৰাজকীয় ৰাজধানী হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল, কিয়নো কোচি ৰাজপৰিয়ালত মাতৃপ্ৰধান পৰম্পৰা আছিল। ১৭৫৫ চনৰপৰা ৰাণী আৰু তেওঁৰ পৰিষদ ত্ৰিপুনিথুৰাত বাস কৰিবলৈ লয়, যাৰ ফলত এই চহৰখন চৰকাৰী ৰাজধানী হৈ পৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজকুমাৰ ৰাম বাৰ্মা ত্ৰিপুনিথুৰাতে ডাঙৰ-দীঘল হৈছিল, সেয়েহে ৰজা হিচাপে অভিষিক্ত হোৱাৰ পিছতো তেওঁ ত্ৰিশূৰলৈ যোৱাৰ পৰিৱৰ্তে এই চহৰতে থকাটো পছন্দ কৰিছিল। গতিকে তেওঁৰ বাবে ১৮৬৫ চনত এটা ৰাজকীয় কাৰ্যালয় নিৰ্মাণ কৰা হয়। প্ৰথম অৱস্থাত ই এক ৰাজকীয় কাৰ্যালয়, আদালত ভৱন আৰু সচিবসকলৰ কাৰ্যালয় হিচাপে আৰম্ভ হৈছিল, কিন্তু অতি সোনকালে বিভিন্ন উদ্দেশ্যে মূল গাঁথনিটোৰ সৈতে কেইবাটাও নতুন ভৱন যোগ কৰা হয়। ইয়াৰ পিছতে ৰজা আৰু তেওঁৰ নিকট পৰিয়ালৰ বাসস্থানৰ বাবে এটা ৰাজপ্ৰাসাদ ভৱনো নিৰ্মাণ কৰা হয়। কোচি ৰাজপৰিয়ালে এই প্ৰাসাদখন কেৰালা চৰকাৰক অৰ্পণ কৰে আৰু ১৯৮০ চনত পুৰাতত্ত্ব বিভাগে ইয়াক নিজৰ হাতলৈ লৈ সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। ১৯৮৬ চনত ই সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে মুকলি কৰা হয়। এই সংগ্ৰহালয় আৰু ইয়াৰ চৌহদ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগৰ বাবে এক জনপ্ৰিয় শ্বুটিং স্থলী। ইয়াৰ ঘোঁৰাৰ গাড়ী গেলাৰী আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ গেলাৰীত বহুতো ঐতিহাসিক শিল্পকৰ্ম সংৰক্ষিত হৈ আছে। সংগ্ৰহালয়ৰ বাগিছাবোৰ চহৰখনৰ সেউজ পৰিৱেশৰ এক অন্যতম সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থল। সন্দীপ বাৰ্মা আৰু গোকুল বিনয়নে প্ৰস্তুত কৰা এই বাগিছাত পোৱা জীৱ-জন্তুৰ এক তালিকা ‘দ্য ফনা অৱ হিল পেলেচ’ শিৰোনামত প্ৰকাশ কৰা হৈছে। == সংগ্ৰহালয় == সংগ্ৰহালয়টোত ১৪টা শ্ৰেণীৰ প্ৰদৰ্শনী আছে। ইয়াৰ ভিতৰত কোচি ৰাজপৰিয়ালৰ শাসনকালৰ ৰাজমুকুট আৰু অলংকাৰ, চিত্ৰকলা, শিল আৰু মাৰ্বলৰ ভাস্কৰ্য, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, শিলালিপি আৰু পুৰণি মুদ্ৰা অন্যতম। সংগ্ৰহালয়ৰ বেছিভাগ আকৰ্ষণীয় সামগ্ৰী কোচি ৰাজপৰিয়ালে আগবঢ়াইছিল, লগতে পালিয়াম দেৱস্বম আৰু পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰপৰাও কিছু সামগ্ৰী অনা হৈছে। সংগ্ৰহালয়ৰ সংগ্ৰহত বহুমূলীয়া পাথৰ খচিত এটা সোণৰ মুকুট আৰু বহুতো মূল্যৱান মুদ্ৰা, অলংকাৰ, ৰাজকীয় বিছনা আৰু প্ৰাচীন শিলালিপিৰ (epigraphy) নমুনা অন্তৰ্ভুক্ত আছে। ১৯৯৩ চনৰ জনপ্ৰিয় মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ মণিচিত্ৰথাঝু-ৰ শ্বুটিং ইয়াত কৰা হৈছিল। == মাধ্যমত == হিল পেলেচ বহুতো মালয়ালম চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ স্থান হৈ পৰিছে। মণিচিত্ৰথাঝু (Manichitrathazhu) এই স্থানত নিৰ্মিত আটাইতকয়ে বিখ্যাত চলচ্চিত্ৰ, কিন্তু বহুতো পৰিচালকে এই স্থানটো ব্যৱহাৰ কৰিছে। প্ৰাসাদখনত দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা কিছুমান জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰৰ ভিতৰত— ''Moonnam Mura'' (১৯৮৮), ''Manichitrathazhu'' (১৯৯৩), ''Kaliyoonjal'' (১৯৯৭), ''Dreams'' (২০০০) আৰু ''Chotta Mumbai'' (২০০৭) অন্যতম। == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery class="center"> Image:Thripunithura Hill Palace 2.jpg Image:Hill Palace Cochin (23656703924).jpg Image:Hill Palace Museum.jpg Image:Hill Palace by GV-4.JPG Image:Hill Palace by GV-6.JPG Image:Fiberglass model of dinosaur, Hill Palace, Tripunithura (July 2011).jpg Image:Thripunithura Hill Palace.jpg Image:Hill Palace Ernakulam Deer Sanctuary.jpg Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1234.JPG Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1232.JPG Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1243 03.jpg Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1432.jpg Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1497.jpg </gallery> == তথ্য সূত্ৰ== {{reflist}} ==External links== {{commons category|Hill Palace, Tripunithura|হিল পেলেচ, কোচি}} a4jxrg4bodqfci4m7iwxn08gv92k4ys 623442 623441 2026-08-05T10:33:53Z AjayDas 12623 /* External links */ 623442 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = হিল পেলেচ | native_name = | native_name_lang = ഹില്‍ പാലസ് | image = Hill Palace Cochin (24176740822).jpg | image_size = 300 | caption = হিল পেলেচৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ | alt = | pushpin_map = | pushpin_caption = | pushpin_alt = | coordinates = | established =১৮৬৫ | dissolved = | location = ত্ৰিপুনিথুৰা, [[কোচি]], [[কেৰালা]], ভাৰত | type = পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়, বুৰঞ্জীমূলক সংগ্ৰহালয় | owner = [[কেৰালা চৰকাৰ]] | collection_size = | visitors = | director = | president = | curator = | public_transit = পথ, ৰেল | network = | website = }} '''হিল পেলেচ''' ({lang-en|Hill Palace}}) ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ [[কোচি]] চহৰৰ ত্ৰিপুনিথুৰা অঞ্চলত অৱস্থিত এখন পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় আৰু ৰাজপ্ৰাসাদ।<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/hill-palace-museum/182/ |title=Hill Palace Museum of Kerala at Ernakulam |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2024/hillpalace-thrippunithura/1382 |title=Hill Palace {{!