অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া aswiki https://as.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%9F%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A4 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter মাধ্যম বিশেষ বাৰ্তা সদস্য সদস্য বাৰ্তা ৱিকিপিডিয়া ৱিকিপিডিয়া বাৰ্তা চিত্ৰ চিত্ৰ বাৰ্তা মিডিয়াৱিকি মিডিয়াৱিকি আলোচনা সাঁচ সাঁচ বাৰ্তা সহায় সহায় বাৰ্তা শ্ৰেণী শ্ৰেণী বাৰ্তা ৱিকিচ'ৰা ৱিকিচ'ৰা আলোচনা MOS MOS talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2970 634552 631643 2026-09-06T21:46:13Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634552 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |name = চৰাই |fossil_range = [[Late Jurassic]]&ndash;Recent, {{Fossil range|150|0}} |image = Bird Diversity 2011.png |image_caption = The diversity of modern birds. |image_alt = |taxon = Aves |authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758<ref>{{Cite web| url= http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=80129&tree=0.1| title=Systema Naturae 2000 / Classification, Class Aves | accessdate=11 June 2012 | last=Brands | first=Sheila | authorlink= | date=14 August 2008 | work=Project: The Taxonomicon }}</ref> |subdivision_ranks = [[Class (biology)|Subclasses]] |subdivision = *{{extinct}}[[Archaeornithes]] [[Paraphyly|*]] *{{extinct}}[[Enantiornithes]] *{{extinct}}[[Hesperornithes]] *{{extinct}}[[Ichthyornithes]] *[[Neornithes]] And see text }} '''চৰাই'''ৰ ({{lang-en|Bird}}) বৈজ্ঞানিক সংজ্ঞা হ’ল “কণী পৰা, ডেউকা থকা, উষ্ণৰক্তী, এবিধ দুঠেঙীয়া মেৰুদণ্ডী [[প্ৰাণী]]”। সকলো মিলাই বৰ্তমান প্ৰায় ১০,০০০টা প্ৰজাতি, [[পৃথিৱী]]ৰ সকলো জলবায়ুতে, মেৰু অঞ্চলৰ পৰা [[এণ্টাৰ্কটিকা]]লৈক, বসবাস কৰা দেখা যায়। চৰাই জাতিৰ আকাৰ ২ ইঞ্চিৰ “[[হামিং বাৰ্ড]]” ৰ পৰা প্ৰায় ৯ ফুটৰ [[ঊট পক্ষী]]লৈকে হ'ব পাৰে। আধুনিক চৰাই সমূহৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল, ডেউকা, ঠোঁট, টান-খোলাৰ কণী পৰা, চাৰি-কোঠালিৰ হৃদযন্ত্ৰ তথা উচ্চ পাচন-হাৰ (metabolic rate)। চৰাইৰ সকলো প্ৰজাতিৰে ডেউকা আছে। চৰাইৰ ডেউকা প্ৰকৃততে ইয়াৰ আগঠেঙৰ ৰূপান্তৰিত ৰূপ। উৰিব নোৱাৰা চৰাইৰ উদাহৰণ হ’ল, ৰেটিটছ ([[:en:Ratites|ratites]]), পেংগুইন ([[:en: Penguine |penguins]]) আৰু নানা দ্বীপবাসী চৰাই সমূহ। চৰাইৰ পাচন-যন্ত্ৰ তথা শ্বাসযন্ত্ৰও উৰিবৰ বাবে বিশষভাৱে ৰূপান্তৰিত হৈছে। চৰাইৰ বহুতো প্ৰাজাতিয়ে বহু দীঘলীয়া দুৰত্ব অতিক্ৰম কৰি পৰিভ্ৰমণ কৰে। চৰাই সামাজিক জীৱ। নানা ধৰণৰ সংকেত তথা মাতেৰে পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ লগত যোগাযোগ স্থাপন কৰিব পাৰে। == ক্ৰমবিৱৰ্তন == জীৱাশ্ম আৰু জৈৱ প্ৰমাণ সমূহৰ আধাৰত বিজ্ঞানীসকলে প্ৰাচীন [[জুৰাচিক যুগ]]ৰ থেৰ’পড ([[:en: Theropod| Theropod]]) ডাইন’ছৰৰ পৰাই ক্ৰমান্বয়ে ৱিৱৰ্তন ঘটি চৰাইৰ উৎপত্তি হৈছে বুলি গণ্য কৰে। চৰাইৰ উৎপত্তি আজিৰ পৰা ১৫০-২০০ মিলিয়ন বছৰ আগতে হৈছে বুলি ঠাৱৰ কৰা হৈছে। ফ্ৰান্সিছ উইলোগবী ([[:en:Francis Willughby| Francis Willughby]]) আৰু জন ৰে ([[:en:John Ray| John Ray]]) নামৰ বিজ্ঞানী দুগৰাকীয়ে পোনপ্ৰথমে ১৬৭৬ চনত “অৰ্নিথ’লজী’’(Ornithologiae) ত চৰাইৰ বৈজ্ঞানিক শ্ৰেণীবিভাজন আগবঢ়াইছিল<ref>{{Cite book|last=del Hoyo |first=Josep |coauthors=Andy Elliott and Jordi Sargatal |title=[[Handbook of Birds of the World]], Volume 1: Ostrich to Ducks |year=1992 |publisher=[[Lynx Edicions]] |location=Barcelona |isbn=84-87334-10-5}}</ref> কেৰ’লাছ লিনিয়াছ ([[:en:Carolus Linnaeus| Carolus Linnaeus]]) এ ১৭৫৮ চনত এই শ্ৰেণীবিভাজন সংশোধিত ৰূপত প্ৰকাশ কৰে। আধনিক চৰাইসমূহ মূলত নিঅৰনিথিছ ([[:en:Neornithes| Neornithes]]) বিভাগটোৰ আন্তৰ্ভুক্ত, ইয়াৰে দুটা বিভাজন আছে। পেলিঅগনেথি ([[:en:Palaeognathae| Palaeognathae]]), য’ত উৰিব নোৱাৰা চৰাইৰ প্ৰজাতি সমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে , যেনে- ৰেটিটছ আৰু নিঅ'গনেথি ([[:en:Neognathae| Neognathae]]), য’ত অন্য সকলো চৰাইক সামৰা হৈছে। == শ্ৰেণীবিভাজন == পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইতে পক্ষী বা চৰাই দেখিবলৈ পোৱা যায়। প্ৰাচীন যুগৰ প্ৰাণীবোৰৰ তুলনাত্মক শাৰীৰবিজ্ঞান আৰু জীৱাশ্মবোৰ অধ্যয়ন কৰি প্ৰাণীবিদসকলে পক্ষীবোৰ সৰীসৃপৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে বুলি একমত হৈছে। চৰাই আৰু সৰীসৃপবোৰে বহুক্ষেত্ৰতে সাদৃশ্য দেখুৱাই বাবে হাক্স্‌লেই ইহঁতক কশেৰুকী প্ৰাণীৰ অন্তৰ্গত চৌৰ’পছিডা (sauropsida) নামৰ অতিগোত্ৰত (Superclass) অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। তদুপৰি হাক্সলেই পক্ষীবোৰক মহামান্বিত সৰীসৃপ বুলি অভিহিত কৰিছিল। চৰাইবোৰ হ’ল দ্বিপদী তথা পাখিযুক্ত প্ৰাণী। ইহঁতবোৰ মেছ’য’ইক যুগৰ অৰনিথিছিয়া বৰ্গৰ সৰীসৃপৰ পৰা উৎপত্তি হৈ বৰ্তমান যুগৰ পক্ষীবোৰলৈ ক্ৰ’ম’বিকশিত হৈছে। ক্ৰম’বিকাশৰ ধাৰাত চৰাইবোৰ সৰীসৃপতকৈ উচ্চখাপৰ আৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণীতকৈ নিম্নখাপৰ। দেখা গৈছে যে আধুনিক যুগৰ চৰাইবোৰ প্ৰকৃততে ক্ৰিটেছিয়াছ যুগৰ প্ৰাৰম্ভিক সময়তহে আৱিৰ্ভাব হৈছিল। সৰীসৃপৰ ক্ৰ’মবিকাশ হওঁতে বহু সময়ৰ প্ৰয়োজন হৈছিল; যিহেতু এই পৰিৱৰ্তনে দেহৰ আৰু দেহক্ৰিয়াৰ প্ৰায় সকলোখিনি স্পৰ্শ কৰিছে। এই ক্ৰম’বিকাশৰ ধাৰাত শীতলৰক্তী সৰীসৃপৰ উষ্ণৰক্তী চৰাইলৈ পৰিৱৰ্তন, লাওঁখোলাৰ হাড়সমূহৰ সংযোজন, পুচ্ছাংশৰ দেহাংশলৈ পৰিৱৰ্তন, বাতিল হাড়ৰ (Pneumatic bone) উৎপত্তি, কশেৰুকাৰ সংযোজনৰ ফলত ছিনছেক্ৰাম নামৰ হাড়ৰ সৃষ্টি আদিয়েই প্ৰধান পৰিৱৰ্তন। উষ্ণৰক্তী, দ্বিপদী, অগ্ৰপদখন উৰণ কাৰ্যত সহায় কৰিবলৈ ডেউকালৈ ৰূপান্তৰণ, গ্ৰন্থিবিহীন ছাল আৰু পাখিৰে আবৃত শৰীৰযুক্ত প্ৰাণীবোৰকে চৰাই বোলা হয়। IUCN ৰ তথ্য মতে বৰ্তমান পৃথিৱীত 10,400 তকৈও অধিক প্ৰজাতিৰ চৰাই আছে। উপশ্ৰেণী (Subclass) নিঅৰনিথিছৰ বিভিন্ন ভাগ সমূহ তলত দিয়াৰ দৰে--. উপশ্ৰেণী নিঅৰনিথিৰ দুটা মূল উচ্চবৰ্গ (Superorder)– উচ্চবৰ্গ পেলিঅগনেথি : এই উচ্চবৰ্গৰ অধীনত দুটা বৰ্গ আছে য’ত মুঠতে ৪৯ বিধ প্ৰজাতি অন্তৰ্ভুক্ত। বৰ্গ দুটা হ'ল - *ষ্ট্ৰুথিফৰমিছ (Struthioniformes)—উদাহৰণ, [[অষ্ট্ৰিছ]] , [[ইমু]] , [[কিৱি]] *টিনামিফৰমিছ (Tinamiformes)—টিনামাছ উচ্চবৰ্গ নিঅগনেথি: এই উচ্চবৰ্গত ২৭টা বৰ্গ আৰু সৰ্বমুঠ দহহাজাৰ প্ৰজাতি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই বৰ্গসমূহ হ’ল- * এনছেৰিফৰমিছ (Anseriformes)—waterfowl * গেলিফৰমিছ (Galliformes)—fowl * কেৰেদ্ৰিফৰমিছ (Charadriiformes)—gulls, button-quails, plover * গেভিফৰমিছ (Gaviiformes)—loons * প'ডিচিপেডিফৰমিছ (Podicipediformes)—grebes * প্ৰচেলেৰিফৰমিছ (Procellariiformes)—albatross,petrels * স্ফেনিশ্চিফৰমিছ (Sphenisciformes)—পেংগুইন * পেলিকানিফৰমিছ (Pelecaniformes)—পেলিকান * ফেইটন্তিফৰমিছ (Phaethontiformes)—tropicbirds * চিক'নিফৰমিছ (Ciconiiformes)—stork * কেথেৰ্টিফৰমিছ (Cathartiformes)—নতুন বিশ্বৰ শগুণ * ফণিক'প্টেৰিফৰমিছ(Phoenicopteriformes)—ফ্লেমিংগ' * ফেলকনিফৰমিছ (Falconiformes)—ঈগল, ফেলকন * গ্ৰুচিফৰমিছ (Gruiformes)—Crane * টেৰ'ক্লিদিফৰমিছ (Pteroclidiformes)—sandgrouse * কলোম্বিফৰমিছ (Columbiformes)—কপৌ, পাৰ * শ্চিটাচিফৰমিছ (Psittaciformes)—ভাটৌ * কুকুলিফৰমিছ (Cuculiformes)—কুলি চৰাই * অপিস্থকমিফৰমিছ (Opisthocomiformes)—হোৱাটজিন (hoatzin) * স্ত্ৰিগিফৰমিছ (Strigiformes)—ফেঁচা * কেপ্ৰিমুলগিফৰমিছ (Caprimulgiformes)—nightjar * এপ'ডিফৰমিছ (Apodiformes)—ছুইফ্ট আৰু হামিংবাৰ্ড * ক"ৰাচিফৰমিছ (Coraciiformes)—মাছোৰোকা * পিচিফৰমিছ (Piciformes)-কাঠোৰোকা * ত্ৰগ'নিফৰমিছ (Trogoniformes)—trogons * ক'লিফৰমিছ (Coliiformes)—mousebirds * পেচ্চেৰিফৰমিছ (Passeriformes)—passerines == বিতৰণ == চৰাই বিশ্বৰ আটাইকেইখন মহাদেশতে পোৱা যায় যদিও আটাইতকৈ বেছি বৈচিত্ৰতা দেখা যায় বিষুৱীয় (tropical ) অঞ্চল সমূহত।<ref>{{Cite book|last=Brooke |first=Michael |year=2004 |title=Albatrosses And Petrels Across The World |location=Oxford |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-850125-0|pages=}}</ref> [[চিত্ৰ:House sparrow04.jpg|thumb|left|মানুহৰ কাৰ্য-কলাপৰ ফলস্বৰূপে ঘৰচিৰিকাৰ বিতৰণ শেহতীয়াকৈ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে<ref>{{Cite book|last=Newton |first=Ian|year=2003 |title=The Speciation and Biogeography of Birds |url=https://archive.org/details/speciationbiogeo0000newt |location=Amsterdam |publisher=Academic Press |isbn=0-12-517375-X|page=[https://archive.org/details/speciationbiogeo0000newt/page/463 463]}}</ref>]] পূৰ্বতে ধাৰণা কৰা হৈছিল যে বিষুৱীয় অঞ্চলত এই বৈচিত্ৰতাৰ কাৰণ হ'ল তুলনামূলক ভাৱে বেছি [[:en:Speciation|speciation]] হাৰ: অৱশ্যে শেহতীয়া তথ্যই দেখুৱাইছে যে বিষুৱীয় অঞ্চলৰ উচ্চ অক্ষাংশৰ লগে লগে নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টিও বৃদ্ধি পায় আৰু সেয়ে বিলুপ্তিকৰণ ([[:en: Extinction| extinction]]) ৰ হাৰেও বৈচিত্ৰতাৰ ওপৰত ঋণাত্মক প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰে।<ref>{{Cite journal|last=Weir |first=Jason T. |month=March |year=2007 |title=The Latitudinal Gradient in Recent Speciation and Extinction Rates of Birds and Mammals |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-03-16_315_5818/page/1574 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=315 |issue=5818 |pages=1574–76 |doi=10.1126/science.1135590 |pmid=17363673 |issn=0036-8075 |last2=Schluter |first2=D}}</ref> এক বুজনসংখ্যক চৰায়ে সাগৰতো বসবাসৰ বাবে নিজকে অভিযোজিত কৰি ল'ব পাৰিছে। আনকি কিছুমান সাগৰীয় চৰাইৰ প্ৰজাতি কেৱল প্ৰজননৰ বাবেহে পাৰলৈ আহে বুলি জনা যায়।<ref name = "Burger">{{Cite book|last=Schreiber |first=Elizabeth Anne |coauthors=Joanna Burger |year=2001 |title=Biology of Marine Birds |url=https://archive.org/details/biologyofmarineb0000unse |location=Boca Raton |publisher=CRC Press |isbn=0-8493-9882-7|pages=}}</ref> মানুহে সংস্থাপন (introduce) কৰা অনেক ঠাইতো নতুন প্ৰজাতি সমূহে প্ৰজনন কৰি আবাদী গঠন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। ইয়াৰে কিছুমান উদ্দেশ্যপূৰ্ণভাৱে কৰা হৈছে, যেনে - [[:en: Ring-necked Pheasant| Ring-necked Pheasant]]', নামৰ চৰাইৰ প্ৰজাতিটৌ সমগ্ৰ বিশ্বৰ বিভিন্ন ঠাইত [[:en:Game Bird| game bird]] হিচাপে সংস্থাপন কৰা হৈছে। .<ref>{{Cite book|last=Hill |first=David |coauthors=Peter Robertson |year=1988 |title=The Pheasant: Ecology, Management, and Conservation |location=Oxford |publisher=BSP Professional |isbn=0-632-02011-3|pages=}}</ref> অন্যান্য কিছুমান সংস্থাপন আকস্মিক ঘটনাক্ৰমেও (accidental)হয়, যেনে গড়ালৰ পৰা মুক্ত হৈ উত্তৰ আমেৰিকাৰ কেইবাখনো চহৰত সংস্থাপিত হোৱা বন্য [[:en: Monk Parakeet|Monk Parakeet]],<ref>{{Cite web|last=Spreyer |first=Mark F.|coauthors=Enrique H. Bucher|year=1998|title=Monk Parakeet (Myiopsitta monachus)|work=The Birds of North America|publisher=Cornell Lab of Ornithology|url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/322 |doi=10.2173/bna.322}}</ref>কেইবাখনো ঠাইলৈ বিস্তাৰিত হোৱা [[:en: cattle Egret|Cattle Egret]],<ref>{{Cite journal|last=Arendt |first=Wayne J. |date=1 January 1988|title=Range Expansion of the Cattle Egret, (''Bubulcus ibis'') in the Greater Caribbean Basin |journal=Colonial Waterbirds |volume=11 |issue=2 |pages=252–62 |doi=10.2307/1521007 |issn=07386028 |jstor=1521007}}</ref> [[:en: Yellow-headed Caracara| Yellow-headed Caracara]],<ref>{{Cite book|last=Bierregaard |first=R.O. |year=1994 |chapter=Yellow-headed Caracara |editor=Josep del Hoyo, Andrew Elliott and Jordi Sargatal (eds.) |title=[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 2; New World Vultures to Guineafowl |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-87334-15-6|pages=}}</ref> আৰু [[Galah]] ইত্যাদি<ref>{{Cite book|last=Juniper |first=Tony |coauthors=Mike Parr |year=1998 |title=Parrots: A Guide to the Parrots of the World |location=London |publisher=[[Helm Identification Guides|Christopher Helm]] |isbn=0-7136-6933-0|pages=}}</ref>চৰাইৰ প্ৰজাতিয়ে মূল বিস্তৃতিতকৈ বহু বেছি প্ৰসাৰতা লাভ কৰিছে। ==সাধাৰণ লক্ষণ == #পক্ষীবোৰ দ্বিপদী, ঠোঁটযুক্ত আৰু উষ্ণৰক্তী প্ৰাণী। #ইহঁতৰ শৰীৰটো পাখিৰে আবৃত। #দেহটো মহুৰা আকৃতিৰ আৰু ইয়াক মূৰ, ডিঙি, দেহাংশ আৰু নেজ অংশত ভগাব পাৰি। #অগ্ৰপদ দুখন ডেউকালৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে। প্ৰত্যেক ডেউকাতে তিনিটাকৈ নখবিহীন আঙুলি থাকে আৰু উৰিবৰ বাবে কিছুমান বিশেষ পাখি থাকে। #পশ্চাৎপদ বা ঠেং দুখন খোজ কাঢ়িবলৈ, গছৰ ডালত খামুচি ধৰিবলৈ আৰু কোনো বস্তু ধৰিবলৈ আৰু সাঁতুৰিবলৈও ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ঠেং দুখনত চাৰিটাকৈ নখযুক্ত আঙুলি থাকে। #ইহঁতৰ ঠোঁট আৰু নখৰ ওপৰত এখন কঠিন আৱৰণ থাকে তথা ঠেঙৰ এটা অংশত বাকলি থাকে। #ইহঁতৰ দাঁত নেথাকে। #পক্ষীৰ ছালত ঘৰ্ম গ্ৰন্থি নেথাকে কিন্তু নেজৰ ওপৰফালে তৈল গ্ৰন্থি বা প্ৰিন গ্ৰন্থি নামৰ এটা বিশেষ ধৰণৰ গ্ৰন্থি থাকে। #চৰাইৰ বহিঃকংকালবোৰ অধিচৰ্মীয়। এইবোৰ হ’ল – পাখি. ঠেঙত থকা বাকলি, আঙুলিত থকা নখ আৰু ঠৌঁটৰ আৱৰণ। #উৰণক্ৰিয়াৰ সহায়ক হ’বলৈ ইহঁতৰ বক্ষপেশীবোৰ শক্তিশালী আৰু পূৰ্ণবিকশিত। #অন্তঃকংকালতন্ত্ৰৰ হাড়বোৰ পাতল আৰু ভিতৰফালে স্পঞ্জৰ নিচিনা যদিও যথেষ্ট দৃঢ় আৰু টান। #ইহঁতৰ ৰাজহাড়ডাল চুটি। কশেৰুকাবোৰ বিষমগৰ্তী (Heterocoelous) আৰু এইবোৰত অধিপ্ৰবৰ্ধ (Epiphysis) নেথাকে। #গ্ৰীৱা কশেৰুকাবোৰত গ্ৰীৱা কামিহাড় থাকে। #কেইডালমান বক্ষ কামিহাড় সম্পূৰ্ণৰূপে জোৰা লগা। #পিছৰ ফালৰ কেইডালমান বক্ষ কশেৰুকা, কঁকাল অঞ্চলৰ কশেৰুকা আৰু সম্মুখৰ ফালৰ কেইটামান পুচ্ছ কশেৰুকা লগ লাগি ছিনছেক্ৰাম (Synsacrum) নামৰ হাড় এটুকুৰাৰ সৃষ্টি হৈছে। #নেজৰ শেষৰ পিনৰ তিনি চাৰিটা কশেৰুকা লগ লাগি নাঙলৰ ফালৰ (Plough share) নিচিনা পাইগ’ষ্টাইল (Pygostyle) নামৰ হাড় এটুকুৰাৰ সৃষ্টি হৈছে। #কামিহাড়বোৰৰ ৰাজহাড়ৰ লগত লগ লাগিবলৈ দুটাকৈ সন্ধিমুখিকা মূৰ থাকে আৰু এছটাকৈ অংকুশী প্ৰৱৰ্ধ (Uncinate process) থাকে। #ইহঁতৰ উৰোস্থিডাল (Sternum) যথেষ্ট বহল। উৰোস্থিৰ অংকীয় প্ৰদেশত থকা দীঘল তৰীদলত (Keel) উৰণ পেশী সংযুক্ত হৈ থাকে। #ইহঁতৰ বক্ষ চক্ৰ (Pectoral girdle) শক্তিশালী আৰু ইয়াৰ কোৰাকইড (Coracoid) হাড়ডাল তৰোৱাল সদৃশ। বক্ষ চক্ৰৰ দুয়োফালৰ অংশ দৃঢ় ভাৱে লগ লাগি থাকে আৰু উৰণৰ সময়ত ই ডেউকাদুখনৰ ধৰণী (Fulcrum) হিচাপে কাম কৰে। #ইহঁতৰ জক্ৰক বা ক্লেভিকল্‌ (Clavicle) আৰু আন্তঃজক্ৰক বা ইণ্টাৰ ক্লেভিকল (Interclavicle) নামৰ হাড় দুডাল সংযুক্ত হৈ V আকৃতিৰ ফাৰকুলা (Fercula) নামৰ হাড়ডাল সৃষ্টি কৰিছে। #ইহঁতৰ দূৰৱৰ্তী মনিবন্ধিকা বা কাৰ্পেল (Carpal) আৰু কৰভাস্থি বা মেটাকাৰ্পেল (Metacarpal) লগ লগ লাগি কাৰ্পোমেটাকাৰ্পেল (Carpometacarpal) নামৰ বিশেষ ধৰণৰ হাড়ৰ সৃষ্টি কৰিছে। #নিকটৱৰ্তী টাৰ্ছেল (Tarsels) হাড়বোৰ টিবিয়াৰ (Tibia) লগত সংযুক্ত হৈ টিবিঅ’টাৰ্ছাছ (Tbio tarsus) হাড়ৰ সৃষ্টি হৈছে। #দূৰৱৰ্তী টাৰ্ছেলে দ্বিতীয়, তৃতীয় আৰু চতুৰ্থ মেটাটাৰ্ছেলৰ (Metatarsals) লগত লগ লাগি টাৰ্ছো মেটা টাৰ্ছেছ (Tarso metatarses) হাড়ৰ সৃষ্টি কৰিছে। #এটা অক্সিপিটেল কণ্ডাইলেৰে সৈতে পক্ষীৰ লাওঁখোলাটো এককণ্ডী (Monocodylic)। লাওঁখোলাৰ লগত সংযুক্ত হাড়বোৰৰ অকল অধোহনু (Mandible), কোৱাৰ্ডেট (Quadrate), কলুমেলা (Columella) আৰু হায়ইড অস্থিহে লৰা চৰা কৰিব পাৰে। #হাওঁফাওঁৰ দ্বাৰা শ্বসন কাৰ্য সম্পাদন কৰে। চৰাইৰ হাওঁফাওঁটো সোপোকা (Spongy) আৰু প্ৰসাৰণ – ক্ষমতাহীন। হাওফাওঁটো কামিহাড়বোৰৰ ফাকে ফাকে সোমাই থাকে। হাওঁফাওৰ পৰা কিছুমান বায়ুথলী Air sacs) ওলাই বায়ুগুহিকাৰ মাজত সোমাই থাকে। #শ্বাসনলী (Trachea) আৰু শ্বসনী (Brochus) দুটাৰ সংগম স্থলিত থকা ছাইৰিন্সৰ (Syrinx) পৰা চৰাইৰ মাত সৃষ্টি হয়। চৰাইৰ স্বৰযন্ত্ৰ (Larynx) বা স্বৰতন্তু (Vocal cord) নেথাকে। #পক্ষীৰ পাচন তন্ত্ৰৰ গ্ৰাসনলীৰ কিছু অংশ ডাঙৰ হৈ টোটোলা বা ক্ৰপৰ (Crop) সৃষ্টি হৈছে। পাকস্থলীটো এটা গ্ৰন্থিময় প্ৰভেনট্ৰিকুলাছ (Proventriculus) আৰু শক্তিশালী পেষণীত বিভবিভক্ত। #ক্ল’আকা বা অৱস্কৰ গুহা আছে আৰু ই তিনিটা কোঠাত বিভক্ত। #হৃদযন্ত্ৰটো চাৰিটা কোঠাত বিভক্ত। ইহঁতৰ অকল সোঁ ধমনীয় ধনুহে (Aortic arch) থাকে। বাওঁ ধমনীয় ধনু নেথাকে। #ইহঁতৰ লোহিত ৰক্তকণিকাবোৰ ডিম্বাকৃতিৰ, উভয়োত্তল আৰু কোষকেন্দ্ৰযুক্ত। #ইহঁতৰ বৃক্ক নিৰ্বাহিকা তন্ত্ৰ অৱশেষী। বৃক্কটো তিনিটা অংশত বিভক্ত আৰু মেটানেফ্ৰিক প্ৰকৃতিৰ। #চৰাইৰ প্ৰমস্তিষ্ক গোলাৰ্ধ আৰু অনুমস্তিষ্ক যথেষ্ট ডাঙৰ। নেত্ৰপালি (Optic lobe) দুটা মস্তিষ্ক উভয় পাৰ্শ্বীয় দিশত অৱস্থিত। #ইহঁতৰ 12যোৰ কপালীয় স্নায়ু থাকে। #চৰায়ে ৰেচন কাৰ্যৰ দ্বাৰা ইউৰিক এচিড বৰ্জন কৰে আৰু সেয়েহে ইহঁতক ইউৰিক’টেলিক প্ৰাণী বুলি কোৱা হয়। #কৰ্ণত অকল কলুমেলা অৰিছ (Columella auris) নামৰ এটুকুৰা হাড় থাকে। #চৰাইবিলাকৰ মাত্ৰ বাওঁ ডিম্বাশয় আৰু ডিম্বনলী থাকে। #ইহঁতৰ নিষেচন অভ্যন্তৰীণ। নিষেচিত কণীবোৰক উমনি দিলেহে পোৱালি জগে। #বিদলন (Cleavage) অংশভাজী বা মেৰ’ব্লাষ্টিক (Meroblastic)। #জনকীয় যতন (Parental care) দেখুৱায়। ইহঁতে কণি আৰু পোৱালিক সুৰক্ষা দিয়ে। #পক্ষীবিলাক দ্বিলিংগী আৰু বেছি ভাগৰে লৈংগিক দ্বিৰূপতা (Sexual dimorphism) সুস্পষ্ট। ===ক্ৰম'জ'ম=== চৰাই দুই লিংগৰ হয়ঃ পুৰুষ আৰু স্ত্ৰী। চৰাইৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ হয় [[ZW লিংগ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি|Z আৰু W ক্ৰম'জম]]ৰ আধাৰত, আনহাতে স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত লিংগ নিৰ্ধাৰণ হয় [[XY লিংগ নিৰ্ধাৰণ|XY ক্ৰম'জ'ম]]ৰ দ্বাৰা। পুৰুষ চৰাইৰ দুডালকৈ Z [[ক্ৰম'জ'ম]] থাকে (ZZ), আনহাতে স্ত্ৰী চৰাইৰ এডাল W ক্ৰম'জ'ম আৰু এডাল Z ক্ৰম'জ'ম থাকে (WZ)।<ref name = "Gill"/> প্ৰায় সকলো চৰাইৰ ক্ষেত্ৰতে, চৰাইটোৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ হয় নিষেচনৰ (ferilization) সময়ত। শেহতীয়াকৈ প্ৰকাশিত এক গৱেষণাৰ মতে [[অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ব্ৰাছ টাৰ্কী]] (Australian Brush Turkey) চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত লিংগ নিৰ্ধাৰণ উমনি দিয়া সময়ৰ তাপমাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এইবিধ চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত অধিক উষ্ণতাত স্ত্ৰী-পুৰুষ লিংগীয় অনুপাত বাঢ়ি যোৱা পৰিলক্ষিত হয়।<ref>{{Cite journal|last=Göth|first=Anne|title=Incubation temperatures and sex ratios in Australian brush-turkey (''Alectura lathami'') mounds|journal=Austral Ecology|year=2007|volume=32|issue=4|pages=278–85|doi=10.1111/j.1442-9993.2007.01709.x | issn=1442-9985}}</ref> ===ডেউকা=== ডেউকা চৰাইৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য। ই চৰাইক উৰাত সহায় কৰে। তদুপৰি ডেউকাই চৰাইক প্ৰজনন কালত প্ৰদৰ্শন (display),পৰিৱেশত মিলি পৰাত (camouflage) আৰু যোগাযোগ (signaling) ত সহায় কৰে। <ref name="Gill"/> বেলেগ বেলেগ কাৰ্য্ডেয সমাধা কৰাৰ উদেশ্যে ডেউকাও ভিন্ন প্ৰকাৰৰ হোৱা দেখা যায়। ডেউকা প্ৰকৃততে ছালৰে এটা বৃদ্ধি (epidermal growth) আৰু সেয়ে ই ছালৰ লগত লাগি থাকে। পাখিসমূহৰ বাহ্যিক গঠন আৰু বিন্যাস (arrangement) ক [[plumage]] বুলি কোৱা হয়। ই প্ৰজাতি আৰু লিংগ ভেদে বেলেগ বেলেগ হয়। <ref>{{Cite journal|last=Belthoff |first=James R. |date=1 August 1994|title=Plumage Variation, Plasma Steroids and Social Dominance in Male House Finches |url=https://archive.org/details/sim_condor_1994-08_96_3/page/614 |journal=The Condor |volume=96 |issue=3 |pages=614–25 |doi=10.2307/1369464 |issn=00105422 |author2=Dufty, |author3=Gauthreaux,}}</ref><ref>{{Cite web |last=Guthrie |first=R. Dale |title=How We Use and Show Our Social Organs |work=Body Hot Spots: The Anatomy of Human Social Organs and Behavior |url=http://employees.csbsju.edu/lmealey/hotspots/chapter03.htm |accessdate=19 October 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621225459/http://employees.csbsju.edu/lmealey/hotspots/chapter03.htm |archivedate=21 June 2007 |deadurl=yes }}</ref> ==প্লুমেজ (Plumage)== চৰাইৰ প্লুমেজ অৰ্থাৎ পাখিৰ ৰং, বিন্যাস (arrangement) আৰু সজ্জা (pattern) নিয়মীয়াকৈ সলনি (moult) কৰে। প্ৰজননৰ পিছত চৰাইৰ প্লুমেজ সলনি হ'লে ইয়াক 'non-breeding" plumage বুলি কোৱা হয়।<ref>{{Cite journal |last=Humphrey |first=Philip S. |date=1 June 1959 |title=An approach to the study of molts and plumages |journal=The Auk |volume=76 |pages=1–31 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v076n01/p0001-p0031.pdf |format=PDF |issue=1 |jstor=4081839 |last2=Parkes |first2=K. C. |access-date=17 January 2013 |archivedate=25 March 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325235722/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v076n01/p0001-p0031.pdf |deadurl=yes }}</ref> সাধাৰণতে প্ৰয়ভাগ চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত 'Moulting' বছৰেকত এবাৰ হয়। অৱশ্যে কিছুমান প্ৰজাতিৰ ক্ষেত্ৰত ই বছৰত দুবাৰ আৰু ডাঙৰ আকাৰৰ মাংসভোজী চৰাই (birds of prey)ৰ ক্ষেত্ৰত ই কেইবাবছৰৰ মূৰত এবাৰকৈ হয়। 'Moulting' ৰ প্ৰক্ৰিয়া প্ৰজাতি ভেদে ভিন্ন হয়। পেচ্ছেৰাইন (passerine) অৰ্থাৎ পেচ্ছেৰিফৰমিছ (Passeriformes) বৰ্গৰ অন্তৰ্গত চৰাই সমূহৰ ডেউকাৰ পাখি সমূহ (flight feather) ভিতৰৰ পৰা এডাল এডালকৈ সৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। <ref name="pettingill">{{Cite book|author=Pettingill Jr. OS|year=1970|title=Ornithology in Laboratory and Field|isbn=808716093|publisher=Burgess Publishing Co}}</ref> হাঁহজাতীয় অন্য কিছুমান চৰায়ে আকৌ একেবাৰতে ডেউকাৰ গোটেইবোৰ পাখি সৰায় আৰু কিছুসময়ৰ বাবে উৰিব নোৱাৰা হৈ পৰে। <ref name="debeeretal">de Beer SJ, Lockwood GM, Raijmakers JHFS, Raijmakers JMH, Scott WA, Oschadleus HD, Underhill LG (2001). [http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/ringmanual.htm Web.uct.ac.za] SAFRING Bird Ringing Manual.</ref> বাহ সজাৰ আগে আগে প্ৰায়ভাগ মাইকী চৰায়ে পেটৰ পাখিবোৰ সৰাই বুকুত এটা অঞ্চল পাখিবিহীন কৰি তোলে, এই অংশটোক '[[brood patch]]' বুলি কোৱা হয়। সেই অংশত তেজ চলাচলৰ বাবে ষথেষ্ট ধমনী থাকে আৰু ই চৰাইজনীক উমনি দিয়াত সহায় কৰে। <ref>{{Cite journal|last=Turner |first=J. Scott |year=1997 |title=On the thermal capacity of a bird's egg warmed by a brood patch |journal=Physiological Zoology |volume=70 |issue=4 |pages=470–80 |doi=10.1086/515854 |pmid=9237308 |month= July|issn=0031-935X}}</ref> [[File:Red Lory (Eos bornea)-6.jpg|alt=Red parrot with yellow bill and wing feathers in bill|upright|right|thumb|[[Red Lory]] দেহ চাফা (preening) কৰি থকা অৱস্থাত]] চৰাইৰ পাখিসমূহক যত্নৰ প্ৰয়োজন। সেয়ে চৰায়ে নিয়মীয়াকৈ দিনৰ প্ৰায় ৯% সময় পাখি সমূহ চাফা কৰাত ব্যয় কৰে। <ref>{{Cite journal|last=Walther |first=Bruno A. |year=2005 |title=Elaborate ornaments are costly to maintain: evidence for high maintenance handicaps |journal=Behavioural Ecology |volume=16 |issue=1 |pages=89–95 |doi=10.1093/beheco/arh135}}</ref> ইহঁতে ঠোঁটৰ সহায়ত পাখিত লাগি থকা ধূলি বা বস্তু আঁতৰায়। তদুপৰি 'uropygial gland' এ নিঃসৰণ কৰা আঠাজাতীয় ৰস (waxy secretion)ৰ ব্যৱহাৰ কৰি পাখিৰ নমনীয়তা (fexibility) অটুট ৰাখে আৰু অন্যান্য ক্ষতিকৰ অনুজীৱসমূহৰ পৰা প্ৰতিৰক্ষা দিয়ে। <ref>{{Cite journal|last=Shawkey |first=Matthew D. |year=2003 |title=Chemical warfare? Effects of uropygial oil on feather-degrading bacteria |journal=[[Journal of Avian Biology]] |volume=34 |issue=4 |pages=345–49 |doi=10.1111/j.0908-8857.2003.03193.x |last2=Pillai |first2=Shreekumar R. |last3=Hill |first3=Geoffrey E.}}</ref> ===উৰণ ক্ষমতা=== অন্যান্য মেৰুদণ্ডী প্ৰাণী সমূহৰ পৰা ব্যতিক্ৰমী বৈশিষ্ট্য হ'ল প্ৰায়ভাগ চৰায়ৈ উৰিব পাৰে। উৰণ ক্ষমতা প্ৰজনন, খাদ্য আহৰণ (feeding) আৰু ভক্ষক (predator)ৰ পৰা ৰক্ষা পোৱাৰ বাবে ব্যৱহৃত হয়। <ref name = "Gill"/> ডেউকাৰ আকাৰ আৰু আকৃতিয়ে চৰাইৰ উৰাৰ ধৰণ নিৰ্ণয় কৰে। ==আচৰণ== প্ৰায়ভাগ চৰায়ে দিবাচৰ ([[diurnal animal|diurnal]]), কিন্তু ইয়াৰ ব্যতিক্ৰমো নোহোৱা নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে ফেঁচা ( [[owl]]) নাইটঝাৰ ([[nightjar]]) আদি নিশাচৰ আৰু সাগৰীয় চৰাই যেনে ৱেডাৰ ([[wader]]) জাতীয় চৰায়ে দিন-ৰাতিৰ বিচাৰ নকৰাকৈ জোৱাৰ (tide)ৰ সময়ৰ লগত মিলাই খাদ্য খায়। <ref>{{Cite journal |last=Robert |first=Michel |month=January |year=1989 |title=Conditions and significance of night feeding in shorebirds and other water birds in a tropical lagoon |journal=The Auk |volume=106 |issue=1 |pages=94–101 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v106n01/p0094-p0101.pdf |format=PDF |access-date=2013-01-17 |archivedate=2010-06-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100610032819/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v106n01/p0094-p0101.pdf |deadurl=yes }}</ref> ===খাদ্য=== [[File:BirdBeaksA.svg|thumb|upright|right|alt= Illustration of the heads of 16 types of birds with different shapes and sizes of beak|খাদ্য আহৰণৰ পদ্ধতিৰ ভিত্তিত চৰাইৰ ঠোঁটৰ অভিযোজন হয়]] চৰায়ে বিভিন্ন খাদ্য খায়। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য খাদ্যসমূহ হ'ল, ফুলৰ ৰস ([[:en: nectar (plant)|nectar]]), ফল-মূল (fruit),উদ্ভিদ (plant), গছৰ গুটি (seeds) আৰু অন্য প্ৰজাতিৰ চৰাইকে ধৰি বিভিন্ন সৰু সৰু জীৱ-জন্তু। <ref name = "Gill"/> চৰাইৰ দাঁত নাই বাবে ইয়াৰ পাচকতন্ত্ৰ গিলি থোৱা খাদ্যৰ পাচন ঘটৌৱাত বিশেষভাৱে অভিযোজিত। যিবোৰ চৰায়ে খাদ্য আহৰণৰ বাবে বিভিন্ন উপায় অৱলম্বন কৰে আৰু বহুতো প্ৰকাৰৰ খাদ্য গ্ৰহণ কৰে সেইবোৰক [[:en: Generalist|generalist]] বুলি কোৱা হয়। অন্যহাতে বাকী কিছূমান চৰায়ে বিশেষ কিছুমান খাদ্যহে খায় আৰু এটা প্ৰক্ৰিয়াৰেই সেই খাদ্য আহৰণ কৰে , তেনে চৰাইক [[:en:Specialist|specialist]] বুলি আখ্যা দিয়া হয়। <ref name = "Gill"/> খোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াও প্ৰজাতিভেদে বেলেগ বেলেগ হয়। কিছুমান চৰায়ে অলপ অলপকৈ ([[:en:Glean|glean]]) পোকপতংগ, অমেৰুদণ্ডী প্ৰাণী, ফল-মূল বা গুটি আদি সংগ্ৰহ কৰে। কিছুমানে পোক-পতংগক আকস্মিকভাৱে আক্ৰমণ কৰে। ফুলৰ ৰস চুহি খোৱা চৰাই যেনে হামিংবাৰ্ড ([[:en:Hummingbird|hummingbird]]), মৌ-পিয়া ([[:en: Sunbird|sunbird]]) ইত্যাদিৰ ঠোঁট আৰু জিভা চুহিবৰ বাবে বিশেষভাৱে অভিযোজিত হয়। <ref>{{Cite journal|last=Paton |first=D. C. |date=1 April 1989|title=Bills and tongues of nectar-feeding birds: A review of morphology, function, and performance, with intercontinental comparisons |journal=Australian Journal of Ecology |volume=14 |issue=4 |pages=473–506 |doi=10.1111/j.1442-9993.1989.tb01457.x |issn=00129615 |first2=B. G. |last2=Collins }}</ref> কিৱি ([[Kiwi]]) আৰু সাগৰীয় চৰাই সমূহৰ দীঘল ঠোঁট অমেৰুদণ্ডী প্ৰাণী চিকাৰ কৰাৰ উদেশ্যে ব্যৱহৃত হয়। <ref name = "Gill"/><ref>{{Cite journal|last=Baker |first=Myron Charles |date=1 April 1973|title=Niche Relationships Among Six Species of Shorebirds on Their Wintering and Breeding Ranges |url=https://archive.org/details/sim_ecological-monographs_spring-1973_43_2/page/193 |journal=Ecological Monographs |volume=43 |issue=2 |pages=193–212 |doi=10.2307/1942194 |issn=00129615 |first2=. |last2=Baker |jstor=1942194}}</ref>। কিছুমান চৰাই যেনে ফ্ৰিগেটবাৰ্ড ([[:en:Frigatebird|frigatebird]]), গাল ([[:en:Gull| gull]])<ref>{{Cite journal |last=Miyazaki |first=Masamine |date=1 July 1996 |title=Vegetation cover, kleptoparasitism by diurnal gulls and timing of arrival of nocturnal Rhinoceros Auklets |journal=The Auk |volume=113 |issue=3 |pages=698–702 |doi=10.2307/3677021 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v113n03/p0698-p0702.pdf |format=PDF |issn=09088857 |last2=Kuroki |last3=Niizuma |last4=Watanuki |first2=M. |first3=Y. |first4=Y. |jstor=3677021 |access-date=17 January 2013 |archivedate=25 March 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325235710/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v113n03/p0698-p0702.pdf |deadurl=yes }}</ref> আৰু স্কুৱা ( [[:en:Skua|skua]]),<ref>{{Cite journal |last=Bélisle |first=Marc |date=1 August 1995 |title=Predation and kleptoparasitism by migrating Parasitic Jaegers |journal=The Condor |volume=97 |issue=3 |pages=771–781 |doi=10.2307/1369185 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n03/p0771-p0781.pdf |format=PDF |issn=00105422 |author2=Giroux |access-date=17 January 2013 |archivedate=25 March 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325235719/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n03/p0771-p0781.pdf |deadurl=yes }}</ref> আদিয়ে অন্য চৰাইৰ পৰা খাদ্য চুৰি কৰি আনে। এই বিশেষ আচৰণটোক ক্লেপ্ট'পৰজীৱিতা ([[:en:Kleptoparasitism|kleptoparasitism]]) বুলি আখ্যা দিয়া হয়। <ref>{{Cite journal |last=Vickery |first=J. A. |date=1 May 1994 |title=The Kleptoparasitic Interactions between Great Frigatebirds and Masked Boobies on Henderson Island, South Pacific |journal=The Condor |volume=96 |issue=2 |pages=331–40 |doi=10.2307/1369318 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v096n02/p0331-p0340.pdf |format=PDF |issn=00105422 |first2=. |last2=Brooke |jstor=1369318 |access-date=17 January 2013 |archivedate=25 March 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325235707/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v096n02/p0331-p0340.pdf |deadurl=yes }}</ref> অন্য কিছুমান চৰই মৃতভোজী, যেনে- শগুণ ([[:en:Scavenger|scavenger]])। <ref>{{Cite journal|last=Hiraldo |first=F.C. |year=1991 |title=Unspecialized exploitation of small carcasses by birds |url=https://archive.org/details/sim_bird-study_1991-11_38_3/page/n69 |journal=Bird Studies |volume=38 |issue=3 |pages=200–07 |doi=10.1080/00063659109477089 |last2=Blanco |first2=J. C. |last3=Bustamante |first3=J.}}</ref> ===পানী=== চৰাইৰ বৰ্জনীয় পদাৰ্থ বিসৰ্জনৰ বিশেষ প্ৰক্ৰিয়া (excretion) আৰু ঘৰ্মগ্ৰন্থি (sweat gland) নথকাৰ বাবে শৰীৰত পানীৰ প্ৰয়োজন কম। অৱশ্যে অন্য বহুতো কামত চৰাইক পানীৰ প্ৰয়োজন একেবাৰেই নথকা নহয়। <ref>{{Cite book|year=2005|url=http://irs.ub.rug.nl/ppn/287916626|isbn=90-367-2378-7|last=Engel|first=Sophia Barbara|title=Racing the wind: Water economy and energy expenditure in avian endurance flight|publisher=University of Groningen|access-date=2013-01-17|archivedate=2020-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200405201429/http://irs.ub.rug.nl/ppn/287916626}}</ref> মৰুভূমিৰ বহুতো চৰায়ে খাদ্যত থকা পানীৰেই এই প্ৰয়োজন পূৰাৱ পাৰে। <ref>{{Cite journal|first=B.I.|last=Tieleman|title=The role of hyperthermia in the water economy of desert birds|url=https://archive.org/details/sim_physiological-and-biochemical-zoology-pbz_january-february-1999_72_1/page/87|journal= Physiol. Biochem. Zool.|volume=72|year=1999|pages=87&ndash;100|doi=10.1086/316640|pmid=9882607|month= January|last1=Tieleman|first1=BI|last2=Williams|first2=JB|issue=1|issn=1522-2152}}</ref>তেনেদৰে সাগৰীয় চৰাই সমূহে সাগৰৰ লোণীয়া পানী খায়ে জীৱন ধাৰণ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ বাবে ইহঁতৰ মূৰত লোণ গ্ৰন্থি (salt gland) যি নাকৰ পৰা অনাৱশ্যকীয় লোণখিনি বৰ্জন কৰিব পাৰে। <ref>{{Cite journal|title=The Salt-Secreting Gland of Marine Birds|last=Schmidt-Nielsen|first=Knut|journal=Circulation|date=1 May 1960|volume=21|pages=955&ndash;967|url=http://circ.ahajournals.org/cgi/content/abstract/21/5/955|issue=5|doi=10.1161/01.CIR.21.5.955}}</ref> প্ৰায়ভাগ চৰায়ে ঠোঁটত পানী লৈ পানীখিনি ডিঙিলৈ বৈ যাব পৰাকৈ মূৰটো ওপৰলৈ কৰি দিয়ে। অৱশ্যে অন্য কিছুমান চৰাই যেনে শুকান ঠাইৰ পাৰ (pigeon), ফিন্স (finch), মাউছবাৰ্ড (mousebird), বাটন-ক্কুৱেইল (button-quail) বাষ্টাৰ্ড (bustard) ইত্যাদিয়ে মূৰটৌ বেঁকা নকৰাকৈয়ে পানী শুহি ল'ব পাৰে। <ref>{{Cite journal|first=Sara L.|last=Hallager|title=Drinking methods in two species of bustards|journal=Wilson Bull.|volume=106|issue=4|year=1994|pages=763&ndash;764|id={{hdl|10088/4338}}}}</ref> মৰুভূমি অঞ্চলৰ কিছুমান চৰায়ে নিয়মীয়াকৈ সেয়ে পানীৰ উৎসত জুম পাতি থাকে। চেন্দগ্ৰাউজ (sandgrouse) আৰু প্লভাৰ (Plover) ৰ দৰে চৰায়ে পেটৰ পাখি সমূহ তিয়াই পোৱালিলৈ পানী কঢ়িয়াই নিয়ে।<ref>{{Cite journal|title=Water Transport by Sandgrouse|url=https://archive.org/details/sim_bioscience_1983-06_33_6/page/365|first=Gordon L.|last= MacLean|journal=BioScience|volume=33|issue= 6|date=1 June 1983|pages=365&ndash;369|doi=10.2307/1309104|issn=00063568|jstor=1309104}}</ref> ===পৰিষ্কাৰ পৰিচ্ছন্নতা=== চৰায়ে বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াৰে পাখিবোৰ তিয়াই গা-ধুৱে। * Wading- চৰাইটোৱে পানীত ৰৈ পাখিবোৰ জোকাৰি জোকাৰি পানীত তল-ওপৰ কৰি দিয়ে। লগতে ই বুকুখন পানীত লগাই মূৰেৰে পিছফাললৈ পানী ছটিয়াই দিয়ে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰে সাধাৰণতে ৰবিন (Robin), থ্ৰাছ (thrush), ম'কিংবাৰ্ড (mockingbird) আদিয়ে গা ধুৱা দেখা যায়। * Dipping – কিছুমান চৰায়ে পানীত বুৰ মাৰি গাটো তিয়ায়। ছুইফ্ট (Swift) আৰু শ্বুৱেল'(swallow) আদি চৰায়ে এনেদৰে গা ধুৱে। * অন্য কিছুমান চৰায়ে আকৌ চোঁ মাৰি আহি বাৰে বাৰে পানীত ডুব দিয়ে। চ্ছিকাডি (Chickadees),ৰেন (wrens), বাণ্টিং (bunting) আদি চৰায়ে এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে। * পানীৰ অভাৱ থকা অঞ্চলত চৰায়ে যেনে ৰেন টিট (Wren Tit) আদিয়ে উদ্ভিদত লাগি ৰোৱা নিয়ৰেৰে পাখিবোৰ তিয়ায়। * অন্য শুকান ঠাই কিছুমানত চৰায়ে পানীৰ সলনি ধূলিৰেওগা ধুৱা দেখা যায়। যেনে-ঘৰচিৰিকা, লাৰ্ক আদি চৰাই। * কিছুমান চৰায়ে আকৌ পাতলীয়া বৰষুণত ডেউকা আৰু নেজ মেলি দিও গা ধুৱে। কাঠোৰোকা (Woodpecker) আৰু নাটহেচ্চ (Nuthatches)ক সাধাৰণতে এনে কৰা দেখা যায়। চৰায়ে দেহৰ বৰণ আৰু পাখিসমূহ অক্ষত ৰাখিবৰ বাবেই প্ৰধানকৈ গা ধুৱে। ধূলিয়ে অপ্ৰয়োজনীয় তৈল পদাৰ্থ শুহি লয় আৰু মৰা ছাল বা বৰ্জনীয়া সামগ্ৰী আঁতৰোৱাত সহায় কৰে। তদুপৰি ধূলিয়ে পৰজীৱী প্ৰাণীকো আঁতৰায় বুলি ধাৰণা কৰা হয়। <ref name=bathing >{{Cite web |url= http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Bathing_and_Dusting.html |title=Bathing and Dusting |year=1988 |author= Paul R. Ehrlich, David S. Dobkin, and Darryl Wheye |accessdate=28 October 2012}}</ref> ===প্ৰব্ৰজন=== বিশ্বৰ বিভিন্ন ঠাইত ঋতু অনুযায়ী হোৱা উষ্ণতাৰ পৰিৱৰ্তনৰ সুবিধা লৈ চৰায়ে খাদ্য আৰু প্ৰজননৰ ঠাইৰ সন্ধানত প্ৰব্ৰজন কৰে। চৰাইৰ প্ৰজাতি ভেদে এনে প্ৰব্ৰজননৰ ধৰণো বেলেগ বেলেগ হয়। বহুতো স্থলচৰ পক্ষী, সাগৰীয় আৰূ জলাশয় সমূহৰ চৰাই আদিয়ে বছৰেকত এবাৰ দীঘলীয়া দুৰত্ব অতিক্ৰম কৰি প্ৰব্ৰজন কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়া সাধাৰণতে দিনৰ দৈৰ্ঘ্য (length of daylight) আৰু বতৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এই চৰাইসমূহে প্ৰজননৰ সময়খিনি [[:en: Temperate|temperate]] বা উত্তৰ নাইবা দক্ষিণ গোলাৰ্ধ ([[:en:Arctic|arctic]]/[[:en:Antarctic| antarctic]])ত কটায় বাকী সময়ছোৱা বিষুৱীয় অঞ্চল ([[:en: Tropical|tropical]])ত অতিবাহিত কৰে। প্ৰব্ৰজনৰ আগে আগে চৰায়ে দেহৰ চৰ্বী (body fat) বৃদ্ধি কৰে আৰু কিছুমান অংগৰ আকাৰ হ্ৰাস কৰি তোলে। <ref name = "Battley"/><ref name = "Klaassen">{{Cite journal|last=Klaassen |first=Marc |coauthors= |date=1 January 1996|title=Metabolic constraints on long-distance migration in birds |journal=Journal of Experimental Biology |volume=199 |issue=1 |pages=57–64 |pmid=9317335 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/199/1/57 |issn=0022-0949}}</ref> চৰায়ে অকণো জিৰণি নোলোৱাকৈ মৰুভূমি-সাগৰ সকলো পাৰ হৈ যাব লাগে বাবে প্ৰব্ৰজননৰ সময়ত যথেষ্ট শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। স্থলচৰ চৰায়ে সাধাৰণতে ২৫০০ কি:মি: পৰ্যন্ত আৰু সাগৰীয় চৰায়ে ৪০০০ কি:মি: পৰ্যন্ত প্ৰব্ৰজন কৰিব পাৰে। <ref name=autogenerated1>{{Cite book|last=Gill |first=Frank |year=1995 |title=Ornithology |url=https://archive.org/details/ornithology0000gill_r7n1 |edition=2nd |location=New York |publisher=W.H. Freeman |isbn=0-7167-2415-4|pages=}}</ref>। অৱশ্যে [[:en: Bar-tailed Godwit|Bar-tailed Godwit]] নামৰ চৰাইবিধে একেৰাহে ১০২০০ কি:মি: পৰ্যন্ত প্ৰব্ৰজন কৰাত সক্ষম। <ref>{{Cite news|title=Long-distance Godwit sets new record |url=http://www.birdlife.org/news/news/2007/04/bar-tailed_godwit_journey.html |date=4 May 2007 |publisher=[[BirdLife International]] |accessdate=13 December 2007}}</ref> সাগৰীয় চৰাই সমূহৰ ভিতৰত শ্বুটি শ্বিয়েৰৱাটাৰ ([[:en:Sooty Shearwater|Sooty Shearwater]]) নামৰ চৰাইবিধে সৰ্বাধিক দুৰত্ব অতিক্ৰম কৰে। ই [[নিউজিলেণ্ড]] আৰু [[চিলি]] (Chile) ত বাহ সাজি পোৱালিজগায় আৰু গ্ৰীষ্মকালটো [[জাপান]], [[আলাস্কা]] আৰু [[কেলিফৰ্ণিয়া]]ত অতিবাহিত কৰে। এনেদৰে বছৰেকত ই প্ৰায় ৬৪০০০ কি: মি: পৰ্যন্ত প্ৰব্ৰজন কৰে। <ref>{{Cite journal|last=Shaffer |first=Scott A. |year=2006 |title=Migratory shearwaters integrate oceanic resources across the Pacific Ocean in an endless summer |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=34 |pages=12799–802 |doi=10.1073/pnas.0603715103 |pmid= 16908846 |month= August|issn=0027-8424 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16908846 |last2=Tremblay |first2=Y |last3=Weimerskirch |first3=H |last4=Scott |first4=D |last5=Thompson |first5=DR |last6=Sagar |first6=PM |last7=Moller |first7=H |last8=Taylor |first8=GA |last9=Foley |first9=DG |pmc=1568927}}</ref> [[File:Bar-tailed Godwit migration.jpg|alt= A map of the Pacific Ocean with several coloured lines representing bird routes running from New Zealand to Korea|thumb|left| কৃত্ৰিম উপগ্ৰহৰ সহায়ত পোৱা বাৰ-টেইলড গডউইত (Bar-tailed Godwit)ৰ প্ৰব্ৰজননৰ পথৰেখা। এইবিধ চৰায়ে ক'তো জিৰণি নোলোৱাকৈ সৰ্বোচ্চ দুৰত্ব অতিক্ৰম কৰে বুলি জনা যায়]] কিছূমান চৰায়ে কেৱল বেয়া বতৰ বা খাদ্যৰ অভাৱ পূৰাব পৰাকৈ প্ৰয়োজন হোৱা দুৰত্বহে অতিক্ৰম কৰে। উদাহৰণ স্বৰূপে ফিন্স ([[:en:Finch| Finch) জাতীয় চৰায়ে খাদ্যৰ সন্ধানত বেলেগ ঠাইলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে। <ref>{{Cite journal |last=Wilson |first=W. Herbert, Jr. |year=1999 |title=Bird feeding and irruptions of northern finches:are migrations short stopped? |journal=North America Bird Bander |volume=24 |issue=4 |pages=113–21 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/NABB/v024n04/p0113-p0121.pdf |format=PDF |access-date=2013-01-17 |archivedate=2009-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325235739/http://elibrary.unm.edu/sora/NABB/v024n04/p0113-p0121.pdf |deadurl=yes }}</ref>কিছূমান চৰায়ে ইয়াৰ বিতৰণ (range) পৰিসৰতে চমূকৈ প্ৰব্ৰজন কৰে। অন্য কিছুমান চৰাইৰ ক্সত্ৰত আংশিক প্ৰব্ৰজনো দেখা যায়। অৰ্থাৎ কেৱল মাইকী আৰু তলতীয়া মতা (subdominant male) চৰায়ে প্ৰব্ৰজন কৰে। <ref>{{Cite journal|last=Nilsson |first=Anna L. K. |year=2006 |title=Do partial and regular migrants differ in their responses to weather? |journal=The Auk |volume=123 |issue=2 |pages=537–47 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3793/is_200604/ai_n16410121|doi=10.1642/0004-8038(2006)123[537:DPARMD]2.0.CO;2 |last2=Alerstam |first2=Thomas |last3=Nilsson |first3=Jan-Åke|issn=0004-8038}}</ref> আকৌ সাগৰ-পৃষঠৰ পৰা উচ্চতাৰ ভিত্তিতো চৰায়ে প্ৰব্ৰজন কৰে। এইক্ষেত্ৰত চৰায়ে সাধাৰণতে সাগৰ পৃষ্ঠৰ পৰা বেছি উচ্চতাত প্ৰজনন কৰে আৰু তাৰ পিছত তললৈ নামি আহে। এইধৰণৰ প্ৰব্ৰজন সাধাৰণতে উষ্ণতাৰ পৰিৱৰ্তন আৰু খাদ্যৰ উপলভ্যতাৰ ভিত্তিত হয়।