}} Thrippunithura {{!}} Kochi |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/hill-palace-kochi/1543/ |title=Hill Palace {{!}} #RediscoverTheHeritage {{!}} Kerala 365 {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-01}}</ref> এইখন কেৰালা ৰাজ্যৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়। এসময়ত ই কোচিন সাম্ৰাজ্যৰ ৰজাসকলৰ ৰাজকীয় প্ৰশাসনিক কাৰ্যালয় আৰু চৰকাৰী বাসস্থান আছিল। ১৮৬৫ চনত নিৰ্মিত এই প্ৰাসাদ চৌহদত ৪৯টা ভৱন আছে। এইবোৰ ৫৪ একৰ মাটিত পৰম্পৰাগত কেৰালা স্থাপত্যশৈলীত সজা হৈছে। এই চৌহদটোত এখন পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়, এখন ঐতিহ্য সংগ্ৰহালয়, এখন হৰিণ উদ্যান, এখন প্ৰাগঐতিহাসিক উদ্যান আৰু শিশু উদ্যান আছে।<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20081015135227/http://www.centreforheritagestudies.com/heritage/html/profilehillpal.htm The magnificent hill palace at Thripunithura (Thiruvankulam panchayat, ernakulam district of Kerala), was once the Headquarters of the illustrious Kochi Royal family]}}</ref> সংগ্ৰহালয়ৰ চৌহদত বহুতো বিৰল প্ৰজাতিৰ ঔষধি উদ্ভিদ আছে। বৰ্তমান কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগে এই প্ৰাসাদখন সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে আৰু ই দৰ্শনাৰ্থীৰ বাবে মুকলি। এই প্ৰাসাদখন মূল চহৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দুৰপৰা প্ৰায় ১০ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আৰু ইয়ালৈ পথ তথা ৰেলপথেৰে যাব পাৰি। কেৰালা চৰকাৰৰ সাংস্কৃতিক পৰিক্ৰমা বিভাগৰদ্বাৰা স্থাপিত এক স্বায়ত্তশাসিত গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান ‘চেণ্টাৰ ফৰ হেৰিটেজ ষ্টাডিজ’ (CHS)-ও এই স্থানতে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। এই প্ৰতিষ্ঠানটোক ৰাষ্ট্ৰীয় পাণ্ডুলিপি মিছনৰদ্বাৰা ‘পাণ্ডুলিপি সংৰক্ষণ কেন্দ্ৰ’ (MCC) আৰু ‘পাণ্ডুলিপি সম্পদ কেন্দ্ৰ’ (MRC) হিচাপে মনোনীত কৰা হৈছে।<ref>[http://www.namami.org Namami.org]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604000327/http://www.namami.org/|date=4 June 2009}}[[National Mission for Manuscripts]]''.</ref> == ইতিহাস == [[File:Hill_palace_horse_cart_room_back_of_palace.jpg|thumb|right|হিল পেলেচ সংগ্ৰহালয়ৰ দক্ষিণ ব্লক]] [[File:Hill Palace by GV-1.JPG|thumb|উত্তৰফালৰপৰা প্ৰাসাদৰ এক দৃশ্য]] ১৮৬৫ চনত কোচিনৰ মহাৰাজৰদ্বাৰা হিল পেলেচ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web |url=http://www.planetware.com/india/tripunithura-hill-palace-museum-ind-kerala-hillpal.htm |title=Tripunithura, India Tourism | PlanetWare |access-date=30 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330003645/http://www.planetware.com/india/tripunithura-hill-palace-museum-ind-kerala-hillpal.htm |archive-date=30 March 2009 |url-status=dead }}</ref> পূৰ্বতে কোচি সাম্ৰাজ্যৰ চৰকাৰী ৰাজধানী [[ত্ৰিশূৰ]]ত আছিল আৰু মহাৰাজৰ ৰাজকীয় কাৰ্যালয় তথা আদালত সকলো সেই চহৰতে অৱস্থিত ছিল। অৱশ্যে, পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতি অনুসৰি কোচিৰ ৰাণীৰ আস্থানটোক ৰাজকীয় ৰাজধানী হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল, কিয়নো কোচি ৰাজপৰিয়ালত মাতৃপ্ৰধান পৰম্পৰা আছিল। ১৭৫৫ চনৰপৰা ৰাণী আৰু তেওঁৰ পৰিষদ ত্ৰিপুনিথুৰাত বাস কৰিবলৈ লয়, যাৰ ফলত এই চহৰখন চৰকাৰী ৰাজধানী হৈ পৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজকুমাৰ ৰাম বাৰ্মা ত্ৰিপুনিথুৰাতে ডাঙৰ-দীঘল হৈছিল, সেয়েহে ৰজা হিচাপে অভিষিক্ত হোৱাৰ পিছতো তেওঁ ত্ৰিশূৰলৈ যোৱাৰ পৰিৱৰ্তে এই চহৰতে থকাটো পছন্দ কৰিছিল। গতিকে তেওঁৰ বাবে ১৮৬৫ চনত এটা ৰাজকীয় কাৰ্যালয় নিৰ্মাণ কৰা হয়। প্ৰথম অৱস্থাত ই এক ৰাজকীয় কাৰ্যালয়, আদালত ভৱন আৰু সচিবসকলৰ কাৰ্যালয় হিচাপে আৰম্ভ হৈছিল, কিন্তু অতি সোনকালে বিভিন্ন উদ্দেশ্যে মূল গাঁথনিটোৰ সৈতে কেইবাটাও নতুন ভৱন যোগ কৰা হয়। ইয়াৰ পিছতে ৰজা আৰু তেওঁৰ নিকট পৰিয়ালৰ বাসস্থানৰ বাবে এটা ৰাজপ্ৰাসাদ ভৱনো নিৰ্মাণ কৰা হয়। কোচি ৰাজপৰিয়ালে এই প্ৰাসাদখন কেৰালা চৰকাৰক অৰ্পণ কৰে আৰু ১৯৮০ চনত পুৰাতত্ত্ব বিভাগে ইয়াক নিজৰ হাতলৈ লৈ সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। ১৯৮৬ চনত ই সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে মুকলি কৰা হয়। এই সংগ্ৰহালয় আৰু ইয়াৰ চৌহদ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগৰ বাবে এক জনপ্ৰিয় শ্বুটিং স্থলী। ইয়াৰ ঘোঁৰাৰ গাড়ী গেলাৰী আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ গেলাৰীত বহুতো ঐতিহাসিক শিল্পকৰ্ম সংৰক্ষিত হৈ আছে। সংগ্ৰহালয়ৰ বাগিছাবোৰ চহৰখনৰ সেউজ পৰিৱেশৰ এক অন্যতম সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থল। সন্দীপ বাৰ্মা আৰু গোকুল বিনয়নে প্ৰস্তুত কৰা এই বাগিছাত পোৱা জীৱ-জন্তুৰ এক তালিকা ‘দ্য ফনা অৱ হিল পেলেচ’ শিৰোনামত প্ৰকাশ কৰা হৈছে। == সংগ্ৰহালয় == সংগ্ৰহালয়টোত ১৪টা শ্ৰেণীৰ প্ৰদৰ্শনী আছে। ইয়াৰ ভিতৰত কোচি ৰাজপৰিয়ালৰ শাসনকালৰ ৰাজমুকুট আৰু অলংকাৰ, চিত্ৰকলা, শিল আৰু মাৰ্বলৰ ভাস্কৰ্য, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, শিলালিপি আৰু পুৰণি মুদ্ৰা অন্যতম। সংগ্ৰহালয়ৰ বেছিভাগ আকৰ্ষণীয় সামগ্ৰী কোচি ৰাজপৰিয়ালে আগবঢ়াইছিল, লগতে পালিয়াম দেৱস্বম আৰু পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰপৰাও কিছু সামগ্ৰী অনা হৈছে। সংগ্ৰহালয়ৰ সংগ্ৰহত বহুমূলীয়া পাথৰ খচিত এটা সোণৰ মুকুট আৰু বহুতো মূল্যৱান মুদ্ৰা, অলংকাৰ, ৰাজকীয় বিছনা আৰু প্ৰাচীন শিলালিপিৰ (epigraphy) নমুনা অন্তৰ্ভুক্ত আছে। ১৯৯৩ চনৰ জনপ্ৰিয় মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ মণিচিত্ৰথাঝু-ৰ শ্বুটিং ইয়াত কৰা হৈছিল। == মাধ্যমত == হিল পেলেচ বহুতো মালয়ালম চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ স্থান হৈ পৰিছে। মণিচিত্ৰথাঝু (Manichitrathazhu) এই স্থানত নিৰ্মিত আটাইতকয়ে বিখ্যাত চলচ্চিত্ৰ, কিন্তু বহুতো পৰিচালকে এই স্থানটো ব্যৱহাৰ কৰিছে। প্ৰাসাদখনত দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা কিছুমান জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰৰ ভিতৰত— ''Moonnam Mura'' (১৯৮৮), ''Manichitrathazhu'' (১৯৯৩), ''Kaliyoonjal'' (১৯৯৭), ''Dreams'' (২০০০) আৰু ''Chotta Mumbai'' (২০০৭) অন্যতম। == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery class="center"> Image:Thripunithura Hill Palace 2.jpg Image:Hill Palace Cochin (23656703924).jpg Image:Hill Palace Museum.jpg Image:Hill Palace by GV-4.JPG Image:Hill Palace by GV-6.JPG Image:Fiberglass model of dinosaur, Hill Palace, Tripunithura (July 2011).jpg Image:Thripunithura Hill Palace.jpg Image:Hill Palace Ernakulam Deer Sanctuary.jpg Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1234.JPG Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1232.JPG Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1243 03.jpg Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1432.jpg Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1497.jpg </gallery> == তথ্য সূত্ৰ== {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{commons category|Hill Palace, Tripunithura|হিল পেলেচ, কোচি}} k87rykwvwjcmr4aor7tuatt4c7998sz 623443 623442 2026-08-05T10:34:22Z AjayDas 12623 623443 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = হিল পেলেচ | native_name = | native_name_lang = ഹില്‍ പാലസ് | image = Hill Palace Cochin (24176740822).jpg | image_size = 300 | caption = হিল পেলেচৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ | alt = | pushpin_map = | pushpin_caption = | pushpin_alt = | coordinates = | established =১৮৬৫ | dissolved = | location = ত্ৰিপুনিথুৰা, [[কোচি]], [[কেৰালা]], ভাৰত | type = পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়, বুৰঞ্জীমূলক সংগ্ৰহালয় | owner = [[কেৰালা চৰকাৰ]] | collection_size = | visitors = | director = | president = | curator = | public_transit = পথ, ৰেল | network = | website = }} '''হিল পেলেচ''' ({{lang-en|Hill Palace}}) ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ [[কোচি]] চহৰৰ ত্ৰিপুনিথুৰা অঞ্চলত অৱস্থিত এখন পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয় আৰু ৰাজপ্ৰাসাদ।<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/hill-palace-museum/182/ |title=Hill Palace Museum of Kerala at Ernakulam |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/2024/hillpalace-thrippunithura/1382 |title=Hill Palace {{!}} Thrippunithura {{!}} Kochi |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-01}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/hill-palace-kochi/1543/ |title=Hill Palace {{!}} #RediscoverTheHeritage {{!}} Kerala 365 {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-01}}</ref> এইখন কেৰালা ৰাজ্যৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়। এসময়ত ই কোচিন সাম্ৰাজ্যৰ ৰজাসকলৰ ৰাজকীয় প্ৰশাসনিক কাৰ্যালয় আৰু চৰকাৰী বাসস্থান আছিল। ১৮৬৫ চনত নিৰ্মিত এই প্ৰাসাদ চৌহদত ৪৯টা ভৱন আছে। এইবোৰ ৫৪ একৰ মাটিত পৰম্পৰাগত কেৰালা স্থাপত্যশৈলীত সজা হৈছে। এই চৌহদটোত এখন পুৰাতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়, এখন ঐতিহ্য সংগ্ৰহালয়, এখন হৰিণ উদ্যান, এখন প্ৰাগঐতিহাসিক উদ্যান আৰু শিশু উদ্যান আছে।<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20081015135227/http://www.centreforheritagestudies.com/heritage/html/profilehillpal.htm The magnificent hill palace at Thripunithura (Thiruvankulam panchayat, ernakulam district of Kerala), was once the Headquarters of the illustrious Kochi Royal family]}}</ref> সংগ্ৰহালয়ৰ চৌহদত বহুতো বিৰল প্ৰজাতিৰ ঔষধি উদ্ভিদ আছে। বৰ্তমান কেৰালা ৰাজ্যিক পুৰাতত্ত্ব বিভাগে এই প্ৰাসাদখন সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে আৰু ই দৰ্শনাৰ্থীৰ বাবে মুকলি। এই প্ৰাসাদখন মূল চহৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দুৰপৰা প্ৰায় ১০ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত আৰু ইয়ালৈ পথ তথা ৰেলপথেৰে যাব পাৰি। কেৰালা চৰকাৰৰ সাংস্কৃতিক পৰিক্ৰমা বিভাগৰদ্বাৰা স্থাপিত এক স্বায়ত্তশাসিত গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান ‘চেণ্টাৰ ফৰ হেৰিটেজ ষ্টাডিজ’ (CHS)-ও এই স্থানতে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। এই প্ৰতিষ্ঠানটোক ৰাষ্ট্ৰীয় পাণ্ডুলিপি মিছনৰদ্বাৰা ‘পাণ্ডুলিপি সংৰক্ষণ কেন্দ্ৰ’ (MCC) আৰু ‘পাণ্ডুলিপি সম্পদ কেন্দ্ৰ’ (MRC) হিচাপে মনোনীত কৰা হৈছে।<ref>[http://www.namami.org Namami.org]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604000327/http://www.namami.org/|date=4 June 2009}}[[National Mission for Manuscripts]]''.