<ref>{{Cite journal |last=Rabenold |first=Kerry N. |year=1985 |title=Variation in Altitudinal Migration, Winter Segregation, and Site Tenacity in two subspecies of Dark-eyed Juncos in the southern Appalachians |journal=The Auk |volume=102 |issue=4 |pages=805–19 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v102n04/p0805-p0819.pdf |format=PDF |access-date=2013-01-17 |archivedate=2009-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325235702/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v102n04/p0805-p0819.pdf |deadurl=yes }}</ref> চৰায়ে প্ৰব্ৰজনৰ পিছত পুনৰ একেখন ঠাইলৈকে উভতি অহাৰ ক্ষমতা পৰীক্ষা কৰিবলৈ১৯৫০ চনত [[বষ্টন]]ত [[Manx Shearwater]] নামৰ চৰাইবিধ মুকলি কৰি দিয়া হৈছিল। ১৩ দিনৰ ভিতৰতে ইহঁতে ৫১৫০ কি: মি: অতিক্ৰম কৰি পূৰ্বৰ বাসস্থান [[ৱেলছ]] ([[:en: Wales|Wales]]) লৈ উভতি আহে। <ref>{{Cite journal|last=Matthews |first=G. V. T. |date=1 September 1953|title=Navigation in the Manx Shearwater |journal=Journal of Experimental Biology |volume=30 |issue=2 |pages=370–96 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/30/3/370 }}</ref> বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াৰে প্ৰব্ৰজননৰ সময়ত চৰায়ে দিক নিৰ্ণয় (Navigation) কৰে। দিনৰ ভাগত কৰা প্ৰব্ৰজননত সূৰ্যক ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰায়ভাগ চৰায়ে দিক-নিৰ্ণয় কৰে। ৰাতিৰ সময়ত stellar compass ৰ সহায় লয়। <ref name = "Gill"/><ref>{{Cite journal|last=Mouritsen |first=Henrik |date=15 November 2001|title=Migrating songbirds tested in computer-controlled Emlen funnels use stellar cues for a time-independent compass |journal=Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=8 |pages=3855–65 |pmid= 11807103 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/204/22/3855 |issn=0022-0949 |author2=L}}</ref> ===ভাৱ বিনিময় (Communication)=== [[File:Stavenn Eurypiga helias 00.jpg|thumb|alt= Large brown patterned ground bird with outstretched wings each with a large spot in the centre| right|The startling display of the [[Sunbittern]] mimics a large predator.]] চৰায়ে মুখ্যত: visual and auditory সংকেত (signal)ৰ সহায়ত ইটোৱে সিটোৰ স'তে যোগাযোগ কৰে। ই বেলেগ বেলেগ প্ৰজাতিৰ মাজত (intraspecific-within species) বা নিজৰ প্ৰজাতিৰ ভিতৰত (interspecific -between species) হ'ব পাৰে। কেতিয়াবা চৰায়ে সামাজিক ভাৱে নিজৰ প্ৰভুত্ব (dominance) দেখুৱাবলৈ গাৰ বৰণ অৰ্থাৎ প্লুমেজও বৰৱহাৰ কৰা দেখা যায়। <ref>{{Cite journal|last=Möller |first=Anders Pape |year=1988 |title=Badge size in the house sparrow ''Passer domesticus''|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_1988-05_22_5/page/373 |journal=[[Behavioral Ecology and Sociobiology]] |volume=22 |issue=5 |pages=373–78}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Thomas |first=Betsy Trent |date=1 August 1990 |title=Nesting Behavior of Sunbitterns (''Eurypyga helias'') in Venezuela |journal=The Condor |volume=92 |issue=3 |pages=576–81 |doi=10.2307/1368675 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v092n03/p0576-p0581.pdf |format=PDF |issn=00105422 |author2=Strahl |access-date=17 January 2013 |archivedate=25 March 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325235743/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v092n03/p0576-p0581.pdf |deadurl=yes }}</ref> প্ৰজননৰ সময়ত চৰাইৰ আটাইতকৈ দীঘলীয়া আৰু নান্দনিক প্ৰদৰ্ষণ (display) দেখা যায়। ইয়াক নাচ বুলি কোৱা হয় যি প্ৰকৃততে বিভিন্ন জটিল দেহ সঞ্চালনৰ সমষ্টি হয়। <ref>{{Cite journal|last=Pickering |first=S. P. C. |year=2001 |title=Courtship behaviour of the Wandering Albatross ''Diomedea exulans'' at Bird Island, South Georgia |journal=Marine Ornithology |volume=29 |issue=1 |pages=29–37 |url=http://www.marineornithology.org/PDF/29_1/29_1_6.pdf|format=PDF}}</ref> মতা চৰাইৰ প্ৰজননৰ সাফল্য এনে প্ৰদৰ্শনৰ ওপৰতো বহু নিৰ্ভৰ কৰে। <ref>{{Cite journal|last=Pruett-Jones |first=S. G. |date=1 May 1990|title=Sexual Selection Through Female Choice in Lawes' Parotia, A Lek-Mating Bird of Paradise |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1990-05_44_3/page/486 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=44 |issue=3 |pages=486–501 |doi=10.2307/2409431 |issn=00143820 |author2=Pruett-Jones}}</ref> [[File:Troglodytes musculus, Petropolis, Rio de Janeiro, Brasil.oga|thumb|right| উত্তৰ আমেৰিকাৰ চৰাই হাউচ ৰেন (House Wren) ৰ গান ]] চৰায়ে বিভিন্ন ধৰণৰ মাত (calls and songs)ৰ সহায়তো ভাৱ বিনিময় কৰে। <ref name = "Suthers"/><ref name = "Gill"/>। চৰায়ে মাতৰ যোগেদি সাম্ভাৱ্য লগৰীয়া (potential mates) বাছনি,<ref>{{Cite journal |doi=10.1080/08927014.1994.9522988 |last=Genevois |first=F. |year=1994 |last2=Bretagnolle |first2=V. |title=Male Blue Petrels reveal their body mass when calling |journal=Ethology Ecology and Evolution |volume=6 |issue=3 |pages=377–83 |url=http://ejour-fup.unifi.it/index.php/eee/article/view/667/613 |access-date=2013-01-17 |archivedate=2007-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224040649/http://ejour-fup.unifi.it/index.php/eee/article/view/667/613 |deadurl=yes }}</ref>নিজৰ অধিকাৰ ক্ষেত্ৰ (claiming and maintenance of territories) ৰ ঘোষণা আৰু পৰিচালনা<ref name = "Gill"/> অন্য চৰাইৰ চিনাক্তকৰণ,<ref>{{Cite journal|last=Jouventin |first=Pierre |month= June|year=1999 |title=Finding a parent in a king penguin colony: the acoustic system of individual recognition |journal=Animal Behaviour |volume=57 |issue=6 |pages=1175–83 |doi=10.1006/anbe.1999.1086 |pmid=10373249 |issn=0003-3472 |last2=Aubin |first2=T |last3=Lengagne |first3=T}}</ref>আৰু গোটৰ চৰাইসমূহক ভক্ষক (predator)ৰ আগমণৰ বিষয়ে সকিয়নি দিয়া<ref>{{Cite journal|last=Templeton |first=Christopher N. |year=2005 |title=Allometry of Alarm Calls: Black-Capped Chickadees Encode Information About Predator Size |journal=Science |volume=308 |issue=5730 |pages=1934–37 |doi=10.1126/science.1108841 |pmid=15976305 |month= June|issn=0036-8075 |last2=Greene |first2=E |last3=Davis |first3=K}}</ref> আদি কাৰ্য্য সমাপন কৰে। [[File:Red-billed quelea flocking at waterhole.jpg|thumb|alt= massive flock of tiny birds seen from distance so that birds appear as specks|right|[[:en:Red-billed Quelea|Red-billed Quelea]], আটাইতকৈ সংখ্যাগৰিষ্ঠ চৰাইৰ প্ৰজাতি<ref name = "flycatcher">{{Cite book|last=Sekercioglu |first=Cagan Hakki |year=2006 |chapter=Foreword |title=[[Handbook of the Birds of the World]], Volume 11: Old World Flycatchers to Old World Warblers|editor=Josep del Hoyo, Andrew Elliott and David Christie (eds.) |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-96553-06-X|page=48}}</ref> form enormous flocks&mdash;sometimes tens of thousands strong.]] ===গোট (flocking)=== কিছুমান চৰায়ে নিজৰ অধিকাৰ ক্ষেত্ৰ অৰ্থাৎ টেৰিট'ৰী (territory) বজাই সৰু পৰিয়ালত বাস কৰে, অন্যহাতে আন কিছুমান চৰায়ে আকৌ বৃহৎ গোট গঠন কৰি বসবাস কৰে। বৃহৎ গোট গঠন কৰি একেলগে থকাৰ প্ৰধান সুবিধাবোৰ হ'ল, ভক্ষকৰ পৰা প্ৰতিৰক্ষা আৰু খাদ্য আহৰণৰ সুবিধা। <ref name = "Gill"/> বিশেষকৈ ঘন বনাঞ্চলৰ দৰে পৰিৱেশত ভক্ষক প্ৰাণীৰ পৰা বেছি সাৱধান হোৱাৰ প্ৰয়োজন কাৰণ এনে বাসস্থানত চোপ লৈ কৰা আক্ৰমণৰ সম্ভাৱনাও বেছী হয়। সেয়ে বৃহৎ গোটৰ সমূহীয়া সতৰ্ক দৃষ্টিয়ে চৰাইসমূহক সময় মতে সকিয়াই দিবলৈ সক্ষম হয়। সেইবাবেই বনাঞ্চল সমূহত বেলগ বেলগ প্ৰজাতিৰ চৰায়ে একোটা বৃহৎ গোট গঠন কৰি একেলগে চৰা দেখা যায়। অৱশ্যে এই ব্যৱস্থাই খাদ্যৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিযোগিতাৰো সৃষ্টি কৰে। <ref>{{Cite journal|last=Terborgh |first=John |year=2005 |title=Mixed flocks and polyspecific associations: Costs and benefits of mixed groups to birds and monkeys |journal=American Journal of Primatology |volume=21 |issue=2|pages=87–100 |doi=10.1002/ajp.1350210203}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hutto |first=Richard L. |date=1 January 988|title=Foraging Behavior Patterns Suggest a Possible Cost Associated with Participation in Mixed-Species Bird Flocks |journal=[[Oikos (journal)|Oikos]] |volume=51 |issue=1 |pages=79–83 |doi=10.2307/3565809 |issn=00301299 |jstor=3565809}}</ref> চৰায়ে কেতিয়াবা অন্য কিছুমান জীৱজন্তুৰ সৈতেও সহযোগিতা (associations) কৰি চলা দেখা যায়। যেনে- সাগৰীয় চৰায়ে মাছ ধৰোঁতে ডলফিন ( [[:en: Dolphin|dolphin]]) আৰু টুনা ([[:en:Tuna|tuna]])ই সাগৰপৃষ্ঠলৈ মাছ ঠেলি দি সহায় কৰে। <ref name = "AU">{{Cite journal |last=Au |first=David W. K. |date=1 August 1986 |title=Seabird interactions with Dolphins and Tuna in the Eastern Tropical Pacific |journal=The Condor |volume=88 |issue=3 |pages=304–17 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v088n03/p0304-p0317.pdf |doi=10.2307/1368877 |format=PDF |issn=00105422 |author2=Pitman |access-date=17 January 2013 |archivedate=5 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105140621/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v088n03/p0304-p0317.pdf |deadurl=yes }}</ref> তেনেদৰে ধনেশ চৰাই আৰু ডোৱাৰ্ফ মংগুজ ([[:en: Dwarf Mongose|Dwarf Mongoose]]) একেলগে খাদ্য আহৰণ কৰে আৰু ইটোৱে সিটোক কোনো ভক্ষকৰ আগমণত সতৰ্ক কৰি দিয়ে।<ref>{{Cite journal|last=Anne |first=O. |month=June |year=1983 |title=Dwarf mongoose and hornbill mutualism in the Taru desert, Kenya |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_1983-06_12_3/page/181 |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=12 |issue=3 |pages=181–90 |doi=10.1007/BF00290770 |last2=Rasa |first2=E.}}</ref> {{-}} ===জিৰণি (roosting)=== [[File:Caribbean Flamingo2 (Phoenicopterus ruber) (0424) - Relic38.jpg|thumb|alt= Pink flamingo with grey legs and long neck pressed against body and head tucked under wings|এই [[:en: American Flemingo|American Flamingo]]ৰ দৰে বহুতো চৰায়ে শুৱাৰ সময়ত মূৰটো সুমুৱাই লয়]] চৰায়ে শুওতেও আধা জাগি থাকে আৰু মাজে মাজে ঘপকৈ চকু মেলি আকৌ মুদি দিয়ে। ইয়াক সতৰ্ক শুৱন (vigilant sleep) বুলি কোৱা হয়। ই চৰাইক হঠাতে অহা বিপদৰ পৰা বচাই ৰাখে। <ref>{{Cite journal |last=Gauthier-Clerc |first=Michael |month=May |year=2000 |title=Sleep-Vigilance Trade-off in Gadwall during the Winter Period |journal=The Condor |volume=102 |issue=2 |pages=307–13 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v102n02/p0307-p0313.pdf |doi=10.1650/0010-5422(2000)102[0307:SVTOIG]2.0.CO;2 |format=PDF |last2=Tamisier |first2=Alain |last3=Cézilly |first3=Frank |issn=0010-5422 |access-date=2013-01-17 |archivedate=2008-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910161658/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v102n02/p0307-p0313.pdf |deadurl=yes }}</ref> বহুতো চৰায়ে টপনি যাওঁতে মূৰটো পিছলৈ কৰি ঠোঁটটো পিছফালৰ ডেউকাত সুমুৱাই থোৱা দেখা যায়। অন্য কিছুমানে অৱঢ়্যে বুকুৰ পাখিতহে মূৰটো লুকুৱাই টোপনি যায়। কিছূমান চৰায়ে এটা ঠেঙৰ ওপৰত ভৰ দি জিৰণি লয়। পেচ্ছেৰাইন [[:en:Passerine|Perching birds]] বৰ্গৰ চৰাই সমূহৰ দেহত থকা বিশেষ অভিযোজন (tendon locking mechanism)ৰ বাবে টোপনি যোৱাৰ সময়তো গছৰ ডালত ঠেঙেৰে খোপনি পুতি ৰাখিব পাৰে। কিছুমান ভাটৌৰ প্ৰজাতিয়ে গছৰ ডালত ওলোটাকৈ ওলমি থাকি শোৱে। <ref>{{Cite journal|last=Buckley |first=F. G. |date=1 January 1968|title=Upside-down Resting by Young Green-Rumped Parrotlets (''Forpus passerinus'') |url=https://archive.org/details/sim_condor_1968-01_70_1/page/89 |journal=The Condor |volume=70 |issue=1 |page=89 |doi=10.2307/1366517 |issn=00105422 |author2=Buckley}}</ref> ===প্ৰজনন=== ====সমাজ==== [[File:Raggiana Bird-of-Paradise wild 5.jpg|thumb|alt= Bird faces up with green face, black breast and pink lower body. Elaborate long feathers on the wings and tail.|right|বাৰ্ড অব পেৰেডাইজ ([[:en:Bird of Paradise|Bird of Paradise]])ৰ অন্তৰ্গত অন্য প্ৰজাতিসমূহৰ দৰেই [[:en:Raggiana Bird of Paradise|Raggiana Bird of Paradise]]ৰ মতা চৰাইটোৰো প্ৰজনন কালত অত্যন্ত উজ্জ্বল আৰু দেখনিয়াৰ ৰং হোৱা দেখা যায়। ই মাইকী চৰাইজনীক মুগ্ধ কৰাত সহায় কৰে। <ref>{{Cite journal|doi=10.1071/MU9810193|last=Frith|first=C.B|title=Displays of Count Raggi's Bird-of-Paradise ''Paradisaea raggiana'' and congeneric species|journal=Emu|volume=81|issue = 4|pages=193–201| url=http://www.publish.csiro.au/paper/MU9810193.htm|year=1981}}</ref>]] চৰাইৰ প্ৰজাতিসমূহৰ ভিতৰত ৯৫% চৰায়ে একগামী (monogamous)। প্ৰজাতি ভেদে চৰায়ে প্ৰায়ে প্ৰজনন কালছোৱা, কেতিয়াবা কেইবাবছৰলৈ আৰু কোনো কোনো ক্ষেত্ৰত মৃত্যু পৰ্যন্ত যোৰা পাতি থাকে। <ref>{{Cite journal|last=Freed|first=Leonard A.|year=1987|title=The Long-Term Pair Bond of Tropical House Wrens: Advantage or Constraint?|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1987-10_130_4/page/507|journal=[[The American Naturalist]]|volume=130|issue=4|pages=507–25|doi=10.1086/284728}}</ref> একগামীতাই মাক-দেউতাকৰ যত্নৰ নিশ্চিতি দিয়ে।<ref>{{Cite journal|last=Gowaty|first=Patricia A.|title=Male Parental Care and Apparent Monogamy among Eastern Bluebirds (''Sialia sialis'')|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1983-02_121_2/page/149|journal=[[The American Naturalist]]|volume=121|issue=2|pages=149–60|year=1983|doi=10.1086/284047}}</ref> অন্যান্য বংশবৃদ্ধিৰ প্ৰক্ৰিয়া (mating systems) সমূহ হ'ল, পলিগাইনি ([[:en:Polygyny|polygyny]]), পলিএণ্ড্ৰি ([[:en:Polyandry|polyandry]]), পলিগেমী ([[:en:Polygamy|polygamy]]), পলিগাইনেণ্ড্ৰি ([[:en: Polygynandry|polygynandry]]) আৰু [[:en:Promiscuity|promiscuity]] ইত্যাদি। <ref name = "Gill"/> প্ৰজননৰ সময়ত প্ৰধানকৈ মতা চৰাইটোৱে বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰদৰ্ষণ (courtship display) কৰে। <ref>{{Cite book|last=Short|first=Lester L.|year=1993|title=Birds of the World and their Behavior|url=https://archive.org/details/livesofbirdsbird00shor|publisher=Henry Holt and Co|location=New York|isbn=0-8050-1952-9}}</ref> প্ৰায়বোৰ এনে প্ৰদৰ্শন সাধাৰণতে চৰাইৰ গান বা বিশেষ মাত , নাচোন, উৰন্ত অৱস্থাত কৰা ডেউকাৰ কৌশল আদিৰ মাধ্যমত হয়। মাইকী চৰায়ে এনে প্ৰদৰ্শন সমূহৰ ভিত্তিত পছন্দৰ মতা চৰাইটো নিজৰ লগৰীয়া হিচাপে বাছনি কৰে। <ref>{{Cite book|last=Burton|first=R|year=1985|title=Bird Behavior|url=https://archive.org/details/birdbehavior00burt|publisher=Alfred A. Knopf, Inc|isbn=0-394-53957-5}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Schamel|first=D|year=2004|title=Mate guarding, copulation strategies and paternity in the sex-role reversed, socially polyandrous red-necked phalarope ''Phalaropus lobatus''|journal=Behaviour Ecology and Sociobiology|volume=57|issue=2|pages=110–18|url=http://www.springerlink.com/index/8BE48GKGYF2Q40LT.pdf|doi=10.1007/s00265-004-0825-2|format=PDF|last2=Tracy|first2=Diane M.|last3=Lank|first3=David B.|last4=Westneat|first4=David F.|access-date=2013-01-17|archivedate=2020-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200328130628/http://www.springerlink.com/index/8BE48GKGYF2Q40LT.pdf|deadurl=yes}}</ref> [ ====বাহ সজা আৰু উমনি==== প্ৰয়ভাগ চৰায়ে প্ৰজনন কালত নিজৰ অধিকাৰ ক্ষেত্ৰ বা টেৰিট'ৰী (territory) আন চৰাই সমূহৰ পৰা সক্ৰিয়ভাৱে ৰক্ষা কৰি চলে। আনহাতে যিবিলাক চৰায়ে নিজৰ টেৰিট'ৰী ৰক্ষা কৰিব নোৱেৰে যেনে- সাগৰীয় চৰাই সমূহে কল'নি বা বৃহৎ গোট গঠন কৰি বাস কৰে যাতে ভক্ষকৰ পৰা বাচি থাকিব পাৰে। এনেকৈ কল'নি গঠন কৰি বাস কৰা চৰাই সমূহে নিজৰ নিজৰ বাহ সজা ঠাইখন কেৱল আন চৰাইৰ পৰা ৰক্ষা কৰি চলে। <ref>{{cite journal | last1 = Kokko | first1 = H | last2 = Harris | first2 = M | last3 = Wanless | first3 = S | year = 2004 | title = Competition for breeding sites and site-dependent population regulation in a highly colonial seabird, the common guillemot ''Uria aalge'' | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-animal-ecology_2004-03_73_2/page/367| journal = Journal of Animal Ecology | volume = 73 | issue = 2| pages = 367–76 | doi = 10.1111/j.0021-8790.2004.00813.x }}</ref> সকলো চৰায়ে কেলছিয়াম কাৰ্বনেট ([[:en:Calcium carbonate|calcium carbonate]])এৰে গঠিত টান খোলা (hard shells) ৰে আবৃত এমনিয়টিক কণী ([[:en:Amniotic egg| amniotic egg]]) পাৰে। <ref name = "Gill"/> গছৰ খোৰোং বা গাতত কণী পৰা চৰাইৰ কণীবোৰ সাধাৰণতে বগা বা শেঁতা বৰণৰ আৰু মুকলি ঠাইত বাহ সাজি কণী পৰা চৰাইৰ কণীবোৰ চৌদিশৰ পৰিৱেশৰ লগত মিলি থকা (camouflage) বৰণৰ হয়। <ref>{{cite journal | last1 = Booker | first1 = L | last2 = Booker | first2 = M | year = 1991 | title = Why Are Cuckoos Host Specific? | journal = [[Oikos (journal)|Oikos]] | volume = 57 | issue = 3| pages = 301–09 | doi = 10.2307/3565958 | jstor=3565958}}</ref> [[File:Golden-backed Weaver.jpg|thumb|left|alt= Yellow weaver (bird) with black head hangs an upside-down nest woven out of grass fronds.|মতা [[:en: Golden-backed Weaver|Golden-backed Weaver]]চৰায়ে ঘাঁহ বনেৰে সুন্দৰকৈ বাহ সাজে। ]] চৰায়ে সাধাৰণতে নিজৰ বাহত কণী পাৰে। বেছিভাগ চৰায়ে নিজৰ প্ৰয়োজনৰ জোখাৰে বিভিন্ন আকৃতিৰ বাহ সাজি লয়। <ref name = "Hansell">Hansell M (2000). ''Bird Nests and Construction Behaviour''. University of Cambridge Press ISBN 0-521-46038-7</ref><ref>{{cite journal | last1 = Lafuma | first1 = L | last2 = Lambrechts | first2 = M | last3 = Raymond | first3 = M | year = 2001 | title = Aromatic plants in bird nests as a protection against [[Hematophagy|blood-sucking]] flying insects? | url = | journal = Behavioural Processes | volume = 56 | issue = 2| pages = 113–20 | doi = 10.1016/S0376-6357(01)00191-7 }}</ref> চৰায়ে পাখিৰে বাহটো উমাল কৰি ৰাখে। <ref name = "Hansell"/> কিছুমান চৰাইৰ বাহ নাথাকে। উদাহৰণস্বৰূপে শিলাময় পাহাৰত বাস কৰা (cliff-nesting) [[:en: Common Guillemot|Common Guillemot]] নামৰ চৰাইটোৱে শিলতে কণী পাৰে। তেনেদৰে এম্পাৰৰ পেংগুইনৰ মাইকীয়ে কণী পাৰে আৰু মতা চৰাইটোৱে নিজৰ ঠেঙৰ মাজতে কণীটো ভৰাই থয়। ======চৰাইৰ ঠোঁট আৰু হাঁকোটা====== ক) চৰাইৰ ঠোঁট (Beaks in Birds): চৰাইৰ ঠোঁটটো উৰ্ধ আৰু নিম্ন হনুৰ দ্বাৰা গঠিত। ঠোঁটটো শিঙৰ দৰে টান পদাৰ্থৰ আৱৰণৰ দ্বাৰা আবৃত হৈ থাকে। এই আৱৰণখনক ৰেম্‌ফ’থিকা (Rhamphotheca) বোলা হয়। *ঠোঁটৰ কাম (Functions of teeth): #খাদ্য সংগ্ৰহ কৰা। #খাদ্যবস্তু লাৰাচাৰা কৰা। #পাখিবোৰ আচোৰা আৰু জট ভঙা। #বাঁহ সাজিবলৈ সামগ্ৰী আহৰণ কৰা। # বাঁহ সজা। # পোৱালিবোৰক খুওৱা। #প্ৰতিৰক্ষাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা। *ঠোঁটৰ প্ৰকাৰ (Types of Beaks): খাদ্য আৰু ভক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি চৰাইৰ ঠোঁটবোৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰে ৰূপান্তৰিত হয়। তলত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ ঠোঁটৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হ’ল। #বীজ ভক্ষণকাৰী ঠোঁট (Seed eating beak): বীজ ভক্ষণকাৰী ঠোঁটবোৰ টান, দৃঢ় আৰু শঙ্কু আকাৰৰ। বীজ ভক্ষণকাৰী চৰাইবোৰে টান খোলাযুক্ত বীজবোৰ ভাঙিবলৈ আৰু গুৰি কৰিবলৈ এনেকুৱা ধৰণৰ ঠোঁট ব্যৱহাৰ কৰে। উদাহৰণ: ঘন চিৰিকা, ফিন্স চৰাই। #ছেদক ঠোঁট (Cutting beak): এইবোৰ ঠোঁট মজপুত আৰু চোকা ধাৰযুক্ত। ভক্ষী প্ৰাণীক ফালি টুকুৰা টুকুৰ কৰিবলৈ, কণী ভাঙিবলৈ নাইবা ফল কাটিবলৈ কিছুমান চৰায়ে এনে ধৰণৰ ঠোঁট ব্যৱহাৰ কৰে। উদাহৰণ: কাউৰী। #ফল ভক্ষণকাৰী ঠোঁট (Fruit eating beak): ফল খাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ঠৌঁটবোৰ চোকা, টান আৰু বেকা ধৰণৰ হয়। এনে ধৰণৰ ঠোঁট ফলৰ বাকলিবোৰ গুচাবলৈ আৰু বীজৰ টান বাকলি ফালিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণ: ভাটৌ। #পতঙ্গভোজী ঠোঁট (Insect eating beak): পতঙ্গভোজী চৰাইবোৰৰ ঠোঁটবোৰ সৰু, চুটি আৰু চুঙা আকৃতিৰ। এনেকুৱা ধৰণৰ ঠোঁটবোৰ পতঙ্গ ধৰিবলৈ উপযোগী। উদাহৰণ: বতাহী চৰাই (Swift), তেলতুপি চৰাই (Swallow), [[দহিকতৰা]] (Robin)। #মোনাযুক্ত ঠোঁট (Pouched beak): মোনাযুক্ত ঠোঁটবোৰ টান, দীঘল আৰু নিম্নহনুৰ ঠোঁটটো মোনাযুক্ত। এইবোৰ ঠোঁট বহনকাৰী চৰাইবোৰে মাছ আদি ঠোঁটেৰে চিকাৰ কৰে। উদাহৰণ: পেলিকান (Pelican)। #চিকাৰ ধৰা ঠোঁট (Prey eating beak): চিকাৰ ধৰা ঠোঁটবোৰ টান, ক্ৰমাগত ভাৱে সঙ্কীৰ্ণ হৈ যোৱা ঠোঁট। এনে ধৰণৰ ঠোঁটৰ সহায়ত মৎস্যভোজী চৰাইবোৰে পানীৰ পৰা চিকাৰ ধৰি ওপৰলৈ উঠাই লৈ আহে। উদাহৰণ: মাছৰোকা (King fisher), চামুচ যেন ঠোঁটৰ বগলী (Spoon bill)। #বোকা ছাকনী ঠোঁট (Mud strainer beak): এইবোৰ ঠোঁট দৃঢ়, বহল আৰু চেপেটা আৰু কটা খাজযুক্ত। এইবোৰ ঠোঁটৰ দ্বাৰা কিছুমান চৰায়ে বোকা পানীৰ পৰা ছাকন প্ৰক্ৰিয়াৰে শামুক আদি আহৰণ কৰে॥ উদাহৰণ: খঞ্জন জাতীয় চৰাই (Sand piper), ভূৰুং চৰাই (Snipe), ধিত্‌ৰাজ (Goose)। #কাঠত বটালী মৰা ঠোঁট (Wood chiselling beak): কাঠত বটালী মৰা ঠোঁটবোৰ অতি টান, দীঘল আৰু চিধা। এই ঠৌঁটৰ অধিকাৰী চৰাইবোৰে গছৰ শুকান বাকলিৰ তলৰ পৰা পতঙ্গ আদি আহৰণ কৰিবলৈ নাইবা গছত বাহ সজাৰ অৰ্থে খোৰোং সাজিবলৈ বটালীৰে কাঠত গাত খান্দে। উদাহৰণ: [[বাঢ়ৈটোকা]] চৰাই (Wood pecker)। #বোকাত পৰীক্ষক ঠোঁট (Mud probing beak): এইবোৰ ঠোঁট দীঘল আৰু চুঙা আকৃতিৰ। এনেকুৱা ঠোঁট বহনকাৰী চৰাইবোৰে বোকাত ঠোঁটটো সুমুৱাই দি কেঁচু, শামুক, পতঙ্গ আদিৰ উপস্থিতিৰ বিষয়ে উমান পায়। উদাহৰণ: খঞ্জন জাতীয় চৰাই (Sand piper), ভূৰুং চৰাই (Snipe)। #মাছ ধৰা ঠোঁট (Fish catching beak): মাছ ধৰা ঠোঁটবোৰ দীঘল, ঠেক আৰু খাজকটা। মাছ, ভেকুলী, লালুকি আদি ধৰিবলৈ কিছুমান চৰায়ে এনেকুৱা ধৰণৰ ঠোঁট ব্যৱহাৰ কৰে। উদাহৰণ: পানী কাউৰী (Cormorant), বগলী (Heron)। #ফুল পৰীক্ষক ঠোঁট (Flower probing beak): ফুল পৰীক্ষক ঠোঁটবোৰ দীঘল, ঠেক আৰু জোঙা। মৌ আহৰণ কৰা চৰাইবোৰে এই ঠোঁটবোৰেৰে ফুলৰ পৰা মৌৰস আহৰণ কৰে। উদাহৰণ: চানবাৰ্ড (Sun bird), হামিং বাৰ্ড (Humming bird)। #বিন্ধোৱা আৰু ফলা ঠোঁট (Pierching and Tearing beak): এই ঠোঁটবোৰ চুটি, ওপৰৰ ঠোঁটটো তলমুৱাকৈ বেকা আৰু শক্তিশালী। এইবোৰ ঠোঁট সৰু ডাঙৰ চিকাৰবোৰ ফুটাবলৈ আৰু ফলাচিৰা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণ: ঈগল, ফেঁচা, শগুণ। খ) চৰাইৰ হাকোটাযুক্ত পদাঞ্চলৰ প্ৰকাৰ (Types of clawed feet in birds): চৰাইৰ ঠেঙৰ পদাঞ্চল খোজ কঢ়াৰ উপৰিও অন্যান্য বহুতো কামৰ বাবে ব্যৱহৃত হয়। অন্যান্য কামবোৰ হ’ল – বস্তু আদি সংগ্ৰহ, বাঁহ সজা, আক্ৰমণ কৰা, প্ৰতিৰক্ষা ইত্যাদি। চৰাইৰ ঠেঙৰ পদাঞ্চল আঙুলিযুক্ত আৰু এই আঙুলিবোৰত নখ বা হাকোটা থাকে। কৰ্মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি চৰাইৰ ঠেঙক তলত দিয়া ধৰণে ভাগ কৰিব পাৰি। #আৰোহী ঠেং (Climbing feet): আৰোহী ঠেঙৰ পদাঞ্চলবোৰ গছত বা গছৰ ডালত বগাবলৈ উপযোগী। এনেবোৰ ঠেঙত প্ৰথম আৰু চতুৰ্থ আঙুলি দুটা পিছফাললৈ মুখ কৰি অৱস্থান কৰে আনহাতে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় আঙুলিটোৱে সম্মুখৰ পিনে মুখ কৰি থাকে। এনেকুৱা প্ৰকৃতিৰ আঙুলিক জাইগ’ডেক্‌টাইলাছ (Zygodactylous) বুলি কোৱা হয়। হাকোটাযুক্ত জাইগ’ডেক্‌টাইলাছ আঙুলিৰ সহায়ত চৰাইবোৰে সৰু সৰু ডালত খামোচ মাৰি ধৰি উলম্ব গছত বগাই যাব পাৰে। উদাহৰণ: কাঠখোলা (Wood pecker), ভাটৌ (Parrot)। #জপটিয়াই ধৰা ঠেং (Clinging feet): এইবোৰ ঠেঙৰ হাকোটা যুক্ত আঙুলিবোৰ এনেকৈ সজ্জিত হৈ থাকে যাতে ইহঁতে ওখ আৰু ঠিয় পৰ্বতৰ বা গুহাৰ বেৰত জপটিয়াই এঠা লাগি ধৰি থাকিব পাৰে। এই প্ৰকৃতিৰ ঠেঙৰ চাৰিওটা আঙুলি সম্মুখৰ পিনে মুখ কৰি থাকে। ইহঁতৰ নখ বা হাকোটাবোৰ চোকা আৰু বেকা প্ৰকৃতিৰ। উদাহৰণ: বতাহী চৰাই, হামিং বাৰ্ড। #খোচৰা ঠেং (Scratching feet): এইবোৰ ঠেং খোজ কঢ়া আৰু খাদ্যৰ সন্ধানত মাটি বালি আদিত খোচৰা কামৰ বাবে উপযোগী। খোচৰা ঠেবোৰ দৃঢ় আৰু আঙুলিত থকা হাকোটাবোৰ শক্তিশালী। উদাহৰণ: মুৰ্গী চৰাই। #পক্ষীসাদ ঠেং (Perching feet): প্ৰায়বোৰ চৰাইৰে ঠেঙবোৰ এনেকুৱা প্ৰকৃতিৰ। এনেকুৱা ঠেঙৰ চৰাইবোৰে গছৰ ডালত বহোঁতে ডালটোত খামুচি ধৰিব পাৰে। এনেধৰণৰ ঠেঙত তিনিটা আঙুলি সম্মুখৰ পিনে মুখ কৰি থাকে আৰু এটা আঙুলি পিছফালে মুখ কৰি থাকে। উদাহৰণ: ঘন চিৰিকা, কাউৰী, কুলি ইত্যাদি। #সাঁতোৰা ঠেং (Swimming feet): পানীত সাঁতোৰা চৰাইবোৰৰ ঠেঙৰ আঙুলিৰ মাজত জালিকা থাকে। হাঁহ, পানী কাউৰী। #খামুচি ধৰিব পৰা ঠেং (Grasping feet): এইবোৰ ঠেঙৰ দ্বাৰা চৰাইটোৱো ভক্ষ প্ৰাণীক চিকাৰ কৰি আটক কৰিব পাৰে আৰু ভক্ষ প্ৰাণীটোক কঢ়িয়াই লৈ যাব পাৰে। ইহঁতৰ চাৰিওটা আঙুলি শক্তিশালী আৰু হাঁকোটাবোৰ অতি তীক্ষ্ণ। উদাহৰণ: ফেঁচা, ঈগল. চিলনী। #দ্ৰুতবেগী ঠেং (Cursorial or running feet): উৰিব নোৱাৰা চৰাইবোৰৰ ঠেংবোৰ শক্তিশালী আৰু আঙুলিৰ সংখ্যা কম। ইহঁতৰ টাৰছ’মেটাটাৰছাছ হাড়ডাল দীঘল। উদাহৰণ: উট চৰাই, ইমু, ৰিয়া। #ৱাডিং ঠেং (Wading feet): ৱাডিং ঠেংবোৰ পানীত থকা বোকাত খোজ কাঢ়িবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ঠেং। ইহঁতৰ টাৰছ’মেটাটাৰছাছ আৰু ভৰিৰ আঙুলিবোৰ দীঘল তথা চুঙা আকৃতিৰ। উদাহৰণ: বগলী জাতীয় চৰাই। [[File:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|thumb|alt= Nest made of straw with five white eggs and one grey speckled egg|Nest of an [[Eastern Phoebe]] that has been parasitised by a [[Brown-headed Cowbird]]]] চৰাইৰ উমনি দিয়া কাৰ্য্যই পোৱালিৰ গঠন বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় উষ্ণতা প্ৰদান কৰে।<ref name = "Gill"/> একগামী চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত মতা-মাইকী দুয়ো মিলি উমনি দিয়ে।<ref name = "Gill"/> ====পোৱালিৰ যতন==== কণী ফুটি ওলোৱাৰ সময়ত চৰাইৰ প্ৰজাতি ভেদে পোৱালিবোৰ অসহায় বা আত্মনিৰ্ভৰশীল হ'ব পাৰে। একেবাৰে অসহায় আৰু মাক-দেউতাকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল পোৱালিক এল্ট্ৰিছিয়েল ([[:en:Altricial|altricial]])। এনে ধৰণৰ চৰাইৰ পোৱালিবোৰ আকাৰত সৰু, অন্ধ, পাখিবিহীন আৰু লৰচৰ কৰিব নোৱাৰা বিধৰ হয়। অন্যহাতে যিবিলাক পোৱালি জন্মতে চলিব পৰা আৰু নোমেৰে আবৃত হৈ থাকে সিহঁতক প্ৰিক'ছিয়েল ([[:en: Precocial|precocial]]) হয়। এলট্ৰিছিয়েল পোৱালিক প্ৰিক'ছিয়েল পোৱালিতকৈ বেছি যত্নৰ প্ৰয়োজন হয়। [[File:Calliope-nest edit.jpg|thumb|alt= Hummingbird perched on edge of tiny nest places food into mouth of one of two chicks|left|মাইকী কেলিঅ'প হামিংবাৰ্ড ([[Calliope Hummingbird]]) চৰায়ে পূৰ্ণবয়স্ক পোৱালিক খুৱাই থকা অৱস্থাত]] চৰাইৰ বিভিন্ন প্ৰজাতি সমূহৰ ভিতৰত মাক-দেউতাকৰ পোৱালিৰ প্ৰতি যত্ন (parental care) পৰিমাণৰ তাৰতম্য ঘটা দেখা যায়। চূড়ান্ত পৰ্য্যায়ত মেগাপড ([[:en:Megapode|megapode]])নামৰ চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত কণী ফুটি পোৱালি জগিলেই মাক-দেউতাকৰ দায়িত্ব শেষ হয়। তাৰপিছত পোৱালিয়ে নিজে মাটিৰে বনোৱা বাহৰ পৰা মাটি খান্দি ওলাই আহে আৰু নিজৰ আহাৰ নিজে যোগাৰ কৰি লয়। <ref>Elliot A (1994). "Family Megapodiidae (Megapodes)" in ''[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 2; New World Vultures to Guineafowl'' (eds del Hoyo J, Elliott A, Sargatal J) Lynx Edicions:Barcelona. ISBN 84-87334-15-6</ref> আনহাতে বহুতো সাগৰীয় চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত প্ৰতিচ্ছবি এখন দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে ফ্ৰিগেটবাৰ্ড ([[:en:Great Frigatebird|Great Frigatebird]]) নামৰ চৰাইবিধৰ পোৱালিৰ পাখি সম্পূৰ্ণকৈ গঁজিবলৈ প্ৰায় ছমাহ সময় লয় আৰু তাৰ পাছতো প্ৰায় ১৪ মাহ পৰ্যন্ত মাক-দেউতাকে পোৱালিক খাদ্য যোগাৰ কৰি দিয়ে। <ref>Metz VG, Schreiber EA (2002). "Great Frigatebird (''Fregata minor'')" In ''The Birds of North America, No 681'', (Poole, A. and Gill, F., eds) The Birds of North America Inc: Philadelphia</ref> কিছুমান চৰাইৰ প্ৰজাতিৰ ক্ষেত্ৰত মাক-দেউতাক দুয়ো মিলি পোৱালিৰ যত্ন লয়। অন্য কিছুমান প্ৰজাতিত আকৌ কেৱল মাক বা দেউতাকে অকলে পোৱালি ডাঙৰ কৰে। কিছুমান বিশেষ প্ৰজাতিত আকৌ পোৱালিৰ ওচৰ সম্পৰ্কীয় (যেনে-পূৰ্বৰ গোটত জন্মা একে মাক-দেউতাকৰ ডাঙৰ হোৱা পোৱালি) চৰায়ে মাক-দেউতাকক সহায় কৰে। <ref>{{cite journal | last1 = Ekman | first1 = J | year = 2006 | title = Family living amongst birds | url = | journal = [[Journal of Avian Biology]] | volume = 37 | issue = 4| pages = 289–98 | doi = 10.1111/j.2006.0908-8857.03666.x }}</ref>কাউৰী ([[:en:Corvidae|crows]]), অষ্ট্ৰেলিয়ান মেগপাই ([[:en:Australian Magpie:Australian Magpie]]), পখৰা মাছোৰোকা () আদি চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত এনেদৰে ওচৰ সম্পৰ্কীয় চৰয়ে সহায় কৰা দেখা যায়। <ref>{{Cite book|author=Cockburn A|editor=Floyd R, Sheppard A, de Barro P|title=Frontiers in Population Ecology|year=1996|publisher=CSIRO|location=Melbourne|isbn= |pages=21–42|chapter=Why do so many Australian birds cooperate? Social evolution in the Corvida}}</ref> প্ৰয়ভাগ জীৱ-জন্তুৰ ক্ষেত্ৰতে দেউতাকে পোৱালিৰ যত্ন লোৱা খুউব কমেই দেখা যায়। কিন্তু চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত ই তুলনামূল ভাৱে সহজলভ্য। <ref name = "Gill"/><ref>{{Cite journal|last=Cockburn|first=Andrew|year=2006|title=Prevalence of different modes of parental care in birds|doi=10.1098/rspb.2005.3458|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=273|issue=1592|pages=1375–83|pmid=16777726|month=June|issn=0962-8452|url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16777726|format=Free full text|pmc=1560291}}{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====উমনি পৰজীৱী (Brood parasites)==== [[File:Reed warbler cuckoo.jpg|thumb|upright|right|alt= Small brown bird places an insect in the bill of much larger grey bird in nest| ৰিড ৱাৰ্বলাৰ ([[:en:Reed Warbler|Reed Warbler]] নামৰ চৰাইবিধে উমনি পৰাজীৱী কেতেকী চৰাই ([[:en:Common Cuckoo|Common Cuckoo]])ৰ এটা পোৱালি ডাঙৰ কৰিছে]] উমনি পৰজীৱিতা ([[:en:Brood parasitism|Brood parasitism]]) নামৰ পৰিঘটনাতো যথেষ্ট সংখ্যক চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত দেখা যায়। এনে চৰায়ে আন প্ৰজাতিৰ চৰাইৰ বাহত কণী পাৰে আৰু আনৰ হতুৱাই পোৱালিক ডাঙৰ কৰোৱায়। <ref name = "brood">Davies N (2000). ''Cuckoos, Cowbirds and other Cheats''. [[T. & A. D. Poyser]]: London ISBN 0-85661-135-2</ref> যাৰ বাহত উমনী পৰজীৱীয়ে কণী পাৰে সেই চৰাইটোৱে কণীটো চিনিব নোৱাৰি নিজৰ আনবোৰ কণীৰ দৰেই উমনি দিয়ে। উমনি পৰজীৱীতা দেখা পোৱাৰ প্ৰধান কাৰণ বোৰৰ ভিতৰত নিজে বাহ সাজি কণী উমনি দিয়াত অক্ষমতা, আনৰ বাহতো পোৱালি জগাই প্ৰজনন অধিক সফল কৰাৰ উদেশ্য হ'ব পাৰে। <ref>{{cite journal | doi = 10.1093/beheco/8.2.153 | last1 = Sorenson | first1 = M | year = 1997 | title = Effects of intra- and interspecific brood parasitism on a precocial host, the canvasback, ''Aythya valisineria'' | url = http://beheco.oxfordjournals.org/cgi/reprint/8/2/153.pdf | journal = Behavioral Ecology | volume = 8 | issue = 2| pages = 153–61 }}</ref> উমনী পৰজীৱীসমূহৰ ভিতৰত কুলি চৰায়ে আটাইতকৈ বেছি জনাজাত যদিও এনে এশৰো অধিক প্ৰজাতি পোৱা যায়। <ref name = "brood"/> == মানৱ সমাজত গুৰুত্ব == পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ কথা বাদ দিলেও, মানৱ সমাজত চৰাইৰ গুৰুত্ত অপৰিসীম। পৃথিৱীৰ প্ৰায় সকলোবোৰ লোককৃষ্টিত চৰাইৰ উপস্থিত লক্ষ্য কৰিবলগীয়া। সৌন্দৰ্যৰ প্ৰতীক হিচাপে মানৱ সভ্যতাত চৰাইৰ এক বিশেষ স্থান আছে। তদুপৰি চৰাইৰ অৰ্থনৈতিক দিশতো অনেক অৱদান আছে, বিভিন্ন চৰাইৰ মাংস, বিভিন্ন খাদ্য প্ৰণালীৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ। [[File:Industrial-Chicken-Coop.JPG|thumb|alt= Two rows of cages in a dark barn with many white chickens in each cage|right|[[Industrial farming]] of [[chicken]]s]] চৰাই সততে দেখা পোৱা যায় বাবে মানুহৰ লগত চৰাইৰ সম্বন্ধ মানৱজাতিৰ জন্মলগ্নৰপৰাই চলি আহিছে।<ref>{{Cite book|last=Bonney|first=Rick | last2 = Rohrbaugh, Jr.| first2 = Ronald|title=Handbook of Bird Biology|url=https://archive.org/details/handbookofbirdbi0000unse| place= Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=2004| edition = Second|isbn=0-938027-62-X}}</ref> কেতিয়াবা এনে সম্বন্ধ 'পৰস্পৰ সহজীৱি' ([[:en:Mutualism (biology)|mutualistic]]), যেনে 'মৌ-বিচৰা চৰাই'ৰ ([[:en:honeyguide|honeyguide]]) লগত আফ্ৰিকাৰ 'ব'ৰানা' ([[:en:Borana people|Borana]]) সম্প্ৰদায়ৰ মানুহৰ।<ref>Dean W, Siegfried R, MacDonald I (1990). "The Fallacy, Fact, and Fate of Guiding Behavior in the Greater Honeyguide". ''Conservation Biology'' '''4''' (1) 99–101. [http://doi.org/10.1111/j.1523-1739.1990.tb00272.x Blackwell-PDF]</ref> আন ক্ষেত্ৰত, যেনে [[ঘৰচিৰিকা]]ৰ লগত মানুহৰ সম্বন্ধ 'সহভোজী' প্ৰকাৰৰ ([[:en:Commensalism|commensal]]), য'ত মানুহৰ দৈনন্দিন কাম-কাজৰপৰা ঘৰচিৰিকাই খাদ্যবস্তু লাভ কৰে।<ref>{{cite journal | last1= Singer | first1= R. | last2= Yom-Tov | first2= Y. | title= The Breeding Biology of the House Sparrow Passer domesticus in Israel | journal= Ornis Scandinavica | volume= 19 | issue= 2 | pages= 139–44 | year= 1988 |doi= 10.2307/3676463 | jstor=3676463}}</ref> কেবাবিধ চৰাইৰ প্ৰজাতি শস্য-বিনস্তকাৰী,<ref>{{Cite journal | doi = 10.1111/j.1474-919X.1990.tb01048.x | last1 = Dolbeer | first1 = R | year = 1990 | title = Ornithology and integrated pest management: Red-winged blackbirds ''Agleaius phoeniceus'' and corn | url =https://archive.org/details/sim_ibis_1990-04_132_2/page/309| journal = [[Ibis (journal)|Ibis]] | volume = 132 | issue = 2| pages = 309–22 }}</ref>, আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত চৰাইৰ দ্বাৰা 'পক্ষী-সংকট' ([[:en:bird strike|aviation hazard]]) হোৱাৰো সম্ভাৱনা থাকে।<ref>{{Cite journal | last1 = Dolbeer | first1 = R | last2 = Belant | first2 = J | last3 = Sillings | first3 = J | year = 1993 | title = Shooting Gulls Reduces Strikes with Aircraft at John F. Kennedy International Airport | url = | journal = Wildlife Society Bulletin | volume = 21 | issue = | pages = 442–50 }}</ref> মানুহৰ কৰ্ম-কাণ্ডৰপৰাই চৰাইৰ ক্ষতি হ'ব পাৰে, আৰু মানুহৰ বিভিন্ন কাৰ্য, যেনে চিকাৰ, পক্ষী-সীহ-বিষৰ প্ৰয়োগ, কীটনাশক দ্ৰৱ্যৰ প্ৰয়োগ, বাহনৰ খুন্দা, অন্য পোহনীয়া জন্তৰ দ্বাৰা হত্যা আদিৰে কেবাবিধ চৰাইৰ বিলুপ্ত হৈছে বা বিলুপ্ত হোৱাৰ উপক্ৰম ঘটিছে। চৰাই কিছুমান ৰোগৰ বীজাণু বিয়পোৱা মাধ্যমো হ'ব পাৰে, যেনে ছিটাক'ছিছ ([[:en:psittacosis|psittacosis]]), ছালম'নেল'ছিছ ([[:en:salmonellosis|salmonellosis]]), কেম্পাইল'বেক্টৰিঅ'ছিছ ([[:en:campylobacteriosis|campylobacteriosis]]), মাইক'বেক্টেৰিঅ'ছিছ ([[পক্ষী যক্ষ্মা]]), [[পক্ষী জ্বৰ]], জিয়াৰডিয়েছিছ ([[:en:giardiasis]]) আৰু ক্ৰিপ্ট'স্প'ৰিডিঅ'ছিছ ([[:en:cryptosporidiosis]])। ইয়াৰোপৰি জীৱ-জন্তুৰ শৰীৰৰপৰা কিছুমান ৰোগ পক্ষীয়ে বৃহৎ দূৰত্বত থকা মানৱ-দেহলৈ বিয়পাব পাৰে।<ref>{{cite journal | doi = 10.3121/cmr.1.1.5 | last1 = Reed | first1 = KD | last2 = Meece | first2 = JK | last3 = Henkel | first3 = JS | last4 = Shukla | first4 = SK | title = Birds, Migration and Emerging Zoonoses: West Nile Virus, Lyme Disease, Influenza A and Enteropathogens | journal = Clinical medicine & research | volume = 1 | issue = 1 | pages = 5–12 | year = 2003 | pmid = 15931279 | pmc = 1069015 }}</ref> ===অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব=== ঘৰচীয়া চৰায়ে মানুহক মাংস আৰু কণী যোগান ধৰে যি মানূহৰ বাবে প্ৰটিনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ উৎস। এক তথ্য অনুসৰি ২০০৩ চনত সমগ্ৰ বিশ্বযুৰি ৭৬ মিলিয়ন টন ঘৰচীয়া চৰাইৰ মাংস আৰু ৬১ মিলিয়ন টন কণী উৎপাদন হৈছিল। <ref>{{cite book |last1=Brown |first1=Lester |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=Outgrowing the Earth: The Food Security Challenge in an Age of Falling Water Tables and Rising Temperatures |url=http://www.earth-policy.org/datacenter/xls/book_ote_ch3_2.xls |format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=2005 |month= |origyear= |publisher=earthscan |location= |language= |isbn=978-1844071852 |oclc= |doi= |id= |page= |pages= |chapter=3: Moving Up the Food Chain Efficiently. |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303222521/http://www.earth-policy.org/datacenter/xls/book_ote_ch3_2.xls }}</ref> মাংসৰ বাবে বহুটো চৰাই চিকাৰো কৰা হয়। উত্তৰ আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাত খাদ্যৰ বাবে চিকাৰ কৰা চৰাইসমূহৰ ভিতৰত জলচৰ চৰাই (waterfowl), কুকুৰা-জাতীয় চৰাই (pheasant), কপৌ, ক্কুৱেইল (quail), পাৰট্ৰিজ (partridge), গ্ৰাউজ (grouse) আদি উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite journal | last1 = Simeone | first1 = A | last2 = Navarro | first2 = X | year = 2002 | title = Human exploitation of seabirds in coastal southern Chile during the mid-Holocene | url=http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0716-078X2002000200012&lng=es&nrm=iso&tlng=en | journal = Rev. Chil. Hist. Nat | volume = 75 | issue = 2| pages = 423–31 | doi = 10.4067/S0716-078X2002000200012 }}</ref> যদিও কিছুমান বিশেষ চৰাইৰ চিকাৰ বহনক্ষম (sustainable), চিকাৰে প্ৰায়ভাগ চৰাইৰ প্ৰজাতিৰে জনসংখ্যাত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাইছে আৰু ইহঁতক বিলুপ্তিৰ পথলৈ থেলি দিছে। <ref>{{cite journal | last1=Keane | first1=Aidan | last2=Brooke | first2=M.de L. | last3=McGowan | first3=P.J.K. | title=Correlates of extinction risk and hunting pressure in gamebirds (Galliformes) | url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2005-11_126_2/page/216 | journal=Biological Conservation | volume=126 | pages=216–33 | year=2005 |doi= 10.1016/j.biocon.2005.05.011 | issue=2}}</ref> [[File:FishingCormorants.jpg|thumb|upright|alt= Illustration of fisherman on raft with pole for punting and numerous black birds on raft|The use of cormorants by Asian fishermen is in steep decline but survives in some areas as a tourist attraction.]] চৰাইৰ পৰা পোৱা বাণিজ্যিকভাৱে মূল্যৱান পদাৰ্থ হৈছে কাপোৰ আৰু শুৱাৰ বিভিন্ন সামগ্ৰীত ব্যৱহৃত পাখি (বিশেষকৈ হাঁহজাতীয় চৰাইৰ পাখি), ফছফৰাছ আৰু নাইট্ৰজেনৰ মূল্যৱান উৎস হিচাপে সাগৰীয় চৰাইৰ মল ইত্যাদি। <ref>{{Cite web|url= http://www.zum.de/whkmla/military/19cen/guanowar.html|title= The Guano War of 1865–1866.|publisher= World History at KMLA|accessdate=18 December 2007}}</ref> বাণিজ্যিক লাভৰ বাবে বহুতো চৰাইক মানুহে পোহে। ৰঙীন চৰাই যেনে ভাটৌ (Parrot) আদি মানুহে পোহাৰ বাবে বাহিৰৰ পৰা বেআইনী ভাৱে চোৰাংকৈ ইয়াক অনা হয়।<ref>{{cite journal | doi = 10.1017/S0030605306000056 | last1 = Cooney | first1 = R | last2 = Jepson | first2 = P | year = 2006 | title = The international wild bird trade: what's wrong with blanket bans? | url = http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=409231 | journal = Oryx | volume = 40 | issue = 1| pages = 18–23 }}</ref> চৰাইৰ প্ৰতি মানুহৰ আকৰ্ষণো যথেষ্ট। সেইবাবেই অপেচাদাৰী পক্ষী নিৰীক্ষকৰ সংখ্যাও সমগ্ৰ বিশ্বত প্ৰতিদিনে বৃদ্ধি পাই গৈছে। <ref>Pullis La Rouche, G. (2006). Birding in the United States: a demographic and economic analysis. ''Waterbirds around the world.'' Eds. G.C. Boere, C.A. Galbraith and D.A. Stroud. [[The Stationery Office]], Edinburgh, UK. pp. 841–46. [http://www.jncc.gov.uk/PDF/pub07_waterbirds_part6.2.5.pdf JNCC.gov.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304124708/http://www.jncc.gov.uk/PDF/pub07_waterbirds_part6.2.5.pdf |date=2011-03-04 }}, PDF</ref> ===ধৰ্ম আৰু লোক-সংস্কৃতিত=== [[File:Vogel Drei (Meister der Spielkarten).jpg|thumb|upright|left|alt= Woodcut of three long-legged and long-necked birds|"The 3 of Birds" by the [[Master of the Playing Cards]], 15th century Germany]] চৰায়ে লোকগাঁথা (folklore), ধৰ্ম, আৰু লোক-সংস্কৃতি (popular culture)ত ভিন্ন ভিন্ন ৰূপত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰি আহিছে। ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত চৰায়ে বাৰ্তাবাহক ৰূপে ভূমিকা লোৱাৰ কথা বিভিন্ন আখ্যানৰ পৰা জানিব পৰা যায়।<ref>{{Cite journal | last1 = Routledge | first1 = S | last2 = Routledge | first2 = K | year = 1917 | title = The Bird Cult of Easter Island | url = | journal = Folklore | volume = 28 | issue = 4| pages = 337–55 }}</ref> প্ৰাগ-ঐতিহাসিক যুগৰ পৰাই চৰায়ে কলা-কৃষ্টিত বিভিন্ন ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। পোন-প্ৰথম চৰাইৰ এনে ভূমিকাৰ কথা গুহা চিত্ৰ সমূহৰ পৰা গম পোৱা যায়। <ref>{{cite journal | last1=Meighan | first1=C. W. | title=Prehistoric Rock Paintings in Baja California | url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1966-01_31_3/page/372 | journal=American Antiquity | volume=31 | issue=3 | pages=372–92 | year=1966 |doi= 10.2307/2694739 | jstor=2694739}}</ref> পিছলৈ চৰাইক ধৰ্মীয় বা কলা সম্পৰ্কীয় কাম কাজত উচ্চাত্মক চিহ্ন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। উদাহৰণ স্বৰূপে মোগলৰ অধপতি সকলৰ মুকুটত ময়ূৰ চৰাইৰ পাখি সজাই লোৱা হৈছিল।<ref>{{cite journal | last1 = Clarke | first1 = CP | year = 1908 | title = A Pedestal of the Platform of the Peacock Throne | journal = The Metropolitan Museum of Art Bulletin | volume = 3 | issue = 10| pages = 182–83 | doi = 10.2307/3252550 | jstor=3252550}}</ref> চৰাইৰ ওপৰত বৈজ্ঞানিক জ্ঞান বৃদ্ধিৰ স্পৃহা বঢ়াৰ লগে লগে চৰাইৰ চিত্ৰ অঁকাও উল্লেখযোগ্য ভাৱে বৃদ্ধি পালে। এনেকৈ চৰাইৰ প্ৰতিচ্ছি অঁকা বিশ্ব-বিশ্ৰুত চিত্ৰকাৰ কেইজনৰ ভিতৰত [[:en:John James Audubon|John James Audubon]] অন্যতম। তেওঁৰ উত্তৰ আমেৰিকাৰ চৰাইসমূহৰ চিত্ৰই সমগ্ৰ ইউৰোপত বিশেষ সমাদৰ লাভ কৰিছিল। <ref>{{cite journal | last1=Boime | first1=Albert | title=John James Audubon: a birdwatcher's fanciful flights | url=https://archive.org/details/art-history_1999-12_22_5/page/728 | journal=Art History | volume=22 | pages=728–55 | year=1999 |doi= 10.1111/1467-8365.00184 | issue=5}}</ref> কবিতাটো চৰাইৰ উল্লেখ প্ৰায়েই দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে হ'মাৰে [[ওডিছি]] মহাকাব্যত নাইটিংগল চৰাইক অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে। <ref>{{Cite journal | last1 = Chandler | first1 = A | year = 1934 | title = The Nightingale in Greek and Latin Poetry | url =https://archive.org/details/sim_classical-journal_1934-11_30_2/page/78| journal = The Classical Journal | volume = 30 | issue = 2| pages = 78–84 | jstor = 3289944 }}</ref> বিভিন্ন লোক সংস্কৃতিৰ মাজত চৰাইৰ ভূমিকাও ভিন্ন। উদাহৰণ স্বৰূপে আফ্ৰিকাৰ বিভিন্ন অঞ্চলত ফেঁচাক দুৰ্ভাগ্য, ডাইনী আৰু মৃত্যুৰ স'তে জড়িত কৰা হয়<ref>Enriquez PL, Mikkola H (1997). "Comparative study of general public owl knowledge in Costa Rica, Central America and Malawi, Africa". pp. 160–66 In: J.R. Duncan, D.H. Johnson, T.H. Nicholls, (Eds). ''Biology and conservation of owls of the Northern Hemisphere. General Technical Report NC-190'', USDA Forest Service, St. Paul, Minnesota. 635 pp.</ref> কিন্তু ইউৰোপৰ প্ৰায়ভাগ অঞ্চলত ইয়াক আকৌ জ্ঞানী বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref>Lewis DP (2005). [http://www.owlpages.com/articles.php?section=Owl+Mythology&title=Myth+and+Culture Owlpages.com], Owls in Mythology and Culture. Retrieved on 15 September 2007</ref>। তেনেদৰে [[কাকৈশিৰা]]ক প্ৰাচীন ইজিপ্টত পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল কিন্তু ইউৰোপত ইয়াক চোৰৰ শাৰীত ৰখা হৈছিল।<ref>{{Cite journal | last1 = Dupree | first1 = N | year = 1974 | title = An Interpretation of the Role of the Hoopoe in Afghan Folklore and Magic | url = | journal = Folklore | volume = 85 | issue = 3| pages = 173–93 | jstor = 1260073 }}</ref> == সংৰক্ষণ == দুখৰ বিষয়, ১৭শ শতিকাৰ পৰা বৰ্তমানলৈকে, মানুহৰ অবিবেচক কাৰ্য্যৰ পৰিণতিত প্ৰায় ১২০-১৩০ বিধ মান চৰাই পৃথিৱীৰ বুকুৰ পৰা নোহোৱা হৈ গ’ল। বৰ্তমানো প্ৰায় ১২০০টা মান প্ৰজাতিৰ চৰাইৰ অবস্থা সংকটজনক বুলি গম পোৱা গৈছে। [[File:California-Condor3-Szmurlo edit.jpg|thumb|right|alt= Large black bird with featherless head and hooked bill|upright|The [[California Condor]] once numbered only 22 birds, but conservation measures have raised that to over 300 today.]] যদিও মানুহৰ কাৰ্য্যকলাপে চৰাইৰ কিছুমান প্ৰজাতিৰ যেনে 'Barn Swallow' আৰু 'European Starling' আদিৰ বিস্তৃতিত সহায় কৰিছে, তাতোকৈ বহু বেছি পৰিমাণে প্ৰজাতিৰ বিলুপ্তিকৰণত অধিক প্ৰভাৱিত কৰিছে। ঐতিহাসিকভাৱে এশৰো অধিক চৰাইৰ প্ৰজাতি বিলুপ্ত হোৱাৰ তথ্য পোৱা যায়<ref>Fuller E (2000). ''Extinct Birds'' (2nd ed.). [[Oxford University Press]], Oxford, New York. ISBN 0-19-850837-9</ref>যদিও শেহতীয়াকৈ প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় দ্বীপ সমূহত মানুহৰ আবাদী আৰম্ভ হোৱাৰ সময়ত মানুহৰ অদুৰদৰ্শী কাৰ্য্যকলাপৰ বলি হৈ নাটকীয় ভাৱে ৭৫০-১৮০০টা চৰাইৰ প্ৰজাতি বিলুপ্ত হৈ গৈছিল। <ref>Steadman D (2006). ''Extinction and Biogeography in Tropical Pacific Birds'', University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-77142-7</ref> বৰ্তমান সমগ্ৰ বিশ্বতে এক বুজন পৰিমাণৰ চৰাইৰ প্ৰজাতি বিলুপ্তিৰ পথত আগবাঢ়িছে। ইয়াৰে ১,২২৭টা প্ৰজাতি ২০০৯ চনত আই. ইউ. চি. এনৰ ৰেড লিষ্টত সংকটপূৰ্ণ (threatened) অৱস্থাত থকা প্ৰজাতি বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। <ref>{{Cite web|title=BirdLife International announces more Critically Endangered birds than ever before |publisher=[[Birdlife International]] |date=14 May 2009 |url=http://www.birdlife.org/news/pr/2009/05/red_list.html |accessdate=15 May 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8045971.stm |first=Mark |last=Kinver |title=Birds at risk reach record high |publisher= BBC News Online |date=13 May 2009 |accessdate=15 May 2009}}</ref> চৰাইৰ বিলুপ্ত হোৱাৰ আটাইতকৈ আলোচিত কাৰণটো হ'ল মানুহে কৰা পৰিৱেশ বিনষ্টিকৰণ আৰু তাৰ ফলত হোৱা বাসস্থান ধ্বংসৰ প্ৰক্ৰিয়া (Habitat loss)।<ref>Norris K, Pain D (eds, 2002). ''Conserving Bird Biodiversity: General Principles and their Application'' Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-78949-3</ref> অন্যান্য কাৰণ সমূহ হ'ল, চোৰাং-চিকাৰ, প্ৰয়োজনাধিক মাছ মৰা,<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/0006-3207(91)90031-4 | last1 = Brothers | first1 = NP | year = 1991 | title = Albatross mortality and associated bait loss in the Japanese longline fishery in the southern ocean | url =https://archive.org/details/sim_biological-conservation_1991_55_3/page/255| journal = Biological Conservation | volume = 55 | issue = 3| pages = 255–68 }}</ref> পৰিৱেশ প্ৰদুষণ, কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ<ref>{{cite journal | last1 = Wurster | first1 = D | last2 = Wurster | first2 = C | last3 = Strickland | first3 = W | year = 1965 | title = Bird Mortality Following DDT Spray for Dutch Elm Disease | url =https://archive.org/details/ecology_early-summer-1965_46_4/page/488| journal = Ecology | volume = 46 | issue = 4| pages = 488–99 | doi =10.2307/1934880 }}; {{cite journal | doi= 10.1126/science.148.3666.90 | title= Bird Mortality after Spraying for Dutch Elm Disease with DDT | url= https://archive.org/details/sim_science_1965-04-02_148_3666/page/90 | year= 1965 | last1= Wurster | first1= C. F. | last2= Wurster | first2= D. H. | last3= Strickland | first3= W. N. | journal= Science | volume= 148 | issue= 3666 | pages= 90–91 | pmid= 14258730 }}</ref>, নতুনকৈ সংস্থাপিত হোৱা বহিৰাগত প্ৰজাতি (nonnative invasive species)ৰ স'তে হোৱা প্ৰতিযোগিতা,<ref>{{cite journal | last1 = Blackburn | first1 = T | last2 = Cassey | first2 = P | last3 = Duncan | first3 = R | last4 = Evans | first4 = K | last5 = Gaston | first5 = K | year = 2004 | title = Avian Extinction and Mammalian Introductions on Oceanic Islands | url =https://archive.org/details/sim_science_2004-09-24_305_5692/page/1955| journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 305 | issue = 5692| pages = 1955–58 | doi = 10.1126/science.1101617 | pmid=15448269}}</ref> আৰু গোলকীয় বতৰ পৰিৱৰ্তন (Climate change) ইত্যাদি। চৰকাৰ তথা পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ কৰ্মী সকলে উপযুক্ত আইনৰ সহায় লৈ আৰু পৰিৱেশ restoration (ecological restoration) ৰে চৰাইৰ বাসস্থানৰ প্ৰতিৰক্ষা দিয়ে বা প্ৰয়োজন সাপেক্ষে captive breeding আৰু পুনৰ সংস্থাপন (reintroduction)ৰ বাবেও পদক্ষেপ হাতত লোৱা দেখা যায়। এনে পদক্ষেপসমূহ আংশিক ভাৱে হ'লেও সফল হৈছে বুলি কব পাৰি। এটা গৱাষণাত গম পোৱা গৈছিল যে এনেধৰণৰ পসক্ষেপ সমূহে ১৯৯৪ ৰ পৰা ২০০৪ ৰ ভিতৰত অতি কমেও ১৬ বিধ চৰাইৰ প্ৰজাতি বিলুপ্ত হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব পাৰিছে।<ref>{{cite journal | doi = 10.1017/S0030605306000950 | last1 = Butchart | first1 = S | last2 = Stattersfield | first2 = A | last3 = Collar | first3 = N | year = 2006 | title = How many bird extinctions have we prevented? | url = http://www.birdlife.org/news/news/2006/08/butchart_et_al_2006.pdf | journal = Oryx | volume = 40 | issue = 3| pages = 266–79 }}</ref> {{-}} =====চৰাইৰ উৰণ পেশী আৰু উৰণ ক্ৰিয়াবিধি===== '''উৰণ পেশী''': চৰাইবোৰে ডেউকা দুখন ওপৰ তলকৈ কোৱাই বতাহত উৰিব পাৰে। চৰাইৰ আগ ঠেং দুখন ৰূপান্তৰিত হৈ ডেউকাৰ সৃষ্টি হৈছে। উৰণ কাৰ্যৰ বাবে চৰাইৰ কিছুমান শক্তিশালী উৰন পেশী থাকে। এই পেশীবোৰ উৰোস্থি (Sternum) আৰু উৰোস্থিৰ তলত থকা তৰীদলৰ (Keel) লগত সংযুক্ত হৈ থাকে। উৰণ পেশীবোৰ যথেষ্ট ডাঙৰ। এই উৰণ পেশীবোৰ তলত দিয়া ধৰণৰ। ১. বক্ষ পেশী (Pecoral muscles): উৰণ কাৰ্যত সহায় কৰিবলৈ অতি প্ৰয়োজনীয় পেশী হ’ল বক্ষ পেশী। ই দুই প্ৰকাৰৰ, যেনে – বৃহৎ বক্ষ পেশী (Pectoralis major) আৰু লঘু বক্ষ পেশী (Pectoralis minor)। এই পেশীবোৰৰ কাম হ’ল ডেউকা দুখনক টানি আৰু এৰি দি ডেউকা দুখনক তল- ওপৰ কৰোৱা। এই পেশী দুটা উৰোস্থিৰ তৰীদল আৰু ডেউকাত লাগি থাকে। *ক) বৃহৎ বক্ষ পেশী (Pectoralis major): তৰীদল (Keel) আৰু জক্ৰকৰ (Clavicle) অংকদেশৰ দুয়োফালৰ পৰা বৃহৎ বক্ষ পেশী দুটুকুৰা মুক্ত হৈ চৰাইটোৰ বুকু অংশৰ সৃষ্টি কৰিছে। ই ত্ৰিভুজ আকৃতিৰ আৰু আন পেশীবোৰতকৈ আকৃতিত ডাঙৰ আৰু শক্তিশালী। বৃহৎ পেশীৰ সম্মুখৰ পিনে থকা বহল আৰু চেপেটা কণ্ডৰাডাল (Tendon) হিউমেৰাছৰ মুণ্ডৰ অংকীয় দিশত সোমাই পৰে। এই পেশীয়ে ডেউকাখনক তলৰ পিনে টানি অনাত সহায় কৰে। এই পেশীৰ সংকোচনৰ সময়ত ডেউকাখন তলৰ পিনে নামি আহে আৰু সম্মুখৰ পিনে আগবাঢ়ি যায়। ইয়াৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত চৰাইটো ওপৰলৈ উঠিব পাৰে আৰু বতাহৰ মাজেৰে সম্মুখৰ পিনে আগুৱাব পাৰে। *খ) লঘু বক্ষপেশী (Pectoralis minor): সৰু আৰু দীঘলীয়া আকৃতিৰ অংকীয় বক্ষপেশীয়ে চৰাইৰ ডেউকাখন ওপৰলৈ উঠোৱাত সহায় কৰে। চৰাইৰ এই লঘু বক্ষপেশীটো বৃহৎ বক্ষপেশীৰ তলৰফালে তৰীদল আৰু দেহৰ মাজৰ কোণটোত লাগি থাকে। পেশীটোৰ সম্মুখৰ ফালে থকা দীঘল আৰু ঠেক কণ্ডৰাডাল ত্ৰি অস্থি ৰন্ধ্ৰৰ (Foramen triossum) মাজেদি সোমাই সোমাই ওপৰলৈ উঠি হিউমেৰাছৰ মুণ্ডৰ ট্ৰচেণ্টাৰত (Trochanter) সোমায়। ত্ৰি অস্থি ৰন্ধ্ৰটো ক্লেভিক’ল (Clavicle), কোৰাক’ইড (Coracoid) আৰু স্কাপুলাৰ মাজত থকা এটা ফাক বা খোলা অংশ। লঘু বক্ষ পেশীয়ে ডেউকাখন ওপৰলৈ উঠোৱাত সহায় কৰে বাবে ইয়াক উত্তোলন পেশী (Elevator muscle) বোলা হয়। এই পেশীৰ সংকোচন ঘটিলে ইয়াৰ লগত সংযুক্ত কণ্ডৰাডালে হিউমেৰাছডালক পিছলৈ আৰু ওপৰলৈ টানে বাবে উৰণৰ সময়ত ডেউকাখন ওপৰলৈ ডাং খাই উঠে। এই কাৰ্যত ত্ৰি অস্থি ৰন্ধ্ৰটোৱে কপিকলৰ দৰে কাম কৰে। ২. সহায়ক পেশী (Accessory muscles): চৰাইৰ উৰণ ক্ৰিয়াত সহায় কৰিবলৈ বক্ষ পেশীৰ উপৰিও আন কিছুমান সহায়ক পেশীও থাকে। বক্ষ পেশীৰ ঠিক তলতে ত্ৰিভুজ আকৃতিৰ কৰাক’ব্ৰেকিয়েলিছ লংগাছ (Coraco brachialis longus) নামৰ আন এটুকুৰা পেশী থাকে। এই পেশীটো কোৰাককিড আৰু উৰোস্থিৰ পৰ্শুকী বা কষ্টেল প্ৰবৰ্ধৰ (Costal process) পৰা ওলায় আৰু ইয়াৰ ঠেক কণ্ডৰা অংশ প্ৰগণ্ডিআস্থি মুণ্ডৰ পিছফালে লাগি থাকে। এই প্ৰশীয়ে ডেউকাখনত তললৈ নমোৱাত সহায় কৰে। ইয়াৰ উপৰিও কৰাক’ব্ৰেকিয়েলিছ লংগাছৰ (Coraco brachialis longus) সম্মুখৰ পিনে কৰাক’ ব্ৰেকিয়েলিছ ব্ৰিভিছ (Coraco brachialis brevis) নামৰ আন এটুকুৰা সৰু ঠেক পেশীয়েও উৰণত সহায় কৰে। ৩. আভ্যন্তৰিক পেশী (Intrensic muscles): আভ্যন্তৰিক পেশীবোৰো উৰণৰ বাবে আতি লাগতিয়াল। ইয়াৰে ভিতৰত বাহুৰ বাইচেপ (Biceps) আৰু ট্ৰাইচেপ (Triceps) পেশী উল্লেখযোগ্য। এই পেশী দুটাই উৰণৰ সময়ত কিলাকুটিটো ঘূৰোৱাত সহায় কৰে। পূৰ্ব-বাহুৰ (Fore arm) এক্সটেনছৰ কাৰ্পি ৰেডিয়েলিছ (Extensor carpi radialis) আৰু এক্সটেনছৰ কাৰ্পি আলনেৰিছ (Exensor carpi ulnaris) নামৰ পেশী দুটাই ডেউকাখন জপোৱা আৰু মেলাত সহায় কৰে। আকৌ দুডাল ব্ৰেকিঅ’ ৰেডিয়েলিছ (Brachio-radialis) পেশীয়ে ৰেডিয়াছ (Radius) অস্থিডালক ঘূৰোৱাত সহায় কৰে। অতিশয় হ্ৰাসপ্ৰাপ্ত ডিজিটেল পেশীবোৰে (Digital muscles) উৰণৰ সময়ত পৃথক অংশসমূহ আনকি পাখিবিলাককো ঘুৰা মেলাত সহায় কৰে। আন এটুকুৰা পলিছিছ পেশীয়ে প্ৰথম আঙুলিত লাগি থকা এলুলা বা বাষ্টাৰ্ড ডেউকাখনক (Alula or bastard wing) স্বাধীন ভাবে লৰাচৰা কৰাত সহায় কৰে। ৪. তানিকা পেশী (Tensor muscles): উৰণৰ সময়ত চৰাইটোৱে ডেউকাখন মেলাৰ সময়ত টেন্সৰ লংগাছ (Tensor longus), টেন্সৰ ব্ৰিভিছ (Tensor brevis) আৰু টেন্সৰ এক্সেছৰিয়াছ (Tensor accessorius) নামৰ তিনিবিধ তানিকা পেশীয়ে প্ৰি-পেটাজিয়ামখন (Pre-patagium) সম্পূৰ্ণকে মেলি ৰাখে। এনে ধৰণৰ আন এটুকুৰা টেন্সৰ পষ্টিৰিয়াছ (Tensor posterius) নামৰ পেশীয়ে উৰণৰ সময়ত পেটাজিয়ামখনক (Patagium) বহলকৈ মেলি ৰাখে। '''উৰণ ক্ৰিয়াবিধি (Mechanism of Flight)''': চৰাইৰ আকৃতি অনুসৰি উৰণৰ আৰম্ভণি ক্ৰিয়াবিধিও বেলেগ হয়। সৰু চৰাইবোৰে উৰাৰ আগে আগে ঠেং দুখনৰ সহায়ত এটা জাপ মাৰে। এই জাপটোৱে উৰিবৰ বাবে চৰাইটোক শক্তি যোগায়। ডাঙৰ আকৃতিৰ চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত উৰণ কাৰ্যৰ আৰম্ভণিৰ বাবে যথেষ্ট শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে শক্তি গোটাবৰ বাবে চৰাইটোৱে প্ৰথমতে কিছুদূৰ জোৰেৰে দৌৰ মাৰে নাইবা সাঁতোৰে যাতে মাটি এৰি বতাহত যাবলৈ পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে বল আৰু উল্লাস পায়। উৰাৰ আৰম্ভণিত চৰাইটোৱে ডেউকাখন তলমুৱাকৈ আৰু পিছৰ ফালে কোৱাবলৈ ধৰে যাৰ ফলত প্ৰকৃত উৰণ আৰম্ভ হয়। আকৌ নামিবৰ সময়ত ডেউকা দুখন ওপৰলৈ আৰু আগলৈ কোৱাই কোৱাই চৰাইটো মাটিলৈ বা নিৰ্দিষ্ট স্থানলৈ নামি আহে। চৰাইৰ প্ৰকৃত উৰণ পেশী হ’ল বৃহৎ বক্ষ পেশী। বৃহৎ বক্ষ পেশীৰ সংকোচনে ডেউকাখনক তলৰপিনে কোবাবলৈ শক্তি যোগায় যাৰ ফলত চৰাইটো ওপৰলৈ উঠে। ডেউকা দুখন তললৈ কোবোৱাৰ ফলত উত্তোলন বলৰ (Lift force) সৃষ্টি হয় আৰু চৰাইটো ওপৰলৈ উঠিবলৈ ধৰে। আকৌ বতাহৰ সোঁত ডেউকাৰ ওপৰেদি যোৱাৰ ফলত ওপৰৰ বায়ু চাপ কম হয় আৰু ইও চৰাইটোক কিছু ওপৰলৈ উঠাত সহায় কৰে। লঘু বক্ষ পেশীৰ সংকোচনে ডেউকা দুখনক ওপৰলৈ কোবোৱাত সহায় কৰে। ওপৰ ফালে কোবোৱাৰ ফলত ডেউকা দুখন আংশিক ভাবে জাপ খায় আৰু ডেউকাৰ মাজেৰে বায়ু পাৰ হৈ যাব পাৰে। ইয়াৰ ফলত চৰাইটো লাহে লাহে তললৈ নামি আহিবলৈ ধৰে। চৰাইৰ পুচ্ছ পাখিসমূহে বঠাৰ দৰে কাম কৰে। পুচ্ছ পাখিসমূহ ওপৰলৈ ডাঙি ধৰিলে চৰাইটো ওপৰমূৰা হয় আৰু তলফালে নমাই দিলে চৰাইটো তলমূৱা হয়। নামিবৰ সময়ত চৰাইটোৱে পুচ্ছ পাখিবোৰ তললৈ নমাই দি বিছনীৰ দৰে কোবাৱাৰ ফলত ব্ৰেকৰ কাম কৰে আৰু লগে লগে ই ঠেং দুখন তললৈ নমাই দি গছৰ ডালত বা আন কোনো ঠাইত নামি পৰে। ==লগতে চাওক== * [[অসমত দেখা চৰাইবোৰ]] ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{Commonscat|Aves|চৰাই}} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN&pg=home Avibase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020193845/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN |date=2008-10-20 }}—The World Bird Database *[http://www.birdlife.org/ Birdlife International]—Dedicated to bird conservation worldwide; has a database with about 250,000 records on endangered bird species. *[http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm Bird biogeography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |date=2007-03-04 }} *[http://www.audubon.org/bird/index.html Birds and Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810134957/http://www.audubon.org/bird/index.html |date=2010-08-10 }} from the [[National Audubon Society]] *[http://www.birds.cornell.edu/ Cornell Lab of Ornithology] * {{eol|695}} *[http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/completed_essays.html Essays on bird biology] *[http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm International Ornithological Committee] *[http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm North American Birds for Kids] *[http://www.ornithology.com/ Ornithology] *[http://elibrary.unm.edu/sora/index.php Sora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026070526/http://elibrary.unm.edu/sora/index.php |date=2011-10-26 }}—Searchable online research archive; Archives of the following ornithological journals [[The Auk]], [[Condor (journal)|Condor]], Journal of Field Ornithology, North American Bird Bander, Studies in Avian Biology, Pacific Coast Avifauna, and [[the Wilson Bulletin]]. *[http://ibc.lynxeds.com/ The Internet Bird Collection]—A free library of videos of the world's birds *[http://www.birdpop.org/ The Institute for Bird Populations, California] *[http://media.library.uiuc.edu/cgi/b/bib/bix-idx?c=bix;cc=bix;sid=0c4f6243857204b94fcdebc6dce5d8b2;type=simple;page=browse;inst=bix_10;sort=region list of field guides to birds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002084318/http://media.library.uiuc.edu/cgi/b/bib/bix-idx?c=bix;cc=bix;sid=0c4f6243857204b94fcdebc6dce5d8b2;type=simple;page=browse;inst=bix_10;sort=region |date=2011-10-02 }}, from the International Field Guides database *[http://www.rspb.org.uk/wildlife/birdidentifier/ RSPB bird identifier]—Interactive identification of all UK birds [[শ্ৰেণী:বৈজ্ঞানিক শ্ৰেণীবিন্যাস]] [[শ্ৰেণী:চৰাই|*]] blrowyry1swygszak5e5hgrf1x86lhy 0 32501 634566 627481 2026-09-07T00:46:26Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634566 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site |WHS = Group of Monuments at Hampi |Image = [[Image:Hampi virupaksha temple.jpg|250px]] |imagecaption= হাম্পি |State Party = [[ভাৰত]] |Type = সাংস্কৃতিক |Criteria = (i)(iii)(iv) |ID = 241 |Region = [[List of World Heritage Sites in Asia and Australasia|এছিয়া-পেছিফিক]] |Year = ১৯৮৬ |Danger = ১৯৯৯&ndash;২০০৬ |Session = ১০তম |Link = http://whc.unesco.org/en/list/241 }} '''হাম্পি''' ({{lang-en|Hampi}}; {{lang-kn|ಹಂಪೆ}}) ভাৰতৰ [[কৰ্ণাটক]]ৰ উত্তৰপাৰত অৱস্থিত এখন গাঁও। হাম্পিত অৱস্থিত ভগ্নাৱশেষসমূহৰ বাবে ঠাইখন বিখ্যাত। হাম্পি স্মাৰকসমূহ হ'ল উত্তৰ কৰ্ণাটকৰ মনোৰম বিলাসবহুল হাম্পি নগৰৰ স্মাৰকসমষ্টি। হাম্পিত বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ অধুনালুপ্ত ৰাজধানী বিজয়নগৰৰ ধ্বংসাৱশেষ অৱস্থিত। এই নগৰৰ চাৰিওফালে দ্ৰাবিড় স্থাপত্য মন্দিৰ আৰু প্ৰাসাদৰ ধ্বংসাৱশেষে আৱৰি আছে। হাম্পি বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ পূৰ্বৰ; হিন্দু ধৰ্মৰ ৰামায়ণ আৰু পুৰাণত ইয়াক পম্পা দেৱী তীৰ্থ ক্ষেত্ৰ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref name="Verghese2002p1" /><ref>{{cite book|author1=John M. Fritz|author2=George Michell|author3=Clare Arni|title=New Light on Hampi: Recent Research at Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=Trx8UH1UbG4C|year=2001|publisher=Marg Publications|isbn=978-81-85026-53-4|pages=1–7}}</ref> চতুৰ্দশ আৰু ষোড়শ শতাব্দীৰ মধ্যৱৰ্তী কালত যিসকল পৰ্যটক ভাৰতলৈ আহিছিল সেইসকলে এই মন্দিৰসমূহৰ ভূয়সী প্ৰশংসা কৰি গৈছে। হাম্পিত বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ হিন্দু ধৰ্মীয় মন্দিৰ আছে। ইয়াত বিৰুপাক্ষ মন্দিৰ, আদি শংকৰৰ সৈতে জড়িত সক্ৰিয় মঠ আৰু পুৰণি চহৰখনৰ অন্তৰ্গত বিভিন্ন কীৰ্তিচিহ্ন আছে।<ref name="Fritz2015p11">{{harvnb|Fritz | Michell| 2016|pp=11–23, backpage}}</ref><ref>{{cite book|author=Joan-Pau Rubiés|title=Travel and Ethnology in the Renaissance: South India Through European Eyes, 1250–1625|url=https://books.google.com/books?id=adpkHQ9SCq0C |year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52613-5|pages=234–236}}</ref> তদুপৰি আছে বহুতো অভিজাত বাসগৃহ, হাতী বন্ধা ঘৰ, ৰাণীৰ আভিজাত স্নানাগাৰ, লটাচ মহল আদি। এই স্মাৰকসমূহ [[ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থা|ইউনেস্কো]] বিশ্ব ঐতিহ্য তালিকা (i), (iii) আৰু (iv) অনুযায়ী সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ মৰ্যাদাপ্ৰাপ্ত<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/241|title=Group of Monuments at Hampi|accessdate=2010-11-06|publisher=World Heritage: Unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/241.pdf|format=pdf|title= Group of Monuments at Hampi|accessdate=2010-11-06|publisher=Unesco}}</ref>। ১৩৩৬ চনৰ পৰা (বিজয়নগৰ হিচাপে) হাম্পি বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল আৰু ১৫৬৫ চনলৈকে ইয়াক পৰিত্যক্ত কৰা হৈছিল।<ref name="Verghese2002p1" /> ই আছিল এখন দুৰ্গম নগৰ। [[পাৰ্চী]] আৰু [[ইউৰোপ|ইউৰোপীয়]] ভ্ৰমণকাৰীসকলে বিশেষকৈ পৰ্তুগীজসকলে এৰি থৈ যোৱা বুৰঞ্জীত উল্লেখ আছে যে হাম্পি আছিল টুংগাভদ্ৰা নদীৰ ওচৰৰ এখন সমৃদ্ধিশালী, ধনী আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মী চহৰ, য'ত অসংখ্য মন্দিৰ, খেতিপথাৰ আৰু বাণিজ্যিক বজাৰ আছিল। ১৫০০ চনৰ ভিতৰত হাম্পি-বিজয়নগৰ [[বেইজিং|বেইজিঙ]]ৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম চহৰ আছিল বুলি অনুমান কৰা হৈছে আৰু সম্ভৱতঃ সেই সময়ত ভাৰতৰ আটাইতকৈ ধনী চহৰ আছিল, পাৰস্য আৰু [[পৰ্তুগাল]]ৰ ব্যৱসায়ীক আকৰ্ষণ কৰিছিল।<ref name="Howard2011p77">{{cite book|author=Michael C. Howard|title=Transnationalism and Society: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=Qy4YtuIHsQcC&pg=PA77| year=2011|publisher =McFarland|isbn= 978-0-7864-8625-0| pages=77–78}}</ref><ref name="Gier2014p11">{{cite book|author=Nicholas F. Gier|title=The Origins of Religious Violence: An Asian Perspective|url=https://books.google.com/books?id=0LBhBAAAQBAJ&pg=PA11|year=2014|publisher=Lexington|isbn=978-0-7391-9223-8|pages=11–14}}, Quote: "In its peak of glory, ca. 1500, with a population of about 500,000 and sixty square miles in area, Vijayanagara was the second largest city in the world behind Beijing."</ref> বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্য মুছলমান চুলতানৰ মিত্ৰজোঁটৰ দ্বাৰা পৰাজিত হয়; ১৫৬৫ চনত মুছলমান বাহিনীয়ে ইয়াৰ ৰাজধানী জয়, লুটপাত আৰু ধ্বংস কৰে।<ref name="Verghese2002p1">{{harvnb|Anila Verghese|2002|pp=1–18}}</ref><ref name="Fritz2015p11" /><ref name="Lycett 2013 433–470">{{cite journal | last1=Lycett | first1=Mark T. | last2=Morrison | first2=Kathleen D. | title=The Fall of Vijayanagara Reconsidered: Political Destruction and Historical Construction in South Indian History 1 | journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient | volume=56 | issue=3 | year=2013 | doi=10.1163/15685209-12341314 | pages=433–470}}</ref> [[কৰ্ণাটক]]ত অৱস্থিত, ১৩ কিলোমিটাৰ (৮.১ মাইল) দূৰত্বত হোছাপেটে চহৰৰ সৈতে সমসাময়িক চহৰ হাম্পিৰ ওচৰত অৱস্থিত হাম্পিৰ ধ্বংসাৱশেষ ৪,১০০ হেক্টৰ (১৬ বৰ্গমাইল)ত বিস্তৃত আৰু ইয়াক [[ইউনেস্কো]]ৱে দক্ষিণ ভাৰতৰ শেষৰটো মহান হিন্দু ৰাজ্যৰ ১৬০০ৰো অধিক জীয়াই থকা অৱশিষ্টৰ "কঠোৰ, ভৱিষ্যৎ স্থান" বুলি অভিহিত কৰিছে য'ত "দুৰ্গ, নদীৰ পাৰৰ বৈশিষ্ট্য, ৰাজকীয় আৰু পবিত্ৰ কমপ্লেক্স, মন্দিৰ, মন্দিৰ, স্তম্ভযুক্ত হল, মণ্ডপা, স্মৃতিসৌধ, জল গঠন আৰু অন্যান্য" অন্তৰ্ভুক্ত।<ref name="unescosum">[https://whc.unesco.org/en/list/241 Group of Monuments at Hampi], UNESCO</ref> ==ব্যুৎপত্তি== লোকভাষাত হাম্পিক পাম্পা-ক্ষেত্ৰ, কৃষকৃন্দ ক্ষেত্ৰা নতুবা ভাষ্কৰা ক্ষেত্ৰ বুলি জনা যায়, ভাষ্কৰ নামটো পাম্পাৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে, যিটো তুঙ্গভদ্ৰা নদী প্ৰাচীন নাম। হাম্পি নামটো হাম্পেৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা।<ref name="unescosum" /> ==ভোগৌলিক বিৱৰণ== [[File:Hampi Vijayanagara in early 16th century, South India.jpg|thumb|ষোড়শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বিজয়নগৰত হাম্পি। পবিত্ৰ মূলত আছিল প্ৰধান হিন্দু মন্দিৰ আৰু ইয়াৰ লগত জড়িত বজাৰসমূহ; নগৰীয়া মূল অংশত ৰাজকীয় কেন্দ্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল; উপনগৰীয়া উপগ্ৰহসমূহ বৰ্তমানৰ গংগাৱতীৰ পৰা হোস্পেটলৈকে বিস্তৃত হৈছিল।<ref>{{cite book|first=Anila |last=Verghese|title=Archaeology, Art and Religion: New Perspectives on Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=GZzpAAAAMAAJ |year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-564890-4|pages=vi–viii}}</ref><ref name=morrison423>KD Morrison and CM Sinopoli (2006), ''Vijayanagara: Archaeological Explorations'', J. Fritz et al (eds.), VPR Monograph, Manohar, pages 423–434</ref>]] হাম্পি তুঙ্গভদ্ৰা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। [[বাংগালোৰ]]ৰ পৰা দূৰত্ব ৩৪৩ কিঃমিঃ আৰু বেলাৰীৰ পৰা ৭৪ কিঃমিঃ। ন্যূনতম দূৰত্বত থকা ৰেল ষ্টেচনটো হৈছে মণ্ট্ৰালয়ম, যিটো তুঙ্গভদ্ৰা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। [[অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ]]ৰ সৈতে ৰাজ্যিক সীমান্তৰ সমীপত মধ্য [[কৰ্ণাটক]]ৰ পূব অংশত তুংগাভদ্ৰা নদীৰ পাৰত হাম্পি অৱস্থিত। বাদামি আৰু আইহোলে প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থানৰ পৰা ১৪০ কিলোমিটাৰ (৮৭ মাইল) দক্ষিণ-পূবে অৱস্থিত।{{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=154–155}}{{sfn|Anila Verghese|2002|pp=85–87}} হাম্পি—পৰম্পৰাগতভাৱে পাম্পক্ষেত্ৰ, কিষ্কিন্দ-ক্ষেত্ৰ বা ভাস্কৰ-ক্ষেত্ৰ নামেৰে জনাজাত—হিন্দু ধৰ্মতত্ত্বত পাৰ্বতী দেৱীৰ আন এটা নাম পাম্পাৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি কুমাৰী পাৰ্বতীয়ে (যি শিৱৰ পূৰ্বৰ পত্নী সতীৰ পুনৰ্জন্ম) অকলশৰীয়া তপস্বী [[শিৱ]]ক বিয়া কৰাবলৈ সংকল্প লয়।{{sfn|James Lochtefeld|2002|pp=503–505}}{{sfn|David Kinsley|1988|pp=46–52, 42–44}} মাক-দেউতাকে তাইৰ ইচ্ছাৰ কথা গম পাই [[পাৰ্বতী]]ক নিৰুৎসাহিত কৰে, কিন্তু তেওঁ নিজৰ ইচ্ছাত অটল থাকে। শিৱ যোগ ধ্যানত হেৰাই গৈছে, জগতৰ প্ৰতি অৱহেলিত; পাৰ্বতীয়ে তেওঁক জাগ্ৰত কৰিবলৈ আৰু তেওঁৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ দেৱতাসকলৰ ওচৰত সহায়ৰ বাবে আবেদন জনায়। [[ইন্দ্ৰ]]ই কামদেৱক — কামনা, কামুক প্ৰেম, আকৰ্ষণ আৰু মৰমৰ হিন্দু দেৱতাক — শিৱক ধ্যান-ধাৰণাৰ পৰা জাগ্ৰত কৰিবলৈ পঠিয়াই দিয়ে। কামে শিৱৰ ওচৰত উপস্থিত হৈ কামনাৰ কাঁড় মাৰিলে।{{sfn|James Lochtefeld|2002|pp=503–505}}{{sfn|David Kinsley|1988|pp=46–52, 42–44}} শিৱই কপালত তৃতীয় চকুটো মেলি কামক জ্বলাই ছাই কৰি পেলায়। পাৰ্বতীয়ে শিৱক জয় কৰাৰ আশা বা সংকল্প লৈ; পাৰ্বতীয়ে [[শিৱ]]ৰ দৰে জীৱন যাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু একেবোৰ কামতে লিপ্ত হয় – তপস্যা, যোগাসন আৰু তপস্যা – তেওঁক উত্তেজিত কৰে আৰু তেওঁৰ আগ্ৰহ আকৰ্ষণ কৰে। শিৱই পাৰ্বতীক ছদ্মবেশত লগ পায় আৰু শিৱৰ দুৰ্বলতা আৰু ব্যক্তিত্বৰ সমস্যাৰ কথা কৈ পাৰ্বতীক নিৰুৎসাহিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।{{sfn|James Lochtefeld|2002|pp=503–505}}{{sfn|David Kinsley|1988|pp=46–52, 42–44}} পাৰ্বতীয়ে শুনিবলৈ অস্বীকাৰ কৰি নিজৰ সংকল্পত অটল থাকে। শিৱই অৱশেষত তাইক গ্ৰহণ কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বিয়া হয়।{{sfn|James Lochtefeld|2002|pp=503–505}}{{sfn|David Kinsley|1988|pp=46–52, 42–44}} পিছত শিৱ আৰু পাৰ্বতীৰ বিবাহৰ পিছত কামক পুনৰ জীৱন্ত কৰি তোলা হয়। স্থল পুৰাণৰ মতে পাৰ্বতীয়ে (পাম্পা) তপস্বী শিৱক জয়ী কৰি গৃহস্থ জীৱনলৈ ঘূৰাই আনিবলৈ হেমাকুটা পাহাৰত তপস্বী, যোগিনী জীৱনশৈলী অনুসৰণ কৰিছিল, যিটো বৰ্তমান হাম্পিৰ অংশ।{{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=14–15}} শিৱক পম্পাপতি (অৰ্থাৎ "পাম্পাৰ স্বামী") বুলিও কোৱা হয়।{{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=14–15}} হেমাকুটা পাহাৰৰ ওচৰৰ নদীখনক পাম্পা নদী বুলি জনা যায়।<ref name="Verghese2002p6">{{harvnb|Anila Verghese|2002|pp=6–7, 40, 92}}</ref> সংস্কৃত ভাষাৰ পাম্পা শব্দটো কানাড়া শব্দ হাম্পালৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু পাৰ্বতীয়ে শিৱক খেদি যোৱা ঠাইখন হাম্পে বা হাম্পি নামেৰে জনাজাত হয়।{{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=14–15}}<ref name="Verghese2002p6"/><ref name=ASI>{{cite book|author=D. Devakunjari|title=World Heritage Series: Hampi|publisher=Eicher Goodearth Ltd., New Delhi – for [[Archaeological Survey of India]]|isbn=978-81-87780-42-7|page=8|year=2007}}</ref> এই স্থান আছিল প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগৰ তীৰ্থযাত্ৰা কেন্দ্ৰ যিটো পাম্পক্ষেত্ৰ নামেৰে জনাজাত। ইয়াৰ খ্যাতি হিন্দু মহাকাব্য [[ৰামায়ণ]]ৰ কিষ্কিন্ধা অধ্যায়ৰ পৰাই হৈছিল, য'ত [[ৰাম]] আৰু [[লক্ষ্মণ|লক্ষ্মণে]] অপহৃত [[সীতা]]ৰ সন্ধানত [[হনুমান]], [[সুগ্ৰীৱ]] আৰু বান্দৰ সৈন্যৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰে। মহাকাব্যখনত বৰ্ণনা কৰা ঠাইখনৰ লগত হাম্পি অঞ্চলৰ বহু সাদৃশ্য আছে। আঞ্চলিক পৰম্পৰা অনুসৰি ৰামায়ণত বৰ্ণনা কৰা এই ঠাইখনেই তীৰ্থযাত্ৰীক আকৰ্ষণ কৰে।<ref name="KaminskyLong2016p75">{{cite book|author1=Arnold P. Kaminsky|author2=Roger D. Long|title=Nationalism and Imperialism in South and Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=aGIPDQAAQBAJ&pg=PT75|year=2016|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-99742-3|pages=75–76}}</ref> ১৮০০ চনৰ ভিতৰত কৰ্ণেল কলিন মেকেঞ্জী নামৰ এজন অভিযন্তাই ইয়াক পোহৰলৈ আনিছিল। ==আন্তঃ গাঁথনি== ===ধৰ্মীয় মঠ-মন্দিৰ=== <gallery widths="200" heights="200"> File:Le temple de Virupaksha (Hampi, Inde) (14255857272).jpg|হাম্পিৰ বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ File:Nandi statue at the Sree Virupaksha temple, Hampi, India.jpg|হাম্পিৰ বিৰূপাক্ষ বজাৰৰ পূব প্ৰান্তত থকা একশিলীয়া নন্দীৰ মূৰ্তি। File:IMG 2765 Inside View of Virupaksha Temple.jpg|হাম্পিৰ বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ কমপ্লেক্সৰ ভিতৰৰ চোতাল আৰু স্তম্ভযুক্ত হল (মণ্ডপা)। File:Hampi, India, Community hall (sabha mandapa) of Vijaya Vitthala Temple.jpg|বিজয়া বিত্তলা মন্দিৰৰ ধ্বংসাৱশেষ File:Complex of Virupaksha Temple, Hampi (01).jpg|বিৰূপাক্ষ মন্দিৰৰ গোপুৰম File:Hampi - Uddana Veerabhadra Temple - Hanuman - 2.jpg|উদ্দান বীৰভদ্ৰ মন্দিৰৰ চোতালত হনুমানৰ ভাস্কৰ্য। ভাস্কৰ্যটোৰ ওপৰত থকা ৰঙা দাগসমূহ পুৰোহিত বা ভক্তসকলে সেন্দূৰ প্ৰয়োগ কৰা। File:2 Frescoe at Virupaksha temple, Hampi, Karnataka,.jpg|মন্দিৰৰ ভিতৰৰ অংশত থকা ফ্ৰেস্কো চিত্ৰ। File:1 Frescoe at Virupaksha temple, Hampi, Karnataka,.jpg|মন্দিৰৰ ভিতৰৰ অংশত ফ্ৰেস্কো, বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ। File:Relief sculpture at temple interior, Virupaksha temple.jpg|মন্দিৰৰ ভিতৰৰ ভাস্কৰ্য্য, বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ </gallery> ===বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ আৰু বজাৰ সমষ্টি=== বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ হাম্পিৰ আটাইতকৈ পুৰণি মন্দিৰ। ই তীৰ্থযাত্ৰী আৰু পৰ্যটকৰ বাবে এক প্ৰধান আকৰ্ষণ আৰু বৰ্তমানেও ইয়াত হিন্দু ধৰ্মীয় উপাসনা অনুষ্ঠিত হয়। {{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=58–65}} [[শিৱ]], পাম্পা আৰু [[দুৰ্গা]]ৰ মন্দিৰৰ কিছু অংশ একাদশ শতিকাৰপৰাই আছিল; পিছলৈ বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত মন্দিৰটো সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়।<ref>{{cite book|author=National Geographic|title=Sacred Places of a Lifetime: 500 of the World's Most Peaceful and Powerful Destinations|url=https://books.google.com/books?id=jNqDFSxR8-MC&pg=PA123|year=2008|publisher=National Geographic Society|isbn=978-1-4262-0336-7|pages=123–124}}</ref> মন্দিৰটো কেইবাটাও সৰু সৰু মন্দিৰৰ সমষ্টি। ইয়াত নিয়মিতভাৱে পুনৰংকন কৰা প্ৰায় ৫০ মিটাৰ (১৬০ ফুট) উচ্চতাৰ গোপুৰম, অদ্বৈত বেদান্ত পৰম্পৰাৰ বিদ্যাৰণ্য-ৰ নামত উৎসৰ্গিত এটা হিন্দু মঠ, মন্মথা নামৰ জলাধাৰ, সামূহিক ৰান্ধনীঘৰ আৰু অন্যান্য বহুতো স্থাপত্য-স্মাৰক আছে। মন্দিৰৰ সৈতে সংলগ্ন প্ৰায় ৭৫০ মিটাৰ (২,৪৬০ ফুট) দীঘল ধ্বংসপ্ৰাপ্ত শিলৰ বজাৰখনৰ পূব প্ৰান্তত এটা একশিলীয়া নন্দীৰ মন্দিৰো আছে। {{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=58–65}}{{sfn|Anila Verghese|2002|pp=38–42}}{{sfn|Michael W. Meister|Madhusudan A. Dhaky|1996|pp=21–23, 91–92}} {{multiple image | total_width = 360 | align = right | direction = horizontal | image1 = 4 Erotic statues of Hindu Virupaksha Shiva Temple Hampi, Vijayanagar Karnataka India.jpg | caption1 = | image2 = 5 Erotic statues at the Hindu Shiva temple Virupaksha Hampi Vijayanagara Karnataka India April 2014.jpg | caption2 = | footer = বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন প্ৰতিমা-অংকন পৰম্পৰা প্ৰতিফলিত কৰা বিৰূপাক্ষ মন্দিৰৰ বাহিৰৰ শিলৰ দেৱালত খোদিত কামমূলক ভাস্কৰ্যসমূহ। }} মন্দিৰটো পূবমুখী, আৰু [[শিৱ]] আৰু পাম্পা দেৱীৰ মন্দিৰৰ গৰ্ভগৃহসমূহ সূৰ্যোদয়ৰ দিশত একে সৰলৰেখাত অৱস্থিত। প্ৰৱেশপথত এটা বৃহৎ গোপুৰম আছে। মন্দিৰটোৰ ওপৰৰ স্থাপত্যটো পিৰামিড আকৃতিৰ স্তৰযুক্ত টাৱাৰ, যাৰ প্ৰতিটো স্তৰতে পিলাষ্টাৰ আৰু বিভিন্ন শিল্পকৰ্ম দেখা যায়; ইয়াৰ ভিতৰত শৃংগাৰধৰ্মী ভাস্কৰ্যও আছে। {{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=58–65, 155}} গোপুৰমটোৰ মাজেৰে এটা আয়তাকাৰ প্ৰাঙ্গণলৈ সোমাব পাৰি, যিটো আগলৈ গৈ ১৫১০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ বুলি ধৰা এটা সৰু গোপুৰমত শেষ হয়।{{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=60–63}} সৰু গোপুৰমটোৰ দক্ষিণফালে ১০০টা স্তম্ভযুক্ত এটা মণ্ডপ আছে। প্ৰতিটো স্তম্ভৰ চাৰিওফালেই হিন্দু ধৰ্মৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিভিন্ন উৎকীৰ্ণ ভাস্কৰ্য দেখা যায়। এই ৰাজহুৱা মণ্ডপটোৰ সৈতে এটা সামূহিক ৰান্ধনীঘৰ সংযুক্ত হৈ আছে। হাম্পিৰ আন কেইবাটাও বৃহৎ মন্দিৰতো এনে ব্যৱস্থা দেখা যায়। শিল কাটি নিৰ্মাণ কৰা এটা জলনলীৰ জৰিয়তে ৰান্ধনীঘৰ আৰু ভোজনশালালৈ পানী যোগান ধৰা হৈছিল। সৰু গোপুৰমটোৰ পাছৰ প্ৰাঙ্গণত দীপস্তম্ভ (দীপ জ্বলোৱাৰ স্তম্ভ) আৰু নন্দীৰ মূৰ্তি আছে। {{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=60–63}}<ref name=Dallapiccola109>{{cite journal | last1=Dallapiccola | first1=A.L. | last2=Verghese | first2=Anila | title=The 'Ramanuja temple' in Vitthalapura, Hampi | journal=South Asian Studies | volume=17 | issue=1 | year=2001 | doi=10.1080/02666030.2001.9628595 | pages=109–116| s2cid=191354648 }}</ref><ref name=mack59>{{cite journal | last=Mack | first=Alexandra | title=One Landscape, Many Experiences: Differing Perspectives of the Temple Districts of Vijayanagara | url=https://archive.org/details/journal-of-archaeological-method-and-theory_2004-03_11_1/page/59 | journal=Journal of Archaeological Method and Theory | volume=11 | issue=1 | year=2004 | doi=10.1023/b:jarm.0000014617.58744.1d | pages=59–81| s2cid=143695706 }}</ref> সৰু গোপুৰমটোৰ পাছৰ প্ৰাঙ্গণটোৱে [[শিৱ]] মন্দিৰৰ মূল মণ্ডপলৈ লৈ যায়। এই মণ্ডপটো মূল বৰ্গাকাৰ মণ্ডপ আৰু কৃষ্ণদেৱৰায়ে নিৰ্মাণ কৰোৱা এটা আয়তাকাৰ সংযোজনৰে গঠিত। সংযোজনটো দুটা সংযুক্ত বৰ্গ আৰু ষোল্লটা স্তম্ভেৰে নিৰ্মিত। মণ্ডপৰ ওপৰৰ মুকলি হলটোৰ চিলিঙত চিত্ৰ অংকিত আছে। ইয়াৰে এটা অংশত শৈৱ ধৰ্মৰ শিৱ-পাৰ্বতীৰ বিবাহৰ কাহিনী দেখুওৱা হৈছে। আন এটা অংশত বৈষ্ণৱ ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ [[ৰাম]]-[[সীতা]]ৰ কাহিনী চিত্ৰিত কৰা হৈছে।{{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=60–63}} তৃতীয় অংশত প্ৰেমৰ দেৱতা কামদেৱে [[শিৱ]]ৰ প্ৰতি [[পাৰ্বতী]]ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰাৰ উদ্দেশ্যে শিৱলৈ কাঁড় নিক্ষেপ কৰা কাহিনী দেখুওৱা হৈছে। চতুৰ্থ অংশত অদ্বৈত হিন্দু পণ্ডিত বিদ্যাৰণ্যক শোভাযাত্ৰাত লৈ যোৱা দৃশ্য চিত্ৰিত কৰা হৈছে। জৰ্জ মিচেল আৰু আন কেইবাগৰাকীও গৱেষকৰ মতে, চিত্ৰসমূহৰ সূক্ষ্ম বৈশিষ্ট্য আৰু ৰঙৰ সুৰে ইংগিত দিয়ে যে চিলিঙৰ এই সকলো চিত্ৰ ১৯শ শতিকাত কৰা মন্দিৰৰ পুনৰসংস্কাৰৰ সময়ত অংকন কৰা হৈছিল। সেয়েহে মূল চিত্ৰসমূহৰ বিষয়-বস্তু কেনে আছিল, সেয়া নিশ্চিতভাৱে জনা নাযায়। {{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=60–63}}<ref>{{cite journal | last=Cooper | first=Ilay | title=Vijayanagar or Victoria? The Ceiling of the Virupaksha Temple at Hampi | journal=South Asian Studies | volume=13 | issue=1 | year=1997 | doi=10.1080/02666030.1997.9628526 | pages=67–69}}</ref><ref name = ceilingpaintings>{{cite journal | last=Dallapiccola | first=A.L.| doi= 10.1080/02666030.1997.9628525 | pages= 55–66| title= Ceiling Paintings in the Virupaksha Temple, Hampi | journal=South Asian Studies | volume=13 | issue=1 | year=1997 }}</ref> মণ্ডপৰ স্তম্ভসমূহত বৃহৎ আকাৰৰ য়ালিৰ ভাস্কৰ্য দেখা যায়। য়ালি হৈছে এক পৌৰাণিক প্ৰাণী, যাৰ আকৃতিত ঘোঁৰা, সিংহ আৰু আন বিভিন্ন জন্তুৰ বৈশিষ্ট্যৰ সংমিশ্ৰণ দেখা যায়। বহু ভাস্কৰ্যত এই পৌৰাণিক প্ৰাণীটোৰ ওপৰত অস্ত্ৰধাৰী যোদ্ধা আৰোহণ কৰি থকা দেখা যায়। এনে য়ালিৰ ভাস্কৰ্য বিজয়নগৰ স্থাপত্যশৈলীৰ এক উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য। {{sfn|Fritz|Michell|2016|p=63}} মন্দিৰটোৰ গৰ্ভগৃহত এটা মুখলিংগ আছে। ই হৈছে পিতলৰদ্বাৰা মুখমণ্ডল খোদিত কৰা এটা শিৱলিংগ।{{sfn|Fritz|Michell|2016|p=64}} বিৰূপাক্ষ মন্দিৰৰ মূল গৰ্ভগৃহৰ উত্তৰফালে পাৰ্বতীৰ দুটা ৰূপ পাম্পা আৰু ভুৱনেশ্বৰীৰ বাবে দুটা সৰু মন্দিৰো আছে। ভুৱনেশ্বৰীৰ মন্দিৰটো চালুক্য স্থাপত্যশৈলীৰ আৰু ইয়াত পটলীয়া শিলৰ পৰিৱৰ্তে গ্ৰেনাইট শিল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। মন্দিৰ চৌহদত পূবফালৰ গোপুৰমতকৈ সৰু এটা উত্তৰ গোপুৰম আছে। {{sfn|George Michell|1977|pp=150–151}} এই গোপুৰমটোৰপৰা মনমথা পুখুৰীলৈ আৰু তাৰ পিছত নদীলৈ যোৱা এটা পথ আছে। পথটোৰ কাষৰ শিলত ৰামায়ণৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিভিন্ন ভাস্কৰ্য খোদিত কৰা হৈছে।{{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=62–66}} মনমথা পুখুৰীৰ পশ্চিমফালে শাক্ত আৰু বৈষ্ণৱ পৰম্পৰাৰ কেইবাটাও মন্দিৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ক্ৰমে দুৰ্গা আৰু বিষ্ণুৰ মন্দিৰ উল্লেখযোগ্য।{{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=62–66}}{{sfn|Adam Hardy|1995|pp=130–131, 330}} এই তীৰ্থযাত্ৰাৰ পথত থকা কিছুমান মন্দিৰ ১৯শ শতিকাত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ বিষয়া এফ. ডব্লিউ. ৰবিনছনৰ নিৰ্দেশত বগা ৰঙেৰে ৰং কৰা হৈছিল। তেওঁ বিৰূপাক্ষ মন্দিৰ চৌহদটো পুনৰুদ্ধাৰ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। ঐতিহাসিক স্মাৰকসমূহৰ এই গোটটো বগা ৰঙেৰে ৰং কৰাৰ পৰম্পৰা পিছলৈও অব্যাহত আছে। {{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=62–66}} স্থানীয় পৰম্পৰা অনুসৰি, ১৫৬৫ চনত হাম্পি ধ্বংস হোৱাৰ পিছতো বিৰূপাক্ষ মন্দিৰটোৱেই একমাত্ৰ এনে মন্দিৰ আছিল, যি হিন্দুসকলৰ সমাৱেশস্থল হিচাপে সক্ৰিয় হৈ থাকিছিল আৰু তীৰ্থযাত্ৰীসকলে ইয়ালৈ নিয়মিতভাৱে আহি থাকিছিল। মন্দিৰটোত বৃহৎসংখ্যক ভক্ত আৰু দৰ্শনাৰ্থীৰ সমাগম হয়। বসন্তকালত বিৰূপাক্ষ আৰু পাম্পাৰ বিবাহ উপলক্ষ্যে ৰথযাত্ৰাসহ এক বাৰ্ষিক উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াৰ লগতে মহা শিৱৰাত্ৰিও গম্ভীৰ ধৰ্মীয় পৰিৱেশত উদ্‌যাপন কৰা হয়।