</ref> == ইতিহাস == [[File:Hill_palace_horse_cart_room_back_of_palace.jpg|thumb|right|হিল পেলেচ সংগ্ৰহালয়ৰ দক্ষিণ ব্লক]] [[File:Hill Palace by GV-1.JPG|thumb|উত্তৰফালৰপৰা প্ৰাসাদৰ এক দৃশ্য]] ১৮৬৫ চনত কোচিনৰ মহাৰাজৰদ্বাৰা হিল পেলেচ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web |url=http://www.planetware.com/india/tripunithura-hill-palace-museum-ind-kerala-hillpal.htm |title=Tripunithura, India Tourism | PlanetWare |access-date=30 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330003645/http://www.planetware.com/india/tripunithura-hill-palace-museum-ind-kerala-hillpal.htm |archive-date=30 March 2009 |url-status=dead }}</ref> পূৰ্বতে কোচি সাম্ৰাজ্যৰ চৰকাৰী ৰাজধানী [[ত্ৰিশূৰ]]ত আছিল আৰু মহাৰাজৰ ৰাজকীয় কাৰ্যালয় তথা আদালত সকলো সেই চহৰতে অৱস্থিত ছিল। অৱশ্যে, পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতি অনুসৰি কোচিৰ ৰাণীৰ আস্থানটোক ৰাজকীয় ৰাজধানী হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল, কিয়নো কোচি ৰাজপৰিয়ালত মাতৃপ্ৰধান পৰম্পৰা আছিল। ১৭৫৫ চনৰপৰা ৰাণী আৰু তেওঁৰ পৰিষদ ত্ৰিপুনিথুৰাত বাস কৰিবলৈ লয়, যাৰ ফলত এই চহৰখন চৰকাৰী ৰাজধানী হৈ পৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজকুমাৰ ৰাম বাৰ্মা ত্ৰিপুনিথুৰাতে ডাঙৰ-দীঘল হৈছিল, সেয়েহে ৰজা হিচাপে অভিষিক্ত হোৱাৰ পিছতো তেওঁ ত্ৰিশূৰলৈ যোৱাৰ পৰিৱৰ্তে এই চহৰতে থকাটো পছন্দ কৰিছিল। গতিকে তেওঁৰ বাবে ১৮৬৫ চনত এটা ৰাজকীয় কাৰ্যালয় নিৰ্মাণ কৰা হয়। প্ৰথম অৱস্থাত ই এক ৰাজকীয় কাৰ্যালয়, আদালত ভৱন আৰু সচিবসকলৰ কাৰ্যালয় হিচাপে আৰম্ভ হৈছিল, কিন্তু অতি সোনকালে বিভিন্ন উদ্দেশ্যে মূল গাঁথনিটোৰ সৈতে কেইবাটাও নতুন ভৱন যোগ কৰা হয়। ইয়াৰ পিছতে ৰজা আৰু তেওঁৰ নিকট পৰিয়ালৰ বাসস্থানৰ বাবে এটা ৰাজপ্ৰাসাদ ভৱনো নিৰ্মাণ কৰা হয়। কোচি ৰাজপৰিয়ালে এই প্ৰাসাদখন কেৰালা চৰকাৰক অৰ্পণ কৰে আৰু ১৯৮০ চনত পুৰাতত্ত্ব বিভাগে ইয়াক নিজৰ হাতলৈ লৈ সংগ্ৰহালয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। ১৯৮৬ চনত ই সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে মুকলি কৰা হয়। এই সংগ্ৰহালয় আৰু ইয়াৰ চৌহদ মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগৰ বাবে এক জনপ্ৰিয় শ্বুটিং স্থলী। ইয়াৰ ঘোঁৰাৰ গাড়ী গেলাৰী আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ গেলাৰীত বহুতো ঐতিহাসিক শিল্পকৰ্ম সংৰক্ষিত হৈ আছে। সংগ্ৰহালয়ৰ বাগিছাবোৰ চহৰখনৰ সেউজ পৰিৱেশৰ এক অন্যতম সুৰক্ষিত আশ্ৰয়স্থল। সন্দীপ বাৰ্মা আৰু গোকুল বিনয়নে প্ৰস্তুত কৰা এই বাগিছাত পোৱা জীৱ-জন্তুৰ এক তালিকা ‘দ্য ফনা অৱ হিল পেলেচ’ শিৰোনামত প্ৰকাশ কৰা হৈছে। == সংগ্ৰহালয় == সংগ্ৰহালয়টোত ১৪টা শ্ৰেণীৰ প্ৰদৰ্শনী আছে। ইয়াৰ ভিতৰত কোচি ৰাজপৰিয়ালৰ শাসনকালৰ ৰাজমুকুট আৰু অলংকাৰ, চিত্ৰকলা, শিল আৰু মাৰ্বলৰ ভাস্কৰ্য, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, শিলালিপি আৰু পুৰণি মুদ্ৰা অন্যতম। সংগ্ৰহালয়ৰ বেছিভাগ আকৰ্ষণীয় সামগ্ৰী কোচি ৰাজপৰিয়ালে আগবঢ়াইছিল, লগতে পালিয়াম দেৱস্বম আৰু পুৰাতত্ত্ব বিভাগৰপৰাও কিছু সামগ্ৰী অনা হৈছে। সংগ্ৰহালয়ৰ সংগ্ৰহত বহুমূলীয়া পাথৰ খচিত এটা সোণৰ মুকুট আৰু বহুতো মূল্যৱান মুদ্ৰা, অলংকাৰ, ৰাজকীয় বিছনা আৰু প্ৰাচীন শিলালিপিৰ (epigraphy) নমুনা অন্তৰ্ভুক্ত আছে। ১৯৯৩ চনৰ জনপ্ৰিয় মালয়ালম চলচ্চিত্ৰ মণিচিত্ৰথাঝু-ৰ শ্বুটিং ইয়াত কৰা হৈছিল। == মাধ্যমত == হিল পেলেচ বহুতো মালয়ালম চলচ্চিত্ৰৰ দৃশ্যগ্ৰহণৰ স্থান হৈ পৰিছে। মণিচিত্ৰথাঝু (Manichitrathazhu) এই স্থানত নিৰ্মিত আটাইতকয়ে বিখ্যাত চলচ্চিত্ৰ, কিন্তু বহুতো পৰিচালকে এই স্থানটো ব্যৱহাৰ কৰিছে। প্ৰাসাদখনত দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা কিছুমান জনপ্ৰিয় চলচ্চিত্ৰৰ ভিতৰত— ''Moonnam Mura'' (১৯৮৮), ''Manichitrathazhu'' (১৯৯৩), ''Kaliyoonjal'' (১৯৯৭), ''Dreams'' (২০০০) আৰু ''Chotta Mumbai'' (২০০৭) অন্যতম। == চিত্ৰ ভঁৰাল == <gallery class="center"> Image:Thripunithura Hill Palace 2.jpg Image:Hill Palace Cochin (23656703924).jpg Image:Hill Palace Museum.jpg Image:Hill Palace by GV-4.JPG Image:Hill Palace by GV-6.JPG Image:Fiberglass model of dinosaur, Hill Palace, Tripunithura (July 2011).jpg Image:Thripunithura Hill Palace.jpg Image:Hill Palace Ernakulam Deer Sanctuary.jpg Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1234.JPG Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1232.JPG Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1243 03.jpg Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1432.jpg Image:Hill Palace Museum Tripunithura DSC 1497.jpg </gallery> == তথ্য সূত্ৰ== {{reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{commons category|Hill Palace, Tripunithura|হিল পেলেচ, কোচি}} 3ydzefzkbuv8772jjnfkk2mak1u05tk 0 138395 623444 2026-08-05T10:35:22Z AjayDas 12623 [[হিল পেলেচ, কোচি]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623444 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[হিল পেলেচ, কোচি]] pk220hu1rh9lxceufnf48zr76qomcun 0 138396 623445 2026-08-05T10:45:35Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623445 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = কুলাথুপুড়া অৰণ্য সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Forest Museum Kulathuppuzha 2025.jpg | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{Coord|8|54|21.63|N|77|3|25.95|E|type:landmark|display=inline,title}} | former_name = | established = {{start date and age|2023|08|18}} | dissolved = | location = কুলাথুপুড়া, কোল্লাম জিলা, [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = অৰণ্য সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = কেৰালা বন বিভাগ | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''কুলাথুপুড়া অৰণ্য সংগ্ৰহালয়''' {{en|Kulathupuzha Forest Museum}} হ’ল [[ভাৰত]]ৰ এক বিশেষ সংগ্ৰহালয়। এই সংগ্ৰহালয়টো [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কোল্লাম জিলাৰ কুলাথুপুড়াত অৱস্থিত। এইখন কেৰালাৰ প্ৰথম তথা সৰ্ববৃহৎ অৰণ্য সংগ্ৰহালয়। == অৱলোকন == কুলাথুপুড়া বন বিভাগৰ ৰেঞ্জ কাৰ্যালয়ৰ অধীনত থকা ৩.৩ একৰ ভূমিত এই কুলাথুপুড়া অৰণ্য সংগ্ৰহালয়টো নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।<ref>{{Cite web |title=Kulathupuzha Forest Museum {{!}} Forest Department |url=https://keralatourism.org |access-date=2025-07-23 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়ৰ ওচৰতে কুলাথুপুড়া নদীৰ (কাল্লাডা নদীৰ এখন উপনদী) পাৰত এখন সৰু অৰণ্য আছে।<ref name="Madhyamam" /> দৰ্শনাৰ্থীসকলে অৰণ্যৰ মাজেৰে খোজ কাঢ়ি যাওঁতে যি ধৰণৰ প্ৰাকৃতিক পোহৰ আৰু শব্দৰ অনুভৱ কৰে, সেই একেই পৰিৱেশ কৃত্ৰিমভাৱে এই সংগ্ৰহালয়টোত ফুটাই তোলা হৈছে।<ref name="news18">{{Cite web |date=2024-12-03 |title=കുളത്തുപ്പുഴ ഫോറസ്റ്റ് മ്യൂസിയം: കേരളത്തിലെ ആദ്യത്തെ വന മ്യൂസിയം |url=https://news18.com |access-date=2025-07-23 |website=://news18.com |language=ml}}</ref> কোল্লাম জিলাৰ কুলাথুপুড়াত অৱস্থিত এই সংগ্ৰহালয়ত দৰ্শনাৰ্থীসকলে অৰণ্যৰ বিভিন্ন আৰ্হি, বিভিন্ন জীৱ-জন্তুৰ ভাস্কৰ্য, বনজ সম্পদ আৰু কাঠৰ প্ৰজাতিৰ নমুনা তথা কেৰালাৰ জনজাতীয় ঐতিহ্যৰ বিভিন্ন উপাদান প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰে।<ref>{{Cite news |last= |first= |date=2023-08-16 |title=Kulathupuzha Forest Museum inauguration on Aug. 18 |url=https://thehindu.com |access-date=2025-07-23 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref name="news18" /> ইয়াৰ আন এক অন্যতম আকৰ্ষণ হৈছে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰু ভাৰ্চুৱেল ৰিয়েলিটি (VR) ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰা এক ‘ভাৰ্চুৱেল চিৰিয়াখানা’।<ref name="news18" /> পাঁচটা প্ৰদৰ্শনী কক্ষ থকা এই সংগ্ৰহালয় চৌহদত ল’ৰা-ছোৱালীৰ খেলপথাৰ, ফুড ক’ৰ্ট, ইক’ শ্বপ আৰু অতিথিশালাৰ দৰে সুবিধাসমূহো উপলব্ধ আছে।<ref name="news18" /><ref name="Madhyamam">{{Cite web |last=Kulathupuzha |first=Mansoor |date=2024-02-19 |title=സഞ്ചാരികൾക്ക് പ്രിയങ്കരമായി കുളത്തൂപ്പുഴ വനം മ്യൂസിയം {{!}} Kulathupuzha Forest Museum is popular among tourists |url=https://madhyamam.com |access-date=2025-07-23 |website=://madhyamam.com |publisher=[[Madhyamam]] |language=ml}}</ref> এইখন কেৰালাৰ প্ৰথমখন অৰণ্য সংগ্ৰহালয়।<ref name="gov">{{cite web |title=Kerala's First Forest Museum at Kulathupuzha, Kollam |url=https://kerala.gov.in |website=kerala.gov.in |publisher=[[Government of Kerala]] |language=en}}</ref> ই একে সময়তে কেৰালাৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ অৰণ্য সংগ্ৰহালয়ো বটে।<ref name="Manorama">{{Cite web |last=ലേഖകൻ |first=സ്വന്തം |date=2023-08-19 |title=സംസ്ഥാനത്തെ ഏറ്റവും വലിയ വനംമ്യൂസിയം തുറന്നു |url=https://manoramanews.com |access-date=2025-07-23 |website=Manoramanews |language=en-US}}</ref> কেৰালা বন বিভাগৰ অধীনত থকা এই সংগ্ৰহালয়টো তিৰুৱনন্তপুৰম বন উন্নয়ন এজেন্সীয়ে পৰিচালনা কৰে।<ref name="Manoramaonline">{{cite news |title=നാച്വറല്‍ ഹിസ്റ്ററി ഫോറസ്റ്റ് മ്യൂസിയം ഇന്നു തുറക്കും |url=https://manoramanews.com |work=Manoramaonline |agency=[[Malayala Manorama]] |language=ml}}</ref> == ইতিহাস == ২০১৭ চনত চৰকাৰৰদ্বাৰা অনুমোদিত এই অৰণ্য সংগ্ৰহালয় প্ৰকল্পৰ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ কাম পৰিৱেশ-পৰ্যটন (Eco-tourism) আঁচনিৰ অধীনত ৯.৮৫ কোটি টকাৰ আবণ্টনেৰে ২০২১ চনত সম্পূৰ্ণ হয়।<ref name="Manoramaonline"/> মুঠ ব্যয়ৰ ভিতৰত ৫.৪৮ কোটি টকা ভৱন নিৰ্মাণত আৰু ৪.৩৭ কোটি টকা প্ৰদৰ্শনী সামগ্ৰী তথা ইয়াৰ সৈতে সংলগ্ন পোহৰ আৰু শব্দ ব্যৱস্থাত ব্যয় কৰা হৈছিল।<ref name="Manoramaonline"/> তাৰ পিছত কেৰালাৰ তদানীন্তন বনমন্ত্ৰী এ কে শচীন্দ্ৰ্নে ২০২৩ চনৰ ১৮ আগষ্টত সংগ্ৰহালয়টো আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰি সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে মুকলি কৰে।<ref name="Hindu">{{Cite news |last= |first= |date=2023-08-18 |title=Forest museum at Kulathupuzha inaugurated |url=https://thehindu.com |access-date=2025-07-23 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> == উদ্দেশ্য == এই প্ৰাকৃতিক ইতিহাস সংগ্ৰহালয়টোৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মানুহক প্ৰকৃতি, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে শিক্ষিত কৰা আৰু গৱেষণাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা।<ref name="news18" /> == অৱস্থিতি == কোল্লাম জিলাৰ কুলাথুপুড়া চহৰৰপৰা প্ৰায় ১০ কিঃমিঃ দূৰত তিৰুৱনন্তপুৰম-চেনকোট্টা আন্তঃৰাজ্যিক ঘাইপথৰ কাষত এই সংগ্ৰহালয়টো অৱস্থিত। পথ পৰিবহণৰ জৰিয়তে ই ওচৰৰ চহৰসমূহৰ সৈতে সুন্দৰভাৱে সংযোজিত।<ref name="hitvm">{{cite web |title=Kulathupuzha Forest Museum Thiruvananthapuram - Hi TVM Tourist Places |url=https://hitvm.in |website=hitvm.in}}</ref><ref name="Times">{{Cite web |title=സഞ്ചാരികൾക്കായി കുളത്തൂപ്പുഴ മ്യൂസിയം തുറന്നു; കാടിനെ കുറിച്ചറിയേണ്ടവർക്ക് സ്വാഗതം |url=https://samayam.com |access-date=2025-07-23 |website=Samayam Malayalam |publisher=[[The Times of India]] |language=ml}}</ref> আটাইতকয়ে ওচৰৰ প্ৰধান ৰেল ষ্টেচনটো হৈছে ২৭ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত পুণালুৰ ৰেল ষ্টেচন। আনহাতে নিকটৱৰ্তী বিমানবন্দৰটো হ’ল প্ৰায় ৭৫ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ।<ref name="hitvm"/> == প্ৰৱেশ == সোমবাৰৰ বাহিৰে প্ৰতিদিনে-ৰাতিপুৱা ১০ বজাৰপৰা সন্ধিয়া 6 বজালৈকে এই সংগ্ৰহালয়টো খোলা থাকে। ইয়াত প্ৰৱেশৰ বাবে প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ বাবে ৩০ টকা আৰু ১২ বছৰৰ তলৰ শিশু তথা পৰিচয়-পত্ৰ থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে ১০ টকা প্ৰৱেশ মাচুল ধাৰ্য কৰা হৈছে।<ref name="hitvm"/> == ভৱিষ্যতৰ উন্নয়নমূলক লক্ষ্য == সংগ্ৰহালয় প্ৰকল্পৰ প্ৰথম পৰ্যায়টো সফল হোৱাৰ পিছত বন বিভাগে এতিয়া ইয়াৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ উন্নয়নমূলক কাম-কাজৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলাইছে। দ্বিতীয় পৰ্যায়ত সংগ্ৰহালয়ৰ কাষেৰে বৈ যোৱা কুলাথুপুড়া নদীৰ পাৰত স্নানাগাৰ বা গা-ধোৱা ঘাট, বহাৰ ব্যৱস্থা আৰু সুন্দৰ উদ্যান নিৰ্মাণ কৰা হ’ব।<ref name="Madhyamam" /> ==তথ্য সূত্ৰ == {{reflist}} 8oaqcfbyl7ce8h05p4gk7vegg6z8kbm 623447 623445 2026-08-05T10:47:01Z AjayDas 12623 added [[Category:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] using [[WP:HC|HotCat]] 623447 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = কুলাথুপুড়া অৰণ্য সংগ্ৰহালয় | native_name = | native_name_lang = | logo = | logo_upright = | logo_alt = | logo_caption = | image = Forest Museum Kulathuppuzha 2025.jpg | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | coordinates = {{Coord|8|54|21.63|N|77|3|25.95|E|type:landmark|display=inline,title}} | former_name = | established = {{start date and age|2023|08|18}} | dissolved = | location = কুলাথুপুড়া, কোল্লাম জিলা, [[কেৰালা]], [[ভাৰত]] | type = অৰণ্য সংগ্ৰহালয় | accreditation = | key_holdings = | collections = | collection_size = | visitors = | founder = | executive_director = | leader_type = | leader = | director = | president = | ceo = | chairperson = | curator = | architect = | historian = | owner = কেৰালা বন বিভাগ | public_transit = | parking = | network = | website = }} '''কুলাথুপুড়া অৰণ্য সংগ্ৰহালয়''' {{en|Kulathupuzha Forest Museum}} হ’ল [[ভাৰত]]ৰ এক বিশেষ সংগ্ৰহালয়। এই সংগ্ৰহালয়টো [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ কোল্লাম জিলাৰ কুলাথুপুড়াত অৱস্থিত। এইখন কেৰালাৰ প্ৰথম তথা সৰ্ববৃহৎ অৰণ্য সংগ্ৰহালয়। == অৱলোকন == কুলাথুপুড়া বন বিভাগৰ ৰেঞ্জ কাৰ্যালয়ৰ অধীনত থকা ৩.৩ একৰ ভূমিত এই কুলাথুপুড়া অৰণ্য সংগ্ৰহালয়টো নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।<ref>{{Cite web |title=Kulathupuzha Forest Museum {{!}} Forest Department |url=https://keralatourism.org |access-date=2025-07-23 |website=www.keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala |language=en}}</ref> সংগ্ৰহালয়ৰ ওচৰতে কুলাথুপুড়া নদীৰ (কাল্লাডা নদীৰ এখন উপনদী) পাৰত এখন সৰু অৰণ্য আছে।<ref name="Madhyamam" /> দৰ্শনাৰ্থীসকলে অৰণ্যৰ মাজেৰে খোজ কাঢ়ি যাওঁতে যি ধৰণৰ প্ৰাকৃতিক পোহৰ আৰু শব্দৰ অনুভৱ কৰে, সেই একেই পৰিৱেশ কৃত্ৰিমভাৱে এই সংগ্ৰহালয়টোত ফুটাই তোলা হৈছে।<ref name="news18">{{Cite web |date=2024-12-03 |title=കുളത്തുപ്പുഴ ഫോറസ്റ്റ് മ്യൂസിയം: കേരളത്തിലെ ആദ്യത്തെ വന മ്യൂസിയം |url=https://news18.com |access-date=2025-07-23 |website=://news18.com |language=ml}}</ref> কোল্লাম জিলাৰ কুলাথুপুড়াত অৱস্থিত এই সংগ্ৰহালয়ত দৰ্শনাৰ্থীসকলে অৰণ্যৰ বিভিন্ন আৰ্হি, বিভিন্ন জীৱ-জন্তুৰ ভাস্কৰ্য, বনজ সম্পদ আৰু কাঠৰ প্ৰজাতিৰ নমুনা তথা কেৰালাৰ জনজাতীয় ঐতিহ্যৰ বিভিন্ন উপাদান প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰে।<ref>{{Cite news |last= |first= |date=2023-08-16 |title=Kulathupuzha Forest Museum inauguration on Aug. 18 |url=https://thehindu.com |access-date=2025-07-23 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref name="news18" /> ইয়াৰ আন এক অন্যতম আকৰ্ষণ হৈছে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰু ভাৰ্চুৱেল ৰিয়েলিটি (VR) ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰা এক ‘ভাৰ্চুৱেল চিৰিয়াখানা’।<ref name="news18" /> পাঁচটা প্ৰদৰ্শনী কক্ষ থকা এই সংগ্ৰহালয় চৌহদত ল’ৰা-ছোৱালীৰ খেলপথাৰ, ফুড ক’ৰ্ট, ইক’ শ্বপ আৰু অতিথিশালাৰ দৰে সুবিধাসমূহো উপলব্ধ আছে।<ref name="news18" /><ref name="Madhyamam">{{Cite web |last=Kulathupuzha |first=Mansoor |date=2024-02-19 |title=സഞ്ചാരികൾക്ക് പ്രിയങ്കരമായി കുളത്തൂപ്പുഴ വനം മ്യൂസിയം {{!