{{sfn|Fritz|Michell|2016|pp=58–65, 155}} মন্দিৰটোৰ বাসিন্দা হাতী লক্ষ্মীক ৰখাৰ পদ্ধতিৰ বাবেও পৰ্যটকসকলৰ মাজত মন্দিৰটোৱে সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈছে। লক্ষ্মী মন্দিৰৰ পিছফালে থকা এটা ঠেক গলিত বাস কৰে।<ref>{{Cite web|url=https://landofsize.com/5-reasons-why-getting-an-elephant-blessing-in-india-is-unethical/|title = 5 reasons why getting an 'elephant blessing' in India is unethical|date = 24 April 2019}}</ref> ===অসামৰিক গাঁথনি=== ===সামৰিক গাঁথনি=== ===হাম্পিৰ দাঁতিকাষৰীয়া উল্লেখযোগ্য ঠাই=== ==সৌৰ্ন্দয্য== {{Wide image|Hampi7-gimped-small.jpeg|1024px|<center>হাম্পিৰ সৌৰ্ন্দয্য, ৩৬০° পেনোৰমা দৃশ্য মাতাঙ্গা পাহাৰৰ পৰা</center>}} ==চিত্ৰভঁৰাল== <gallery> Image:Hampi aug09 56.jpg|ফাৰ্মৰ দৃশ্য অঞ্জনায়াদি পাহাৰৰ পৰা Image:Hampi aug09 243.jpg|কৃত্ৰিম পুখুৰী Image:Ya Temple.jpg|ষ্ট্ৰে মন্দিৰ File:WatchTower.JPG|ঘড়ী টাৱাৰ File:Narasimha Vigrah.JPG|নৰশিমহঃ বিগ্ৰহ File:Thunga.jpg|তুঙ্গভদ্ৰা নদী </gallery> ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{commons category|Group of monuments at Hampi|হাম্পিৰ স্মাৰকসমূহ}} * [http://hampi.in www.hampi.in] * [http://expertbulletin.com/hampi/ expertbulletin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151207025657/http://expertbulletin.com/hampi/ |date=2015-12-07 }} * [http://www.kaladarshana.com/sites/hampi Vijayanagara Architecture at Hampi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020005925/http://www.kaladarshana.com/sites/hampi/ |date=2015-10-20 }} * [http://whc.unesco.org/sites/241 Hampi on UNESCO World Heritage Site] * [http://globalheritagefund.org/what_we_do/overview/current_projects/hampi_india/ Hampi preservation project summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307114514/http://globalheritagefund.org/what_we_do/overview/current_projects/hampi_india |date=2016-03-07 }} at Global Heritage Fund * [http://ghn.globalheritagefund.org/?id=6 Explore Hampi with Google Earth] on [[Global Heritage Network]] * [http://www.karnataka.com/tourism/hampi/ Karnataka.com - Hampi] * [http://www.hampionline.com/ A Guide to History and Tourism at Hampi] * [http://www.theindia.info/films/hampi_queens_bath.htm Computer generated simulation of queens bath of Hampi] * [http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/hampi/map.html 3D virtual views for Hampi siate from UNESCO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224234450/http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/hampi/map.html |date=2012-02-24 }} {{ভাৰতৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰসমূহৰ তালিকা}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ পৰ্যটনস্থলী]] fzwitbv03x9n7fozfh3lffmcfs8vs1o 0 69265 634571 624747 2026-09-07T01:25:23Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634571 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধি | image = Van Gogh - Trauernder alter Mann.jpeg | alt = | caption = [[ভিনচেণ্ট ভেন গঘ]]ৰ <br>''[[এট্ ইটাৰ্নিটিজ্ গে'ট|শোকাতুৰ বৃদ্ধ ('এট্ ইটাৰ্নিটিজ্ গে'ট')]]''(১৮৯০) | field = মনোৰোগবিদ্যা<br>নিদানিক মনোবিজ্ঞান | synonyms = নিদানিক অৱসাদ, গুৰুতৰ অৱসাদ, একমেৰু অৱসাদ, একমেৰু বিসংগতি, পুনৰাবৃত্ত অৱসাদ | symptoms = হতাশগ্ৰস্ততা, নিম্ন আত্ম-মৰ্য্যদা, সচৰাচৰ আনন্দ উপভোগৰ ক্ৰিয়াৰ প্ৰতি আগ্ৰহ হ্ৰাস, নিম্ন শক্তি, স্পষ্ট কাৰণৰহিত বেদনা, বিষ <ref name=NIH2016/> | complications = আত্ম-হানি, আত্মহত্যা <ref name=Rich2014>{{cite book|last1=Richards|first1=C. Steven|last2=O'Hara|first2=Michael W. |name-list-style=vanc |title=The Oxford Handbook of Depression and Comorbidity|date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-979704-2|page=254|url=https://books.google.com/books?id=9jpsAwAAQBAJ&pg=PA254}}</ref> | onset = ২০ বছৰৰ দশকত–৩০ বছৰৰ দশকত<ref name=DSM5>{{citation|author=American Psychiatric Association|year=2013|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|location=Arlington|publisher=American Psychiatric Publishing|pages=[https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/160 160–68]|isbn=978-0-89042-555-8|edition=5th|url=https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/160|access-date=22 July 2016}}</ref> <ref name="Kes2013">{{cite journal |vauthors=Kessler RC, Bromet EJ |title=The epidemiology of depression across cultures |journal=Annual Review of Public Health |volume=34 |pages=119–38 |date=2013 |pmid=23514317 |pmc=4100461 |doi=10.1146/annurev-publhealth-031912-114409 |doi-access=free}}</ref> | duration = > ২ সপ্তাহ<ref name=NIH2016>{{cite web|title=Depression|url=http://www.nimh.nih.gov/health/topics/depression/index.shtml|website=NIMH|access-date=31 July 2016|date=May 2016|url-status =live |archive-url= https://web.archive.org/web/20160805065529/http://www.nimh.nih.gov/health/topics/depression/index.shtml |archive-date =5 August 2016}}</ref> | causes = বংশগতিজনিত, পৰিৱেশগত, আৰু মনোবৈজ্ঞানিক কাৰণ <ref name=NIH2016/> | risks = পাৰিবাৰিক ইতিহাস, জীৱনত সংঘটিত গুৰুতৰ পৰিৱৰ্তন, বিশেষ কিছুমান ঔষধ, দীৰ্ঘকালীন স্বাস্থ্যৰ সমস্যা, নিচাযুক্ত দ্ৰব্যৰ সেৱন <ref name=NIH2016/><ref name=DSM5/> | diagnosis = | differential = একমেৰু বিসংগতি, অত্যধিক অমোঘ ব্যাধি, বিষণ্ণতা <ref name=DSM5/> | prevention = | treatment = মনোবৈজ্ঞানিক পৰামৰ্শদান, অৱসাদৰোধী ঔষধ, ইলেক্ট্ৰ'কনভালছিভ থেৰাপী, ব্যায়াম <ref name=NIH2016/><ref name=Coo2013>{{cite journal |vauthors=Cooney GM, Dwan K, Greig CA, Lawlor DA, Rimer J, Waugh FR, McMurdo M, Mead GE |title=Exercise for depression |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=9 |issue=9 |page=CD004366 |date=September 2013 |pmid=24026850 |doi=10.1002/14651858.CD004366.pub6 |editor1-last=Mead |editor1-first=Gillian E }}</ref> | medication = | prognosis = | frequency = ১৬৩ মিলিয়ন (২০১৭)<ref name="GBD 2017 prevalence">{{cite journal |last1=GBD 2017 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 354 diseases and injuries for 195 countries and territories, 1990–2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017 |journal=Lancet |date=November 10, 2018 |volume=392 |issue=10159 |pages=1789–1858 |doi=10.1016/S0140-6736(18)32279-7 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(18)32279-7/fulltext |access-date=23 June 2020 |pmid=30496104 |pmc=6227754}}</ref> | deaths = }} '''গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধি''' (Major depressive disorder-'''MDD'''), (যাক সচৰাচৰ হতাশগ্ৰস্ততা বা অৱসাদ হিচাপেও জনা যায়), হৈছে একধৰণৰ মানসিক ব্যাধি যাৰ বৈশিষ্ট্য হ'ল যে দুসপ্তাহ বা ততোধিক কালজুৰি নিম্ন মনোৱস্থা বিস্তৃত হৈ থাকে। নিম্ন আত্ম-মৰ্য্যদা, সচৰাচৰ আনন্দ প্ৰদানকাৰী ক্ৰিয়াকৰ্মৰ প্ৰতি আগ্ৰহ হ্ৰাস, নিম্ন শক্তি আৰু স্পষ্ট কোনো কাৰণৰহিত বেদনা বা বিষ- এইকেইটা হৈছে গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধিৰ সাধাৰণ লক্ষণ। <ref name=NIH2016/> আক্ৰান্ত ভুক্তগোগীৰ মাজে সময়ে হোৱা বিভ্ৰম (delusion) আৰু অমূলপ্ৰত্যক্ষ(hallucination)-ও এই ৰোগৰ লক্ষণ। <ref name=NIH2016/> ৰোগগ্ৰস্ত কিছুসংখ্যক লোকৰ ক্ষেত্ৰত কেইবা বছৰৰ অন্তৰত হোৱা গুৰুতৰ হতাশগ্ৰস্ততাৰ পৰ্ব উদ্ৰেক হয়, আৰু আন একাংশৰ ক্ষেত্ৰৰ ব্যাধিৰ লক্ষণ প্ৰায় সকলো সময়তে পৰিলক্ষিত হয়। <ref name=DSM5/> গুৰুতৰ অৱসাদ অধিক গম্ভীৰ, আৰু সৰ্বসাধাৰণ মানুহৰ জীৱনৰ অংশ দুঃখবোধতকৈ অধিককাল জুৰি ব্যাপ্ত হৈ থাকে। <ref name=DSM5/> গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধিয়ে আক্ৰন্ত ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত জীৱন, কৰ্মজীৱন, শিক্ষা, কেৰিয়াৰ, সামাজিক জীৱন, খাদ্যাভাসকে ধৰি সাধাৰণ স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰতো বিৰূপ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে। <ref name=NIH2016/><ref name=DSM5/> গুৰুতৰ হতাশগ্ৰস্ততাত ভোগা প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ মাজত ২-৮% লোকে আত্মহত্যাৰ পথ বাছি লয়, <ref name=Rich2014/><ref>{{cite book|last1=Strakowski|first1=Stephen M.|last2=Nelson|first2=Erik | name-list-style=vanc |title=Major Depressive Disorder|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-020618-5|page=Chapter 1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dz8FCgAAQBAJ&pg=PT9|chapter=Introduction|year=2015}}</ref>, আৰু আত্মহত্যাৰ জৰিয়তে মৃত্যু ঘটা প্ৰায় ৫০% লোকৰেই মৃত্যুৰ পূৰ্বকালীন অৱসাদ বা অন্য কোনো মনোৱস্থা সংক্ৰান্তীয় ব্যাধিত আক্ৰান্ত হোৱাৰ তথ্য পোৱা যায়। <ref>{{cite journal |last1=Bachmann |first1=S |title=Epidemiology of Suicide and the Psychiatric Perspective |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=6 July 2018 |volume=15 |issue=7 |page=1425 |doi=10.3390/ijerph15071425 |pmid=29986446|pmc=6068947 |quote=Half of all completed suicides are related to depressive and other mood disorders}}</ref> গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধিৰ ৰোগনিৰ্ণয় আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ প্ৰতিবেদিত অভিজ্ঞতা আৰু ''মানসিক অৱস্থা পৰীক্ষণ''ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হয়। <ref name=Pat2015>{{cite book|last1=Patton|first1=Lauren L.|name-list-style=vanc |title=The ADA Practical Guide to Patients with Medical Conditions|date=2015|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-92928-5|page=339|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=OTJiCgAAQBAJ&pg=PA339}}</ref> এই ব্যাধিৰ ৰোগনিৰ্ণয়ৰ বাবে কোনো পৰীক্ষাগাৰমূলক অধ্যয়ন নাই,<ref name= DSM5/> কিন্তু এই ব্যাধিৰ সদৃশ লক্ষণ প্ৰদৰ্শনকাৰী আন শাৰীৰিক অসুস্থতাৰ নঞৰ্থক উপস্থিতি প্ৰমাণ কৰিবলৈ পৰীক্ষা কৰা হয়। <ref name=Pat2015/> গুৰুতৰভাৱে অৱসাদগ্ৰস্ত ব্যক্তিসকলক সাধাৰণতে মনোবৈজ্ঞানিক পৰামৰ্শ-প্ৰদান আৰু অৱসাদৰোধী ঔষধ প্ৰদানৰ জৰিয়তে চিকিৎসা প্ৰদান কৰা হয়। <ref name=NIH2016/> ঔষধৰ জৰিয়তে সুফল লাভ কৰে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়, কিন্তু ইয়াৰ কাৰ্যকাৰিতা গুৰুতৰভাৱে আক্ৰান্ত ৰোগীৰ ক্ষেত্ৰতহে পৰ্য্যবেক্ষণীয়ভাৱে উল্লেখনীয় হয়। <ref name="Fou2010">{{cite journal |vauthors=Fournier JC, DeRubeis RJ, Hollon SD, Dimidjian S, Amsterdam JD, Shelton RC, Fawcett J |title=Antidepressant drug effects and depression severity: a patient-level meta-analysis |journal=JAMA |volume=303 |issue=1 |pages=47–53 |date=January 2010 |pmid=20051569 |pmc=3712503 |doi=10.1001/jama.2009.1943 }}</ref><ref name="Kir2008">{{cite journal |vauthors=Kirsch I, Deacon BJ, Huedo-Medina TB, Scoboria A, Moore TJ, Johnson BT |title=Initial severity and antidepressant benefits: a meta-analysis of data submitted to the Food and Drug Administration |journal=PLOS Medicine |volume=5 |issue=2 |page=e45 |date=February 2008 |pmid=18303940 |pmc=2253608 |doi=10.1371/journal.pmed.0050045 }}</ref> ৰোগীক প্ৰদান কৰা কাউন্সেলিঙৰ পদ্ধতিসমূহৰ ভিতৰত আছে সংজ্ঞানাত্মক আচৰণগত মনোচিকিৎসা (Cognitive behavioral therapy, CBT) আৰু আন্তঃবৈক্তিক মনোচিকিৎসা (interpersonal therapy),<ref name=NIH2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Driessen E, Hollon SD |title=Cognitive behavioral therapy for mood disorders: efficacy, moderators and mediators |journal=The Psychiatric Clinics of North America |volume=33 |issue=3 |pages=537–55 |date=September 2010 |pmid=20599132 |pmc=2933381 |doi=10.1016/j.psc.2010.04.005 }}</ref> আৰু আন চিকিৎসাপদ্ধতি সমূহৰ মাধ্যমেৰে সুফল লাভ নকৰিলে ইলেক্ট্ৰ'কনভালছিভ থেৰাপী (electroconvulsive therapy-ECT) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। <ref name=NIH2016/> আত্ম-হানি বা আত্মঘাতৰ আশংকাযুক্ত ৰোগীক চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি কৰাব লগা হয়, আৰু কোনো কোনো ক্ষেত্ৰত এয়া ৰোগীৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধেও হ'ব পাৰে। <ref>{{cite book |author=American Psychiatric Association |title=American Psychiatric Association Practice Guidelines for the Treatment of Psychiatric Disorders: Compendium 2006|publisher=American Psychiatric Pub|isbn=978-0-89042-385-1|page=780|url=https://books.google.com/books?id=zql0AqtRSrYC&pg=PA780|year=2006}}</ref> এই ৰোগৰ আৰম্ভণি সৰ্বসাধাৰণতে ব্যক্তিৰ ২০ বছৰ বয়সৰ দশকত আৰু ৩০ বছৰ বয়সৰ দশকত হয়,<ref name=DSM5/><ref name=Kes2013/> পুৰুষতকৈ নাৰী আক্ৰান্ত হোৱাৰ হাৰ প্ৰায় দ্বিগুণ।<ref name=DSM5>{{citation|author=American Psychiatric Association|year=2013|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|location=Arlington|publisher=American Psychiatric Publishing|pages=[https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/160 160–68]|isbn=978-0-89042-555-8|edition=5th|url=https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/160|access-date=22 July 2016}}</ref><ref name=Kes2013/> ২০১৭ চনৰ তথ্য অনুসৰি বিশ্বৰ প্ৰায় ১৬৩ মিলিয়ন লোক (পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ২%) গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধিত আক্ৰান্ত। <ref name="GBD 2017 prevalence">{{cite journal |last1=GBD 2017 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 354 diseases and injuries for 195 countries and territories, 1990–2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017 |journal=Lancet |date=November 10, 2018 |volume=392 |issue=10159 |pages=1789–1858 |doi=10.1016/S0140-6736(18)32279-7 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(18)32279-7/fulltext |access-date=23 June 2020 |pmid=30496104 |pmc=6227754}}</ref> জীৱনৰ কমপক্ষেও এটা বিন্দুত এই ৰোগত আক্ৰান্ত লোকৰ পৰিসংখ্যা জাপানত ৭% ৰ পৰা ফ্ৰান্সত ২১% লৈকে হয়। <ref name="Kes2013">{{cite journal |vauthors=Kessler RC, Bromet EJ |title=The epidemiology of depression across cultures |journal=Annual Review of Public Health |volume=34 |pages=119–38 |date=2013 |pmid=23514317 |pmc=4100461 |doi=10.1146/annurev-publhealth-031912-114409 |doi-access=free}}</ref> জীৱনকালীন আক্ৰান্তৰ হাৰ উন্নত দেশসমূহত (১৫%) উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ তুলনাত (১১%) অধিক। <ref name=Kes2013/> ককাঁলৰ বিষৰ পিছতেই শাৰীৰিক অক্ষমতাত অৰিহণা যোগোৱা কাৰক হৈছে গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধি। <ref>{{cite journal |author=Global Burden of Disease Study 2013 Collaborators |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 |journal=Lancet |volume=386 |issue=9995 |pages=743–800 |date=August 2015 |pmid=26063472 |pmc=4561509 |doi=10.1016/S0140-6736(15)60692-4 }}</ref> ''গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধি'' পৰিভাষাটো আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ এটা চিকিৎসকৰ গোটৰ দ্বাৰা ১৯৭০-ৰ দশকৰ মাজভাগত প্ৰথম প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল। <ref name= Spitzer>{{cite web |vauthors=Spitzer RL, Endicott J, Robins E |year=1975 |url=http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf |title=The development of diagnostic criteria in psychiatry |access-date=8 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051214203223/http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf |archive-date=14 December 2005 |archivedate=14 December 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051214203223/http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf |deadurl=yes }}</ref> বিশ্বাস কৰা হয় যে, গুৰুতৰ অৱসাদগ্ৰস্ততাৰ মুখ্য কাৰণ- বংশগতিজনিত কাৰক, পাৰিৱেশিক কাৰক আৰু মনোবৈজ্ঞানিক কাৰকৰ যুগপৎ প্ৰভাৱ। <ref name=NIH2016>{{cite web|title=Depression|url=http://www.nimh.nih.gov/health/topics/depression/index.shtml|website=NIMH|access-date=31 July 2016|date=May 2016|url-status =live |archive-url= https://web.archive.org/web/20160805065529/http://www.nimh.nih.gov/health/topics/depression/index.shtml |archive-date =5 August 2016}}</ref> তথ্যগতভাৱে, এই ব্যাধিৰ সৈতে জড়িত প্ৰায় ৪০% ঘটনাই বংশগতিজনিত কাৰকৰ প্ৰভাৱত সংঘটিত হয়। <ref name=DSM5/> ইয়াৰ সৈতে সংযুক্ত অন্যান্য হানি-কাৰকসমূহ হৈছে- ব্যাধিৰ পাৰিবাৰিক ইতিহাস, জীৱনত সংঘটিত গুৰুতৰ পৰিৱৰ্তন, কিছুমান ঔষধবিশেষৰ প্ৰয়োগ, দীৰ্ঘদিনীয়া স্বাস্থ্যজনিত সমস্যা, আৰু নিচাযুক্ত দ্ৰব্যৰ সেৱন। <ref name=NIH2016/><ref name=DSM5/> এই ব্যাধিয়ে ৰোগগ্ৰস্ত ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত আৰু পাৰিবাৰিক জীৱন, আন্তঃবৈক্তিক সম্পৰ্ক, কৰ্মজীৱন, শিক্ষা, শয়নচক্ৰ, খাদ্যাভাস, আৰু সামগ্ৰিক স্বাস্থ্যলৈ ঋণাত্মক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে। <ref name=NIH2016/><ref name=DSM5/> অৱসাদজনিত ব্যাধিত সম্প্ৰতি আৰু পূৰ্বতে আক্ৰান্ত ব্যক্তিসকল আনৰ পৰা হীনদৃষ্টিৰো সম্মুখীন হ'ব লগাত পৰে। <ref>{{cite book|last1=Strakowski|first1=Stephen M.|last2=Nelson|first2=Erik | name-list-style=vanc |title=Major Depressive Disorder|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-020618-5|page=Chapter 1|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dz8FCgAAQBAJ&pg=PT9|chapter=Introduction|year=2015}}</ref> অৱসাদ ব্যাধিগ্ৰস্ত ল'ৰা-ছোৱালীৰ মনোৱস্থা সাধাৰণতে বিমৰ্ষ হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে বিৰক্তিপূৰ্ণ হোৱা দেখা যায়, <ref name=APA349 /> আৰু বয়স আৰু পৰিস্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ভিন-ভিন লক্ষণ প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰে। <ref name=APA354>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a|p=354}}</ref> সৰহভাগ ল'ৰা-ছোৱালীয়েই বিদ্যালয়ৰ পঢ়া শুনাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ হেৰুৱায় আৰু তেওঁলোকৰ শৈক্ষিক ফলাফল অৱক্ষয়িত হ'বলৈ ধৰে। এনে ল'ৰা-ছোৱালী সাধাৰণতেই মইমতীয়া, দাবীকাৰী, নিৰ্ভৰশীল, বা নিৰাপত্তাহীনতা-বোধযুক্ত হিচাপে আখ্যায়িত হয়। <ref name=APA350 /> ৰোগ নিৰ্ণয় বিলম্বিত বা অপ্ৰাপ্ত হৈ ৰ'ব পাৰে, কিয়নো এনে লক্ষণবোৰ "সাধাৰণ মনোদশাত্মক" হিচাপে আখ্যায়িত হোৱাৰ আশংকা থাকে। "<ref name=APA349 /> ==সংকেত আৰু লক্ষণ== [[File:A woman diagnosed as suffering from melancholia. Colour lith Wellcome L0026686.jpg|thumb|হতাশগ্ৰস্ততাত আক্ৰান্ত এগৰাকী মহিলাৰ ১৮৯২ চনত কৃত এক প্ৰস্তৰ প্ৰতিৰূপ (লিথ'গ্ৰাফ)]] গুৰুতৰ হতাশগ্ৰস্ততাই আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ পাৰিবাৰিক আৰু ব্যক্তিগত আন্তঃসম্পৰ্ক, কৰ্ম অথৱা শিক্ষাজীৱন, শয়ন আৰু খাদ্য অভ্যাস, আৰু সামগ্ৰিক স্বাস্থ্যলৈ বহুল প্ৰভাৱ আনে। <ref name="NIMHPub">{{cite book |title=Depression |publisher=[[National Institute of Mental Health]] (NIMH) |url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |access-date=7 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |archive-date=27 July 2011 |archivedate=27 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf }}</ref> ব্যক্তিৰ কাৰ্যকাৰিতা আৰু কল্যাণৰ ওপৰত এই ব্যাধিৰ প্ৰভাৱক অন্যান্য দীৰ্ঘদিনীয়া স্বাস্থ্যজনিত সমস্যা, যেনে [[বহুমূত্ৰ ৰোগ|মধুমেহ]]ৰ সৈতে ৰিজোৱা হয়। <ref>{{cite journal |vauthors=Hays RD, Wells KB, Sherbourne CD, Rogers W, Spritzer K |title=Functioning and well-being outcomes of patients with depression compared with chronic general medical illnesses |journal=Archives of General Psychiatry |volume=52 |issue=1 |pages=11–19 |date=January 1995 |pmid=7811158 |doi=10.1001/archpsyc.1995.03950130011002 }}</ref> গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধিত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ সাধাৰণতে মুজুৰা পৰা মনোৱস্থা (মন-মৰা) পৰিলক্ষিত হয়, যিটো ব্যক্তিৰ জীৱনৰ সকলো দিশলৈ পৰিব্যাপ্ত হৈ পৰে। তেওঁলোকে পূৰ্বতে আনন্দ উপভোগ কৰা ক্ৰিয়া কৰ্মবোৰৰ প্ৰতিও আগ্ৰহ হেৰুৱাই পেলায়। হতাশাগ্ৰস্ত লোকসকল স্মৃতিৰোমন্থনত আছন্ন হৈ থকাৰ লগতে অকমৰ্ণ্যতা (স্ব-মূল্যহীনতা), অযথাযথ অপৰাধবোধ বা অনুশোচনা, অসহায়তা আৰু আশাহীনতাৰ অতি-চিন্তাৰে মনোবদ্ধ হৈ থাকে। <ref name=APA349>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a|p=349}}</ref> অতি গম্ভীৰ অৱস্থাত, হতাশাগ্ৰস্ত লোকসকলৰ মনোব্যাধি(psychosis)-ৰ লক্ষণে দেখা দিব পাৰে। এই লক্ষণসমূহৰ ভিতৰত আছে অপ্ৰীতিকৰ বা অসন্তোষজনক বিভ্ৰম (delusion) আৰু অমূলপ্ৰত্যক্ষ(hallucination)। <ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a|p=412}}</ref> অৱসাদজনিত ব্যাধিৰ অন্যান্য লক্ষণসমূহৰ কিছুমান হৈছে দুৰ্বল মনোযোগ আৰু স্মৃতি (বিশেষভাৱে নিৰাশা আৰু বিষণ্ণতাগ্ৰস্ত, আৰু মনোব্যাধিগ্ৰস্তসকলৰ ক্ষেত্ৰত), <ref name="Delgado">{{cite journal |vauthors=Delgado PL, Schillerstrom J |title=Cognitive Difficulties Associated With Depression: What Are the Implications for Treatment? |journal=Psychiatric Times |volume=26 |issue=3 |year=2009 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090722165650/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 |archive-date=22 July 2009 |access-date=17 April 2021 |archivedate=22 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722165650/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 |deadurl=yes }}</ref> সামাজিক বাতাৱৰণ আৰু সামূহিক ক্ৰিয়া-কলাপৰ পৰা অপসৰণ, হ্ৰাসপ্ৰাপ্ত যৌনাকাংক্ষা, বিৰক্তি,<ref>{{cite journal |vauthors=Judd LL, Schettler PJ, Coryell W, Akiskal HS, Fiedorowicz JG |title=Overt irritability/anger in unipolar major depressive episodes: past and current characteristics and implications for long-term course |url=https://archive.org/details/sim_jama-psychiatry_2013-11_70_11/page/1171 |journal=JAMA Psychiatry |volume=70 |issue=11 |pages=1171–80 |date=November 2013 |pmid=24026579 |doi=10.1001/jamapsychiatry.2013.1957|doi-access=free }}</ref> আৰু মৰণ বা আত্মহত্যাৰ চিন্তা-ভাৱনা। অৱসাদ ব্যাধিগ্ৰস্তসকলৰ মাজত নিদ্ৰাহীনতা (insomnia) সাধাৰণতেই দেখা যায়। এনে ব্যক্তিসকলে সাধাৰণতে খুব সোনকালে সাৰ পায় আৰু পুনৰ টোপনি যাব নোৱৰা হয়। <ref name=APA350>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a|p=350}}</ref><!-- cites two previous sentences --> কোনো কোনো ক্ষেত্ৰত অতিনিদ্ৰা(Hypersomnia) অৰ্থাৎ প্ৰয়োজনাধিক টোপনিও হ'ব পাৰে। <ref name=APA350 /> মন কৰিবলগীয়া যে, কিছুমান অৱসাদৰোধী ঔষধ (antidepressants) গ্ৰহণৰ পৰা হোৱা উদ্দীপক প্ৰভাৱৰ ফলস্বৰূপেও অনিদ্ৰাৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে। <ref>{{cite journal|url=http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html|title=Insomnia: Assessment and Management in Primary Care|journal=[[American Family Physician]]|volume=59|issue=11|pages=3029–38|year=1999|access-date=12 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726103917/http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html|archive-date=26 July 2011|archivedate=26 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726103917/http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html|deadurl=yes}}</ref> {{Anchor|দৈহিক-লক্ষণ}} হতাশগ্ৰস্ততাত ভোগা ব্যক্তিৰ শৰীৰত ক্লান্তি বা অৱসাদ, মূৰৰ বিষ, বা বিপাকজনিত সমস্যা, দৈহিক সমস্যা আদি বিভিন্ন দৈহিক লক্ষণে দেখা দিব পাৰে। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO)-ৰ মতে, উন্নয়নশীল দেশসমূহত দৈহিক সমস্যাহে অধিক প্ৰতিবেদিত আৰু ইয়াৰ জৰিয়তেহে হতাশগ্ৰস্ততাৰ ৰোগনিৰ্ণয় হয়। <ref name="Patel01">{{cite journal |vauthors=Fisher JC, Powers WE, Tuerk DB, Edgerton MT |title=Development of a plastic surgical teaching service in a women's correctional institution |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-surgery_1975-03_129_3/page/269 |journal=American Journal of Surgery |volume=129 |issue=3 |pages=269–72 |date=March 1975 |pmc=1119689 |doi=10.1136/bmj.322.7284.482 |pmid=11222428}}</ref> সাধাৰণতে আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ ভোক কমাৰ ফলস্বৰূপে ওজন হ্ৰাস হয় যদিও বহুক্ষেত্ৰত ভোজন বিসংগতিৰ ফলত ভোক বৃদ্ধি হৈ ওজন বঢ়াও দেখা যায়। <ref name=APA349 /> পৰিয়ালৰ সদস্য অথবা বন্ধুমহলৰ চকুত ব্যক্তিৰ আচৰণ অধিক মনোসঞ্চালনগত অস্থিৰতা অথবা মনোসঞ্চালনগত আলস্য (অধিক অৱসন্নতা)হা হিচাপে ধৰা দিব পাৰে। <ref name=APA350 /> বয়স্ক হতাশগ্ৰস্ত লোকৰ ক্ষেত্ৰত বোধগত দিশতো, যেনে বিস্মৃতি <ref name="Delgado" /> বা সততে পৰিলক্ষিত চলাচলৰ মন্থৰতাৰ দৰে লক্ষণে দেখা দিয়ে। <ref>{{cite book |title=Consensus Guidelines for Assessment and Management of Depression in the Elderly |vauthors=((Faculty of Psychiatry of Old Age, NSW Branch, RANZCP)), Kitching D, Raphael B |year=2001 |publisher=NSW Health Department |location=North Sydney, New South Wales |isbn=978-0-7347-3341-2 |page=2 |url=http://www.health.nsw.gov.au/mhdao/publications/Publications/depression-elderly.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401162939/http://www.health.nsw.gov.au/mhdao/publications/Publications/depression-elderly.pdf |archive-date=1 April 2015 |access-date=17 April 2021 |archivedate=1 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150401162939/http://www.health.nsw.gov.au/mhdao/publications/Publications/depression-elderly.pdf }}</ref> ===সংযুক্ত ব্যাধিসমূহ=== গুৰুতৰ অৱসাদৰ সৈতে প্ৰায়ে অন্যান্য মনোৰোগজনিত সমস্যা সহ-সংঘটন হিচাপে সংযুক্ত হৈ থাকে। ১৯৯০-৯২ চনৰ ''National Comorbidity Survey'' (US) প্ৰতিবেদন অনুসৰি গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধিগ্ৰস্ত লোকসকলৰ অৰ্ধেকৰ জীৱনজোৱা [[উদ্বিগ্নতা]] আৰু ইয়াৰ সৈতে সাধাৰণীকৃত উদ্বিগ্নতা ব্যাধিৰ দৰে মানসিক বিসংগতি সংযুক্ত হৈ থাকে। <ref>{{cite journal |vauthors=Kessler RC, Nelson CB, McGonagle KA, Liu J, Swartz M, Blazer DG |title=Comorbidity of DSM-III-R major depressive disorder in the general population: results from the US National Comorbidity Survey |journal=The British Journal of Psychiatry. Supplement |volume=168 |issue=30 |pages=17–30 |date=June 1996 |pmid=8864145 |doi=10.1192/S0007125000298371 }}</ref> হতাশাগ্ৰস্ততাৰ ব্যাধিৰ ক্ষেত্ৰত উদ্বিগ্নতা ব্যাধিৰ লক্ষণসমূহৰ এক গুৰুতৰ প্ৰভাৱ আছে। কিয়নো ইয়াৰ ফলত বিলম্বিত উপশম, পুনঃসংঘটনৰ বৰ্দ্ধিত আশংকা, অধিকতৰ অক্ষমতা আৰু বৰ্দ্ধিত আত্মহত্যাৰ প্ৰচেষ্টাৰ দৰে জটিলতাৰ সৃষ্টি হয়। <ref>{{cite journal |vauthors=Hirschfeld RM |title=The Comorbidity of Major Depression and Anxiety Disorders: Recognition and Management in Primary Care |journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry |volume=3 |issue=6 |pages=244–54 |date=December 2001 |pmid=15014592 |pmc=181193 |doi=10.4088/PCC.v03n0609 }}</ref> হতাশাগ্ৰস্ততাৰ ব্যাধিৰ সৈতে মাদক দ্ৰ্ব্য আৰু নিচাযুক্ত দ্ৰ্ব্য সেৱনৰ বৰ্দ্ধিত হাৰ আৰু বিশেষ নিৰ্ভৰতা জড়িত,<ref>{{cite journal |vauthors=Grant BF |title=Comorbidity between DSM-IV drug use disorders and major depression: results of a national survey of adults |journal=Journal of Substance Abuse |volume=7 |issue=4 |pages=481–97 |year=1995 |pmid=8838629 |doi=10.1016/0899-3289(95)90017-9 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Boden JM, Fergusson DM | title = Alcohol and depression | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2011-05_106_5/page/906 | journal = Addiction | volume = 106 | issue = 5 | pages = 906–14 | date = May 2011 | pmid = 21382111 | doi = 10.1111/j.1360-0443.2010.03351.x | hdl = 10523/10319 | hdl-access = free }}</ref> আৰু অত্যধিক অমোঘ ব্যাধি(attention-deficit hyperactivity disorder: ADHD)-ৰে ৰোগ নিৰ্ণিত এক তৃতীয়াংশ লোকৰে সংযুক্ত হতাশগ্ৰস্ততাৰ সৃষ্টি হয়। <ref>{{cite book |title=Delivered from distraction: Getting the most out of life with Attention Deficit Disorder |url=https://archive.org/details/deliveredfromdis00edwa |url-access=registration |vauthors=Hallowell EM, Ratey JJ |year=2005 |publisher=Ballantine Books |location=New York|isbn=978-0-345-44231-4 |pages=[https://archive.org/details/deliveredfromdis00edwa/page/253 253–55]}}</ref> আঘাত পৰৱৰ্তী চাপজনিত ব্যাধি (Post-traumatic stress disorder) আৰু হতাশগ্ৰস্ততা প্ৰায়েই সহ-সংঘটন হিচাপে উদ্ৰেক হয়। <ref name="NIMHPub" /> অত্যধিক-অমোঘ ব্যাধিৰ সৈতে হতাশগ্ৰস্ততা সহাৱস্থানেৰেও সংঘটিত হ'ব পাৰে, যাৰ ফলত দুয়োটা ৰোগৰে নিৰ্ণয় আৰু চিকিৎসা প্ৰক্ৰিয়া জটিল হৈ উঠিব পাৰে। <ref>{{cite journal |vauthors=Brunsvold GL, Oepen G |title=Comorbid Depression in ADHD: Children and Adolescents |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |year=2008 |url=http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090524050341/http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 |archive-date=24 May 2009 |access-date=17 April 2021 |archivedate=24 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090524050341/http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 |deadurl=yes }}</ref> অৱসাদগ্ৰস্ততাৰ সৈতে সুৰাসক্তি আৰু ব্যক্তিত্ব বিসংগতি প্ৰায়েই সহ-সংঘটিত হয়। <ref>{{cite journal |vauthors=Melartin TK, Rytsälä HJ, Leskelä US, Lestelä-Mielonen PS, Sokero TP, Isometsä ET |title=Current comorbidity of psychiatric disorders among DSM-IV major depressive disorder patients in psychiatric care in the Vantaa Depression Study |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2002-02_63_2/page/n64 |journal=The Journal of Clinical Psychiatry |volume=63 |issue=2 |pages=126–34 |date=February 2002 |pmid=11874213 |doi=10.4088/jcp.v63n0207 }}</ref> ঋতুগত প্ৰভাৱী বিসংগতি(seasonal affective disorder)ত আক্ৰান্ত ব্যক্তিসকলৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষভাৱে শীতকালীন মাহসমূহত অৱসাদগ্ৰস্ততা অধিক শোচনীয় হৈ উঠিব পাৰে। ডিজিটেল মে'ডিয়াৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ হতাশাগ্ৰস্ততাৰ লক্ষণসমূহৰ সৈতে সংযোজিত কৰা হয় যদিও কোনো কোনো ক্ষেত্ৰত মনোৱস্থাৰ উন্নতিৰ বাবে ডিজিটেল মেডিয়া ব্যৱহাৰৰ থল নথকা নহয়। <ref>{{cite journal | vauthors = Hoge E, Bickham D, Cantor J | title = Digital Media, Anxiety, and Depression in Children | journal = Pediatrics | volume = 140 | issue = Suppl 2 | pages = S76–S80 | date = November 2017 | pmid = 29093037 | doi = 10.1542/peds.2016-1758G | url = https://pediatrics.aappublications.org/content/140/Supplement_2/S76 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Elhai JD, Dvorak RD, Levine JC, Hall BJ | title = Problematic smartphone use: A conceptual overview and systematic review of relations with anxiety and depression psychopathology | journal = Journal of Affective Disorders | volume = 207 | pages = 251–259 | date = January 2017 | pmid = 27736736 | doi = 10.1016/j.jad.2016.08.030 }}</ref> হতাশাগ্ৰস্ততা আৰু বিষ (বা ব্যথা) প্ৰায়েই সহ-সংঘটন হিচাপে দেখা দিয়ে। ৬৫% অৱসাদগ্ৰস্ত ৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত এটা বা ততোধিক বিষৰ লক্ষণ থাকে, আৰু ৰোগনিৰ্ণয়ৰ বিন্যাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ৫% ৰ পৰা ৮৫% লৈকে বিষৰ ৰোগীয়েই হতাশাগ্ৰস্ততাত ভুগিব লগা হয়। হতাশাগ্ৰস্ততাৰ ৰোগনিৰ্ণয় সৰ্বসাধাৰণতেই বিলম্বিত বা কোনো কোনে ক্ষেত্ৰত কেতিয়াও নহ'বও পাৰে। বিশেষকৈ, হতাশাগ্ৰস্ততা পৰিলক্ষিত হ'লেও তাক বুজাত ভুল কৰিলে পৰিস্থিতি অধিক শোচনীয় হোৱাহে দেখা যায়। <ref>{{cite journal |vauthors=Bair MJ, Robinson RL, Katon W, Kroenke K |title=Depression and pain comorbidity: a literature review |journal=Archives of Internal Medicine |volume=163 |issue=20 |pages=2433–45 |date=November 2003 |pmid=14609780 |doi=10.1001/archinte.163.20.2433 |url=http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/full/163/20/2433(fulltext) |doi-access=free }}</ref> কেৱল অৱসাদজনিত ব্যাধিৰ বাবেই হৃদৰোগ সংঘটিত হোৱাৰ আশংকা প্ৰায় ১.৫-ৰ পৰা ২ গুণ পৰ্য্যন্ত বৃদ্ধি পায়। হতাশাগ্ৰস্ততাৰ সৈতে ধুম্ৰপান আৰু মেদবহুলতাৰো প্ৰত্যক্ষ অথবা পৰোক্ষ সম্পৰ্ক আছে। উল্লেখনীয় যে, অৱসাদজনিত ব্যাধিত আক্ৰান্ত ব্যক্তিসকলে সাধাৰণতেই হৃদৰোগৰ চিকিৎসা অথবা প্ৰতিৰোধৰ নিদানাৱলী পালন নকৰে, আৰু ইয়াৰ ফলস্বৰূপেই তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত হানিৰ সম্ভাৱনা অধিক বৃদ্ধি পায়। <ref>{{cite journal |vauthors=Swardfager W, Herrmann N, Marzolini S, Saleem M, Farber SB, Kiss A, Oh PI, Lanctôt KL |title=Major depressive disorder predicts completion, adherence, and outcomes in cardiac rehabilitation: a prospective cohort study of 195 patients with coronary artery disease |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2011-09_72_9/page/1181 |journal=The Journal of Clinical Psychiatry |volume=72 |issue=9 |pages=1181–88 |date=September 2011 |pmid=21208573 |doi=10.4088/jcp.09m05810blu}}</ref> তদুপৰি, হৃদৰোগৰ বিশেষজ্ঞসকলেও তেওঁলোকৰ চিকিৎসাধীন ৰোগীৰ নিদানৰ ক্ষেত্ৰত অন্তৰ্নিহিত হতাশাগ্ৰস্ততাক বিবেচনা নকৰাৰ ফলস্বৰূপে চিকিৎসাৰ ক্ষেত্ৰত অধিক জটিলতাৰ সৃষ্টি হয়। <ref>{{cite journal|vauthors=Schulman J, Shapiro BA|year=2008|journal=Psychiatric Times|volume=25|issue=9|title=Depression and Cardiovascular Disease: What Is the Correlation?|url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821|access-date=2021-04-18|archivedate=2020-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200306051101/http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821|deadurl=yes}}</ref> হতাশাগ্ৰস্ততাৰ সৈতে বয়সস্থ লোকসকলৰ স্বাস্থ্যৰ আন আন ৰোগ যেনে ষ্ট্ৰ'ক, অন্যান্য হৃদযন্ত্ৰৰ ৰোগ, [[পাৰকিনছন ৰোগ]] আৰু ক্ৰনিক অবষ্ট্ৰাকটিভ পুলম'নাৰী ৰোগ সহ-সংঘটিত হয়। <ref>{{cite journal|vauthors=Yohannes AM, Baldwin RC|title=Medical Comorbidities in Late-Life Depression|journal=Psychiatric Times|volume=25|issue=14|year=2008|url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1358135|access-date=2021-04-18|archivedate=2020-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095605/https://www.psychiatrictimes.com/10168/1358135|deadurl=yes}}</ref> ==ৰোগনিৰ্ণয়== ===নিদানিক মূল্যায়ন=== যথাযথভাৱে প্ৰশিক্ষিত সাধাৰণ চিকিৎসক (general practitioner), বা মনোৰোগ বিশেষজ্ঞ বা মনোবিজ্ঞানীৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ চলতি পৰিস্থিতি, জীৱন বৃতান্ত, চলতি লক্ষণৰাজি, পাৰিবাৰিক ইতিহাস, আৰু মাদক দ্ৰব্য আৰু নিচাযুত ড্ৰাগৰ ব্যৱহাৰ ইত্যাদি মনোৰোগ সংক্ৰান্তীয় ইতিহাস নথিবন্ধনৰ জৰিয়তে গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধি নিৰ্ণয় কৰিব পৰা যায়। <ref name="NIMHPub" /> এই মূল্যায়নত ব্যক্তিৰ মানসিক অৱস্থাৰ পৰীক্ষণো অন্তৰ্ভুক্ত হয়, যাৰ যোগেদি তেওঁৰ চলতি মনোদশা আৰু ভাৱনাৰ বিষয়বস্তু, বিশেষভাৱে হতাশাবাদ বা আশাহীনতাৰ প্ৰাসংগিক চিন্তা, আত্ম-হানি বা আত্মহত্যাৰ ভাৱ, আৰু ধনাত্মক চিন্তাধাৰা বা পৰিকল্পনাৰ অনুপস্থিতিৰ পৰীক্ষণ কৰা হয়। <ref name="NIMHPub" /> উল্লেখনীয় যে, গ্ৰাম্যাঞ্চলত বিশেষীকৃত মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা উপলব্ধ হোৱাটো দুষ্প্ৰাপ্য, আৰু ইয়াৰ ফলশ্ৰুতিত ৰোগনিৰ্ণয় আৰু নিদানৰ দায়িত্ব প্ৰায়েই প্ৰাথমিক চিকিৎসা কৰ্মীসকলেই চম্ভালিব লগা হয়। <ref>{{cite journal |vauthors=Kaufmann IM |title=Rural psychiatric services. A collaborative model |journal=Canadian Family Physician |volume=39 |pages=1957–61 |date=September 1993 |pmid=8219844 |pmc=2379905 }}</ref> বিশেষকৈ উন্নয়নশীল দেশসমূহত এই সমস্যাটো অত্যন্ত গম্ভীৰ। <ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/492941.stm |title=Call for action over Third World depression |access-date=11 October 2008 |date=1 November 1999 |website=BBC News (Health) |publisher=British Broadcasting Corporation (BBC) |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513222415/http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/492941.stm |archive-date=13 May 2008 }}</ref> ''ৰে'টিং স্কে'ল''ক হতাশাগ্ৰস্ততাৰ ৰোগ নিৰ্ণয়ৰ ব্যৱহাৰ কৰা নহয়, কিন্তু ই এক নিৰ্দিষ্ট সময় কালৰ ভিতৰত ব্যক্তিবিশেষৰ লক্ষণসমূহৰ তীব্ৰতাৰ সূচনা দিয়ে। এক নিৰ্দিষ্ট ''কাট-অফ্'' পইণ্টতকৈ অধিক ৰে'টিং প্ৰাপ্তসকলক পুংখানুপুংখভাৱে অৱসাদজনিত ব্যাধিৰ নিৰ্ণয়ৰ বাবে মূল্যায়ন কৰা হয়। এই কামৰ বাবে কেইবাটাও ৰে'টিং স্কে'ল ব্যৱহাৰ কৰা হয়। <ref name="pmid12358212">{{cite journal |vauthors=Sharp LK, Lipsky MS |title=Screening for depression across the lifespan: a review of measures for use in primary care settings |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2002-09-15_66_6/page/1001 |journal=American Family Physician |volume=66 |issue=6 |pages=1001–08 |date=September 2002 |pmid=12358212 }}</ref><!-- cites two previous sentences --> এইবোৰৰ ভিতৰত আছে- হতাশগ্ৰস্ততাৰ হেমিল্টন ৰে'টিং স্কে'ল (Hamilton Rating Scale for Depression), <ref>{{cite journal |vauthors=Zimmerman M, Chelminski I, Posternak M |title=A review of studies of the Hamilton depression rating scale in healthy controls: implications for the definition of remission in treatment studies of depression |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nervous-and-mental-disease_2004-09_192_9/page/595 |journal=The Journal of Nervous and Mental Disease |volume=192 |issue=9 |pages=595–601 |date=September 2004 |pmid=15348975 |doi=10.1097/01.nmd.0000138226.22761.39 |s2cid=24291799 }}</ref> বে'ক হতাশাগ্ৰস্ততাৰ তথ্যসূচী (Beck Depression Inventory) <ref>{{cite journal |vauthors=McPherson A, Martin CR |title=A narrative review of the Beck Depression Inventory (BDI) and implications for its use in an alcohol-dependent population |journal=Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing |volume=17 |issue=1 |pages=19–30 |date=February 2010 |pmid=20100303 |doi=10.1111/j.1365-2850.2009.01469.x }}</ref> অথবা সংশোধিত আত্মহত্যাৰ আচৰণগত প্ৰশ্নসূচী (Suicide Behaviors Questionnaire-Revised)। <ref>{{cite journal |vauthors=Osman A, Bagge CL, Gutierrez PM, Konick LC, Kopper BA, Barrios FX |title=The Suicidal Behaviors Questionnaire-Revised (SBQ-R): validation with clinical and nonclinical samples |url=https://archive.org/details/sim_assessment_2001-12_8_4/page/443 |journal=Assessment |volume=8 |issue=4 |pages=443–54 |date=December 2001 |pmid=11785588 |doi=10.1177/107319110100800409 |s2cid=11477277 }}</ref> মনোৰোগৰ বিশেষজ্ঞ চিকিৎসকলৰ তুলনাত প্ৰাথমিক পৰ্য্যায়ৰ চিকিৎসক আৰু মনোৰোগবিদ্যাত প্ৰশিক্ষিত নোহোৱা চিকিৎসকলৰ পৰা হতাশাগ্ৰস্ততাৰ নিৰ্ণয় আৰু নিদানৰ ক্ষেত্ৰত উপযুক্ততা পোৱা যায়। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে, হতাশাগ্ৰস্ততাৰ সৈতে সংযোজিত লক্ষণসমূহৰ কিছুমান শাৰীৰিক অসুস্থতাৰ লক্ষণৰ সৈতে থকা সাদ্ৰৃশ্য, সম্ভাৱ্য ৰোগীৰ পৰা সম্পূৰ্ণ তথ্যৰ অপ্ৰাপ্তি আৰু প্ৰণালীগত অন্তৰায়। এটা পুনঃমুল্যায়নগত অধ্যয়নত দেখা গৈছিল যে, মনোৰোগবিদ্যাত প্ৰশিক্ষিত নোহোৱা চিকিৎসকলে প্ৰায় দুই-তৃতীয়াংশ ৰোগীৰেই ৰোগ নিৰ্ণয় কৰাত ব্যৰ্থ হয়; অৱশ্যে শেহতীয়া অধ্যয়ন কিছুমানত ইয়াৰ সামান্য উন্নতি ঘটিছে। <ref name="pmid17968628">{{cite journal |vauthors=Cepoiu M, McCusker J, Cole MG, Sewitch M, Belzile E, Ciampi A |title=Recognition of depression by non-psychiatric physicians—a systematic literature review and meta-analysis |journal=Journal of General Internal Medicine |volume=23 |issue=1 |pages=25–36 |date=January 2008 |pmid=17968628 |pmc=2173927 |doi=10.1007/s11606-007-0428-5 }}</ref> গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধিৰ উপস্থিতি ৰোগনিৰ্ণয় কৰাৰ আগেয়ে চিকিৎসকে সাধাৰণতে শাৰীৰিক পৰীক্ষা আৰু বিশেষ নিৰ্বাচিত অনুসন্ধানমূলক পৰীক্ষা সমাপন কৰে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে, হতাশাগ্ৰস্ততাৰ সদৃশ লক্ষণ প্ৰদৰ্শনকাৰী অন্যান্য কাৰণসমূহৰ অনুপস্থিতি সম্পৰ্কে নিশ্চিতকৰণ কৰা। এই পৰীক্ষাসমূহৰ ভিতৰত আছে- হাইপ'থাইৰ'ডিজিমক নস্যাৎ কৰিব পৰাকৈ থাইৰ'য়ড ষ্টিমুলেটিং হ'ৰমন (Thyroid-stimulating hormone-TSH) আৰু থাইৰ'ক্সিনৰ পৰিমাপণৰ ৰক্ত পৰীক্ষা, আৰু বিপাকীয় বিসংগতি নস্যাৎ কৰিব পৰাকৈ প্ৰাথমিক তড়িতবিশ্লেষ্য (basic electrolytes) আৰু চেৰাম কেলছিয়ামৰ পৰিমাপণৰ ৰক্ত পৰীক্ষা, আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া সঞ্চিত কোনো ৰোগ বা তন্ত্ৰীয় সংক্ৰমণ (systemic infection) নস্যাৎ কৰিব পৰাকৈ সম্পূৰ্ণ ৰক্ত সংগানণিক পৰীক্ষণ (য'ত এৰিথ্ৰ'চাইত চেডিমেণ্টেছন ৰে'ট (Erythrocyte sedimentation rate-ESR) পৰীক্ষা কৰা হয়)। <ref name="lancet">{{cite journal |vauthors=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008 |title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mental-health_2008-06_17_3/page/293 |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3 |pages=293–98|doi=10.1080/09638230701498325|s2cid=72755878 }}</ref> কোনো ঔষধবিশেষৰ প্ৰয়োগ অথবা মাদক দ্ৰব্য ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে হ'ব পৰা সম্ভাৱ্য প্ৰতিকুল প্ৰভাৱী প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহৰো নিৰীক্ষণ কৰা হয়। পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত হতাশাগ্ৰস্ততা সৃষ্টিকাৰী হাইপ'গনাডিজিম (hypogonadism)-ৰ উপস্থিতি নিৰ্ণয় কৰিবলৈ টেষ্ট'ষ্টেৰ'ণ হৰমণৰো পৰিমাপণ কৰা হয়। <ref>{{cite journal |vauthors=Orengo CA, Fullerton G, Tan R |title=Male depression: a review of gender concerns and testosterone therapy |journal=Geriatrics |volume=59 |issue=10 |pages=24–30 |date=October 2004 |pmid=15508552 }}</ref> এইটো দেখা গৈছে, ভিটামিন ডিৰ অভাৱৰ পৰা হতাশাগ্ৰস্ততাৰ অধিক আশংকা থাকে, সেয়ে ভিটামিন ডি স্তৰৰো মাপ লোৱা হয়। <ref name="pmid27750060">{{cite journal |vauthors=Parker GB, Brotchie H, Graham RK |title=Vitamin D and depression |journal=Journal of Affective Disorders |volume=208 |pages=56–61 |date=January 2017 |pmid=27750060 |doi=10.1016/j.jad.2016.08.082 }}</ref> বয়সস্থ হতাশাগ্ৰস্ত ব্যক্তিসকলৰ ক্ষেত্ৰত সংজ্ঞানাত্মক ৰোগজনিত সমস্যা কিছুমানৰো উদ্ভৱ হয়। কিন্তু, এই সমস্যাসমূহ আলঝেইমাৰৰ ৰোগৰ দৰে স্মৃতিভ্ৰংশ ৰোগৰ সূচনাও হ'ব পাৰে। <ref name="pmid17047326">{{cite journal |vauthors=Reid LM, Maclullich AM |title=Subjective memory complaints and cognitive impairment in older people |journal=Dementia and Geriatric Cognitive Disorders |volume=22 |issue=5–6 |pages=471–85 |year=2006 |pmid=17047326 |doi=10.1159/000096295 |s2cid=9328852 }}</ref><ref name="pmid9720486">{{cite journal |vauthors=Katz IR |title=Diagnosis and treatment of depression in patients with Alzheimer's disease and other dementias |journal=The Journal of Clinical Psychiatry |volume=59 Suppl 9 |pages=38–44 |year=1998 |pmid=9720486 }}</ref> স্নায়ু-মানসিক বা সংজ্ঞানাত্মক পৰীক্ষা (Neuropsychological assessment-Cognitive testing) আৰু মগজুৰ ইমেজিঙ(brain imaging)-ৰ জৰিয়তে স্মৃতিভ্ৰংশৰ পৰা হতাশাগ্ৰস্ততাক পৃথক কৰিব পাৰি। <ref name="pmid18004006">{{cite journal |vauthors=Wright SL, Persad C |title=Distinguishing between depression and dementia in older persons: neuropsychological and neuropathological correlates |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-geriatric-psychiatry-and-neurology_2007-12_20_4/page/n6 |journal=Journal of Geriatric Psychiatry and Neurology |volume=20 |issue=4 |pages=189–98 |date=December 2007 |pmid=18004006 |doi=10.1177/0891988707308801 |s2cid=33714179 }}</ref> মনোৰোগগ্ৰস্ত, ৰোগৰ দ্ৰুত সূত্ৰপাত আৰু অন্যান্য অস্বাভাৱিক লক্ষণ প্ৰদৰ্শনকাৰী মগজুৰ আন ৰোগসমূহক পৰিগানণিক স্তৰচিত্ৰণ (চি.টি. স্কেন)-ৰ দ্বাৰা পৃথকীকৰণ কৰা হয়। <ref>{{Harvnb |Sadock|2002|p=108}}</ref> মন কৰিবলগীয়া যে, জৈৱিক পৰীক্ষণৰ দ্বাৰা গুৰুতৰ অৱসাদ নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰি। <ref>{{Harvnb |Sadock|2002|p=260}}</ref> সাধাৰণতে, গুৰুতৰ লক্ষণৰ অবিহনে কোনো পৰীক্ষাবিশেষক পৰৱৰ্তী কালত পুনৰাবৃত্তি কৰা নহয়। ====গুৰুতৰ হতাশাগ্ৰস্ততাৰ পৰ্ব==== [[File:A wretched man with an approaching depression; represented b Wellcome V0011145.jpg|thumb|left|হতাশাগ্ৰস্ত এক ব্যক্তিৰ ব্যঙ্গাত্মক চিত্ৰণ]] দুই সপ্তাহ বা ততোধিক কাল ব্যাপি কোনো ব্যক্তি ভীষণভাৱে হতাশ মনোৱস্থাত থাকিলে তাক গুৰুতৰ হতাশাগ্ৰস্ততাৰ পৰ্ব হিচাপে বৈশিষ্ট্যভুক্ত কৰিব পাৰি। <ref name=APA349 /> এই পৰ্বসমূহ ইটোৰ পৰা সিটো পৃথক আৰু পুনৰাবৃত্ত হ'ব পাৰে, আৰু এইবোৰক মৃদু (ন্যূনতম অনুমাপকতকৈ অলপ বেছি লক্ষণ প্ৰদৰ্শনকাৰী), মধ্যমীয়া, আৰু তীব্ৰ (সামাজিক আৰু বৃত্তিগত ক্ষেত্ৰৰ চকুত পৰা ধৰণেৰে প্ৰভাৱ বিস্তাৰকাৰী) হিচাপে শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পাৰি। ''চাইক'টিক ডিপ্ৰেছন'' হিচাপে আখ্যায়িত মনোৰোগৰ বৈশিষ্ট্য প্ৰদৰ্শনকাৰী পৰ্বসমূহক তীব্ৰ হিচাপে চিনাক্ত কৰা হয়। <ref name=":1">{{Cite journal|last=Parker|first=George F.|date=1 June 2014|title=DSM-5 and Psychotic and Mood Disorders|url=http://jaapl.org/content/42/2/182|journal=Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law Online|language=en|volume=42|issue=2|pages=182–190|issn=1093-6793|pmid=24986345}}</ref> যদি আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ মেনিয়া বা হাইপ'মেনিয়া (সুস্পষ্টভাৱে হৰ্ষিত মনোদশা) হৈ যায়, তেন্তে ব্যক্তিগৰাকীৰ ক্ষেত্ৰত দ্বিমেৰু ব্যাধি (bipolar disorder) চিনাক্ত কৰা হয়। মেনিয়া নথকাকৈ হোৱা হতাশাগ্ৰস্ততাক ''একমেৰু'' (unipolar) হিচাপে আখ্যা দিয়া হয়, কিয়নো এনেক্ষেত্ৰত আক্ৰান্ত ব্যক্তিগৰাকীৰ মনোৱস্থা একক আৱেগিক অৱস্থা বা "মেৰু"(pole)তেই থাকে। <ref>{{Harvnb |Parker|1996|p=173}}</ref> ==ব্যৱস্থাপনা== গুৰুতৰ অৱসাদজনিত ব্যাধিৰ চিকিৎসা ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণভাৱে গৃহীত পদ্ধতিসমূহ হৈছে চাইক'থেৰাপী, ঔষধ আৰু ইলেক্ট্ৰ'কনভালছিভ থেৰাপী। ১৮ বছৰতকৈ কম বয়সৰ ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত ঔষধতকৈ চাইক'থেৰাপীক অগ্ৰাধিকাৰদিয়া হয়। [[যুক্তৰাজ্য]]ৰ National Institute for Health and Care Excellence (NICE)-ৰ ২০০৪ চনত প্ৰকাশিত নিয়মাৱলী অনুসৰি মৃদু হতাশাগ্ৰস্ততাৰ নিদানৰ ক্ষেত্ৰত আৰম্ভণিতে অৱসাদ-প্ৰতিৰোধী ঔষধ (antidepressants) প্ৰদান কৰা নহয়, কিয়নো এইক্ষেত্ৰত হানি-সুফলৰ অনুপাত (risk-benefit ratio) সন্তোষজনক নহয়। এই নিয়মাৱলীয়ে নিম্নোক্ত ধৰণৰ আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ বাবে অৱসাদ-প্ৰতিৰোধী ঔষধক মনো-সামাজিক (psychosocial) ব্যৱস্থাৰ সৈতে সংযুক্তভাৱে প্ৰদানেৰে চিকিৎসাৰ পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰে: :* মৃদু বা তীব্ৰ হতাশাগ্ৰস্ততাৰ ইতিহাসযুক্ত ব্যক্তিৰ বাবে :* মৃদু হতাশাগ্ৰস্ততা দীৰ্ঘকাল ধৰি বৰ্তি থকা ব্যক্তিৰ বাবে :* মৃদু অৱসাদৰ ক্ষেত্ৰত অন্য ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণৰ পিছত দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ চিকিৎসা হিচাপে :* মধ্যমীয়া আৰু তীব্ৰ অৱসাদগ্ৰস্ত ব্যক্তিৰ চিকিৎসাৰ বাবে। এই নিয়মাৱলীয়ে এইকথাও উল্লেখ কৰে যে, অৱসাদ-প্ৰতিৰোধী ঔষধৰ চিকিৎসা কমপক্ষেও ছয়মাহ ধৰি প্ৰদান কৰা উচিত, যাতে ৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত সেয়া পুনৰাৱৰ্তন নহয়, আৰু tricyclic antidepressant সমূহতকৈ Selective serotonin reuptake inhibitor-SSRI বেছি গ্ৰহণযোগ্য। <ref>{{cite web |url=http://www.nice.org.uk/guidance/CG23 |access-date=20 March 2013 |title=Depression |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |date=December 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081115042517/http://www.nice.org.uk/Guidance/CG23 |archive-date=15 November 2008 |url-status=live}}</ref> আমেৰিকাৰ মনোচিকিৎসা সংস্থা (American Psychiatric Association)-ৰ নিদান নিয়মাৱলীয়ে এই পৰামৰ্শ আগবঢ়ায় যে, আক্ৰান্ত ব্যক্তিবিশেষৰ লক্ষণসমূহৰ তীব্ৰতা, সহ-সংঘটিত ব্যাধি, পূৰ্বকালীন চিকিৎসাৰ অভিজ্ঞতা, আৰু ৰোগীৰ প্ৰাধান্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰথম পৰ্য্যায়ৰ চিকিৎসা স্বতন্ত্ৰভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰা উচিত। চিকিৎসাৰ পদ্ধতিসমূহৰ ভিতৰত আছে ফাৰ্মেক'থেৰাপী, চাইক'থেৰাপী, শাৰীৰিক ব্যায়াম, ইলেক্ট্ৰ'কনভালছিভ থেৰাপী (ECT), ট্ৰেন্সক্ৰেনিয়েল মেগনেটিক ষ্টিমুলেছন (TMS) বা আলোক থেৰাপী। মৃদু, মধ্যমীয়া, বা তীব্ৰ হতাশাগ্ৰস্ত লোকৰ বাবে অৱসাদ-প্ৰতিৰোধী ঔষধ আদিতে আগবঢ়োৱা হয়; আৰু তীব্ৰ অৱসাদগ্ৰস্ত ৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত ECT প্ৰয়োগ নকৰিলে অৱসাদ-প্ৰতিৰোধী ঔষধ দিব লাগে। <ref name=apaguidelines>{{cite journal | title = Practice guideline for the treatment of patients with major depressive disorder (revision). American Psychiatric Association | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2000-04_157_4/page/n14 | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 157 | issue = 4 Suppl | pages = 1–45 | date = April 2000 | pmid = 10767867 }}; Third edition {{DOI|10.1176/appi.books.9780890423363.48690}}</ref> অধ্যয়নৰ সাক্ষ্যৰ পৰা দেখা যায় যে, কেৱল এগৰাকী মনোচিকিৎসকৰ তুলনাত স্বাস্থ্য সেৱা কৰ্মীৰ দলবদ্ধ সহযোগিতামূলক চিকিৎসা সেৱা অধিক ফলপ্ৰসূ হয়। <ref>{{cite journal | vauthors = Archer J, Bower P, Gilbody S, Lovell K, Richards D, Gask L, Dickens C, Coventry P | title = Collaborative care for depression and anxiety problems | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 10 | page = CD006525 | date = October 2012 | pmid = 23076925 | doi = 10.1002/14651858.CD006525.pub2 | hdl = 10871/13751 | hdl-access = free }}</ref> উন্নয়নশীল দেশসমূহত চিকিৎসাৰ বিকল্প প্ৰায়েই সীমাবদ্ধ হোৱা দেখা যায়, কিয়নো এই দেশসমূহ মানসিক স্বাস্থ্যৰ কৰ্মী, ঔষধ আৰু চাইক'থেৰাপীৰ সুবিধা গ্ৰহণ কৰাটো ৰোগীৰ পক্ষে মুঠেও সহজসাধ্য নহয়। বহু দেশত মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ উন্নয়ন মাথোঁ যৎসামান্য, কিয়নো এইসমূহত অৱসাদজনিত ব্যাধিসমূহক সহজাতভাৱে প্ৰাণ-নাশকাৰী ৰোগ হিচাপে বিবেচনা কৰাৰ পৰিৱৰ্তে উন্নত দেশসমূহৰ এক পৰিঘটনা হিচাপেহে গণ্য কৰা হয়। <ref name=Patel04>{{cite journal |vauthors=Patel V, Araya R, Bolton P |title=Treating depression in the developing world |url=https://archive.org/details/sim_tropical-medicine-and-international-health_2004-05_9_5/page/539 |journal=Tropical Medicine & International Health |volume=9 |issue=5 |pages=539–41 |date=May 2004 |pmid=15117296 |doi=10.1111/j.1365-3156.2004.01243.x |s2cid=73073889 |doi-access=free }}</ref> ২০১৪ চনত প্ৰকাশিত Cochrane-ৰ এক পৰ্য্যালোচনাৰ মতে কম বয়সীয়া ল'ৰা-ছোৱালীৰ ক্ষেত্ৰত চাইক'লজিকেল থেৰাপীৰ বিপৰীতে মেডিকেল থেৰাপীৰ কাৰ্যকাৰিতা নিৰ্ণয় কৰিব পৰাকৈ প্ৰয়োজনীয় সাক্ষ্য অদ্যাপি উপলব্ধ নহয়। <ref>{{cite journal |vauthors=Cox GR, Callahan P, Churchill R, Hunot V, Merry SN, Parker AG, Hetrick SE |title=Psychological therapies versus antidepressant medication, alone and in combination for depression in children and adolescents |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=11 |issue=11 |pages=CD008324 |date=November 2014 |pmid=25433518 |doi=10.1002/14651858.CD008324.pub3 }}</ref> == পৰিভাষা == * Cardiovascular disease - হৃদৰোগ * Chronic - দীৰ্ঘকালীন * Delusion - বিভ্ৰম * Depressed - অৱসাদগ্ৰস্ত/হতাশাগ্ৰস্ত * Diabetes - মধুমেহ * Fatigue - ক্লান্তি * Hallucination - অমূলপ্ৰত্যক্ষ * Hypersomnia - অতিনিদ্ৰা * Insomnia - অনিদ্ৰা/নিদ্ৰাহীনতা * Libido/Sex drive - যৌনাকাংক্ষা * Major depressive episode - গুৰুতৰ অৱসাদজনিত পৰ্ব * Melancholy - অৱসাদ/বিমৰ্ষতা * Psychomotor agitation - মনোসঞ্চালনগত অস্থিৰতা * Psychomotor retardation - মনোসঞ্চালনগত আলস্য ==তথ্যসূত্ৰ== {{reflist}} [[শ্ৰেণী:ৰোগ]] [[শ্ৰেণী:মানসিক স্বাস্থ্য]] 708wq66nyqcflzz73reanxw8y068qa2 0 73917 634549 632182 2026-09-06T21:08:08Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634549 wikitext text/x-wiki {{Infobox occupation | name = পতিতাবৃত্তি | image = [[Image:Toulouse-Lautrec Prostitutes DMA.jpg |160px]] | caption = চিত্ৰকৰ্ম ''ফেমচ দে মেইচন'' ১৮৯৩-৯৫ | official_names = <!------------Details-------------------> | type = | activity_sector = যৌন উদ্যোগ | competencies = | formation = | employment_field = | related_occupation = ষ্ট্ৰিপাৰ, পৰ্ণ’গ্ৰাফিক অভিনয়শিল্পী }} '''পতিতাবৃত্তি''' বা '''বেশ্যাবৃত্তি''' ({{lang-en| Prostitution}}) হৈছে ধনৰ বিনিময়ত যৌন কাৰ্যকলাপত লিপ্ত হোৱাৰ ব্যৱসায় বা কৰ্ম।<ref>{{cite web|title=Prostitution – Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/prostitution|publisher=Merriam-Webster|accessdate=19 September 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Prostitution Law & Legal Definition|url=http://definitions.uslegal.com/p/prostitution|publisher=US Legal|accessdate=19 March 2013}}</ref> "যৌন কাৰ্যকলাপ"ৰ সংজ্ঞা প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে একে নহয়, আৰু প্ৰায়ে গ্ৰাহকৰ সৈতে প্ৰয়োজন হোৱা শাৰীৰিক সম্পৰ্ক (যেনে যৌন সম্ভোগ, অ-অনুপ্ৰবেশ যৌনক্ৰিয়া, মুখমৈথুন আদি) হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/193161466.pdf|title=What counts as prostitution?|access-date=2021-09-01|archivedate=2021-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513130308/https://core.ac.uk/download/pdf/193161466.pdf|deadurl=yes}}</ref> শাৰীৰিক সংস্পৰ্শৰ বাবে পতিতাবৃত্তিয়ে ৰোগ সংক্ৰমন কৰাৰ আশংকা সৃষ্টি কৰে। ইয়াক কেতিয়াবা যৌন সেৱা, বাণিজ্যিক যৌনতা বা কথিত ভাষাত হুকিং (hooking) বুলিও বৰ্ণনা কৰা হয়। ইয়াক কেতিয়াবা পৃথিৱীৰ "পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি বৃত্তি" বুলি কোৱা হয়।<ref>{{cite web|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/03/rush_limbaugh_calls_sandra_fluke_a_prostitute_is_prostitution_really_the_world_s_oldest_profession_.html|title=Rush Limbaugh calls Sandra Fluke a "prostitute": Is prostitution really the world's oldest profession?|author=Forrest Wickman|date=6 March 2012|website=Slate Magazine|accessdate=4 February 2016}}</ref> এই ক্ষেত্ৰখনত কাম কৰা ব্যক্তি এগৰাকীক পতিতা বুলি কোৱা হয় আৰু তেওঁ এক প্ৰকাৰৰ যৌন কৰ্মী। পতিতাবৃত্তিৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ আছে আৰু ইয়াৰ আইনী স্থিতি দেশভেদে পৃথক হয়। (কেতিয়াবা এখন নিৰ্দিষ্ট দেশতে অঞ্চলভেদে ভিন্ন হয়। ) পৰ্ণগ্ৰাফী, ষ্ট্ৰিপিং, আৰু কামোদ্দীপক নৃত্যৰ দৰে ই যৌন উদ্যোগৰ এটা বিভাগ। পতিতালয়বোৰ বিশেষভাৱে পতিতাবৃত্তিৰ বাবে সমৰ্পিত প্ৰতিষ্ঠান। এছক'ৰ্ট পতিতাবৃত্তিত (escort prostitution) যৌনকাৰ্য গ্ৰাহকৰ বাসগৃহ বা হোটেলৰ কোঠাত (যাক আউট-কল বুলি কোৱা হয়); বা এছক'ৰ্টৰ বাসগৃহত বা এছক'ৰ্টৰ দ্বাৰা ভাড়াত লোৱা হোটেলৰ কোঠাত (ইন-কল) হ'ব পাৰে। এই বৃত্তিৰ আন এটা ৰূপ হ'ল পথ-পতিতাবৃত্তি (street prostitution)। সমগ্ৰ বিশ্বতে প্ৰায় ৪২ নিযুত পতিতা আছে। অৱশ্যে মধ্য-এছিয়া, মধ্যপ্ৰাচ্য আৰু আফ্ৰিকাৰ বেছিভাগ অংশৰ সম্পূৰ্ণ তথ্য পোৱা নাযায়, যদিও সেই বৃহৎ অঞ্চলৰ দেশবোৰে শীৰ্ষ যৌন পৰ্যটনৰ ক্ষেত্ৰত শীৰ্ষস্থান লাভ কৰিছে)।<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/there-are-42-million-prostitutes-in-the-world-and-heres-where-they-live-2012-1|title=There Are 42 Million Prostitutes In The World, And Here's Where They Live|author=Gus Lubin|date=17 January 2012|website=Business Insider|accessdate=14 December 2015}}</ref> বিশ্বজুৰি পতিতাবৃত্তিৰ দ্বাৰা উপাৰ্জন কৰা বাৰ্ষিক আয় ১০০ বিলিয়ন ডলাৰৰ অধিক বুলি ঠাৱৰ কৰা হৈছে।<ref>{{cite web| url = http://www.havocscope.com/activities/prostitution/| title = Prostitution Market Value| accessdate = 22 May 2010| archivedate = 22 May 2010| archiveurl = https://web.archive.org/web/20100522185003/http://www.havocscope.com/activities/prostitution/| deadurl = yes}}</ref> অধিকসংখ্যক পতিতাই মহিলা আৰু তেওঁলোকৰ গ্ৰাহকবোৰ সাধাৰণতে পুৰুষ হয়। পতিতাবৃত্তিৰ স্থিতি আৰু এই সংক্ৰান্তিয় আইন দেশ অনুসৰি বেলেগ বেলেগ হয়; যিয়ে ভিনভিন মতৰ প্ৰতিফলন কৰে। কিছুমানে পতিতাবৃত্তিক মহিলা,<ref>{{cite web|url=https://www.vice.com/read/decriminalizing-prostitution-may-not-be-the-answer|title=Prostitution by Any Other Name Is Still Exploitation|author=Meghan Murphy|date=12 December 2013|website=VICE|accessdate=4 February 2016}}</ref> আৰু শিশুৰ বিৰুদ্ধে শোষণ বা হিংসাৰ এক প্ৰকাৰ<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2015/07/29/opinions/saar-child-trafficking-united-states/|title=The myth of child prostitution|author=Malika Saada Saar|date=29 July 2015|website=CNN|accessdate=4 February 2016}}</ref> আৰু যি মানৱ সৰবৰাহৰ কাৰ্য সংঘটিত হৈছে বুলি বিবেচনা কৰে।<ref>{{cite web|url=http://journalistsresource.org/studies/international/human-rights/legalized-prostitution-human-trafficking-inflows|title=Does legalized prostitution increase human trafficking?|author=Carol Tan|date=2 January 2014|website=Journalist's Resource|accessdate=4 February 2016}}</ref> প্ৰতিষ্ঠান বা উদ্যোগ হিচাপে পতিতাবৃত্তিৰ কিছুমান সমালোচক হৈছে "[[:en:Nordic model approach to prostitution|নৰ্দিক মডেল]]"ৰ সমৰ্থকসকল, যিয়ে যৌনতা ক্ৰয়-বিক্ৰয় কাৰ্যক অবৈধ বুলি গণ্য কৰে। কানাডা, আইচলেণ্ড, আয়াৰলেণ্ড, উত্তৰ আয়াৰলেণ্ড, নৰৱে, ফ্ৰান্স আৰু ছুইডেনেও এই দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিছে। আন কিছুমানে যৌন কাৰ্য্যক এক বৈধ বৃত্তি হিচাপে বিবেচনা কৰে, যাৰ দ্বাৰা এজন ব্যক্তিয়ে ধনৰ বিনিময়ত যৌন কাৰ্য্যৰ ব্যৱসায় কৰে বা বিনিময় কৰে। এমনেষ্টি ইণ্টাৰনেচনেল হৈছে [[:en:Decriminalization of sex work|পতিতাবৃত্তিৰ পৰা দণ্ড অপসাৰণ]]ৰ বাবে আহ্বান জনোৱা এটা উল্লেখযোগ্য প্ৰতিষ্ঠান।<ref name="amnesty.org">[https://www.amnesty.org/en/qa-policy-to-protect-the-human-rights-of-sex-workers/ Q&A: policy to protect the human rights of sex workers]. Amnesty International. Retrieved 23 November 2017.</ref> == লগতে চাওক== *[[ভাৰতত পতিতাবৃত্তি]] ==তথ্য উৎস == ;টোকা {{Reflist}} ;গ্ৰন্থপঞ্জী {{Commons category|Prostitution|পতিতাবৃত্তি}} * {{cite book |last1=Beckman |first1=Karen |title=Vanishing Women: Magic, Film, and Feminism |date=2003 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0822330745 |url=https://books.google.com/books?id=MshzI9iQ79sC&q=0822330741 |language=en}} * {{cite book |last1=Bennett |first1=Judith M. |title=Sisters and Workers in the Middle Ages |date=1989 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226042473 |url=https://archive.org/details/sistersworkersin0000benn |url-access=registration |language=en}} * {{cite book |last1=Bullough |first1=Vern L. |last2=Brundage |first2=James A. |title=Sexual Practices and the Medieval Church |date=1994 |publisher=Prometheus Books |isbn=9780879752682 |url=https://books.google.com/books?id=hKBzPwAACAAJ&q=0879752688 |language=en}} * {{cite book |editor1-last=Bullough |editor1-first=Vern L. |editor2-last=Brundage |editor2-first=James A. |title=Handbook of Medieval Sexuality |date=2000 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780815336624 |url=https://books.google.com/books?id=PgSI1gvKhtAC&q=9780815336624 |language=en}} * {{cite book |last1=Carroll |first1=Janell L. |title=Sexuality Now: Embracing Diversity |date=2009 |publisher=Wadsworth |isbn=9781439041451 |url=https://books.google.com/books?id=hqHNPwAACAAJ |language=en}} * {{cite journal |vauthors=Castillo DN, Jenkins EL |title=Industries and occupations at high risk for work-related homicide |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-occupational-and-environmental-medicine_1994-02_36_2/page/125 |journal=J Occup Med |volume=36 |issue=2 |pages=125–32 |date=February 1994 |pmid=8176509 |doi= 10.1097/00043764-199402000-00006}} * {{cite book |editor1-first= Andrea |editor1-last= Di Nicola |editor2-first= Andrea |editor2-last= Cauduro |editor3-first= Marco |editor3-last= Lombardi |editor4-first= Paolo |editor4-last= Ruspini |date= 2009 |title= Prostitution and Human Trafficking: Focus on Clients |url= https://archive.org/details/prostitutionhuma0000unse |publisher= Springer-Verlag New York |isbn= 978-0-387-73628-0 }} * {{cite book |last1=Dynes |first1=Wayne R. |title=Encyclopedia of Homosexuality |date=2016 |publisher=Routledge |isbn=9781317368113 |url=https://books.google.com/books?id=GrbOCwAAQBAJ |language=en}} * {{cite book |last1=Findlen |first1=Paula |last2=Fontaine |first2=Michelle |last3=Osheim |first3=Duane J. |title=Beyond Florence: The Contours of Medieval and Early Modern Italy |date=2003 |publisher=Stanford University Press |isbn=9780804739351 |url=https://books.google.com/books?id=pUZmwJe_39gC&q=9780804739344 |language=en}} * {{cite book |last1=Flowers |first1=Ronald B. |title=The Prostitution of Women and Girls |date=1998 |publisher=McFarland |isbn=9780786404902 |url=https://books.google.com/books?id=FSNB0G7f4CsC |language=en}} *{{cite book|last=Gale|first=Steven H.|title=Sharp Cut: Harold Pinter's Screenplays and the Artistic Process|url=https://archive.org/details/sharpcutharoldpi0000gale|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/sharpcutharoldpi0000gale/page/245 245]|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2706-4|year=2002}} * {{cite book |last=Gazali |first=Münif Fehim |year=2001 |title=Book of Shehzade |publisher=Dönence |isbn=978-975-7054-17-7 |url=https://books.google.com/books?id=PY2LAAAAIAAJ }} * {{cite book |last1=Geremek |first1=Bronislaw |title=The Margins of Society in Late Medieval Paris |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521026123 |url=https://books.google.com/books?id=Eucl6BKvlmsC |language=en}} * {{cite book |last1=Harsin |first1=Jill |title=Policing Prostitution in Nineteenth-century Paris |date=1985 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691054391 |url=https://books.google.com/books?id=EsV6QgAACAAJ&q=9780691054391 |language=en}} * {{cite book |last1=İlkkaracan |first1=Pınar |title=Deconstructing Sexuality in the Middle East: Challenges and Discourses |date=2008 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=9780754672357 |url=https://books.google.com/books?id=pnGwP9-FhxYC&pg=PA36 |language=en}} * {{cite book |last1=Jensen |first1=Vickie |title=Women Criminals: An Encyclopedia of People and Issues [2 volumes]: An Encyclopedia of People and Issues |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9780313068263 |url=https://books.google.com/books?id=pk6Bo68G4OkC |language=en}} * {{cite book |last1=Karras |first1=Ruth Mazo |title=Common Women: Prostitution and Sexuality in Medieval England |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195124989 |url=https://books.google.com/books?id=z3KSmAEACAAJ&q=0195124987 |language=en}} *{{cite journal|last=Knauer|first=Elfriede|title=Portrait of a Lady? Some Reflections on Images of Prostitutes from the Later Fifteenth Century|journal=Memoirs of the American Academy in Rome|year=2002|volume=47|doi=10.2307/4238794|jstor=4238794|pages=95–117}} *{{cite book|last=Otis|first=Leah Lydia|title=Prostitution in Medieval Society: The History of an Urban Institution in Languedoc|url=https://archive.org/details/prostitutioninme0000otis|year=1985|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-64033-4}} * {{cite book |last1=Perkins |first1=Roberta |last2=Lovejoy |first2=Frances |title=Call Girls: Private Sex Workers in Australia |date=2007 |publisher=University of Western Australia Press |isbn=9781920694913 |url=https://books.google.com/books?id=_ndD6cegZN8C |language=en}} * {{cite journal |last1=Potterat |first1=JJ |last2=Woodhouse |first2=DE |last3=Muth |first3=JB |last4=Muth |first4=SQ |title=Estimating the prevalence and career longevity of prostitute women |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_1990-05_27_2/page/233 |journal=J. Sex Res. |volume=27 |issue= 2|pages=233–43 |year=1990 |doi=10.1080/00224499009551554 }} * {{cite journal |vauthors=Potterat JJ, Brewer DD, Muth SQ |title=Mortality in a long-term open cohort of prostitute women |url=https://archive.org/details/american-journal-of-epidemiology_2004-04-15_159_8/page/778 |journal=Am. J. Epidemiol. |volume=159 |issue=8 |pages=778–85 |date=April 2004 |pmid=15051587 |doi= 10.1093/aje/kwh110|display-authors=etal |doi-access=free }} * {{cite book |last1=Rathus |first1=Spencer A. |last2=Nevid |first2=Jeffrey S. |last3=Fichner-Rathus |first3=Lois |title=Human Sexuality in a World of Diversity |date=2002 |publisher=Allyn and Bacon |isbn=9780205335176 |url=https://books.google.com/books?id=VPQzpe_AopwC&q=0205335179 |language=en}} * {{cite book |last1=Roberts |first1=Nickie |title=Whores in History: Prostitution in Western Society |date=1992 |publisher=HarperCollins |isbn=9780586200292 |url=https://archive.org/details/whoresinhistoryp0000robe |url-access=registration |quote=0586200290. |language=en}} * {{cite book |last1=Rossiaud |first1=Jacques |title=Medieval Prostitution |date=1996 |publisher=Barnes & Noble |isbn=9780760701195 |url=https://books.google.com/books?id=C2dhPwAACAAJ&q=0760701199 |language=en}} * {{cite book |last1=Sanger |first1=William W. |title=The History of Prostitution: Its Extent, Causes, and Effects Throughout the World |date=1859 |publisher=Harper & brothers |url=https://books.google.com/books?id=sjGJQTkgPp4C&q=9781589637627 |language=en}} * {{cite book |last1=Scambler |first1=Graham |last2=Scambler |first2=Annette |title=Rethinking Prostitution: Purchasing Sex in the 1990s |date=1997 |publisher=Psychology Press |isbn=9780415102070 |url=https://books.google.com/books?id=zkpNcgKyj_kC |language=en}} * {{cite book |last1=Sears |first1=Clare |title=Arresting Dress: Cross-Dressing, Law, and Fascination in Nineteenth-Century San Francisco |date=2014 |publisher=Duke University Press |isbn=9780822357544 |url=https://books.google.com/books?id=iRECoQEACAAJ |language=en}} * {{cite book |last1=Siegel |first1=Larry |title=Criminology: The Core |date=2007 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0495094777 |url=https://books.google.com/books?id=AJ70oCp1HIgC |language=en}} * {{cite book |last1=Toledano |first1=Ehud R. |title=State and Society in Mid-Nineteenth-Century Egypt |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521534536 |url=https://books.google.com/books?id=65d8iIVdob8C&q=0521534534 |language=en}} * {{cite book |last1=Weitzer |first1=Ronald John |title=Sex for Sale: Prostitution, Pornography, and the Sex Industry |date=2000 |publisher=Routledge |isbn=9780415922944 |url=https://books.google.com/books?id=4XZjQgAACAAJ&q=0415922941 |language=en}} [[শ্ৰেণী:পতিতাবৃত্তি]] [[শ্ৰেণী:পেচা]] [[শ্ৰেণী:মানৱ যৌনতা]] 2qsqj93lel1efvp80aouk34hseqxqgr 0 78696 634559 379702 2026-09-06T23:07:41Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634559 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = অভাৰিয়ান কেন্সাৰ | image = mucinous_lmp_ovarian_tumour_intermed_mag.jpg | caption = মাইক্ৰ'গ্ৰাফত মিউকিনাছ অভাৰিয়ান কাৰ্চিন'মা | field = [[অনক'লজি]], [[স্ত্ৰীৰোগ বিজ্ঞান]] | symptoms = '''প্ৰাৰম্ভিক''': অস্পষ্ট<ref name=NCI2014TxPt/><br />'''পাছলৈ''': ওফন্দি উঠা, [[শ্ৰোণিৰ বিষ]], [[কৌষ্ঠকাঠিন্য]], পেট ওফন্দি উঠা, এন'ৰেক্সিয়া<ref name=NCI2014TxPt/> | complications = | onset = | duration = | types = অভাৰিয়ান কাৰ্চিন'মা, [[:en:Germ cell tumor|জাৰ্ম চেল টিউমাৰ]], [[:en:Sex cord stromal tumor|ছেক্স ক'ৰ্ড ষ্ট্ৰ'মেল টিউমাৰ]]<ref name=WCR2014/> | causes = | risks = [[:en:Nulliparity|সন্তানহীনতা]], [[:en:Hormone replacement therapy|হৰম'ন প্ৰতিষ্ঠাপন থেৰাপি]], [[:en:Fertility medication|উৰ্বৰতাৰ ঔষধ]], [[মেদবহুলতা]], আনুবংশিক<ref name=NCI2014PrePt/><ref name=WCR2014/><ref name=NCI2014PrePro/> | diagnosis = [[বায়'প্সি]]<ref name=NCI2014TxPt/> | differential = | prevention = | treatment = শল্য চিকিৎসা, [[ৰেডিঅ'থেৰাপি]], [[কেম'থেৰাপি]]<ref name=NCI2014TxPt/> | medication = | prognosis = [[:en:Five-year survival rate|পাঁচ বছৰলৈ জীয়াই থকাৰ হাৰ]]: ৪৯% ([[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]])<ref name=SEER2014/> | frequency = ১.২ মিলিয়ন (২০১৫)<ref name=GBD2015Pre/> | deaths = ১,৬১,১০০ (২০১৫)<ref name=GBD2015De/> }} <!-- Definition and Symptoms --> '''অভাৰিয়ান কেন্সাৰ''' ({{Lang-en|Ovarian cancer}}) হৈছে [[ডিম্বাশয়]]ত উৎপন্ন হোৱা এবিধ কেন্সাৰ বা [[কৰ্কট ৰোগ]]।<ref name = NCI2014PrePt/><ref name=harrisons9th>{{cite web | publisher = MGraw-Hill Medical | title = Gynecologic Malignancies, Chapter 117 | access-date = February 4, 2022 | first = Michael | last = Seiden | date = 2015 | url = https://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=1130&sectionid=79730544 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20170910175639/https://accessmedicine.mhmedical.com/content.aspx?bookid=1130&sectionid=79730544 | archive-date = September 10, 2017 }}</ref> ইয়াৰ ফলত ডিম্বাশয়ত সৃষ্টি হোৱা অস্বাভাৱিক কোষবোৰে শৰীৰৰ অন্য অংশকো আক্ৰমণ কৰিব পাৰে। তদুপৰি ইয়াৰ [[:en:Metastasis|মেটাষ্টেছিছ]]লৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰো সক্ষমতা আছে।<ref>{{cite web|title=Defining Cancer|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/cancerlibrary/what-is-cancer|website=National Cancer Institute|access-date=4 February 2022|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20140625220940/http://www.cancer.gov/cancertopics/cancerlibrary/what-is-cancer|archive-date=25 June 2014|date=2007-09-17}}</ref> প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত কোনোধৰণৰ লক্ষণ পৰিলক্ষিত নহ'বও পাৰে বা হ'লেও সেয়া অস্পষ্ট ৰূপত পৰিলক্ষিত হ'ব পাৰে।<ref name=NCI2014TxPt/> কেন্সাৰৰ অগ্ৰগতিৰ লগে লগে লক্ষণসমূহো স্পষ্টকৈ প্ৰকাশ হ'বলৈ ধৰে।<ref name=NCI2014TxPt/><ref>{{cite journal | vauthors = Ebell MH, Culp MB, Radke TJ | title = A Systematic Review of Symptoms for the Diagnosis of Ovarian Cancer | journal = American Journal of Preventive Medicine | volume = 50 | issue = 3 | pages = 384–394 | date = March 2016 | pmid = 26541098 | doi = 10.1016/j.amepre.2015.09.023 }}</ref> এই লক্ষণসমূহৰ ভিতৰত আছে ওফন্দি উঠা, শ্ৰোণিৰ বিষ, পেটৰ আয়তন বৃদ্ধি হোৱা, কৌষ্ঠকাঠিন্য, এন'ৰেক্সিয়া (ভোক নলগা) ইত্যাদি।<ref name=NCI2014TxPt/> সচৰাচৰ পেৰিট'নিয়াম (পেটৰ এক আৱৰণ), লসীকা তন্ত্ৰ, হাওঁফাওঁ আৰু যকৃতলৈ কেন্সাৰ কোষবিলাক বিয়পি যোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি।<ref>{{cite book|last1=Ruddon|first1=Raymond W. | name-list-style = vanc |title=Cancer Biology |date=2007|publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780195175431 |page=223 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=PymZ1ORk0TcC&pg=PA223|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915231411/https://books.google.com/books?id=PymZ1ORk0TcC&pg=PA223|archive-date=2015-09-15}}</ref> <!-- Cause and Diagnosis --> জীৱনকালত যিবোৰ মহিলাই বহুবাৰলৈ ডিম্বাণু ক্ষৰণ কৰে, তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ বিপদাশংকা বেছি। ইয়াৰ ভিতৰত তেওঁলোককো সাঙুৰি ল'ব পাৰি যিয়ে কেতিয়াও সন্তান জন্ম দিয়া নাই, যিয়ে অতি কম বয়সতে ডিম্বাণু ক্ষৰণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু যিয়ে বৃদ্ধ বয়সতহে [[ৰজোনিবৃত্তি]]ৰ অৱস্থা পায়গৈ।<ref name=WCR2014/> অন্যান্য বিপদাশংকাৰ কাৰকসমূহ হৈছে [[হৰম'ন প্ৰতিষ্ঠাপন থেৰাপি]], উৰ্বৰতাৰ ঔষধ আৰু [[মেদবহুলতা]]।<ref name=NCI2014PrePt>{{cite web|title=Ovarian Cancer Prevention |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/prevention/ovarian/Patient/page1/AllPages|website=NCI|access-date=4 February 2022|date=December 6, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706002700/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/prevention/ovarian/Patient/page1/AllPages|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref name=NCI2014PrePro>{{cite web|title=Ovarian Cancer Prevention |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/prevention/ovarian/HealthProfessional/page1/AllPages|website=NCI|access-date=4 February 2022|date=2014-06-20|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706002711/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/prevention/ovarian/HealthProfessional/page1/AllPages|archive-date=6 July 2014}}</ref> হৰম'নেল জন্ম নিয়ন্ত্ৰণ, টিউবেল লিগেশ্যন আৰু স্তন্যপানে অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ বিপদাশংকা হ্ৰাস কৰে।<ref name=NCI2014PrePro/> প্ৰায় ১০% ঘটনাৰ ক্ষেত্ৰত অভাৰিয়ান কেন্সাৰ আনুবংশিক কাৰকৰ ফলত হোৱা পৰিলক্ষিত হৈছে। তদুপৰি যিসকল মহিলাৰ ''বিআৰচিএ১'' বা ''বিআৰচিএ২'' জিনত উৎপৰিৱৰ্তন ঘটিছে, তেওঁলোকৰ দেহত অভাৰিয়ান কেন্সাৰ বিকশিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা প্ৰায় ৫০%।<ref name=WCR2014/> অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ ভিতৰত অভাৰিয়ান কাৰ্চিন'মাই সচৰাচৰ হোৱা দেখা যায় আৰু প্ৰায় ৯৫% তকৈও অধিক লোক ইয়াৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত।<ref name=WCR2014/> অভাৰিয়ান কাৰ্চিন'মাৰ পাঁচটা প্ৰধান উপপ্ৰকাৰ আছে যাৰ ভিতৰত হাই-গ্ৰেড ছিৰাউছ কাৰ্চিন'মাই (HGSC) সচৰাচৰ হোৱা দেখা যায়।<ref name=WCR2014/> এই অভাৰিয়ান টিউমাৰসমূহ ডিম্বাশয় আগুৰি থকা কোষসমূহত আৰম্ভ হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।<ref name=WCR2014/> অৱশ্যে ফেল'পিয়ান টিউব বা ডিম্ববাহী নলীতো কিছুমান টিউমাৰ গঠন হ'ব পাৰে।<ref>{{cite book | vauthors = Piek JM, van Diest PJ, Verheijen RH | title = Ovarian Cancer | chapter = Ovarian carcinogenesis: an alternative hypothesis | journal = Adv. Exp. Med. Biol. | volume = 622 | pages = [https://archive.org/details/ovariancancersta00geor/page/79 79–87] | year = 2008 | pmid = 18546620 | doi = 10.1007/978-0-387-68969-2_7 | isbn = 978-0-387-68966-1 | series = Advances in Experimental Medicine and Biology | chapter-url-access = registration | chapter-url = https://archive.org/details/ovariancancersta00geor/page/79 }}{{closed access}}</ref> সচৰাচৰ নোহোৱা অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ ভিতৰত জাৰ্ম চেল টিউমাৰ<ref>{{Cite journal|last1=Maoz|first1=Asaf|last2=Matsuo|first2=Koji|last3=Ciccone|first3=Marcia A.|last4=Matsuzaki|first4=Shinya|last5=Klar|first5=Maximilian|last6=Roman|first6=Lynda D.|last7=Sood|first7=Anil K.|last8=Gershenson|first8=David M.|date=2020-05-29|title=Molecular Pathways and Targeted Therapies for Malignant Ovarian Germ Cell Tumors and Sex Cord-Stromal Tumors: A Contemporary Review|journal=Cancers|volume=12|issue=6|page=1398|doi=10.3390/cancers12061398|issn=2072-6694|pmid=32485873|pmc=7353025|doi-access=free}}</ref> আৰু ছেক্স ক'ৰ্ড ষ্ট্ৰ'মেল টিউমাৰ অন্যতম।<ref name=WCR2014/> ৰোগ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ বায়'প্সি কৰা হয় আৰু ইয়াৰ জৰিয়তে অভাৰিয়ান কেন্সাৰ নিশ্চিত কৰা হয়।<ref name=NCI2014TxPt/> <!-- Prevention, Treatment and Prognosis --> মধ্যম বিপদাশংকা থকা মহিলাসকলৰ ক্ষেত্ৰত [[:en:Screening (medicine)|স্ক্ৰিণিং]] কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়া নহয়। কিয়নো এয়া প্ৰমাণিত হৈছে যে অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ বাবে কৰা স্ক্ৰিণিঙে অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ মৃত্যুৰ হাৰ হ্ৰাস নকৰে। তদুপৰি উচ্চ হাৰত বাঢ়ি অহা [[:en:False positives and false negatives|মিছা ধনাত্মক পৰীক্ষা]]সমূহৰ ফলত অপ্ৰয়োজনীয় অস্ত্ৰোপ্ৰচাৰ কৰিবলগীয়া হ'ব পাৰে যাৰ লগতো নিজস্ব বিপদাশংকা থাকে।<ref name=Gros2018>{{cite journal | vauthors = Grossman DC, Curry SJ, Owens DK, Barry MJ, Davidson KW, Doubeni CA, Epling JW, Kemper AR, Krist AH, Kurth AE, Landefeld CS, Mangione CM, Phipps MG, Silverstein M, Simon MA, Tseng CW | display-authors = 6 | title = Screening for Ovarian Cancer: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | url = https://archive.org/details/jama_2018-02-13_319_6/page/588 | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 6 | pages = 588–594 | date = February 2018 | pmid = 29450531 | doi = 10.1001/jama.2017.21926 | doi-access = free }}</ref> অতি উচ্চ বিপদাশংকা থকা মহিলাসকলৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা হিচাপে তেওঁলোকৰ ডিম্বাশয় আঁতৰোৱা হয়।<ref name=NCI2014PrePt/> প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাতেই ৰোগটো ধৰা পেলাই ইয়াৰ চিকিৎসা কৰিব পাৰিলে অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ পৰা প্ৰায়েই আৰোগ্য লাভ কৰিব পৰা যায়।<ref name=NCI2014TxPt/> চিকিৎসাৰ ভিতৰত আছে শল্য চিকিৎসা, ৰেডিঅ'থেৰাপি আৰু কেম'থেৰাপি।<ref name=NCI2014TxPt>{{cite web|title=Ovarian Epithelial Cancer Treatment |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/ovarianepithelial/Patient/page1/AllPages|website=NCI|access-date=4 February 2022|date=2014-05-12|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705232951/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/ovarianepithelial/Patient/page1/AllPages|archive-date=5 July 2014}}</ref> অৱশ্যে চিকিৎসাৰ ফলাফলসমূহ ৰোগৰ বিস্তৃতি, উপস্থিত কৰ্কট ৰোগৰ উপপ্ৰকাৰ, আৰু অন্যান্য চিকিৎসাৰ স্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।