}} Kulathupuzha Forest Museum is popular among tourists |url=https://madhyamam.com |access-date=2025-07-23 |website=://madhyamam.com |publisher=[[Madhyamam]] |language=ml}}</ref> এইখন কেৰালাৰ প্ৰথমখন অৰণ্য সংগ্ৰহালয়।<ref name="gov">{{cite web |title=Kerala's First Forest Museum at Kulathupuzha, Kollam |url=https://kerala.gov.in |website=kerala.gov.in |publisher=[[Government of Kerala]] |language=en}}</ref> ই একে সময়তে কেৰালাৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ অৰণ্য সংগ্ৰহালয়ো বটে।<ref name="Manorama">{{Cite web |last=ലേഖകൻ |first=സ്വന്തം |date=2023-08-19 |title=സംസ്ഥാനത്തെ ഏറ്റവും വലിയ വനംമ്യൂസിയം തുറന്നു |url=https://manoramanews.com |access-date=2025-07-23 |website=Manoramanews |language=en-US}}</ref> কেৰালা বন বিভাগৰ অধীনত থকা এই সংগ্ৰহালয়টো তিৰুৱনন্তপুৰম বন উন্নয়ন এজেন্সীয়ে পৰিচালনা কৰে।<ref name="Manoramaonline">{{cite news |title=നാച്വറല്‍ ഹിസ്റ്ററി ഫോറസ്റ്റ് മ്യൂസിയം ഇന്നു തുറക്കും |url=https://manoramanews.com |work=Manoramaonline |agency=[[Malayala Manorama]] |language=ml}}</ref> == ইতিহাস == ২০১৭ চনত চৰকাৰৰদ্বাৰা অনুমোদিত এই অৰণ্য সংগ্ৰহালয় প্ৰকল্পৰ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ কাম পৰিৱেশ-পৰ্যটন (Eco-tourism) আঁচনিৰ অধীনত ৯.৮৫ কোটি টকাৰ আবণ্টনেৰে ২০২১ চনত সম্পূৰ্ণ হয়।<ref name="Manoramaonline"/> মুঠ ব্যয়ৰ ভিতৰত ৫.৪৮ কোটি টকা ভৱন নিৰ্মাণত আৰু ৪.৩৭ কোটি টকা প্ৰদৰ্শনী সামগ্ৰী তথা ইয়াৰ সৈতে সংলগ্ন পোহৰ আৰু শব্দ ব্যৱস্থাত ব্যয় কৰা হৈছিল।<ref name="Manoramaonline"/> তাৰ পিছত কেৰালাৰ তদানীন্তন বনমন্ত্ৰী এ কে শচীন্দ্ৰ্নে ২০২৩ চনৰ ১৮ আগষ্টত সংগ্ৰহালয়টো আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰি সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে মুকলি কৰে।<ref name="Hindu">{{Cite news |last= |first= |date=2023-08-18 |title=Forest museum at Kulathupuzha inaugurated |url=https://thehindu.com |access-date=2025-07-23 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> == উদ্দেশ্য == এই প্ৰাকৃতিক ইতিহাস সংগ্ৰহালয়টোৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মানুহক প্ৰকৃতি, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে শিক্ষিত কৰা আৰু গৱেষণাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা।<ref name="news18" /> == অৱস্থিতি == কোল্লাম জিলাৰ কুলাথুপুড়া চহৰৰপৰা প্ৰায় ১০ কিঃমিঃ দূৰত তিৰুৱনন্তপুৰম-চেনকোট্টা আন্তঃৰাজ্যিক ঘাইপথৰ কাষত এই সংগ্ৰহালয়টো অৱস্থিত। পথ পৰিবহণৰ জৰিয়তে ই ওচৰৰ চহৰসমূহৰ সৈতে সুন্দৰভাৱে সংযোজিত।<ref name="hitvm">{{cite web |title=Kulathupuzha Forest Museum Thiruvananthapuram - Hi TVM Tourist Places |url=https://hitvm.in |website=hitvm.in}}</ref><ref name="Times">{{Cite web |title=സഞ്ചാരികൾക്കായി കുളത്തൂപ്പുഴ മ്യൂസിയം തുറന്നു; കാടിനെ കുറിച്ചറിയേണ്ടവർക്ക് സ്വാഗതം |url=https://samayam.com |access-date=2025-07-23 |website=Samayam Malayalam |publisher=[[The Times of India]] |language=ml}}</ref> আটাইতকয়ে ওচৰৰ প্ৰধান ৰেল ষ্টেচনটো হৈছে ২৭ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত পুণালুৰ ৰেল ষ্টেচন। আনহাতে নিকটৱৰ্তী বিমানবন্দৰটো হ’ল প্ৰায় ৭৫ কিঃমিঃ দূৰত অৱস্থিত তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ।<ref name="hitvm"/> == প্ৰৱেশ == সোমবাৰৰ বাহিৰে প্ৰতিদিনে-ৰাতিপুৱা ১০ বজাৰপৰা সন্ধিয়া 6 বজালৈকে এই সংগ্ৰহালয়টো খোলা থাকে। ইয়াত প্ৰৱেশৰ বাবে প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ বাবে ৩০ টকা আৰু ১২ বছৰৰ তলৰ শিশু তথা পৰিচয়-পত্ৰ থকা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে ১০ টকা প্ৰৱেশ মাচুল ধাৰ্য কৰা হৈছে।<ref name="hitvm"/> == ভৱিষ্যতৰ উন্নয়নমূলক লক্ষ্য == সংগ্ৰহালয় প্ৰকল্পৰ প্ৰথম পৰ্যায়টো সফল হোৱাৰ পিছত বন বিভাগে এতিয়া ইয়াৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ উন্নয়নমূলক কাম-কাজৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলাইছে। দ্বিতীয় পৰ্যায়ত সংগ্ৰহালয়ৰ কাষেৰে বৈ যোৱা কুলাথুপুড়া নদীৰ পাৰত স্নানাগাৰ বা গা-ধোৱা ঘাট, বহাৰ ব্যৱস্থা আৰু সুন্দৰ উদ্যান নিৰ্মাণ কৰা হ’ব।<ref name="Madhyamam" /> ==তথ্য সূত্ৰ == {{reflist}} [[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ সংগ্ৰহালয়]] a1huem0p4tjdcovm71fcdps5rfews1v 0 138397 623446 2026-08-05T10:46:31Z AjayDas 12623 [[কুলাথুপুড়া অৰণ্য সংগ্ৰহালয়]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623446 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[কুলাথুপুড়া অৰণ্য সংগ্ৰহালয়]] a64g2f1gjnn1rycmwuekfcsfxv9l38a 0 138398 623450 2026-08-05T10:59:00Z AjayDas 12623 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 623450 wikitext text/x-wiki {{Infobox zoo | name = কুম্ভীৰ পুনৰ্বাসন আৰু গৱেষণা কেন্দ্ৰ | native_name = முதലകൾ മറുവാഴ്വ് മറ്റും ആരാച്ചി മയ്യം | native_name_lang = ml | date_opened = {{Start date|1977}} | location = [[নেয়াৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]]ৰ অংশ | coordinates = {{Coord|8.5345|N|77.1497|E|type:landmark_region:IN-KL|display=title,inline}} | num_animals = ~৪৪টি কুম্ভীৰ | exhibits = কুম্ভীৰ, সাপ (অস্থায়ী) | owner = কেৰালা বন বিভাগ | mapframe-caption = নেয়াৰ বান্ধৰ ওচৰৰ অৱস্থিতি | qid = Q5187389 | mapframe-zoom = 15 }} '''কুম্ভীৰ পুনৰ্বাসন আৰু গৱেষণা কেন্দ্ৰ''' ({{lang-en|Crocodile Rehabilitation and Research Centre}}) ভাৰতৰ [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ এক আকৰ্ষণীয় পৰ্যটন থলী। এই কেন্দ্ৰটো তিৰুৱনন্তপুৰম জিলাৰ [[নেয়াৰ বান্ধ]]ৰ ওচৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ চাৰিওফালে [[নেয়াৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য]] আছে। ইয়াত কুম্ভীৰৰ প্ৰজনন আৰু লালন-পালন কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://hindu.