<ref name=Gib2016>{{cite journal | vauthors = Gibson SJ, Fleming GF, Temkin SM, Chase DM | title = The Application and Outcome of Standard of Care Treatment in Elderly Women with Ovarian Cancer: A Literature Review over the Last 10 Years | journal = Frontiers in Oncology | volume = 6 | pages = 63 | year = 2016 | pmid = 27047797 | pmc = 4805611 | doi = 10.3389/fonc.2016.00063 | doi-access = free }}</ref><ref name=WCR2014/> [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]ত [[:en:Five-year survival rate|পাঁচ বছৰলৈ জীয়াই থকাৰ সৰ্বমুঠ হাৰ]] ৪৯%।<ref name=SEER2014>{{cite web|title=SEER Stat Fact Sheets: Ovary Cancer|url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/ovary.html|website=NCI|access-date=4 February 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706145616/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/ovary.html|archive-date=6 July 2014}}</ref> উন্নয়নশীল দেশসমূহত ইয়াৰ ফলাফল বৰ বেয়া।<ref name=WCR2014/> <!-- Epidemiology --> ২০১২ চনত প্ৰায় ২,৩৯,০০০ গৰাকী মহিলা অভাৰিয়ান কেন্সাৰত আক্ৰান্ত হৈছে।<ref name=WCR2014/> ২০১৫ চনত ১.২ মিলিয়ন মহিলাৰ শৰীৰত অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ উপস্থিতি ধৰা পৰিছে আৰু বিশ্বব্যাপী ১,৬১,১০০ গৰাকী মহিলা অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ বাবে মৃত্যুমুখত পৰিছে।<ref name=GBD2015De>{{cite journal | author = GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31012-1 }}</ref><ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | author=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 }}</ref> মহিলাসকলৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা অতি সাধাৰণ কৰ্কট ৰোগসমূহৰ ভিতৰত অভাৰিয়ান কেন্সাৰে পৃথিৱীৰ ভিতৰত সপ্তম স্থান অধিকাৰ কৰিছে। ইয়াৰোপৰি কৰ্কট ৰোগত মৃত্যু হোৱা লোকৰ ক্ষেত্ৰত অভাৰিয়ান কেন্সাৰে কৰ্কট ৰোগৰ অতি সাধাৰণ কাৰণসমূহৰ ভিতৰত অষ্টম স্থান অধিকাৰ কৰিছে।<ref name=WCR2014/> বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ বিপদাশংকা ক্ৰমান্বয়ে বাঢ়ি আহে। ৪০ বছৰ বয়সৰ তলৰ মহিলাৰ অভাৰিয়ান কেন্সাৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনা অতি কম। বেছিভাগ অভাৰিয়ান কেন্সাৰেই ৰজোনিবৃত্তিৰ পাছত বিকশিত হয়। গোটেই অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ আধাসংখ্যকেই ৬৩ বছৰ বা তাতকৈ বেছি বয়সৰ মহিলাৰ শৰীৰত পোৱা গৈছে।<ref name=NCI2016Onset>{{cite web|title=What are the risk factors for ovarian cancer?|url=http://www.cancer.org/cancer/ovariancancer/detailedguide/ovarian-cancer-risk-factors|website=www.cancer.org|access-date=4 February 2022|date=2016-02-04|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517173135/http://www.cancer.org/cancer/ovariancancer/detailedguide/ovarian-cancer-risk-factors|archive-date=17 May 2016|archivedate=17 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160517173135/http://www.cancer.org/cancer/ovariancancer/detailedguide/ovarian-cancer-risk-factors|deadurl=yes}}</ref> আফ্ৰিকা আৰু এছিয়াতকৈ উত্তৰ আমেৰিকা আৰু ইউৰোপত অভাৰিয়ান কেন্সাৰৰ ফলত মৃত্যু অধিক সচৰাচৰ হয়।<ref name=WCR2014>{{cite book|title=World Cancer Report 2014|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-9283204299|at=Chapter 5.12|url=http://publications.iarc.fr/Non-Series-Publications/World-Cancer-Reports/World-Cancer-Report-2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919073553/http://publications.iarc.fr/Non-Series-Publications/World-Cancer-Reports/World-Cancer-Report-2014|archive-date=2016-09-19}}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{Medical resources | ICD10 = {{ICD10|C|56||c|51}} | ICD9 = {{ICD9|183}}, {{ICD9|220}} | ICDO = varied | OMIM = | MedlinePlus = 000889 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1698 | DiseasesDB = 9418 | MeshID = D010051 | SNOMED CT = 363443007 | Orphanet = 213500 }} {{Authority control}} [[শ্ৰেণী:কৰ্কট ৰোগ]] hdaucch86imj3et3tbct0nr2gcpx0vx 0 79915 634540 624554 2026-09-06T19:40:16Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634540 wikitext text/x-wiki [[File:HijraPanscheelParkNewDelhiIndia.jpg|thumb| [[হিজৰা]] যৌন কৰ্মী]] '''ট্ৰান্সজেণ্ডাৰ যৌন কৰ্মী''' হৈছে এজন [[ট্ৰান্সজেণ্ডাৰ]] ব্যক্তি যি যৌন উদ্যোগত কাম কৰে বা ধন বা অন্যান্য প্ৰকাৰৰ পৰিশোধৰ বিনিময়ত যৌন সেৱা সম্পাদন কৰে। <ref name=":0">{{Cite journal|last1=Roche|first1=Kirsten|last2=Keith|first2=Corey|date=2014-11-26|title=How stigma affects healthcare access for transgender sex workers|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-nursing_2014-11-27_23_21/page/1147|journal=British Journal of Nursing|volume=23|issue=21|pages=1147–1152|doi=10.12968/bjon.2014.23.21.1147|pmid=25426530|issn=0966-0461}}</ref> ট্ৰান্সজেণ্ডাৰ শব্দটোৱে এনে এজন ব্যক্তিক বুজায় যাৰ লৈংগিক পৰিচয় জন্মৰ সময়ত হোৱা লিংগৰ পৰিচয় পৰা পৃথক হয়।<ref>{{Cite journal|doi=10.1080/15532739.2011.700873|title=Standards of Care for the Health of Transsexual, Transgender, and Gender-Nonconforming People, Version 7|journal=International Journal of Transgenderism|volume=13|issue=4|pages=165|year=2012|last1=Coleman|first1=E.|last2=Bockting|first2=W.|last3=Botzer|first3=M.|last4=Cohen-Kettenis|first4=P.|last5=Decuypere|first5=G.|last6=Feldman|first6=J.|last7=Fraser|first7=L.|last8=Green|first8=J.|last9=Knudson|first9=G.|last10=Meyer|first10=W. J.|last11=Monstrey|first11=S.|last12=Adler|first12=R. K.|last13=Brown|first13=G. R.|last14=Devor|first14=A. H.|last15=Ehrbar|first15=R.|last16=Ettner|first16=R.|last17=Eyler|first17=E.|last18=Garofalo|first18=R.|last19=Karasic|first19=D. H.|last20=Lev|first20=A. I.|last21=Mayer|first21=G.|last22=Meyer-Bahlburg|first22=H.|last23=Hall|first23=B. P.|last24=Pfaefflin|first24=F.|last25=Rachlin|first25=K.|last26=Robinson|first26=B.|last27=Schechter|first27=L. S.|last28=Tangpricha|first28=V.|last29=Van Trotsenburg|first29=M.|last30=Vitale|first30=A.|s2cid=39664779|display-authors=29}}</ref> এগৰাকী ট্ৰান্সজেণ্ডাৰ মহিলা হৈছে এগৰাকী মহিলা যি জন্মৰ সময়ত পুৰুষ পৰিচয় লৈ জন্ম হৈছিল আৰু এজন ট্ৰান্সজেণ্ডাৰ পুৰুষ হৈছে এজন পুৰুষ যি জন্মৰ সময়ত মহিলা হিচাপে জন্ম হৈছিল।<ref>{{Cite journal|last1=Xavier|first1=Jessica M|last2=Bradford|first2=Judy|last3=Heck|first3=Ted|year=2007|title=The Health, Health-Related Needs, and Lifecourse Experiences of Transgender Virginians.|url=https://www.academia.edu/11371526|journal= PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e544442014-001}}</ref> সাধাৰণতে, যৌন কৰ্মীসকল তেওঁলোকৰ বৃত্তিৰ সৈতে সম্পৰ্কিয় গুৰুতৰ স্বাস্থ্য সমস্যাৰ বাবে যথেষ্ট বিপদাশংকাত থকা দেখা যায়, যেনে শাৰীৰিক আৰু যৌন নিৰ্যাতন, ডকাইতি, হত্যা, শাৰীৰিক আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যা, আৰু ড্ৰাগ আৰু সুৰাৰ আসক্তি।<ref>{{Cite journal|last1=Maher|first1=Lisa|author-link=Lisa Maher|last2=Mooney-Somers|first2=Julie|last3=Phlong|first3=Pisith|last4=Couture|first4=Marie-Claude|last5=Stein|first5=Ellen|last6=Evans|first6=Jennifer|last7=Cockroft|first7=Melissa|last8=Sansothy|first8=Neth|last9=Nemoto|first9=Tooro|date=2011-01-01|title=Selling sex in unsafe spaces: sex work risk environments in Phnom Penh, Cambodia|journal=Harm Reduction Journal|volume=8|pages=30|doi=10.1186/1477-7517-8-30|issn=1477-7517|pmc=3339327|pmid=22099449}}</ref> যদিও সকলো যৌন কৰ্মীয়ে উক্ত তালিকাভুক্ত সমস্যাবোৰৰ বাবে বিপদাশংকাত ভোগে, কিছুমান অধ্যয়নৰ মতে ৰাস্তা আৰু ৰাজহুৱা স্থানত যৌন-ব্যৱসায়ত লিপ্ত যৌন কৰ্মীসকলৰ এই সমস্যাবোৰৰ সন্মুখীন হোৱাৰ আশংকা অধিক।।<ref>{{cite journal | last1 = Valera | first1 = R. J. | last2 = Sawyer | first2 = R. G. | last3 = Schiraldi | first3 = G. R. | year = 2000 | title = Violence and Post Traumatic Stress Disorder in a Sample of Inner City Street Prostitutes | journal = American Journal of Health Studies | volume = 16 | issue = 3| pages = 149–155 | id = {{ProQuest|210478613}} }}</ref> ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ যৌন কৰ্মীসকলে যৌন উদ্যোগৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত উচ্চ পৰিমাণৰ বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয় আৰু তেওঁলোকৰ মাজত [[এইচ আই ভি]]ৰ দৰে সংক্ৰমিত হোৱা লোকৰ সংখ্যা আৰু হিংসাত্মক ঘটনা হাৰ উচ্চ দেখা যায়।<ref>{{cite journal |last1=Budhwani |first1=Henna |last2=Hearld |first2=Kristine R. |last3=Milner |first3=Adrienne N. |last4=Charow |first4=Rebecca |last5=McGlaughlin |first5=Elaine M. |last6=Rodriguez‐Lauzurique |first6=Mayra |last7=Rosario |first7=Santo |last8=Paulino‐Ramirez |first8=Robert |title=Transgender Women's Experiences with Stigma, Trauma, and Attempted Suicide in the Dominican Republic |journal=Suicide and Life-Threatening Behavior |date=1 December 2018 |volume=48 |issue=6 |pages=788–796 |doi=10.1111/sltb.12400 |pmid=28950402 |s2cid=26033883 |language=en |issn=1943-278X|url=http://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/25060 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Budhwani |first1=Henna |last2=Turan |first2=Bulent |last3=Hasbun |first3=Julia |last4=Rosario |first4=Santo |last5=Tillotson |first5=Louise |last6=McGlaughlin |first6=Elaine |last7=Waters |first7=John |title=Association between violence exposure and condom non-use among transgender sex workers in the Dominican Republic: the mediating role of trust |journal=International Journal of STD & AIDS |date=1 May 2017 |volume=28 |issue=6 |pages=608–612 |doi=10.1177/0956462416659421 |pmid=27383842 |s2cid=40397874 |language=en |issn=0956-4624}}</ref> ইয়াৰ উপৰিও, সন্মতিপূৰ্ণ যৌন কৰ্ম আৰু যৌন সৰবৰাহৰ মাজত এক স্পষ্ট পাৰ্থক্য ৰখা প্ৰয়োজন । যৌন সৰবৰাহৰ ক্ষেত্ৰত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যক্তিগত স্বায়ত্তশাসনৰ অভাৱ থাকে। ==অৱলোকন== ৰাষ্ট্ৰীয় ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ বৈষম্য জৰীপৰ তথ্য অনুসৰি, প্ৰায় ১৩ শতাংশ ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ সম্প্ৰদায়ে যৌন উদ্যোগত অংশগ্ৰহণ কৰা প্ৰতিবেদন পোৱা গৈছে। <ref name=":11">{{Cite book|title=Meaningful Work: Transgender Experiences in the Sex Trade|last=Fitzgerald|first=Erin|publisher=National Center for Transgender Equality|year=2015}}</ref> ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ মহিলা আৰু অন্যান্য ট্ৰেন্স-স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যক্তিসকলে ট্ৰেন্স-পুলিঙ্গ লোকৰ তুলনাত যৌন ব্যৱসায়ত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ সম্ভাৱনা দুগুণ, কিন্তু ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ পুৰুষ আৰু ট্ৰেন্সপুংলিঙ্গ লোক সকলো ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ যৌন কৰ্মীৰ প্ৰায় এক চতুৰ্থাংশ।<ref name=":11" /> এই পৰিসংখ্যাই প্ৰকাশ কৰে যে পূৰ্বৰকৈ অধিক ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ পুৰুষে যৌন উদ্যোগত অংশগ্ৰহণ কৰে। কিন্তু ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ যৌন কৰ্মীসকলৰ বিষয়ে বেছিভাগ লিখনী আৰু আলোচনাই মুখ্যতঃ ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ মহিলাৰ ওপৰতহে গুৰুত্ব দিয়ে। অন্যান্য পৰিসংখ্যা যেনে পৰিয়ালৰ সমৰ্থনৰ অভাৱ, ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ হোৱাৰ বাবে চাকৰি হেৰুওৱা, আৰু যৌন ব্যৱসায়ত অংশগ্ৰহণ কৰা ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ লোকসকলৰ মাজত গৃহহীনতা অধিক দেখা যায়। <ref name=":11" /> ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ যৌন কৰ্মীসকলৰ মাজত এইচ.আই.ভি. আৰু অন্যান্য এছ.টি.ডি. হাৰ ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ অ-যৌন কৰ্মীৰ তুলনাত যথেষ্ট বেছি। যৌন উদ্যোগত কাম কৰা সকলৰ ১৫.৩ শতাংশই এইচ.আই.ভি. পজিটিভ বুলি প্ৰতিবেদন কৰিছে, আনহাতে মাত্ৰ ১.২ শতাংশ অ-যৌন কৰ্মীয়ে এইচ.আই.ভি. পজিটিভ বুলি প্ৰতিবেদন কৰিছে। <ref name=":11" /> ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ যৌন কৰ্মীসকলৰ মাজত এইচ.আই.ভি.আৰু এছ. টি. ডি.ৰ হাৰ হ্ৰাস কৰাৰ উদ্দেশ্যে বিভিন্ন সমাজসেৱা গোট সৃষ্টি কৰা হৈছে। এই গোটবোৰে ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ লোকসকলৰ শিক্ষা, গা ধোৱা সুবিধা, আৰু চাকৰি সংস্থাপন আদি সেৱাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।<ref>{{Cite journal|last1=Nemoto|first1=Tooru|last2=Operario|first2=Don|last3=Keatley|first3=JoAnne|last4=Nguyen|first4=Hongmai|last5=Sugano|first5=Eiko|date=2005-03-01|title=Promoting Health for Transgender Women: Transgender Resources and Neighborhood Space (TRANS) Program in San Francisco|journal=American Journal of Public Health|volume=95|issue=3|pages=382–384|doi=10.2105/AJPH.2004.040501|issn=0090-0036|pmc=1449187|pmid=15727962}}</ref> ==কাৰণ আৰু প্ৰভাৱ== ===দৰিদ্ৰতা=== দৰিদ্ৰতাই যৌন কামৰ কাৰণ আৰু প্ৰভাৱ দুয়োটা হিচাপে কাম কৰে। দৰিদ্ৰতা, দুৰ্বল স্বাস্থ্য, আৰু আইনী আৰু সামাজিক বাধাৰ দৰে বাধাৰ বাবে সামগ্ৰিকভাৱে যৌন কৰ্মীসকল এক দুৰ্বল জনসংখ্যা।<ref>{{Cite journal|last=Rekart|first=Michael L|title=Sex-work harm reduction|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-17-2005-january-6-2006_366_9503/page/2123|journal=The Lancet|volume=366|issue=9503|pages=2123–2134|doi=10.1016/s0140-6736(05)67732-x|pmid=16360791|year=2005|s2cid=11448309}}</ref> ছান ফ্ৰাঞ্চিস্কোত ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ কৃষ্ণাঙ্গ মহিলাৰ পৰা যৌন কামৰ বিষয়ে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা এক অধ্যয়নত জনোৱা হৈছে যে কিছুমান ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ মহিলাৰ বাবে যৌন কাম হৈছে জীয়াই থকাৰ এক প্ৰয়োজনীয় উপায়। এই মহিলাসকলৰ বাবে, যৌন কাম হৈছে এনে এখন সমাজত খাদ্য, আশ্ৰয় বা উপাৰ্জন প্ৰাপ্ত কৰাৰ এক উপায় যি তেওঁলোকক আন বহুতো কামৰ পৰা বিৰত ৰাখে।<ref>{{Cite journal|last1=Sausa|first1=Lydia A.|last2=Keatley|first2=JoAnne|last3=Operario|first3=Don|date=2007-08-03|title=Perceived Risks and Benefits of Sex Work among Transgender Women of Color in San Francisco|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2007-12_36_6/page/768|journal=Archives of Sexual Behavior|language=en|volume=36|issue=6|pages=768–777|doi=10.1007/s10508-007-9210-3|pmid=17674180|s2cid=40413106|issn=0004-0002}}</ref> ===নিবনুৱা=== আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত, লিংগ পৰিচয় বা অভিব্যক্তিৰ ওপৰত আধাৰিত কৰি ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ পৰ্যায়ত কোনো স্পষ্ট আইনী সুৰক্ষা নাই। <ref name=":9">{{Cite web|url=http://www.workplacefairness.org/gender-identity-discrimination|title=Gender Identity Discrimination – Workplace Fairness|last=742-9150|first=Midwest New Media, LLC – http://www.midwestnewmedia.com – (513)|website=www.workplacefairness.org|language=en|access-date=2017-03-03}}</ref> আইনী সুৰক্ষাৰ এই অভাৱৰ ফলত ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ শ্ৰমিকসকলৰ নিবনুৱাৰ হাৰ অধিক আৰু দৰিদ্ৰতাৰ অধিক আশংকা থকা দেখা যায়।<ref name=":10">{{Cite web|url=http://www.transequality.org/press/releases/transgender-workers-greater-risk-unemployment-and-poverty|title=Transgender Workers at Greater Risk for Unemployment and Poverty|date=2014-12-10|access-date=2022-03-31|archivedate=2020-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201015004709/https://transequality.org/press/releases/transgender-workers-greater-risk-unemployment-and-poverty|deadurl=yes}}</ref> ৰাষ্ট্ৰীয় ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ বৈষম্য জৰীপৰ তথ্যৰ মতে ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ যৌন কৰ্মীসকলৰ দ্বাৰা প্ৰতিবেদিত নিবনুৱাৰ হাৰ ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ অ-যৌন কৰ্মীৰ তুলনাত দুগুণ বেছি।<ref name=":11" /> ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ যৌন কৰ্মী জনসংখ্যাৰ মাজত নিবনুৱাৰ এক মুখ্য কাৰণ হৈছে ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ হোৱা আৰু যৌন কামত জড়িত হোৱাৰ জটিল কলঙ্ক, কিয়নো সামাজিক বৈষম্যৰ বাবে এই দুয়োটা জনগোষ্ঠীৰেকম থাকে স্বাস্থ্য সেৱা বা চাকৰিৰ সুযোগ প্ৰাপ্ত কৰাৰ সম্ভাৱনা।<ref>{{Cite journal|last=Elifson|first=Kirk|year=1993|title=Male Transvestite Prostitutes and HIV Risk|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_1993-02_83_2/page/260|journal=American Journal of Public Health|volume=83|issue=2|pages=260–262|doi=10.2105/ajph.83.2.260|pmid=8427336|pmc=1694585}}</ref> ==ভাৰতীয় দৃশ্যপট== ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ৪.৮ নিযুত ভাৰতীয়ক ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছিল। কিন্তু ভাৰতৰ প্ৰায় সকলো মুখ্য চৰকাৰী তথ্য উৎসত এক বাইনাৰী পুৰুষ-মহিলা বিন্যাসত যৌন সম্পৰ্কীয় তথ্য প্ৰদান কৰে।ইয়াত ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ, ইণ্টাৰচেক্স আৰু অন্যান্য অ-বাইনাৰী যৌন পৰিচয় থকা লোকসকল বাদ পৰে। ই সামাজিক সুৰক্ষা লাভালাভ আৰু বেঙ্কিঙৰ দৰে ব্যক্তিগত সেৱাত তেওঁলোকৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ সীমিত কৰে। যোৱা ২০২০ চনত, কোভিড-19 মহামাৰীৰ বাবে ভাৰত লকডাউনলৈ যোৱাৰ লগে লগে, চৰকাৰে ঘোষণা কৰিছিল যে প্ৰত্যেক ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ ব্যক্তিয়ে পোনপটীয়া স্থানান্তৰ আৰু ৰেচন যোগান হিচাপে ১৫০০ টকা লাভ কৰিব। আনুমানিক ৪.৮ নিযুত জনসংখ্যা থকা স্বত্বেও, মাত্ৰ ৫,৭১১ জন ট্ৰেন্সজেণ্ডাৰ ব্যক্তিয়ে বেংক স্থানান্তৰ লাভ কৰিছিল আৰু ১,২২৯ জনে ৰেচন যোগান লাভ কৰিছিল।<ref>Denied Visibility In Official Data, Millions Of Transgender Indians Can't Access Benefits, Services; https://www.indiaspend.com/gendercheck/denied-visibility-in-official-data-millions-of-transgender-indians-cant-access-benefits-services-754436</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:যৌনকৰ্মী]] 0js15118t0hloi08lklct3nm74xqput 0 81640 634544 631033 2026-09-06T20:25:05Z InternetArchiveBot 29706 Add 11 books for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634544 wikitext text/x-wiki [[চিত্ৰ:Pigeon_Chicks2_2am.jpg|right|thumb|200px|প্ৰায় ২০ দিন বয়সৰ এযোৰ পাৰ]] '''পাৰৰ মাংস''' ({{lang-en|Squab}}) বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ ৰন্ধনপ্ৰণালীত গুৰুত্বপূৰ্ণ এটি খাদ্য। সাধাৰণতে ৪ সপ্তাহ বা তাতকৈ কম বয়সৰ পাৰ ভক্ষণ কৰা হয়।<ref name="game-bird2">{{cite web|title=Game Birds|url=http://www.allqdup.com/game-birds/|website=All Q'd Up|access-date=23 June 2014|date=2014-06-23}}</ref> পাশ্চাত্যত "''স্কুৱাব''" শব্দৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয় কম বয়সীয়া পাৰৰ মাংসৰ বাবে, যি সম্ভৱতঃ [[স্বীডেন|স্বীডিশ্ব]] শব্দ ''স্ক্ভাব''ৰ পৰা অহা, যাৰ অৰ্থ "ঢীলা, মেদবহুল [[মাংস]]"।<ref>{{cite dictionary|title=squab|encyclopedia=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary|edition=11th|page=[https://archive.org/details/merriamwebstersc00merr_6/page/1210 1210]|isbn=978-0-87779-809-5|url=https://archive.org/details/merriamwebstersc00merr_6/page/1210|access-date=27 August 2009|year=2004|url-access=registration}}</ref> বিভিন্ন সময়ত বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত অনেক প্ৰকাৰৰ পাৰ ভক্ষণ কৰা হৈছিল আৰু হয়, পিচে বৰ্তমানে প্ৰায় ঘৰুৱা পাৰহে ভক্ষিত।<ref>{{cite dictionary|title=squab|encyclopedia=Merriam-Webster's Collegiate Dictionary|edition=11th|page=[https://archive.org/details/merriamwebstersc00merr_6/page/1210 1210]|isbn=978-0-87779-809-5|url=https://archive.org/details/merriamwebstersc00merr_6/page/1210|access-date=27 August 2009|year=2004|url-access=registration}}</ref><ref>''[[OED]]'' gives earliest usage 1640 as a young bird, 1694 as a young pigeon.</ref> অনেকে ক্ৰীড়া হিচাপেও পাৰ, কপৌ আৰু অন্যান্য চৰাই চিকাৰ কৰে।<ref name="pigeon2">{{cite book|title=Pigeons: The Fascinating Saga of the World's Most Revered and Reviled Bird|url=https://archive.org/details/pigeonsfascinati00unse|last=Andrew D.|first=Blechman|year=2006|publisher=Open City Books|isbn=978-0-8021-1834-9}} {{Page needed|date=July 2011}}</ref> সম্ভৱতঃ, পাৰ পোহাৰ প্ৰথাৰ আৰম্ভণি হৈছিল [[আফ্ৰিকা]] মহাদেশৰ উত্তৰ ভাগত। ঐতিহাসিকভাৱে [[ইজিপ্ত]], [[ৰোমান সাম্ৰাজ্য|ৰোম]], [[চীন]], [[ভাৰত]]<ref name="pcassam2">{{Cite journal|last=Saikia|first=Arani|date=2013|title=Food habits in pre-colonial Assam|url=http://www.ijhssi.org/papers/v2(6)/Version-2/A02620105.pdf&ved=2ahUKEwiu1Nuj8P7zAhVUgdgFHWmyAQYQFnoECAQQAQ&usg=AOvVaw1l7xpHkZ6eNBPV1NXVXv0C|journal=International Journal of Humanities and Social Science Invention|volume=2|issue=6|pages=1–5|via=Academia.edu}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> আৰু [[ইউৰোপ]]ত পাৰৰ মাংস প্ৰায় ভক্ষণ কৰা দেখা যায়। তৎস্বত্তেও ইয়াক প্ৰায় এক বিৰল খাদ্য গণ্য কৰা হয়। == খাদ্য হিচাপে == [[চিত্ৰ:Chinese_squab.jpg|right|thumb|200px|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ এক চীনা ৰেষ্টুৰেণ্টত পাৰৰ মাংস]] পাৰৰ মাংসক প্ৰায় এটি সুস্বাদী খাদ্য গণ্য কৰা হয়, যি আন পোহনীয়া চৰাইতকৈ অধিক সোৱাদৰ, যদিও এটি [[চৰাই]]ৰ পৰা পোৱা ভক্ষণযোগ্য মাংসৰ পৰিমাণ কম আৰু এই ভক্ষণযোগ্য মাংসৰ অধিকাংশই বুকুৰ ওচৰৰ।<ref name="pigeon3">{{cite book|title=Pigeons: The Fascinating Saga of the World's Most Revered and Reviled Bird|url=https://archive.org/details/pigeonsfascinati00unse|last=Andrew D.|first=Blechman|year=2006|publisher=Open City Books|isbn=978-0-8021-1834-9}} {{Page needed|date=July 2011}}</ref><ref name="french2">{{cite book|title=The French Laundry Cookbook|last=Thomas|first=Keller|author-link=Thomas Keller|year=1999|publisher=Artisan|isbn=978-1-57965-126-8|title-link=The French Laundry Cookbook}}</ref> পাৰ এটি "''ডাৰ্ক মীট''", অৰ্থাৎ, ইয়াৰ ছাল মেদবহুল, [[হাঁহৰ মাংস|হাঁহ]]ৰ দৰে।<ref name="pigeon4">{{cite book|title=Pigeons: The Fascinating Saga of the World's Most Revered and Reviled Bird|url=https://archive.org/details/pigeonsfascinati00unse|last=Andrew D.|first=Blechman|year=2006|publisher=Open City Books|isbn=978-0-8021-1834-9}} {{Page needed|date=July 2011}}</ref> [[মাংস]]বিধ সহজে পাচন কৰিব পৰা যায়, আৰু ই [[মাংসসাৰ|প্ৰ'টীন]], [[মিনাৰেল]] আৰু [[ভিটামিন|ভিটামিনৰ]] ভাল উৎস।<ref name="canova2">{{cite journal|last=Canova|first=Jane|date=Spring 2005|title=Monuments to the Birds: Dovecotes and Pigeon Eating in the Land of Fields|url=https://archive.org/details/gastronomica_spring-2005_5_2/page/50|journal=[[Gastronomica]]|volume=5|issue=2|pages=50–59|doi=10.1525/gfc.2005.5.2.50|jstor=10.1525/gfc.2005.5.2.50}}</ref> ইয়াক অনেকে "ৰেচমী" বুলি ব্যাখ্যা কৰে, যিহেতু ই অতি কোমল আৰু মিহি।<ref name="canova3">{{cite journal|last=Canova|first=Jane|date=Spring 2005|title=Monuments to the Birds: Dovecotes and Pigeon Eating in the Land of Fields|url=https://archive.org/details/gastronomica_spring-2005_5_2/page/50|journal=[[Gastronomica]]|volume=5|issue=2|pages=50–59|doi=10.1525/gfc.2005.5.2.50|jstor=10.1525/gfc.2005.5.2.50}}</ref><ref name="canova4">{{cite journal|last=Canova|first=Jane|date=Spring 2005|title=Monuments to the Birds: Dovecotes and Pigeon Eating in the Land of Fields|url=https://archive.org/details/gastronomica_spring-2005_5_2/page/50|journal=[[Gastronomica]]|volume=5|issue=2|pages=50–59|doi=10.1525/gfc.2005.5.2.50|jstor=10.1525/gfc.2005.5.2.50}}</ref> পাৰৰ মাংসৰ সোৱাদ আন চিকাৰ কৰা চৰাইতকৈ মৃদু আৰু মিহি।<ref name="canova5">{{cite journal|last=Canova|first=Jane|date=Spring 2005|title=Monuments to the Birds: Dovecotes and Pigeon Eating in the Land of Fields|url=https://archive.org/details/gastronomica_spring-2005_5_2/page/50|journal=[[Gastronomica]]|volume=5|issue=2|pages=50–59|doi=10.1525/gfc.2005.5.2.50|jstor=10.1525/gfc.2005.5.2.50}}</ref><ref name="field guide2">{{cite book|last=Green|first=Aliza|title=Field Guide to Meat: How to Identify, Select, and Prepare Virtually Every Meat, Poultry, and Game Cut|publisher=Quirk Books|year=2005|pages=[https://archive.org/details/fieldguidetomeat0000gree/page/221 221]–223|isbn=978-1-59474-017-6|url=https://archive.org/details/fieldguidetomeat0000gree|url-access=registration|quote=squab asia.}}</ref><ref name="Age2">{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/epicure/pigeon-fanciers/2006/07/24/1153593241889.html|title=Pigeon fanciers|last=Cornish|first=Richard|date=July 25, 2006|work=[[The Age]]|access-date=2009-09-02}}</ref><ref name="canova6">{{cite journal|last=Canova|first=Jane|date=Spring 2005|title=Monuments to the Birds: Dovecotes and Pigeon Eating in the Land of Fields|url=https://archive.org/details/gastronomica_spring-2005_5_2/page/50|journal=[[Gastronomica]]|volume=5|issue=2|pages=50–59|doi=10.1525/gfc.2005.5.2.50|jstor=10.1525/gfc.2005.5.2.50}}</ref> অনেক ঠাইত ইয়াক ৰঙা আৰু বগা মদৰ সৈতে খোৱা হয়।<ref name="Age3">{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/epicure/pigeon-fanciers/2006/07/24/1153593241889.html|title=Pigeon fanciers|last=Cornish|first=Richard|date=July 25, 2006|work=[[The Age]]|access-date=2009-09-02}}</ref> পাৰৰ মাংস বৰ্তমানে বিশ্বৰ বিভিন্ন ৰন্ধনশৈলীৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ, যেনে [[ফ্ৰান্স]], [[ইজিপ্ত]], [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]], [[ইটালী]], উত্তৰ [[আফ্ৰিকা]], [[ভাৰত]], [[চীন]] আৰু অন্যান্য [[এছিয়া]]ন দেশত ই জনপ্ৰিয়।<ref name="Pomianowski2">{{cite journal|author=J. F. Pomianowski|display-authors=etal|year=2009|title=Research Note: Chemical composition, cholesterol content, and fatty acid profile of pigeon meat as influenced by meat-type breeds|journal=Poultry Science|volume=88|issue=6|pages=1306–09|pmid=19439644|doi=10.3382/ps.2008-00217|doi-access=free}}</ref><ref name="march2">{{cite news|first=Andrew D.|last=Blechman|title=March of the Pigeons|url=https://www.nytimes.com/2006/04/09/opinion/nyregionopinions/09CIblechman.html?scp=32&sq=squab&st=nyt|work=[[The New York Times]]|date=April 9, 2006|access-date=2008-02-24}}</ref> ফৰাচী ''চাল্মিচ'' (বুকু), ইকিপ্তীয় ''মাহশ্বি'' (ভাত বা ফ্ৰিকেহ তথা শাক-পাচলিৰ লগত), [[অসমীয়া খাদ্যাভ্যাস|অসমীয়া]] পাৰৰ মাংসৰ জোল, [[মৰক্কো|মৰক্ক']]ৰ ''পেষ্টিলা'' আদি জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন।<ref name="upasana2">{{Cite journal|last1=Sarma|first1=Upasana|last2=Govila|first2=Viney Kumar|last3=Yadav|first3=Akansha|date=2020|title=The traditional and therapeutic use of banana and its plant based delicacies in ethnic Assamese cuisine and religious rituals from Northeast India|url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/s42779-020-00053-5.pdf|journal=Journal of Ethnic Foods|volume=7|pages=1–7|doi=10.1186/s42779-020-00053-5|s2cid=219530329}}</ref><ref>{{cite book|last=Morgan|first=James L.|title=Culinary creation: an introduction to foodservice and world cuisine|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2006|series=Butterworth-Heinemann hospitality management series|url=https://books.google.com/books?id=On54ig_hS9EC&q=squab&pg=PA1|page=10|isbn=978-0-7506-7936-7}}</ref> বাণিজ্যিকভাৱে উৎপাদিত পাৰৰ মাংস ৰান্ধিবলৈ সাধাৰণততকৈ কেৱল আধা সময়ৰ প্ৰয়োজন।<ref name="canova9">{{cite journal|last=Canova|first=Jane|date=Spring 2005|title=Monuments to the Birds: Dovecotes and Pigeon Eating in the Land of Fields|url=https://archive.org/details/gastronomica_spring-2005_5_2/page/50|journal=[[Gastronomica]]|volume=5|issue=2|pages=50–59|doi=10.1525/gfc.2005.5.2.50|jstor=10.1525/gfc.2005.5.2.50}}</ref> তদুপৰি, কম বয়সীয়া পাৰৰ মাংসতকৈ বয়সস্থ পাৰৰ মাংস ৰান্ধিবলৈ অধিক সময়ৰ প্ৰয়োজন।<ref name="pigeon5">{{cite book|title=Pigeons: The Fascinating Saga of the World's Most Revered and Reviled Bird|url=https://archive.org/details/pigeonsfascinati00unse|last=Andrew D.|first=Blechman|year=2006|publisher=Open City Books|isbn=978-0-8021-1834-9}} {{Page needed|date=July 2011}}</ref><ref name="pigeon6">{{cite book|title=Pigeons: The Fascinating Saga of the World's Most Revered and Reviled Bird|url=https://archive.org/details/pigeonsfascinati00unse|last=Andrew D.|first=Blechman|year=2006|publisher=Open City Books|isbn=978-0-8021-1834-9}} {{Page needed|date=July 2011}}</ref><ref>{{cite book|last=Hansell|first=Jean|title=Dovecotes|publisher=Osprey Publishing|year=2001|series=A Shire album Shire Library|volume=213|page=7|isbn=978-0-7478-0504-5|url=https://books.google.com/books?id=i3A4eojqseYC&q=%22pigeon+keeping%22+squab&pg=PA4|access-date=2009-09-02}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/ag/againfo/themes/documents/ibys/7.htm|title=7.0 Backyard small species / 7.1.3 Pigeons|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations}}</ref> যদিও পাৰ পোহা সহজ, ইয়াক সাধাৰণতে খাদ্য সুৰক্ষাৰ বাবে "সাধাৰণতে ভবা নহয়" পুহিবলৈ।<ref name="FAO2">{{cite book|last=Schiere|first=Hans|author2=van der Hoek, Rein|title=Livestock keeping in urban areas: a review of traditional technologies based on literature and field experiences|publisher=[[Food and Agriculture Organization]]|year=2001|series=FAO animal production and health paper|volume=151|page=29|isbn=978-92-5-104575-6|url=https://books.google.com/books?id=mywom_Ourn8C&q=pigeon&pg=PP12}}</ref> বিশ্বৰ কোনো কোনো ঠাইত পাৰৰ মাংসক অৰুচিকৰ গণ্য কৰা হয়, যিহেতু এই চৰাইক লেতেৰা চহৰীয়া কীট-পতংগ গণ্য কৰা হয়।<ref name="march3">{{cite news|first=Andrew D.|last=Blechman|title=March of the Pigeons|url=https://www.nytimes.com/2006/04/09/opinion/nyregionopinions/09CIblechman.html?scp=32&sq=squab&st=nyt|work=[[The New York Times]]|date=April 9, 2006|access-date=2008-02-24}}</ref> পিচে আন অনেক চৰাইৰ মাংসৰ তুলনাত, পাৰৰ মাংসত কম ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱাণু থাকে।<ref name="CC safety2">{{cite book|last=Morgan|first=James L.|title=Culinary creation: an introduction to foodservice and world cuisine|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2006|series=Butterworth-Heinemann hospitality management series|url=https://books.google.com/books?id=On54ig_hS9EC&q=squab&pg=PA1|page=220|isbn=978-0-7506-7936-7}}</ref><ref>{{cite journal|last=Jeffrey|first=J.S.|author2=Atwill, E.R.|author3=Hunter, A.|year=2001|title=Farm and management variables linked to fecal shedding of Campylobacter and Salmonella in commercial squab production|journal=Poultry Science|volume=80|issue=1|pages=66–70|url=http://ps.fass.org/cgi/reprint/80/1/66|pmid=11214338|doi=10.1093/ps/80.1.66|access-date=2009-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724195523/http://ps.fass.org/cgi/reprint/80/1/66|archive-date=2011-07-24|url-status=dead|doi-access=free|archivedate=2011-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724195523/http://ps.fass.org/cgi/reprint/80/1/66|deadurl=yes}}</ref><ref name="CC safety3">{{cite book|last=Morgan|first=James L.|title=Culinary creation: an introduction to foodservice and world cuisine|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2006|series=Butterworth-Heinemann hospitality management series|url=https://books.google.com/books?id=On54ig_hS9EC&q=squab&pg=PA1|page=220|isbn=978-0-7506-7936-7}}</ref> কম যোগানৰ বাবে পাৰ মাংসৰ দাম প্ৰায় আন চৰাইৰ মাংসৰ দামতকৈ অধিক, আৰু ইয়াক অনেকে ''হতে কুইজিন'' বা উচ্চ-পাক কলাৰ অংশ জ্ঞান কৰে।<ref name="french3" /> === ইউৰোপত === চতুৰ্দশ শতিকাৰ গ্ৰন্থ "''হেল্থ ৰিজিম''"ত কম বয়সীয়া পাৰৰ মাংসক "গৰম আৰু সেমেকা" আখ্যা দিয়া হৈছে, আৰু বয়সস্থ পাৰৰ মাংসক গৰম, শুকান আৰু "যেনেতেনেহে খাব পৰা" আখ্যা দিয়া হৈছে।<ref name="canova7">{{cite journal|last=Canova|first=Jane|date=Spring 2005|title=Monuments to the Birds: Dovecotes and Pigeon Eating in the Land of Fields|url=https://archive.org/details/gastronomica_spring-2005_5_2/page/50|journal=[[Gastronomica]]|volume=5|issue=2|pages=50–59|doi=10.1525/gfc.2005.5.2.50|jstor=10.1525/gfc.2005.5.2.50}}</ref> [[ৰোমান সাম্ৰাজ্য|ৰোমান]] ৰন্ধনপ্ৰণালীৰ গ্ৰন্থ ''এপিকিয়াছ''ত পাৰৰ মাংসৰ লগত মিঠা আৰু টেঙা চাটনি খোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে। এনে খাদ্য সম্ভ্ৰান্ত লোকেহে খাইছিল। সাধাৰণ লোকৰ পাৰ মাংসৰ ৰন্ধনবিধিৰ বিষয়ে বিশেষভাৱে জনা নাযায়।<ref name="canova8">{{cite journal|last=Canova|first=Jane|date=Spring 2005|title=Monuments to the Birds: Dovecotes and Pigeon Eating in the Land of Fields|url=https://archive.org/details/gastronomica_spring-2005_5_2/page/50|journal=[[Gastronomica]]|volume=5|issue=2|pages=50–59|doi=10.1525/gfc.2005.5.2.50|jstor=10.1525/gfc.2005.5.2.50}}</ref> পঞ্চদশ শতিকাৰ [[ইটালী]]য় সন্ন্যাসী [[লুচা পাচিয়লি]]য়ে লিখা ৰন্ধনপ্ৰণালীৰ "ৰহস্য"ৰ এখন গ্ৰন্থত তেওঁ "কেনেকৈ পাৰক পাখিৰে মূৰত কুবাই মাৰিব পৰা যায়", এই কথাও সন্নিৱিষ্ট কৰিছিল।<ref>{{cite journal|last=Parzen|first=Jeremy|date=Fall 2004|title=Please Play with Your Food: An Incomplete Survey of Culinary Wonders in Italian Renaissance Cookery|url=https://archive.org/details/gastronomica_fall-2004_4_4/page/25|journal=Gastronomica|volume=4|issue=4|pages=25–33|doi=10.1525/gfc.2004.4.4.25}}</ref> ইটালীত পাৰৰ মাংস ঐতিহাসিকভাৱে এটি জনপ্ৰিয় খাদ্য, আনকি উম্ব্ৰিয় আৰু টুস্কান খাদ্যাভাসতো।<ref name="GIC2">{{cite web|archive-date=June 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613164541/https://www.greatitalianchefs.com/collections/pigeon-recipes|url=https://www.greatitalianchefs.com/collections/pigeon-recipes|title=Pigeon recipes|website=Great Italian Chefs|year=2019}}</ref> অষ্টদশ শতিকাৰ [[ফ্ৰান্স]]ত ''pigeons à la crapaudine'' (''পিজঁ আলা ক্ৰাপুডিন'') এটি "কৌশল্যৰ ব্যঞ্জন" গণ্য কৰা হৈছিল। পাৰৰ মাংসক এনেদৰে সজোৱা হৈছিল যে ই দেখিবলৈ এটি [[ভেকুলী]]ৰ দৰে লাগিছিল। [[ধৰ্ম|ধাৰ্মিক]] ৰীতি-নীতিত কোনো কোনো বিশেষ দিনত মাংসাহাৰ বৰ্জিত আছিল, কিন্তু ভেকুলীৰ মাংসৰ ওপৰত তেনে কোনো বাধা নাছিল, যিহেতু ই [[পানী]]ত বাস কৰে। ''পিজঁ আলা ক্ৰাপুডিনে'' এই ৰীতিৰ সৈতেই খেলিছিল। ই বৰ্তমানেও পৰম্পৰাগত [[ফঁৰাচী ৰন্ধনশৈলী]]ৰ এক অংশ।<ref>{{cite journal|last=Davis|first=Jennifer J.|date=February 2009|title=Masters of Disguise: French Cooks Between Art and Nature, 1651–1793|url=https://archive.org/details/gastronomica_winter-2009_9_1/page/36|journal=Gastronomica|volume=9|issue=1|pages=36–49|doi=10.1525/gfc.2009.9.1.36}}</ref><ref>{{cite news|last=Abrahams|first=Marc|title=When is a frog not a frog? When it's a bird|url=https://www.theguardian.com/education/2009/sep/29/improbable-research-frog-bird|access-date=20 October 2010|newspaper=[[The Guardian]]|date=29 September 2009}}</ref> স্পেইন আৰু ফ্ৰাঞ্চত পাৰক কেতিয়াবা দীৰ্ঘকালৰ বাবে ৰান্ধি থকা হয়, সংৰক্ষণৰ বাবে।<ref name="canova10">{{cite journal|last=Canova|first=Jane|date=Spring 2005|title=Monuments to the Birds: Dovecotes and Pigeon Eating in the Land of Fields|url=https://archive.org/details/gastronomica_spring-2005_5_2/page/50|journal=[[Gastronomica]]|volume=5|issue=2|pages=50–59|doi=10.1525/gfc.2005.5.2.50|jstor=10.1525/gfc.2005.5.2.50}}</ref> === আমেৰিকাত === [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]ত ই সময়ৰ সৈতে কেৱল বিশেষ দিনত খোৱা খাদ্য হৈ পৰিছে, যিহেতু তুলনামূলকভাৱে কম খৰচী [[মুৰ্গীৰ মাংস]]ই ইয়াৰ স্থান লৈছে।<ref>{{cite journal|last=Jerolmack|first=Colin|date=April 2007|title=Animal archeology: Domestic pigeons and the nature-culture dialectic|journal=Qualitative Sociology Review|volume=3|issue=1|pages=74–95|url=http://www.qualitativesociologyreview.org/ENG/Volume6/QSR_3_1_Jerolmack.pdf}}</ref> আমেৰিকাত বৰ্তমানে ইয়াক উচ্চ-পাক কলাৰ সৈতে জড়িত কৰা হয়, আৰু ''লে চিয়েৰ্ক'' তথা ''দ্য ফ্ৰেঞ্চ লণ্ড্ৰী''ৰ দৰে দামী ৰেষ্টুৰেণ্টত ই উপলব্ধ।<ref name="french3">{{cite book|title=The French Laundry Cookbook|last=Thomas|first=Keller|author-link=Thomas Keller|year=1999|publisher=Artisan|isbn=978-1-57965-126-8|title-link=The French Laundry Cookbook}}</ref><ref>{{cite news|first=Frank|last=Bruni|title=In Defense of Decadence|url=http://events.nytimes.com/2008/02/06/dining/reviews/06rest.html?scp=1&sq=squab&st=nyt|work=The New York Times|date=February 6, 2008|access-date=2008-02-24|archivedate=2008-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080305013402/http://events.nytimes.com/2008/02/06/dining/reviews/06rest.html?scp=1&sq=squab&st=nyt|deadurl=yes}}</ref> একাধিক প্ৰসিদ্ধ ৰান্ধনিয়ে পাৰৰ মাংসক সহাৰি আগবঢ়াইছে।<ref name="pigeon7">{{cite book|title=Pigeons: The Fascinating Saga of the World's Most Revered and Reviled Bird|url=https://archive.org/details/pigeonsfascinati00unse|last=Andrew D.|first=Blechman|year=2006|publisher=Open City Books|isbn=978-0-8021-1834-9}} {{Page needed|date=July 2011}}</ref> পাৰৰ মাংসৰ দাম আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত সাধাৰণতে আন চৰাইৰ মাংসৰ দামতকৈ অধিক।<ref name="pigeon8">{{cite book|title=Pigeons: The Fascinating Saga of the World's Most Revered and Reviled Bird|url=https://archive.org/details/pigeonsfascinati00unse|last=Andrew D.|first=Blechman|year=2006|publisher=Open City Books|isbn=978-0-8021-1834-9}} {{Page needed|date=July 2011}}</ref> === এছিয়াত === [[ভাৰত]]ত পাৰৰ মাংস [[উত্তৰ-পূব ভাৰত|উত্তৰ-পূব]]ৰ ৰন্ধনশৈলীত ঘাইকৈ দেখা যায়,<ref>{{Cite book|last=Hauzel|first=Hoihnu|title=Essential North-East Cookbook|publisher=[[Penguin Books|Penguin]]|year=2014}}</ref> যেনে [[অসমীয়া খাদ্যাভ্যাস|অসমীয়া ৰন্ধনশৈলী]]ত।<ref>{{Cite journal|last=Dutta|first=Parasmoni|date=2008|title=Physical Folklife of Assam|url=https://www.academia.edu/download/2002511/48949295-ASSAM-FOLKLORE.pdf#page=20|journal=Folklife|volume=31|pages=20–21|via=Academia.edu}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ইয়াক জোলৰ সৈতে ৰন্ধা হয়, কেতিয়াবা কল-পচলাৰ সৈতে।<ref>{{Cite web|title=Food of Assam {{!}} Mouth-Watering Dishes From Assam|url=https://www.holidify.com/pages/food-of-assam-1336.html|url-status=live|access-date=4 November 2021|website=Holidify}}</ref><ref>{{Cite web|title=Food of Assam {{!}} Mouth-Watering Dishes From Assam|url=https://www.holidify.com/pages/food-of-assam-1336.html|url-status=live|access-date=4 November 2021|website=Holidify}}</ref> ই জনজাতীয়<ref>{{Cite journal|last=Boro|first=Franky|title=GLIMPSES OF TRADITIONAL FOOD HABITS, DRESS AND ORNAMENTS: A STUDY AMONG THE BODOS OF UDALGURI DISTRICT IN ASSAM|url=http://arfjournals.com/abstract/63645_6_franky_boro.pdf|journal=ARF Journal|access-date=2022-06-26|archivedate=2022-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220616053528/https://arfjournals.com/abstract/63645_6_franky_boro.pdf|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kumari|first=Pratisha|date=2014|title=The Mising foodways: an analytical study on the foods and food related cultural practices of the Misings of Assam|url=http://agnee.tezu.ernet.in:8082/jspui/bitstream/1994/1263/12/12_chapter3.pdf|journal=Tezpur University Ernet|access-date=2022-06-26|archivedate=2022-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220616052615/http://agnee.tezu.ernet.in:8082/jspui/bitstream/1994/1263/12/12_chapter3.pdf|deadurl=yes}}</ref> আৰু অ-জনজাতীয়, উভয় লোকৰ মাজতে জনপ্ৰিয়। পাৰ মাংসক শক্তিদায়ক গণ্য কৰা হয়। প্ৰাক-ঔপনিৱেশিক কালৰ হস্তলিপি [[কামৰূপ যাত্ৰা]]ত ইয়াক ভাল স্বাস্থ্যৰ বাবে খোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে।<ref name="pcassam3">{{Cite journal|last=Saikia|first=Arani|date=2013|title=Food habits in pre-colonial Assam|url=http://www.ijhssi.org/papers/v2(6)/Version-2/A02620105.pdf&ved=2ahUKEwiu1Nuj8P7zAhVUgdgFHWmyAQYQFnoECAQQAQ&usg=AOvVaw1l7xpHkZ6eNBPV1NXVXv0C|journal=International Journal of Humanities and Social Science Invention|volume=2|issue=6|pages=1–5|via=Academia.edu}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> কিছু কিছু [[হিন্দু ধৰ্ম|হিন্দু]] [[মন্দিৰ]]ত পাৰৰ বলি দিয়া হয়, বিশেষকৈ [[শাক্তধৰ্ম]]ত।<ref>{{Cite news|date=7 October 2019|title=Animal, bird sacrifices in Assam during Durga Puja|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/amp/animal-bird-sacrifices-in-assam-during-durga-puja/1635436|access-date=4 November 2021}}</ref> উদাহৰণস্বৰূপে, [[কামাখ্যা মন্দিৰ]]ত পাৰৰ বলি দিয়া হয়।<ref>{{Cite news|last=Acharyya|first=Kangkan|date=30 May 2018|title=Row over buffalo sacrifice in Kamakhya Temple: Banning practice will deprive poor, says head priest|work=<nowiki>[[Firstpost]</nowiki>|url=https://www.firstpost.com/india/row-over-buffalo-sacrifice-in-kamakhya-temple-banning-practice-will-deprive-poor-says-head-priest-4488647.html/amp|access-date=4 November 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last=Sunil|first=Oinam|date=16 October 2006|title=At Kamakhya, there's no stopping animal sacrifice|work=[[The Times of India]]|url=https://m.timesofindia.com/india/at-kamakhya-theres-no-stopping-animal-sacrifice/articleshow/2172705.cms|access-date=4 November 2021}}</ref> [[নেপাল]]তো এনে অভ্যাস দেখা যায়।<ref>{{Cite news|last=Lang|first=Olivia|date=24 November 2009|title=Hindu sacrifice of 250,000 animals begins|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2009/nov/24/hindu-sacrifice-gadhimai-festival-nepal}}</ref> পাৰৰ মাংস প্ৰায় বিশেষ দিনত খোৱা হয়।<ref>{{Cite web|last=Patgiri|first=Rituparna|date=20 June 2021|title=Assamese Pigeon Curry: How a staple dish is now becoming almost a rarity|url=https://www.eastmojo.com/food/2021/06/20/assamese-pigeon-curry-how-a-staple-dish-is-now-becoming-almost-a-rarity/|url-status=live|access-date=4 November 2021|website=EastMojo|archivedate=4 November 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211104163326/https://www.eastmojo.com/food/2021/06/20/assamese-pigeon-curry-how-a-staple-dish-is-now-becoming-almost-a-rarity/|deadurl=yes}}</ref> [[চীনা খাদ্যাভাস|চীনা ৰন্ধনশৈলী]]ত পাৰৰ মাংস উৎসৱ-পাৰ্বন আদিত বিশেষভাৱে গ্ৰহণ কৰা হয়, যেনে [[চীনা নৱবৰ্ষ]]ত।<ref name="pigeon9">{{cite book|title=Pigeons: The Fascinating Saga of the World's Most Revered and Reviled Bird|url=https://archive.org/details/pigeonsfascinati00unse|last=Andrew D.|first=Blechman|year=2006|publisher=Open City Books|isbn=978-0-8021-1834-9}} {{Page needed|date=July 2011}}</ref> পাৰৰ মাংসক শুকানকৈ ভাজি খোৱা হয়। কেণ্টনীজ শৈলীৰে ৰান্ধিলে পাৰৰ লগত ছয় চছ, [[চাউল]]ৰ [[মদ]] আদি যোগ কৰা হয়।<ref>CNN Go [http://www.cnngo.com/hong-kong/none/40-things-eat-hong-kong-coronary-arrest-820489 40 Hong Kong foods we can't live without] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105093220/http://www.cnngo.com/hong-kong/none/40-things-eat-hong-kong-coronary-arrest-820489|date=2012-11-05}} 13 July 2011. Retrieved 2011-10-09</ref> সতেজতা বজাই ৰাখিবলৈ [[চীন]]ত প্ৰায় জীয়াই থকা পাৰ বিক্ৰী কৰা হয়।<ref>{{cite book|last=Hsiung|first=Deih-Ta|author2=Simonds, Nina|author3=Lowe, Jason|title=The food of China: a journey for food lovers|publisher=Murdoch Books|year=2005|page=125|isbn=978-1-74045-463-6|url=https://books.google.com/books?id=-9XWQrpbLAgC&q=squab&pg=PA6|access-date=2009-09-02}}</ref> পিচে ইয়াক ভিন ভিন ধৰণে কাটিও বিক্ৰী কৰা হয়। দুই ধৰণে কটা পাৰ জনপ্ৰিয়: চীনা শৈলী (বৌদ্ধ কাটন) য'ত মূৰ আৰু ভৰি থাকে, আৰু নিউ য়ৰ্ক (কনফুচিয়ান কাটন) য'ত মূৰ আৰু ভৰিৰ সৈতে অন্ত্ৰও থাকে।<ref name="field guide3">{{cite book|last=Green|first=Aliza|title=Field Guide to Meat: How to Identify, Select, and Prepare Virtually Every Meat, Poultry, and Game Cut|publisher=Quirk Books|year=2005|pages=[https://archive.org/details/fieldguidetomeat0000gree/page/221 221]–223|isbn=978-1-59474-017-6|url=https://archive.org/details/fieldguidetomeat0000gree|url-access=registration|quote=squab asia.}}</ref> আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰতো পাৰৰ মাংসৰ আতাইতকৈ অধিক বিক্ৰী চাইনাটাউনসমূহত হয়।<ref name="pigeon10">{{cite book|title=Pigeons: The Fascinating Saga of the World's Most Revered and Reviled Bird|url=https://archive.org/details/pigeonsfascinati00unse|last=Andrew D.|first=Blechman|year=2006|publisher=Open City Books|isbn=978-0-8021-1834-9}} {{Page needed|date=July 2011}}</ref> [[ইণ্ডোনেছিয়া]]ন ৰন্ধনশৈলীত, বিশেষকৈ চুণ্ডানীজ আৰু জাভানীজ খাদ্যত পাৰৰ মাংস [[ধনিয়া]], [[হালধী]], নহৰু আৰু পাম তেলেৰে তৈয়াৰ কৰা হয়। == তথ্য সংগ্ৰহ == {{Reflist|30em}} [[শ্ৰেণী:খাদ্য]] [[শ্ৰেণী:মাংস]] 0bedn8tya1vsqx8pxhwr658rrtfzbzn 0 83167 634523 332124 2026-09-06T18:04:36Z Baruah ranuj 32292 /* ইতিহাস */ 634523 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস |type = ৰাজ্যিক |longtype = |image = |caption = |official_name = |nickname = |observedby = |duration = এদিনীয়া |frequency = বাৰ্ষিক |scheduling = প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখত |date = [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] |celebrations = |relatedto = }} '''অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস''' হৈছে অসমৰ প্ৰথম [[অৰ্জুন বঁটা]] বিজয়ী খেলুৱৈ [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা|ভোগেশ্বৰ বৰুৱাৰ]] জন্মদিন উপলক্ষে আয়োজিত হোৱা এক ক্ৰীড়া দিৱস৷<ref>{{cite news | url=https://www.sentinelassam.com/amp/north-east-india-news/local-sports/abhiruchi-sports-day-to-be-celebrated-on-september-3-in-guwahati-605285 | title=Abhiruchi Sports Day to be celebrated on September 3 in Guwahati | date=১ আগষ্ট ২০২২ | agency=ছেণ্টিনেল আছাম | accessdate=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২}}</ref> ১৯৮৪ চনৰ পৰা প্ৰত্যেক বছৰে [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] তাৰিখে এই ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে৷ অভিৰুচি নামৰ অসমীয়া ক্ৰীড়া আলোচনী এখনৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ উদ্যোগত এই ক্ৰীড়া দিৱসৰ আৰম্ভনি হৈছিল৷<ref>{{cite web|url=http://xobdo.org/dic/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A7%B0%E0%A7%81%E0%A6%9A%E0%A6%BF%20%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A7%80%E0%A7%9C%E0%A6%BE%20%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A7%B1%E0%A6%B8|title=অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস|access-date=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২|website=[[শব্দ ডট অৰ্গ]]}}</ref> এই দিৱসত অসমৰ বিভিন্ন স্থানত দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ দৌৰ আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰাৰ লগতে বিভিন্ন খেলত সফলতা লাভ কৰা খেলুৱৈসকলক সম্বৰ্দ্ধনা জনোৱা হয়৷ ==ইতিহাস== ভোগেশ্বৰ বৰুৱাই অৱসৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত অ'এনজিচিত চালক হিচাপে কৰ্মৰত হৈ আছিল। এই কথাটো 'অভিৰুচি' আলোচনীৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল। বৰুৱাক (যিহেতু তেওঁ অৰ্জুন বঁটা লাভ কৰা প্ৰথমজন অসমীয়া আছিল) চালকৰ পদ দিয়াৰ বাবে চক্ৰৱৰ্তীয়ে অ'এনজিচিক গৰিহণা দি এক প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু ইয়াক ৰাজ্যখনৰ বাবে অতি লজ্জাজনক বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ [[ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি]] আৰু [[সাংসদ]] [[দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী]]লৈ এখন আৱেদন পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছিল। এই বিতৰ্কৰ পিছত, ১৯৮৩ চনত অ'এনজিচিয়ে ক্ৰীড়া বিষয়াৰ পদটো [[ডেৰাডুন]]ৰ পৰা শিৱসাগৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে আৰু বৰুৱাক সেই পদত নিযুক্তি দিয়ে। পিছলৈ চক্ৰৱৰ্তী আৰু 'অভিৰুচি' আলোচনীয়ে বৰুৱাক সন্মান জনোৱাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁৰ জন্মদিনটো "অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস" হিচাপে পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল, কিয়নো চক্ৰৱৰ্তীয়ে অনুভৱ কৰিছিল যে বেছিভাগ অসমীয়া লোক বৰুৱাৰ সাফল্যৰ বিষয়ে অৱগত নাছিল। বৰুৱাই তেওঁৰ আত্মীয়সকলৰ সৈতে নিজৰ জন্ম তাৰিখৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ পিছত ইংৰাজী বৰ্ষপঞ্জীৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখটো এই দিৱসৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৮৪ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈছিল। পিছলৈ বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীয়ে এই দিৱসৰ আয়োজক সমিতিৰ পৰিচালন সঞ্চালক আৰু অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব লৈছিল।<ref name=":6">{{Cite web |date=2022-09-03 |title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3? |url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/,%20https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/ |access-date=2025-11-04 |website=thenewsmill.com |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=5 September 2007 |title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902 |access-date=4 November 2025 |website=The Telegraph India}}</ref> ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:দিৱসসমূহ]] 2k4xc7a8balqq7bvlncj0mygfo7h4ea 634528 634523 2026-09-06T18:14:38Z Baruah ranuj 32292 /* প্ৰভাৱ */ 634528 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস |type = ৰাজ্যিক |longtype = |image = |caption = |official_name = |nickname = |observedby = |duration = এদিনীয়া |frequency = বাৰ্ষিক |scheduling = প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখত |date = [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] |celebrations = |relatedto = }} '''অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস''' হৈছে অসমৰ প্ৰথম [[অৰ্জুন বঁটা]] বিজয়ী খেলুৱৈ [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা|ভোগেশ্বৰ বৰুৱাৰ]] জন্মদিন উপলক্ষে আয়োজিত হোৱা এক ক্ৰীড়া দিৱস৷<ref>{{cite news | url=https://www.sentinelassam.com/amp/north-east-india-news/local-sports/abhiruchi-sports-day-to-be-celebrated-on-september-3-in-guwahati-605285 | title=Abhiruchi Sports Day to be celebrated on September 3 in Guwahati | date=১ আগষ্ট ২০২২ | agency=ছেণ্টিনেল আছাম | accessdate=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২}}</ref> ১৯৮৪ চনৰ পৰা প্ৰত্যেক বছৰে [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] তাৰিখে এই ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে৷ অভিৰুচি নামৰ অসমীয়া ক্ৰীড়া আলোচনী এখনৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ উদ্যোগত এই ক্ৰীড়া দিৱসৰ আৰম্ভনি হৈছিল৷<ref>{{cite web|url=http://xobdo.org/dic/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A7%B0%E0%A7%81%E0%A6%9A%E0%A6%BF%20%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A7%80%E0%A7%9C%E0%A6%BE%20%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A7%B1%E0%A6%B8|title=অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস|access-date=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২|website=[[শব্দ ডট অৰ্গ]]}}</ref> এই দিৱসত অসমৰ বিভিন্ন স্থানত দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ দৌৰ আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰাৰ লগতে বিভিন্ন খেলত সফলতা লাভ কৰা খেলুৱৈসকলক সম্বৰ্দ্ধনা জনোৱা হয়৷ ==ইতিহাস== ভোগেশ্বৰ বৰুৱাই অৱসৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত অ'এনজিচিত চালক হিচাপে কৰ্মৰত হৈ আছিল। এই কথাটো 'অভিৰুচি' আলোচনীৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল। বৰুৱাক (যিহেতু তেওঁ অৰ্জুন বঁটা লাভ কৰা প্ৰথমজন অসমীয়া আছিল) চালকৰ পদ দিয়াৰ বাবে চক্ৰৱৰ্তীয়ে অ'এনজিচিক গৰিহণা দি এক প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু ইয়াক ৰাজ্যখনৰ বাবে অতি লজ্জাজনক বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ [[ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি]] আৰু [[সাংসদ]] [[দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী]]লৈ এখন আৱেদন পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছিল। এই বিতৰ্কৰ পিছত, ১৯৮৩ চনত অ'এনজিচিয়ে ক্ৰীড়া বিষয়াৰ পদটো [[ডেৰাডুন]]ৰ পৰা শিৱসাগৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে আৰু বৰুৱাক সেই পদত নিযুক্তি দিয়ে। পিছলৈ চক্ৰৱৰ্তী আৰু 'অভিৰুচি' আলোচনীয়ে বৰুৱাক সন্মান জনোৱাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁৰ জন্মদিনটো "অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস" হিচাপে পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল, কিয়নো চক্ৰৱৰ্তীয়ে অনুভৱ কৰিছিল যে বেছিভাগ অসমীয়া লোক বৰুৱাৰ সাফল্যৰ বিষয়ে অৱগত নাছিল। বৰুৱাই তেওঁৰ আত্মীয়সকলৰ সৈতে নিজৰ জন্ম তাৰিখৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ পিছত ইংৰাজী বৰ্ষপঞ্জীৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখটো এই দিৱসৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৮৪ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈছিল। পিছলৈ বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীয়ে এই দিৱসৰ আয়োজক সমিতিৰ পৰিচালন সঞ্চালক আৰু অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব লৈছিল।<ref name=":6">{{Cite web |date=2022-09-03 |title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3? |url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/,%20https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/ |access-date=2025-11-04 |website=thenewsmill.com |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=5 September 2007 |title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902 |access-date=4 November 2025 |website=The Telegraph India}}</ref> ==প্ৰভাৱ== ===তাৎপৰ্য=== [[কমলেশ মেহতাই|কমলেশ মেহতা]] অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসক এক "অনন্য পদক্ষেপ" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কাৰণ এই দিৱসৰ দ্বাৰা বৰুৱাক তেওঁৰ জীৱিত কালতে সন্মান জনোৱা হৈছিল। ২০০৭ চনত চক্ৰৱৰ্তীয়ে উল্লেখ কৰিছিল যে ক্ৰীড়া দিৱসটোৱে বৰুৱাক "ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় প্ৰতিঘৰ মানুহৰে এক চিনাকি মুখ" কৰি তোলাত যথেষ্ট অৰিহণা যোগাইছে। চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা [[উৎপল বৰপূজাৰীয়ে|উৎপল বৰপূজাৰী]] এজন ছাত্ৰ হিচাপে এই অনুষ্ঠানৰ প্ৰথম উদযাপনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ১৯৮৬ চনৰ পৰা ১৯৯০ চনলৈকে তেওঁ আয়োজক দলটোৰ হৈ স্বেচ্ছাসেৱক হিচাপে কাম কৰিছিল। তেওঁ ২০২২ চনত উল্লেখ কৰিছিল, ভাৰতৰ আন ক'তো এজন খেলুৱৈৰ জন্মদিন ৰাজ্যিক ক্ৰীড়া দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয় বুলি তেওঁ নাভাবে (অসমত অভিৰুচিৰ পদক্ষেপৰ ২৮ বছৰৰ পিছতহে ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া দিৱস আৰম্ভ হৈছিল)। বানপানী আৰু [[COVID-19 pandemic|ক'ভিড-১৯ মহামাৰীকে]] ধৰি বিভিন্ন পাৰিপাৰ্শ্বিক বা ৰাজনৈতিক সমস্যাৰ মাজতো অনুষ্ঠানটোৰ কাৰ্যসূচীসমূহ অনুষ্ঠিত হৈছিল। ৰাজ্যখনত ক্ৰীড়াৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰি থকা বিভিন্ন ক্ৰীড়া সংস্থাসমূহক অধিক সাহায্য প্ৰদান কৰিবলৈ চৰকাৰক আহ্বান জনোৱাৰ লগতে ৰাজনৈতিকভাৱে ক্ৰীড়াৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবেও এই অনুষ্ঠানটো আয়োজন কৰা হৈছে। ===সাংস্কৃতিক ভূমিকা=== ২০০৭ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত মুখ্যমন্ত্ৰী [[তৰুণ গগৈ]]য়ে বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ ক্ৰীড়াত বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদানৰ আহ্বান জনাইছিল। সেই দিনটোৰ কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰা ৫০০০ দৌৰবিদৰ ভিতৰত বহুসংখ্যক বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছিল। ২০২৩ চনত [[লাইশ্ৰাম সৰিতা দেৱী]]য়ে উল্লেখ কৰিছিল যে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত বৰুৱাক জনোৱা সন্মানে "নতুন প্ৰজন্মক ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰলৈ আহিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰাত" সহায় কৰিব। অলিম্পিক পদক বিজয়ী [[লাভলিনা বৰগোহাঁই]]য়ে ২০২৪ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত যুৱ খেলুৱৈসকলক তেওঁলোকৰ সপোন বাস্তৱায়িত কৰাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা চলাবলৈ উৎসাহ যোগাইছিল। ===খেলুৱৈৰ স্বীকৃতি=== {{মূল|ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা}} ২০২৫ চনত ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা আৰম্ভ কৰা হৈছিল। অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ দিনা ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু অসম দুয়োটা পৰ্যায়তে শ্ৰেষ্ঠ খেলুৱৈ, উদীয়মান খেলুৱৈ আৰু জীৱনজোৰা সাধনাৰ শিতানত প্ৰদান কৰা হৈছিল। ক্ৰীড়া বঁটাৰ এই উদ্বোধনী অনুষ্ঠানত [[লাভলিনা বৰগোহাঁই]], কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী সৰ্বানন্দ সোণোৱাল আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাকে ধৰি কেইবাগৰাকীও বিশিষ্ট অসমীয়া খেলুৱৈ আৰু গণ্যমান্য ব্যক্তিয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:দিৱসসমূহ]] offh5z9hdfh7znl5kokfkdw2w4quqos 634531 634528 2026-09-06T18:17:09Z Baruah ranuj 32292 /* তাৎপৰ্য */ 634531 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস |type = ৰাজ্যিক |longtype = |image = |caption = |official_name = |nickname = |observedby = |duration = এদিনীয়া |frequency = বাৰ্ষিক |scheduling = প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখত |date = [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] |celebrations = |relatedto = }} '''অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস''' হৈছে অসমৰ প্ৰথম [[অৰ্জুন বঁটা]] বিজয়ী খেলুৱৈ [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা|ভোগেশ্বৰ বৰুৱাৰ]] জন্মদিন উপলক্ষে আয়োজিত হোৱা এক ক্ৰীড়া দিৱস৷<ref>{{cite news | url=https://www.sentinelassam.com/amp/north-east-india-news/local-sports/abhiruchi-sports-day-to-be-celebrated-on-september-3-in-guwahati-605285 | title=Abhiruchi Sports Day to be celebrated on September 3 in Guwahati | date=১ আগষ্ট ২০২২ | agency=ছেণ্টিনেল আছাম | accessdate=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২}}</ref> ১৯৮৪ চনৰ পৰা প্ৰত্যেক বছৰে [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] তাৰিখে এই ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে৷ অভিৰুচি নামৰ অসমীয়া ক্ৰীড়া আলোচনী এখনৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ উদ্যোগত এই ক্ৰীড়া দিৱসৰ আৰম্ভনি হৈছিল৷<ref>{{cite web|url=http://xobdo.org/dic/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A7%B0%E0%A7%81%E0%A6%9A%E0%A6%BF%20%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A7%80%E0%A7%9C%E0%A6%BE%20%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A7%B1%E0%A6%B8|title=অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস|access-date=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২|website=[[শব্দ ডট অৰ্গ]]}}</ref> এই দিৱসত অসমৰ বিভিন্ন স্থানত দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ দৌৰ আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰাৰ লগতে বিভিন্ন খেলত সফলতা লাভ কৰা খেলুৱৈসকলক সম্বৰ্দ্ধনা জনোৱা হয়৷ ==ইতিহাস== ভোগেশ্বৰ বৰুৱাই অৱসৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত অ'এনজিচিত চালক হিচাপে কৰ্মৰত হৈ আছিল। এই কথাটো 'অভিৰুচি' আলোচনীৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল। বৰুৱাক (যিহেতু তেওঁ অৰ্জুন বঁটা লাভ কৰা প্ৰথমজন অসমীয়া আছিল) চালকৰ পদ দিয়াৰ বাবে চক্ৰৱৰ্তীয়ে অ'এনজিচিক গৰিহণা দি এক প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু ইয়াক ৰাজ্যখনৰ বাবে অতি লজ্জাজনক বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ [[ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি]] আৰু [[সাংসদ]] [[দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী]]লৈ এখন আৱেদন পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছিল। এই বিতৰ্কৰ পিছত, ১৯৮৩ চনত অ'এনজিচিয়ে ক্ৰীড়া বিষয়াৰ পদটো [[ডেৰাডুন]]ৰ পৰা শিৱসাগৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে আৰু বৰুৱাক সেই পদত নিযুক্তি দিয়ে। পিছলৈ চক্ৰৱৰ্তী আৰু 'অভিৰুচি' আলোচনীয়ে বৰুৱাক সন্মান জনোৱাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁৰ জন্মদিনটো "অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস" হিচাপে পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল, কিয়নো চক্ৰৱৰ্তীয়ে অনুভৱ কৰিছিল যে বেছিভাগ অসমীয়া লোক বৰুৱাৰ সাফল্যৰ বিষয়ে অৱগত নাছিল। বৰুৱাই তেওঁৰ আত্মীয়সকলৰ সৈতে নিজৰ জন্ম তাৰিখৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ পিছত ইংৰাজী বৰ্ষপঞ্জীৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখটো এই দিৱসৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৮৪ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈছিল। পিছলৈ বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীয়ে এই দিৱসৰ আয়োজক সমিতিৰ পৰিচালন সঞ্চালক আৰু অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব লৈছিল।<ref name=":6">{{Cite web |date=2022-09-03 |title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3? |url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/,%20https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/ |access-date=2025-11-04 |website=thenewsmill.com |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=5 September 2007 |title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902 |access-date=4 November 2025 |website=The Telegraph India}}</ref> ==প্ৰভাৱ== ===তাৎপৰ্য=== [[কমলেশ মেহতাই|কমলেশ মেহতা]] অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসক এক "অনন্য পদক্ষেপ" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কাৰণ এই দিৱসৰ দ্বাৰা বৰুৱাক তেওঁৰ জীৱিত কালতে সন্মান জনোৱা হৈছিল। ২০০৭ চনত চক্ৰৱৰ্তীয়ে উল্লেখ কৰিছিল যে ক্ৰীড়া দিৱসটোৱে বৰুৱাক "ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় প্ৰতিঘৰ মানুহৰে এক চিনাকি মুখ" কৰি তোলাত যথেষ্ট অৰিহণা যোগাইছে। চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা [[উৎপল বৰপূজাৰী|উৎপল বৰপূজাৰীয়ে]] এজন ছাত্ৰ হিচাপে এই অনুষ্ঠানৰ প্ৰথম উদযাপনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ১৯৮৬ চনৰ পৰা ১৯৯০ চনলৈকে তেওঁ আয়োজক দলটোৰ হৈ স্বেচ্ছাসেৱক হিচাপে কাম কৰিছিল। তেওঁ ২০২২ চনত উল্লেখ কৰিছিল, ভাৰতৰ আন ক'তো এজন খেলুৱৈৰ জন্মদিন ৰাজ্যিক ক্ৰীড়া দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয় বুলি তেওঁ নাভাবে (অসমত অভিৰুচিৰ পদক্ষেপৰ ২৮ বছৰৰ পিছতহে ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া দিৱস আৰম্ভ হৈছিল)। বানপানী আৰু [[COVID-19 pandemic|ক'ভিড-১৯ মহামাৰীকে]] ধৰি বিভিন্ন পাৰিপাৰ্শ্বিক বা ৰাজনৈতিক সমস্যাৰ মাজতো অনুষ্ঠানটোৰ কাৰ্যসূচীসমূহ অনুষ্ঠিত হৈছিল। ৰাজ্যখনত ক্ৰীড়াৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰি থকা বিভিন্ন ক্ৰীড়া সংস্থাসমূহক অধিক সাহায্য প্ৰদান কৰিবলৈ চৰকাৰক আহ্বান জনোৱাৰ লগতে ৰাজনৈতিকভাৱে ক্ৰীড়াৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবেও এই অনুষ্ঠানটো আয়োজন কৰা হৈছে। ===সাংস্কৃতিক ভূমিকা=== ২০০৭ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত মুখ্যমন্ত্ৰী [[তৰুণ গগৈ|তৰুণ গগৈয়ে]] বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ ক্ৰীড়াত বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদানৰ আহ্বান জনাইছিল। সেই দিনটোৰ কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰা ৫০০০ দৌৰবিদৰ ভিতৰত বহুসংখ্যক বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছিল। ২০২৩ চনত [[লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱী|লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱীয়ে]] উল্লেখ কৰিছিল যে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত বৰুৱাক জনোৱা সন্মানে "নতুন প্ৰজন্মক ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰলৈ আহিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰাত" সহায় কৰিব। অলিম্পিক পদক বিজয়ী [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁইয়ে]] ২০২৪ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত যুৱ খেলুৱৈসকলক তেওঁলোকৰ সপোন বাস্তৱায়িত কৰাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা চলাবলৈ উৎসাহ যোগাইছিল। ===খেলুৱৈৰ স্বীকৃতি=== {{মূল|ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা}} ২০২৫ চনত [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা]] আৰম্ভ কৰা হৈছিল। অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ দিনা ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু অসম দুয়োটা পৰ্যায়তে শ্ৰেষ্ঠ খেলুৱৈ, উদীয়মান খেলুৱৈ আৰু জীৱনজোৰা সাধনাৰ শিতানত প্ৰদান কৰা হৈছিল। ক্ৰীড়া বঁটাৰ এই উদ্বোধনী অনুষ্ঠানত [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁই]], কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী সৰ্বানন্দ সোণোৱাল আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাকে ধৰি কেইবাগৰাকীও বিশিষ্ট অসমীয়া খেলুৱৈ আৰু গণ্যমান্য ব্যক্তিয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:দিৱসসমূহ]] dygy35l7brpe14gac54xbp74u0u5vuv 634534 634531 2026-09-06T18:21:26Z Baruah ranuj 32292 /* খেলুৱৈৰ স্বীকৃতি */ 634534 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস |type = ৰাজ্যিক |longtype = |image = |caption = |official_name = |nickname = |observedby = |duration = এদিনীয়া |frequency = বাৰ্ষিক |scheduling = প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখত |date = [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] |celebrations = |relatedto = }} '''অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস''' হৈছে অসমৰ প্ৰথম [[অৰ্জুন বঁটা]] বিজয়ী খেলুৱৈ [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা|ভোগেশ্বৰ বৰুৱাৰ]] জন্মদিন উপলক্ষে আয়োজিত হোৱা এক ক্ৰীড়া দিৱস৷<ref>{{cite news | url=https://www.sentinelassam.com/amp/north-east-india-news/local-sports/abhiruchi-sports-day-to-be-celebrated-on-september-3-in-guwahati-605285 | title=Abhiruchi Sports Day to be celebrated on September 3 in Guwahati | date=১ আগষ্ট ২০২২ | agency=ছেণ্টিনেল আছাম | accessdate=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২}}</ref> ১৯৮৪ চনৰ পৰা প্ৰত্যেক বছৰে [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] তাৰিখে এই ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে৷ অভিৰুচি নামৰ অসমীয়া ক্ৰীড়া আলোচনী এখনৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ উদ্যোগত এই ক্ৰীড়া দিৱসৰ আৰম্ভনি হৈছিল৷<ref>{{cite web|url=http://xobdo.org/dic/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A7%B0%E0%A7%81%E0%A6%9A%E0%A6%BF%20%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A7%80%E0%A7%9C%E0%A6%BE%20%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A7%B1%E0%A6%B8|title=অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস|access-date=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২|website=[[শব্দ ডট অৰ্গ]]}}</ref> এই দিৱসত অসমৰ বিভিন্ন স্থানত দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ দৌৰ আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰাৰ লগতে বিভিন্ন খেলত সফলতা লাভ কৰা খেলুৱৈসকলক সম্বৰ্দ্ধনা জনোৱা হয়৷ ==ইতিহাস== ভোগেশ্বৰ বৰুৱাই অৱসৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত অ'এনজিচিত চালক হিচাপে কৰ্মৰত হৈ আছিল। এই কথাটো 'অভিৰুচি' আলোচনীৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল। বৰুৱাক (যিহেতু তেওঁ অৰ্জুন বঁটা লাভ কৰা প্ৰথমজন অসমীয়া আছিল) চালকৰ পদ দিয়াৰ বাবে চক্ৰৱৰ্তীয়ে অ'এনজিচিক গৰিহণা দি এক প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু ইয়াক ৰাজ্যখনৰ বাবে অতি লজ্জাজনক বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ [[ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি]] আৰু [[সাংসদ]] [[দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী]]লৈ এখন আৱেদন পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছিল। এই বিতৰ্কৰ পিছত, ১৯৮৩ চনত অ'এনজিচিয়ে ক্ৰীড়া বিষয়াৰ পদটো [[ডেৰাডুন]]ৰ পৰা শিৱসাগৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে আৰু বৰুৱাক সেই পদত নিযুক্তি দিয়ে। পিছলৈ চক্ৰৱৰ্তী আৰু 'অভিৰুচি' আলোচনীয়ে বৰুৱাক সন্মান জনোৱাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁৰ জন্মদিনটো "অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস" হিচাপে পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল, কিয়নো চক্ৰৱৰ্তীয়ে অনুভৱ কৰিছিল যে বেছিভাগ অসমীয়া লোক বৰুৱাৰ সাফল্যৰ বিষয়ে অৱগত নাছিল। বৰুৱাই তেওঁৰ আত্মীয়সকলৰ সৈতে নিজৰ জন্ম তাৰিখৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ পিছত ইংৰাজী বৰ্ষপঞ্জীৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখটো এই দিৱসৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৮৪ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈছিল। পিছলৈ বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীয়ে এই দিৱসৰ আয়োজক সমিতিৰ পৰিচালন সঞ্চালক আৰু অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব লৈছিল।<ref name=":6">{{Cite web |date=2022-09-03 |title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3? |url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/,%20https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/ |access-date=2025-11-04 |website=thenewsmill.com |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=5 September 2007 |title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902 |access-date=4 November 2025 |website=The Telegraph India}}</ref> ==প্ৰভাৱ== ===তাৎপৰ্য=== [[কমলেশ মেহতাই|কমলেশ মেহতা]] অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসক এক "অনন্য পদক্ষেপ" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কাৰণ এই দিৱসৰ দ্বাৰা বৰুৱাক তেওঁৰ জীৱিত কালতে সন্মান জনোৱা হৈছিল। ২০০৭ চনত চক্ৰৱৰ্তীয়ে উল্লেখ কৰিছিল যে ক্ৰীড়া দিৱসটোৱে বৰুৱাক "ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় প্ৰতিঘৰ মানুহৰে এক চিনাকি মুখ" কৰি তোলাত যথেষ্ট অৰিহণা যোগাইছে। চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা [[উৎপল বৰপূজাৰী|উৎপল বৰপূজাৰীয়ে]] এজন ছাত্ৰ হিচাপে এই অনুষ্ঠানৰ প্ৰথম উদযাপনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ১৯৮৬ চনৰ পৰা ১৯৯০ চনলৈকে তেওঁ আয়োজক দলটোৰ হৈ স্বেচ্ছাসেৱক হিচাপে কাম কৰিছিল। তেওঁ ২০২২ চনত উল্লেখ কৰিছিল, ভাৰতৰ আন ক'তো এজন খেলুৱৈৰ জন্মদিন ৰাজ্যিক ক্ৰীড়া দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয় বুলি তেওঁ নাভাবে (অসমত অভিৰুচিৰ পদক্ষেপৰ ২৮ বছৰৰ পিছতহে ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া দিৱস আৰম্ভ হৈছিল)। বানপানী আৰু [[COVID-19 pandemic|ক'ভিড-১৯ মহামাৰীকে]] ধৰি বিভিন্ন পাৰিপাৰ্শ্বিক বা ৰাজনৈতিক সমস্যাৰ মাজতো অনুষ্ঠানটোৰ কাৰ্যসূচীসমূহ অনুষ্ঠিত হৈছিল। ৰাজ্যখনত ক্ৰীড়াৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰি থকা বিভিন্ন ক্ৰীড়া সংস্থাসমূহক অধিক সাহায্য প্ৰদান কৰিবলৈ চৰকাৰক আহ্বান জনোৱাৰ লগতে ৰাজনৈতিকভাৱে ক্ৰীড়াৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবেও এই অনুষ্ঠানটো আয়োজন কৰা হৈছে। ===সাংস্কৃতিক ভূমিকা=== ২০০৭ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত মুখ্যমন্ত্ৰী [[তৰুণ গগৈ|তৰুণ গগৈয়ে]] বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ ক্ৰীড়াত বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদানৰ আহ্বান জনাইছিল। সেই দিনটোৰ কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰা ৫০০০ দৌৰবিদৰ ভিতৰত বহুসংখ্যক বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছিল। ২০২৩ চনত [[লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱী|লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱীয়ে]] উল্লেখ কৰিছিল যে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত বৰুৱাক জনোৱা সন্মানে "নতুন প্ৰজন্মক ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰলৈ আহিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰাত" সহায় কৰিব। অলিম্পিক পদক বিজয়ী [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁইয়ে]] ২০২৪ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত যুৱ খেলুৱৈসকলক তেওঁলোকৰ সপোন বাস্তৱায়িত কৰাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা চলাবলৈ উৎসাহ যোগাইছিল। ===খেলুৱৈৰ স্বীকৃতি=== {{মূল|ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা}} ২০২৫ চনত [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা]] আৰম্ভ কৰা হৈছিল। অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ দিনা ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু অসম দুয়োটা পৰ্যায়তে শ্ৰেষ্ঠ খেলুৱৈ, উদীয়মান খেলুৱৈ আৰু জীৱনজোৰা সাধনাৰ শিতানত প্ৰদান কৰা হৈছিল। ক্ৰীড়া বঁটাৰ এই উদ্বোধনী অনুষ্ঠানত [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁই]], কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী সৰ্বানন্দ সোণোৱাল আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাকে ধৰি কেইবাগৰাকীও বিশিষ্ট অসমীয়া খেলুৱৈ আৰু গণ্যমান্য ব্যক্তিয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ===অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ=== ২০১৬ চনত অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ সময়ত "ৰান ৰেইজ ৰেছপণ্ড" নামৰ এটা [[Half marathon|হাফ মাৰাথন]] অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল, যাৰ জৰিয়তে [[Northeast India|উত্তৰ-পূব ভাৰত]]ৰ স্থানীয় উদ্যোগীসকলক প্ৰত্যক্ষভাৱে সহায় কৰিবলৈ আৰু বান সাহায্য কাৰ্যসূচীত সহযোগিতা আগবঢ়াবলৈ ধন সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|title=Rudreswar Deka emerges winner of 'Run Raise Respond' North East - Guwahati Half-Marathon on Abhiruchi Sports Day|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/rudreswar-deka-emerges-winner-of-run-raise-respond-north-east-guwahati-half-marathon-on-abhiruchi-sports-day-116090300386_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718235420/https://www.business-standard.com/article/news-ani/rudreswar-deka-emerges-winner-of-run-raise-respond-north-east-guwahati-half-marathon-on-abhiruchi-sports-day-116090300386_1.html|archive-date=2025-07-18|access-date=2025-11-04|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:দিৱসসমূহ]] t9sa29u8v3r871ub3u6br3e1xval91h 634535 634534 2026-09-06T18:22:02Z Baruah ranuj 32292 634535 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস |type = ৰাজ্যিক |longtype = |image = |caption = |official_name = |nickname = |observedby = |duration = এদিনীয়া |frequency = বাৰ্ষিক |scheduling = প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখত |date = [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] |celebrations = |relatedto = }} '''অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস''' হৈছে অসমৰ প্ৰথম [[অৰ্জুন বঁটা]] বিজয়ী খেলুৱৈ [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা|ভোগেশ্বৰ বৰুৱাৰ]] জন্মদিন উপলক্ষে আয়োজিত হোৱা এক ক্ৰীড়া দিৱস৷<ref>{{cite news | url=https://www.sentinelassam.com/amp/north-east-india-news/local-sports/abhiruchi-sports-day-to-be-celebrated-on-september-3-in-guwahati-605285 | title=Abhiruchi Sports Day to be celebrated on September 3 in Guwahati | date=১ আগষ্ট ২০২২ | agency=ছেণ্টিনেল আছাম | accessdate=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২}}</ref> ১৯৮৪ চনৰ পৰা প্ৰত্যেক বছৰে [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] তাৰিখে এই ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে৷ অভিৰুচি নামৰ অসমীয়া ক্ৰীড়া আলোচনী এখনৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ উদ্যোগত এই ক্ৰীড়া দিৱসৰ আৰম্ভনি হৈছিল৷<ref>{{cite web|url=http://xobdo.org/dic/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A7%B0%E0%A7%81%E0%A6%9A%E0%A6%BF%20%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A7%80%E0%A7%9C%E0%A6%BE%20%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A7%B1%E0%A6%B8|title=অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস|access-date=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২|website=[[শব্দ ডট অৰ্গ]]}}</ref> এই দিৱসত অসমৰ বিভিন্ন স্থানত দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ দৌৰ আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰাৰ লগতে বিভিন্ন খেলত সফলতা লাভ কৰা খেলুৱৈসকলক সম্বৰ্দ্ধনা জনোৱা হয়৷ ==ইতিহাস== ভোগেশ্বৰ বৰুৱাই অৱসৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত অ'এনজিচিত চালক হিচাপে কৰ্মৰত হৈ আছিল। এই কথাটো 'অভিৰুচি' আলোচনীৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল। বৰুৱাক (যিহেতু তেওঁ অৰ্জুন বঁটা লাভ কৰা প্ৰথমজন অসমীয়া আছিল) চালকৰ পদ দিয়াৰ বাবে চক্ৰৱৰ্তীয়ে অ'এনজিচিক গৰিহণা দি এক প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু ইয়াক ৰাজ্যখনৰ বাবে অতি লজ্জাজনক বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ [[ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি]] আৰু [[সাংসদ]] [[দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী]]লৈ এখন আৱেদন পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছিল। এই বিতৰ্কৰ পিছত, ১৯৮৩ চনত অ'এনজিচিয়ে ক্ৰীড়া বিষয়াৰ পদটো [[ডেৰাডুন]]ৰ পৰা শিৱসাগৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে আৰু বৰুৱাক সেই পদত নিযুক্তি দিয়ে। পিছলৈ চক্ৰৱৰ্তী আৰু 'অভিৰুচি' আলোচনীয়ে বৰুৱাক সন্মান জনোৱাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁৰ জন্মদিনটো "অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস" হিচাপে পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল, কিয়নো চক্ৰৱৰ্তীয়ে অনুভৱ কৰিছিল যে বেছিভাগ অসমীয়া লোক বৰুৱাৰ সাফল্যৰ বিষয়ে অৱগত নাছিল। বৰুৱাই তেওঁৰ আত্মীয়সকলৰ সৈতে নিজৰ জন্ম তাৰিখৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ পিছত ইংৰাজী বৰ্ষপঞ্জীৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখটো এই দিৱসৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৮৪ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈছিল। পিছলৈ বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীয়ে এই দিৱসৰ আয়োজক সমিতিৰ পৰিচালন সঞ্চালক আৰু অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব লৈছিল।