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630175655/http://hindu.com |url-status=dead |archive-date=2008-06-30 |title=Destination development at Neyyar Dam Tourism Trail |date=2008-06-27 |work=[[The Hindu]] |access-date=2011-05-26}}</ref> == ইতিহাস == === কুম্ভীৰ পাম === ১৯৭৭ চনত এই স্থানত এখন কুম্ভীৰ পাম আৰম্ভ কৰা হৈছিল। প্ৰথম অৱস্থাত ইয়াত প্ৰায় ৪৪টা কুম্ভীৰ (mugger crocodile) আছিল। ইয়াত ডাঙৰ হোৱা কুম্ভীৰবোৰক বান্ধৰ ওচৰৰ নেয়াৰ নদী আৰু হ্ৰদত এৰি দিয়া হয়। সেইবাবে পামখনত কুম্ভীৰৰ সংখ্যা সলনি হৈ থাকে।<ref>{{cite web |url=http://hinduonnet.com |title=People trap crocodile at Neyyar - India - The Hindu |publisher=hinduonnet.com |access-date=2011-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051208060612/http://hinduonnet.com |archive-date=8 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ওচৰৰ গাঁৱত সোমাই পৰা সাপ আদি সৰীসৃপবোৰো ধৰি আনি ইয়াত কিছুসময় ৰখা হয়। পিছত সিহঁতক পুনৰ অভয়াৰণ্যত এৰি দিয়া হয়। শেহতীয়াকৈ ইয়াত এটা ভাৰতীয় অজগৰ সাপ ৰখা হৈছিল। === ষ্টিভ আৰউইন স্মৃতিসৌধ === ২০০৭ চনৰ মে’ মাহত এই কেন্দ্ৰটো স্থাপন কৰা হৈছিল। প্ৰথমতে ইয়াৰ নাম ‘ষ্টিভ আৰউইন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান’ ৰখা হৈছিল। প্ৰখ্যাত প্ৰকৃতিবিদ ষ্টিভ আৰউইনৰ সন্মানত এই নাম দিয়া হৈছিল। তেওঁক ‘দ্য ক্ৰ’ক’ডাইল হাণ্টাৰ’ বুলি জনা গৈছিল। ২০০৬ চনত এখন তথ্যচিত্ৰৰ কাম কৰি থকা অৱস্থাত এটা ষ্টিংগ্ৰে মাছৰ আক্ৰমণত তেওঁৰ মৃত্যু হয়।<ref>{{cite web|url=http://hindu.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109222330/http://hindu.com |url-status=dead |archive-date=2012-11-09 |title=Crocodile park sheds Steve Irwin's name |date=2009-06-06 |work=[[The Hindu]] |access-date=2011-05-26}}</ref> এইখন আছিল ষ্টিভ আৰউইনৰ সন্মানত নিৰ্মিত বিশ্বৰ প্ৰথমটো স্মাৰক। কেৰালা বন বিভাগে উদ্যানৰ গেটত আৰউইনৰ এখন ডাঙৰ ছবি লগাইছিল। অৱশ্যে পিছলৈ ইয়াক আঁতৰাই দিয়া হয়।<ref>{{cite web|url=http://hindu.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716051939/http://hindu.com |url-status=dead |archive-date=2007-07-16 |title=Kerala / Thiruvananthapuram News : Crocodile park catapults sanctuary to fame |date=2007-07-13 |work=[[The Hindu]] |access-date=2011-04-01}}</ref> কেৰালা চৰকাৰৰ তদানীন্তন বনমন্ত্ৰী বিনয় বিশ্বমে এই কেন্দ্ৰটো উদ্বোধন কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://indiatimes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612050124/http://indiatimes.com |url-status=dead |archive-date=2012-06-12 |title=Kerala croc park named after Steve Irwin |date=2007-05-16 |work=[[The Times of India]] |access-date=2011-05-26}}</ref> == বিতৰ্কসমূহ == ২০০৯ চনত আৰউইনৰ পৰিয়ালৰ তৰফৰপৰা উদ্যানখনলৈ এখন আইনী জাননী পঠোৱা হয়। তাত অনুমতি অবিহনে আৰউইনৰ নাম আৰু ছবি ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ মানা কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://indiatimes.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503102735/http://indiatimes.com |url-status=dead |archive-date=2012-05-03 |title=Kerala gets notice for naming park in Oz croc hunter's name - India|date=2009-02-28 |work=[[The Times of India]] |access-date=2011-04-06}}</ref> ইয়াৰ পিছতে উদ্যানখনৰপৰা ষ্টিভ আৰউইনৰ নাম আঁতৰাই দিয়া হয়। উদ্যানৰ গেটত থকা ছবিখনো বিলোপ কৰা হয়।<ref>{{cite web|url=http://dnaindia.com |title=Kerala govt removes Steve Irwin's name from croc park - India - DNA |publisher=Dnaindia.com |date=2009-06-05 |access-date=2011-04-01}}</ref> === কুম্ভীৰৰ আক্ৰমণ === ২০০১ চনত বান্ধৰ ওচৰত থকা জনজাতীয় লোকৰ ওপৰত কুম্ভীৰে আক্ৰমণ কৰাৰ খবৰ ওলাইছিল। কেএফআৰআই (KFRI) এ কৰা এক গৱেষণাত জনা যায় যে এয়া কিছুমান নিৰ্দিষ্ট কুম্ভীৰৰ অস্বাভাৱিক আচৰণ আছিল। এইবোৰ কোনো সাধাৰণ ঘটনা নাছিল।<ref>{{cite web|url=http://hindu.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304072731/http://hindu.com |url-status=dead |archive-date=2012-03-04 |title=Killer crocodile abnormal |date=2001-01-04 |work=[[The Hindu]] |access-date=2011-06-01}}</ref> ইয়াৰ কেইসপ্তাহমানৰ পিছত এজনী জনজাতীয় মহিলাক আক্ৰমণ কৰা এটা মতা কুম্ভীৰক বান্ধৰ ওচৰৰপৰা ধৰা হৈছিল। == তথ্য সূত্ৰ == {{Reflist}} 1zg7um1u13496rch669ile0ao89i85n 0 138399 623451 2026-08-05T10:59:49Z AjayDas 12623 [[কুম্ভীৰ পুনৰ্বাসন আৰু গৱেষণা কেন্দ্ৰ]]-লৈ পুনৰ্নিৰ্দেশ কৰা হ'ল 623451 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[কুম্ভীৰ পুনৰ্বাসন আৰু গৱেষণা কেন্দ্ৰ]] 84of8xsjqto9efzghtsiy3v3sz37tgm