<ref name=":6">{{Cite web |date=2022-09-03 |title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3? |url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/,%20https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/ |access-date=2025-11-04 |website=thenewsmill.com |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=5 September 2007 |title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902 |access-date=4 November 2025 |website=The Telegraph India}}</ref> ==প্ৰভাৱ== ===তাৎপৰ্য=== [[কমলেশ মেহতাই|কমলেশ মেহতা]] অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসক এক "অনন্য পদক্ষেপ" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কাৰণ এই দিৱসৰ দ্বাৰা বৰুৱাক তেওঁৰ জীৱিত কালতে সন্মান জনোৱা হৈছিল। ২০০৭ চনত চক্ৰৱৰ্তীয়ে উল্লেখ কৰিছিল যে ক্ৰীড়া দিৱসটোৱে বৰুৱাক "ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় প্ৰতিঘৰ মানুহৰে এক চিনাকি মুখ" কৰি তোলাত যথেষ্ট অৰিহণা যোগাইছে। চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা [[উৎপল বৰপূজাৰী|উৎপল বৰপূজাৰীয়ে]] এজন ছাত্ৰ হিচাপে এই অনুষ্ঠানৰ প্ৰথম উদযাপনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ১৯৮৬ চনৰ পৰা ১৯৯০ চনলৈকে তেওঁ আয়োজক দলটোৰ হৈ স্বেচ্ছাসেৱক হিচাপে কাম কৰিছিল। তেওঁ ২০২২ চনত উল্লেখ কৰিছিল, ভাৰতৰ আন ক'তো এজন খেলুৱৈৰ জন্মদিন ৰাজ্যিক ক্ৰীড়া দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয় বুলি তেওঁ নাভাবে (অসমত অভিৰুচিৰ পদক্ষেপৰ ২৮ বছৰৰ পিছতহে ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া দিৱস আৰম্ভ হৈছিল)। বানপানী আৰু [[COVID-19 pandemic|ক'ভিড-১৯ মহামাৰীকে]] ধৰি বিভিন্ন পাৰিপাৰ্শ্বিক বা ৰাজনৈতিক সমস্যাৰ মাজতো অনুষ্ঠানটোৰ কাৰ্যসূচীসমূহ অনুষ্ঠিত হৈছিল। ৰাজ্যখনত ক্ৰীড়াৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰি থকা বিভিন্ন ক্ৰীড়া সংস্থাসমূহক অধিক সাহায্য প্ৰদান কৰিবলৈ চৰকাৰক আহ্বান জনোৱাৰ লগতে ৰাজনৈতিকভাৱে ক্ৰীড়াৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবেও এই অনুষ্ঠানটো আয়োজন কৰা হৈছে। ===সাংস্কৃতিক ভূমিকা=== ২০০৭ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত মুখ্যমন্ত্ৰী [[তৰুণ গগৈ|তৰুণ গগৈয়ে]] বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ ক্ৰীড়াত বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদানৰ আহ্বান জনাইছিল। সেই দিনটোৰ কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰা ৫০০০ দৌৰবিদৰ ভিতৰত বহুসংখ্যক বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছিল।<ref>{{Cite web|title=5000 joggers run for Barua - 24th abhiruchi day observed across state|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/5000-joggers-run-for-barua-24th-abhiruchi-day-observed-across-state/cid/1600777|access-date=2025-11-04|website= ২০২৩ চনত [[লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱী|লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱীয়ে]] উল্লেখ কৰিছিল যে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত বৰুৱাক জনোৱা সন্মানে "নতুন প্ৰজন্মক ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰলৈ আহিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰাত" সহায় কৰিব। অলিম্পিক পদক বিজয়ী [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁইয়ে]] ২০২৪ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত যুৱ খেলুৱৈসকলক তেওঁলোকৰ সপোন বাস্তৱায়িত কৰাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা চলাবলৈ উৎসাহ যোগাইছিল।<ref>{{Cite web|title=Abhiruchi Sports Day celebrated in Guwahati city|url=https://www.sentinelassam.com/|access-date=2025-11-04|website=The Sentinel|language=en}}</ref> ===খেলুৱৈৰ স্বীকৃতি=== {{মূল|ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা}} ২০২৫ চনত [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা]] আৰম্ভ কৰা হৈছিল। অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ দিনা ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু অসম দুয়োটা পৰ্যায়তে শ্ৰেষ্ঠ খেলুৱৈ, উদীয়মান খেলুৱৈ আৰু জীৱনজোৰা সাধনাৰ শিতানত প্ৰদান কৰা হৈছিল। ক্ৰীড়া বঁটাৰ এই উদ্বোধনী অনুষ্ঠানত [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁই]], কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী সৰ্বানন্দ সোণোৱাল আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাকে ধৰি কেইবাগৰাকীও বিশিষ্ট অসমীয়া খেলুৱৈ আৰু গণ্যমান্য ব্যক্তিয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ===অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ=== ২০১৬ চনত অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ সময়ত "ৰান ৰেইজ ৰেছপণ্ড" নামৰ এটা [[Half marathon|হাফ মাৰাথন]] অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল, যাৰ জৰিয়তে [[Northeast India|উত্তৰ-পূব ভাৰত]]ৰ স্থানীয় উদ্যোগীসকলক প্ৰত্যক্ষভাৱে সহায় কৰিবলৈ আৰু বান সাহায্য কাৰ্যসূচীত সহযোগিতা আগবঢ়াবলৈ ধন সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|title=Rudreswar Deka emerges winner of 'Run Raise Respond' North East - Guwahati Half-Marathon on Abhiruchi Sports Day|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/rudreswar-deka-emerges-winner-of-run-raise-respond-north-east-guwahati-half-marathon-on-abhiruchi-sports-day-116090300386_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718235420/https://www.business-standard.com/article/news-ani/rudreswar-deka-emerges-winner-of-run-raise-respond-north-east-guwahati-half-marathon-on-abhiruchi-sports-day-116090300386_1.html|archive-date=2025-07-18|access-date=2025-11-04|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:দিৱসসমূহ]] jw3wu7icu5kc2il3stx01i6x49b32w0 634537 634535 2026-09-06T18:23:44Z Baruah ranuj 32292 /* তাৎপৰ্য */ 634537 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস |type = ৰাজ্যিক |longtype = |image = |caption = |official_name = |nickname = |observedby = |duration = এদিনীয়া |frequency = বাৰ্ষিক |scheduling = প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখত |date = [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] |celebrations = |relatedto = }} '''অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস''' হৈছে অসমৰ প্ৰথম [[অৰ্জুন বঁটা]] বিজয়ী খেলুৱৈ [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা|ভোগেশ্বৰ বৰুৱাৰ]] জন্মদিন উপলক্ষে আয়োজিত হোৱা এক ক্ৰীড়া দিৱস৷<ref>{{cite news | url=https://www.sentinelassam.com/amp/north-east-india-news/local-sports/abhiruchi-sports-day-to-be-celebrated-on-september-3-in-guwahati-605285 | title=Abhiruchi Sports Day to be celebrated on September 3 in Guwahati | date=১ আগষ্ট ২০২২ | agency=ছেণ্টিনেল আছাম | accessdate=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২}}</ref> ১৯৮৪ চনৰ পৰা প্ৰত্যেক বছৰে [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] তাৰিখে এই ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে৷ অভিৰুচি নামৰ অসমীয়া ক্ৰীড়া আলোচনী এখনৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ উদ্যোগত এই ক্ৰীড়া দিৱসৰ আৰম্ভনি হৈছিল৷<ref>{{cite web|url=http://xobdo.org/dic/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A7%B0%E0%A7%81%E0%A6%9A%E0%A6%BF%20%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A7%80%E0%A7%9C%E0%A6%BE%20%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A7%B1%E0%A6%B8|title=অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস|access-date=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২|website=[[শব্দ ডট অৰ্গ]]}}</ref> এই দিৱসত অসমৰ বিভিন্ন স্থানত দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ দৌৰ আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰাৰ লগতে বিভিন্ন খেলত সফলতা লাভ কৰা খেলুৱৈসকলক সম্বৰ্দ্ধনা জনোৱা হয়৷ ==ইতিহাস== ভোগেশ্বৰ বৰুৱাই অৱসৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত অ'এনজিচিত চালক হিচাপে কৰ্মৰত হৈ আছিল। এই কথাটো 'অভিৰুচি' আলোচনীৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল। বৰুৱাক (যিহেতু তেওঁ অৰ্জুন বঁটা লাভ কৰা প্ৰথমজন অসমীয়া আছিল) চালকৰ পদ দিয়াৰ বাবে চক্ৰৱৰ্তীয়ে অ'এনজিচিক গৰিহণা দি এক প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু ইয়াক ৰাজ্যখনৰ বাবে অতি লজ্জাজনক বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ [[ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি]] আৰু [[সাংসদ]] [[দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী]]লৈ এখন আৱেদন পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছিল। এই বিতৰ্কৰ পিছত, ১৯৮৩ চনত অ'এনজিচিয়ে ক্ৰীড়া বিষয়াৰ পদটো [[ডেৰাডুন]]ৰ পৰা শিৱসাগৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে আৰু বৰুৱাক সেই পদত নিযুক্তি দিয়ে। পিছলৈ চক্ৰৱৰ্তী আৰু 'অভিৰুচি' আলোচনীয়ে বৰুৱাক সন্মান জনোৱাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁৰ জন্মদিনটো "অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস" হিচাপে পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল, কিয়নো চক্ৰৱৰ্তীয়ে অনুভৱ কৰিছিল যে বেছিভাগ অসমীয়া লোক বৰুৱাৰ সাফল্যৰ বিষয়ে অৱগত নাছিল। বৰুৱাই তেওঁৰ আত্মীয়সকলৰ সৈতে নিজৰ জন্ম তাৰিখৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ পিছত ইংৰাজী বৰ্ষপঞ্জীৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখটো এই দিৱসৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৮৪ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈছিল। পিছলৈ বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীয়ে এই দিৱসৰ আয়োজক সমিতিৰ পৰিচালন সঞ্চালক আৰু অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব লৈছিল।<ref name=":6">{{Cite web |date=2022-09-03 |title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3? |url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/,%20https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/ |access-date=2025-11-04 |website=thenewsmill.com |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=5 September 2007 |title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902 |access-date=4 November 2025 |website=The Telegraph India}}</ref> ==প্ৰভাৱ== ===তাৎপৰ্য=== [[কমলেশ মেহতাই|কমলেশ মেহতা]] অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসক এক "অনন্য পদক্ষেপ" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কাৰণ এই দিৱসৰ দ্বাৰা বৰুৱাক তেওঁৰ জীৱিত কালতে সন্মান জনোৱা হৈছিল। ২০০৭ চনত চক্ৰৱৰ্তীয়ে উল্লেখ কৰিছিল যে ক্ৰীড়া দিৱসটোৱে বৰুৱাক "ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় প্ৰতিঘৰ মানুহৰে এক চিনাকি মুখ" কৰি তোলাত যথেষ্ট অৰিহণা যোগাইছে।<ref>{{Cite web|title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902|date=2007-09-05|website=The Telegraph India|language=en}}</ref> চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা [[উৎপল বৰপূজাৰী|উৎপল বৰপূজাৰীয়ে]] এজন ছাত্ৰ হিচাপে এই অনুষ্ঠানৰ প্ৰথম উদযাপনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ১৯৮৬ চনৰ পৰা ১৯৯০ চনলৈকে তেওঁ আয়োজক দলটোৰ হৈ স্বেচ্ছাসেৱক হিচাপে কাম কৰিছিল। তেওঁ ২০২২ চনত উল্লেখ কৰিছিল, ভাৰতৰ আন ক'তো এজন খেলুৱৈৰ জন্মদিন ৰাজ্যিক ক্ৰীড়া দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয় বুলি তেওঁ নাভাবে (অসমত অভিৰুচিৰ পদক্ষেপৰ ২৮ বছৰৰ পিছতহে ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া দিৱস আৰম্ভ হৈছিল)।<ref>{{Cite web|title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3?|url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/|date=2022-09-03|access-date=2026-09-06|website=The News Mill|language=en}}</ref> বানপানী আৰু [[COVID-19 pandemic|ক'ভিড-১৯ মহামাৰীকে]] ধৰি বিভিন্ন পাৰিপাৰ্শ্বিক বা ৰাজনৈতিক সমস্যাৰ মাজতো অনুষ্ঠানটোৰ কাৰ্যসূচীসমূহ অনুষ্ঠিত হৈছিল। ৰাজ্যখনত ক্ৰীড়াৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰি থকা বিভিন্ন ক্ৰীড়া সংস্থাসমূহক অধিক সাহায্য প্ৰদান কৰিবলৈ চৰকাৰক আহ্বান জনোৱাৰ লগতে ৰাজনৈতিকভাৱে ক্ৰীড়াৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবেও এই অনুষ্ঠানটো আয়োজন কৰা হৈছে। ===সাংস্কৃতিক ভূমিকা=== ২০০৭ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত মুখ্যমন্ত্ৰী [[তৰুণ গগৈ|তৰুণ গগৈয়ে]] বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ ক্ৰীড়াত বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদানৰ আহ্বান জনাইছিল। সেই দিনটোৰ কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰা ৫০০০ দৌৰবিদৰ ভিতৰত বহুসংখ্যক বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছিল।<ref>{{Cite web|title=5000 joggers run for Barua - 24th abhiruchi day observed across state|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/5000-joggers-run-for-barua-24th-abhiruchi-day-observed-across-state/cid/1600777|access-date=2025-11-04|website= ২০২৩ চনত [[লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱী|লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱীয়ে]] উল্লেখ কৰিছিল যে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত বৰুৱাক জনোৱা সন্মানে "নতুন প্ৰজন্মক ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰলৈ আহিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰাত" সহায় কৰিব। অলিম্পিক পদক বিজয়ী [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁইয়ে]] ২০২৪ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত যুৱ খেলুৱৈসকলক তেওঁলোকৰ সপোন বাস্তৱায়িত কৰাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা চলাবলৈ উৎসাহ যোগাইছিল।<ref>{{Cite web|title=Abhiruchi Sports Day celebrated in Guwahati city|url=https://www.sentinelassam.com/|access-date=2025-11-04|website=The Sentinel|language=en}}</ref> ===খেলুৱৈৰ স্বীকৃতি=== {{মূল|ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা}} ২০২৫ চনত [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা]] আৰম্ভ কৰা হৈছিল। অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ দিনা ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু অসম দুয়োটা পৰ্যায়তে শ্ৰেষ্ঠ খেলুৱৈ, উদীয়মান খেলুৱৈ আৰু জীৱনজোৰা সাধনাৰ শিতানত প্ৰদান কৰা হৈছিল। ক্ৰীড়া বঁটাৰ এই উদ্বোধনী অনুষ্ঠানত [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁই]], কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী সৰ্বানন্দ সোণোৱাল আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাকে ধৰি কেইবাগৰাকীও বিশিষ্ট অসমীয়া খেলুৱৈ আৰু গণ্যমান্য ব্যক্তিয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ===অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ=== ২০১৬ চনত অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ সময়ত "ৰান ৰেইজ ৰেছপণ্ড" নামৰ এটা [[Half marathon|হাফ মাৰাথন]] অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল, যাৰ জৰিয়তে [[Northeast India|উত্তৰ-পূব ভাৰত]]ৰ স্থানীয় উদ্যোগীসকলক প্ৰত্যক্ষভাৱে সহায় কৰিবলৈ আৰু বান সাহায্য কাৰ্যসূচীত সহযোগিতা আগবঢ়াবলৈ ধন সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|title=Rudreswar Deka emerges winner of 'Run Raise Respond' North East - Guwahati Half-Marathon on Abhiruchi Sports Day|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/rudreswar-deka-emerges-winner-of-run-raise-respond-north-east-guwahati-half-marathon-on-abhiruchi-sports-day-116090300386_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718235420/https://www.business-standard.com/article/news-ani/rudreswar-deka-emerges-winner-of-run-raise-respond-north-east-guwahati-half-marathon-on-abhiruchi-sports-day-116090300386_1.html|archive-date=2025-07-18|access-date=2025-11-04|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:দিৱসসমূহ]] 9vf37zio28rv3lr20gh0ht5y0ncqyjq 634538 634537 2026-09-06T18:25:56Z Baruah ranuj 32292 634538 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস |type = ৰাজ্যিক |longtype = |image = |caption = |official_name = |nickname = |observedby = |duration = এদিনীয়া |frequency = বাৰ্ষিক |scheduling = প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখত |date = [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] |celebrations = |relatedto = }} '''অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস''' হৈছে অসমৰ প্ৰথম [[অৰ্জুন বঁটা]] বিজয়ী খেলুৱৈ [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা|ভোগেশ্বৰ বৰুৱাৰ]] জন্মদিন উপলক্ষে আয়োজিত হোৱা এক ক্ৰীড়া দিৱস৷<ref>{{cite news | url=https://www.sentinelassam.com/amp/north-east-india-news/local-sports/abhiruchi-sports-day-to-be-celebrated-on-september-3-in-guwahati-605285 | title=Abhiruchi Sports Day to be celebrated on September 3 in Guwahati | date=১ আগষ্ট ২০২২ | agency=ছেণ্টিনেল আছাম | accessdate=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২}}</ref> ১৯৮৪ চনৰ পৰা প্ৰত্যেক বছৰে [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] তাৰিখে এই ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে৷ অভিৰুচি নামৰ অসমীয়া ক্ৰীড়া আলোচনী এখনৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ উদ্যোগত এই ক্ৰীড়া দিৱসৰ আৰম্ভনি হৈছিল৷<ref>{{cite web|url=http://xobdo.org/dic/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A7%B0%E0%A7%81%E0%A6%9A%E0%A6%BF%20%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A7%80%E0%A7%9C%E0%A6%BE%20%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A7%B1%E0%A6%B8|title=অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস|access-date=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২|website=[[শব্দ ডট অৰ্গ]]}}</ref> এই দিৱসত অসমৰ বিভিন্ন স্থানত দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ দৌৰ আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰাৰ লগতে বিভিন্ন খেলত সফলতা লাভ কৰা খেলুৱৈসকলক সম্বৰ্দ্ধনা জনোৱা হয়৷ ==ইতিহাস== ভোগেশ্বৰ বৰুৱাই অৱসৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত অ'এনজিচিত চালক হিচাপে কৰ্মৰত হৈ আছিল। এই কথাটো 'অভিৰুচি' আলোচনীৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল। বৰুৱাক (যিহেতু তেওঁ অৰ্জুন বঁটা লাভ কৰা প্ৰথমজন অসমীয়া আছিল) চালকৰ পদ দিয়াৰ বাবে চক্ৰৱৰ্তীয়ে অ'এনজিচিক গৰিহণা দি এক প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু ইয়াক ৰাজ্যখনৰ বাবে অতি লজ্জাজনক বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ [[ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি]] আৰু [[সাংসদ]] [[দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী]]লৈ এখন আৱেদন পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছিল। এই বিতৰ্কৰ পিছত, ১৯৮৩ চনত অ'এনজিচিয়ে ক্ৰীড়া বিষয়াৰ পদটো [[ডেৰাডুন]]ৰ পৰা শিৱসাগৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে আৰু বৰুৱাক সেই পদত নিযুক্তি দিয়ে। পিছলৈ চক্ৰৱৰ্তী আৰু 'অভিৰুচি' আলোচনীয়ে বৰুৱাক সন্মান জনোৱাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁৰ জন্মদিনটো "অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস" হিচাপে পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল, কিয়নো চক্ৰৱৰ্তীয়ে অনুভৱ কৰিছিল যে বেছিভাগ অসমীয়া লোক বৰুৱাৰ সাফল্যৰ বিষয়ে অৱগত নাছিল। বৰুৱাই তেওঁৰ আত্মীয়সকলৰ সৈতে নিজৰ জন্ম তাৰিখৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ পিছত ইংৰাজী বৰ্ষপঞ্জীৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখটো এই দিৱসৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৮৪ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈছিল। পিছলৈ বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীয়ে এই দিৱসৰ আয়োজক সমিতিৰ পৰিচালন সঞ্চালক আৰু অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব লৈছিল।<ref name=":6">{{Cite web |date=2022-09-03 |title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3? |url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/,%20https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/ |access-date=2025-11-04 |website=thenewsmill.com |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=5 September 2007 |title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902 |access-date=4 November 2025 |website=The Telegraph India}}</ref> ==প্ৰভাৱ== ===তাৎপৰ্য=== [[কমলেশ মেহতাই|কমলেশ মেহতা]] অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসক এক "অনন্য পদক্ষেপ" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কাৰণ এই দিৱসৰ দ্বাৰা বৰুৱাক তেওঁৰ জীৱিত কালতে সন্মান জনোৱা হৈছিল। ২০০৭ চনত চক্ৰৱৰ্তীয়ে উল্লেখ কৰিছিল যে ক্ৰীড়া দিৱসটোৱে বৰুৱাক "ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় প্ৰতিঘৰ মানুহৰে এক চিনাকি মুখ" কৰি তোলাত যথেষ্ট অৰিহণা যোগাইছে।<ref>{{Cite web|title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902|date=2007-09-05|website=The Telegraph India|language=en}}</ref> চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা [[উৎপল বৰপূজাৰী|উৎপল বৰপূজাৰীয়ে]] এজন ছাত্ৰ হিচাপে এই অনুষ্ঠানৰ প্ৰথম উদযাপনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ১৯৮৬ চনৰ পৰা ১৯৯০ চনলৈকে তেওঁ আয়োজক দলটোৰ হৈ স্বেচ্ছাসেৱক হিচাপে কাম কৰিছিল। তেওঁ ২০২২ চনত উল্লেখ কৰিছিল, ভাৰতৰ আন ক'তো এজন খেলুৱৈৰ জন্মদিন ৰাজ্যিক ক্ৰীড়া দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয় বুলি তেওঁ নাভাবে (অসমত অভিৰুচিৰ পদক্ষেপৰ ২৮ বছৰৰ পিছতহে ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া দিৱস আৰম্ভ হৈছিল)।<ref>{{Cite web|title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3?|url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/|date=2022-09-03|access-date=2026-09-06|website=The News Mill|language=en}}</ref> বানপানী আৰু [[COVID-19 pandemic|ক'ভিড-১৯ মহামাৰীকে]] ধৰি বিভিন্ন পাৰিপাৰ্শ্বিক বা ৰাজনৈতিক সমস্যাৰ মাজতো অনুষ্ঠানটোৰ কাৰ্যসূচীসমূহ অনুষ্ঠিত হৈছিল। ৰাজ্যখনত ক্ৰীড়াৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰি থকা বিভিন্ন ক্ৰীড়া সংস্থাসমূহক অধিক সাহায্য প্ৰদান কৰিবলৈ চৰকাৰক আহ্বান জনোৱাৰ লগতে ৰাজনৈতিকভাৱে ক্ৰীড়াৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবেও এই অনুষ্ঠানটো আয়োজন কৰা হৈছে। ===সাংস্কৃতিক ভূমিকা=== ২০০৭ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত মুখ্যমন্ত্ৰী [[তৰুণ গগৈ|তৰুণ গগৈয়ে]] বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ ক্ৰীড়াত বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদানৰ আহ্বান জনাইছিল। সেই দিনটোৰ কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰা ৫০০০ দৌৰবিদৰ ভিতৰত বহুসংখ্যক বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছিল।<ref>{{Cite web|title=5000 joggers run for Barua - 24th abhiruchi day observed across state|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/5000-joggers-run-for-barua-24th-abhiruchi-day-observed-across-state/cid/1600777|access-date=2025-11-04|website= ২০২৩ চনত [[লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱী|লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱীয়ে]] উল্লেখ কৰিছিল যে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত বৰুৱাক জনোৱা সন্মানে "নতুন প্ৰজন্মক ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰলৈ আহিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰাত" সহায় কৰিব। অলিম্পিক পদক বিজয়ী [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁইয়ে]] ২০২৪ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত যুৱ খেলুৱৈসকলক তেওঁলোকৰ সপোন বাস্তৱায়িত কৰাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা চলাবলৈ উৎসাহ যোগাইছিল।<ref>{{Cite web|title=Abhiruchi Sports Day celebrated in Guwahati city|url=https://www.sentinelassam.com/|access-date=2025-11-04|website=The Sentinel|language=en}}</ref> ===খেলুৱৈৰ স্বীকৃতি=== {{মূল|ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা}} ২০২৫ চনত [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা]] আৰম্ভ কৰা হৈছিল। অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ দিনা ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু অসম দুয়োটা পৰ্যায়তে শ্ৰেষ্ঠ খেলুৱৈ, উদীয়মান খেলুৱৈ আৰু জীৱনজোৰা সাধনাৰ শিতানত প্ৰদান কৰা হৈছিল। ক্ৰীড়া বঁটাৰ এই উদ্বোধনী অনুষ্ঠানত [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁই]], কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী সৰ্বানন্দ সোণোৱাল আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাকে ধৰি কেইবাগৰাকীও বিশিষ্ট অসমীয়া খেলুৱৈ আৰু গণ্যমান্য ব্যক্তিয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।<ref>{{Cite web|title=Sports award announced in honour of Bhogeshwar Baruah|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/sports-award-announced-in-honour-of-bhogeshwar-baruah/articleshow/122283301.cms|date=2025-07-06|access-date=2026-09-06|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=AOA to introduce National Sports Award in honour of Bhogeswar Baruah|url=https://www.sentinelassam.com/sports-news/local-sports/aoa-to-introduce-national-sports-award-in-honour-of-bhogeswar-baruah|date=2025-07-07|access-date=2026-09-06|website=The Sentinel|language=en}}</ref> ===অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ=== ২০১৬ চনত অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ সময়ত "ৰান ৰেইজ ৰেছপণ্ড" নামৰ এটা [[Half marathon|হাফ মাৰাথন]] অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল, যাৰ জৰিয়তে [[Northeast India|উত্তৰ-পূব ভাৰত]]ৰ স্থানীয় উদ্যোগীসকলক প্ৰত্যক্ষভাৱে সহায় কৰিবলৈ আৰু বান সাহায্য কাৰ্যসূচীত সহযোগিতা আগবঢ়াবলৈ ধন সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|title=Rudreswar Deka emerges winner of 'Run Raise Respond' North East - Guwahati Half-Marathon on Abhiruchi Sports Day|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/rudreswar-deka-emerges-winner-of-run-raise-respond-north-east-guwahati-half-marathon-on-abhiruchi-sports-day-116090300386_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718235420/https://www.business-standard.com/article/news-ani/rudreswar-deka-emerges-winner-of-run-raise-respond-north-east-guwahati-half-marathon-on-abhiruchi-sports-day-116090300386_1.html|archive-date=2025-07-18|access-date=2025-11-04|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:দিৱসসমূহ]] 9e5cw1e2py3xbfgsgl04xl3uizt5ek6 634539 634538 2026-09-06T18:27:22Z Baruah ranuj 32292 /* অধিক পঢ়ক */ 634539 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস |type = ৰাজ্যিক |longtype = |image = |caption = |official_name = |nickname = |observedby = |duration = এদিনীয়া |frequency = বাৰ্ষিক |scheduling = প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখত |date = [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] |celebrations = |relatedto = }} '''অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস''' হৈছে অসমৰ প্ৰথম [[অৰ্জুন বঁটা]] বিজয়ী খেলুৱৈ [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা|ভোগেশ্বৰ বৰুৱাৰ]] জন্মদিন উপলক্ষে আয়োজিত হোৱা এক ক্ৰীড়া দিৱস৷<ref>{{cite news | url=https://www.sentinelassam.com/amp/north-east-india-news/local-sports/abhiruchi-sports-day-to-be-celebrated-on-september-3-in-guwahati-605285 | title=Abhiruchi Sports Day to be celebrated on September 3 in Guwahati | date=১ আগষ্ট ২০২২ | agency=ছেণ্টিনেল আছাম | accessdate=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২}}</ref> ১৯৮৪ চনৰ পৰা প্ৰত্যেক বছৰে [[৩ ছেপ্টেম্বৰ]] তাৰিখে এই ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈ আহিছে৷ অভিৰুচি নামৰ অসমীয়া ক্ৰীড়া আলোচনী এখনৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ উদ্যোগত এই ক্ৰীড়া দিৱসৰ আৰম্ভনি হৈছিল৷<ref>{{cite web|url=http://xobdo.org/dic/%E0%A6%85%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A7%B0%E0%A7%81%E0%A6%9A%E0%A6%BF%20%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A7%80%E0%A7%9C%E0%A6%BE%20%E0%A6%A6%E0%A6%BF%E0%A7%B1%E0%A6%B8|title=অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস|access-date=২ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২|website=[[শব্দ ডট অৰ্গ]]}}</ref> এই দিৱসত অসমৰ বিভিন্ন স্থানত দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ দৌৰ আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰাৰ লগতে বিভিন্ন খেলত সফলতা লাভ কৰা খেলুৱৈসকলক সম্বৰ্দ্ধনা জনোৱা হয়৷ ==ইতিহাস== ভোগেশ্বৰ বৰুৱাই অৱসৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত অ'এনজিচিত চালক হিচাপে কৰ্মৰত হৈ আছিল। এই কথাটো 'অভিৰুচি' আলোচনীৰ সম্পাদক বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল। বৰুৱাক (যিহেতু তেওঁ অৰ্জুন বঁটা লাভ কৰা প্ৰথমজন অসমীয়া আছিল) চালকৰ পদ দিয়াৰ বাবে চক্ৰৱৰ্তীয়ে অ'এনজিচিক গৰিহণা দি এক প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু ইয়াক ৰাজ্যখনৰ বাবে অতি লজ্জাজনক বুলি অভিহিত কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ [[ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি]] আৰু [[সাংসদ]] [[দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী]]লৈ এখন আৱেদন পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছিল। এই বিতৰ্কৰ পিছত, ১৯৮৩ চনত অ'এনজিচিয়ে ক্ৰীড়া বিষয়াৰ পদটো [[ডেৰাডুন]]ৰ পৰা শিৱসাগৰলৈ স্থানান্তৰ কৰে আৰু বৰুৱাক সেই পদত নিযুক্তি দিয়ে। পিছলৈ চক্ৰৱৰ্তী আৰু 'অভিৰুচি' আলোচনীয়ে বৰুৱাক সন্মান জনোৱাৰ উদ্দেশ্যে তেওঁৰ জন্মদিনটো "অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস" হিচাপে পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল, কিয়নো চক্ৰৱৰ্তীয়ে অনুভৱ কৰিছিল যে বেছিভাগ অসমীয়া লোক বৰুৱাৰ সাফল্যৰ বিষয়ে অৱগত নাছিল। বৰুৱাই তেওঁৰ আত্মীয়সকলৰ সৈতে নিজৰ জন্ম তাৰিখৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ পিছত ইংৰাজী বৰ্ষপঞ্জীৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখটো এই দিৱসৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৮৪ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱস অনুষ্ঠিত হৈছিল। পিছলৈ বলেন্দ্ৰ মোহন চক্ৰৱৰ্তীয়ে এই দিৱসৰ আয়োজক সমিতিৰ পৰিচালন সঞ্চালক আৰু অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব লৈছিল।<ref name=":6">{{Cite web |date=2022-09-03 |title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3? |url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/,%20https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/ |access-date=2025-11-04 |website=thenewsmill.com |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=5 September 2007 |title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902 |access-date=4 November 2025 |website=The Telegraph India}}</ref> ==প্ৰভাৱ== ===তাৎপৰ্য=== [[কমলেশ মেহতাই|কমলেশ মেহতা]] অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসক এক "অনন্য পদক্ষেপ" বুলি অভিহিত কৰিছিল। কাৰণ এই দিৱসৰ দ্বাৰা বৰুৱাক তেওঁৰ জীৱিত কালতে সন্মান জনোৱা হৈছিল। ২০০৭ চনত চক্ৰৱৰ্তীয়ে উল্লেখ কৰিছিল যে ক্ৰীড়া দিৱসটোৱে বৰুৱাক "ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় প্ৰতিঘৰ মানুহৰে এক চিনাকি মুখ" কৰি তোলাত যথেষ্ট অৰিহণা যোগাইছে।<ref>{{Cite web|title=Athletics academy on anvil - Abhiruchi to tap talent|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/athletics-academy-on-anvil-abhiruchi-to-tap-talent/cid/683902|date=2007-09-05|website=The Telegraph India|language=en}}</ref> চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা [[উৎপল বৰপূজাৰী|উৎপল বৰপূজাৰীয়ে]] এজন ছাত্ৰ হিচাপে এই অনুষ্ঠানৰ প্ৰথম উদযাপনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু ১৯৮৬ চনৰ পৰা ১৯৯০ চনলৈকে তেওঁ আয়োজক দলটোৰ হৈ স্বেচ্ছাসেৱক হিচাপে কাম কৰিছিল। তেওঁ ২০২২ চনত উল্লেখ কৰিছিল, ভাৰতৰ আন ক'তো এজন খেলুৱৈৰ জন্মদিন ৰাজ্যিক ক্ৰীড়া দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয় বুলি তেওঁ নাভাবে (অসমত অভিৰুচিৰ পদক্ষেপৰ ২৮ বছৰৰ পিছতহে ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া দিৱস আৰম্ভ হৈছিল)।<ref>{{Cite web|title=What is Abhiruchi Sports Day? Why is it celebrated in Assam on September 3?|url=https://thenewsmill.com/2022/09/what-is-abhiruchi-sports-day-why-is-it-celebrated-in-assam-on-september-3/|date=2022-09-03|access-date=2026-09-06|website=The News Mill|language=en}}</ref> বানপানী আৰু [[COVID-19 pandemic|ক'ভিড-১৯ মহামাৰীকে]] ধৰি বিভিন্ন পাৰিপাৰ্শ্বিক বা ৰাজনৈতিক সমস্যাৰ মাজতো অনুষ্ঠানটোৰ কাৰ্যসূচীসমূহ অনুষ্ঠিত হৈছিল। ৰাজ্যখনত ক্ৰীড়াৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰি থকা বিভিন্ন ক্ৰীড়া সংস্থাসমূহক অধিক সাহায্য প্ৰদান কৰিবলৈ চৰকাৰক আহ্বান জনোৱাৰ লগতে ৰাজনৈতিকভাৱে ক্ৰীড়াৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবেও এই অনুষ্ঠানটো আয়োজন কৰা হৈছে। ===সাংস্কৃতিক ভূমিকা=== ২০০৭ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত মুখ্যমন্ত্ৰী [[তৰুণ গগৈ|তৰুণ গগৈয়ে]] বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ ক্ৰীড়াত বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদানৰ আহ্বান জনাইছিল। সেই দিনটোৰ কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰা ৫০০০ দৌৰবিদৰ ভিতৰত বহুসংখ্যক বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছিল।<ref>{{Cite web|title=5000 joggers run for Barua - 24th abhiruchi day observed across state|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/5000-joggers-run-for-barua-24th-abhiruchi-day-observed-across-state/cid/1600777|access-date=2025-11-04|website= ২০২৩ চনত [[লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱী|লাইশ্ৰাম চৰিতা দেৱীয়ে]] উল্লেখ কৰিছিল যে অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত বৰুৱাক জনোৱা সন্মানে "নতুন প্ৰজন্মক ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰলৈ আহিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰাত" সহায় কৰিব। অলিম্পিক পদক বিজয়ী [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁইয়ে]] ২০২৪ চনৰ অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসত যুৱ খেলুৱৈসকলক তেওঁলোকৰ সপোন বাস্তৱায়িত কৰাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা চলাবলৈ উৎসাহ যোগাইছিল।<ref>{{Cite web|title=Abhiruchi Sports Day celebrated in Guwahati city|url=https://www.sentinelassam.com/|access-date=2025-11-04|website=The Sentinel|language=en}}</ref> ===খেলুৱৈৰ স্বীকৃতি=== {{মূল|ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা}} ২০২৫ চনত [[ভোগেশ্বৰ বৰুৱা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া বঁটা]] আৰম্ভ কৰা হৈছিল। অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ দিনা ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু অসম দুয়োটা পৰ্যায়তে শ্ৰেষ্ঠ খেলুৱৈ, উদীয়মান খেলুৱৈ আৰু জীৱনজোৰা সাধনাৰ শিতানত প্ৰদান কৰা হৈছিল। ক্ৰীড়া বঁটাৰ এই উদ্বোধনী অনুষ্ঠানত [[লাভলীনা বৰগোহাঁই|লাভলিনা বৰগোহাঁই]], কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী সৰ্বানন্দ সোণোৱাল আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাকে ধৰি কেইবাগৰাকীও বিশিষ্ট অসমীয়া খেলুৱৈ আৰু গণ্যমান্য ব্যক্তিয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।<ref>{{Cite web|title=Sports award announced in honour of Bhogeshwar Baruah|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/sports-award-announced-in-honour-of-bhogeshwar-baruah/articleshow/122283301.cms|date=2025-07-06|access-date=2026-09-06|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=AOA to introduce National Sports Award in honour of Bhogeswar Baruah|url=https://www.sentinelassam.com/sports-news/local-sports/aoa-to-introduce-national-sports-award-in-honour-of-bhogeswar-baruah|date=2025-07-07|access-date=2026-09-06|website=The Sentinel|language=en}}</ref> ===অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ=== ২০১৬ চনত অভিৰুচি ক্ৰীড়া দিৱসৰ সময়ত "ৰান ৰেইজ ৰেছপণ্ড" নামৰ এটা [[Half marathon|হাফ মাৰাথন]] অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল, যাৰ জৰিয়তে [[Northeast India|উত্তৰ-পূব ভাৰত]]ৰ স্থানীয় উদ্যোগীসকলক প্ৰত্যক্ষভাৱে সহায় কৰিবলৈ আৰু বান সাহায্য কাৰ্যসূচীত সহযোগিতা আগবঢ়াবলৈ ধন সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web|title=Rudreswar Deka emerges winner of 'Run Raise Respond' North East - Guwahati Half-Marathon on Abhiruchi Sports Day|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/rudreswar-deka-emerges-winner-of-run-raise-respond-north-east-guwahati-half-marathon-on-abhiruchi-sports-day-116090300386_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718235420/https://www.business-standard.com/article/news-ani/rudreswar-deka-emerges-winner-of-run-raise-respond-north-east-guwahati-half-marathon-on-abhiruchi-sports-day-116090300386_1.html|archive-date=2025-07-18|access-date=2025-11-04|website=www.business-standard.com|language=en-US}}</ref> ==অধিক পঢ়ক== * [[ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়া দিৱস]] ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী:দিৱসসমূহ]] 1ajhf5afra7thpl1qkk9ckpimrr38j9 3 84830 634513 629468 2026-09-06T17:46:26Z গোবিন্দ সৎনামী 19897 /* সদস্য আলোচনা:Gobinda satnami পৃষ্ঠা সম্পৰ্কত */ নতুন অনুচ্ছেদ 634513 wikitext text/x-wiki {{tmbox | type = notice | image = [[চিত্ৰ:Assamese Jaapi.png|135px|left]] | imageright = [[চিত্ৰ:Wikipedia-logo-v2-as.svg|135px]] | style = border: 1px blue solid; | textstyle = | text = {{Center|<big>{{#if: {{{1}}} |'''নমস্কাৰ, {{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }}<br/>}}}} {{Center|'''[[অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া]]লৈ আপোনাক [[ৱিকিপিডিয়া:আদৰণি|আদৰণি জনাইছোঁ]]! '''</big><br/><br/> আপোনাৰ আগ্ৰহৰ বাবে ধন্যবাদ। আশা কৰোঁ আপুনি সদায় আমাৰ লগত জড়িত হৈ থাকিব। নৱাগত সকলৰ বাবে তলত দিয়া পৃষ্ঠাকেইখন অতি উপযোগী, অনুগ্ৰহ কৰি পৃষ্ঠাকেইখন এবাৰ চকু ফুৰাই চাই যেন। }}<br/> {{Center| '''ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনাৰ সহায়'''<br/> <big> [[ৱিকিপিডিয়া:পৰিচয়|ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়ে অলপ]]</big><br/> <big> [[সহায়:সৰল সম্পাদনা|সম্পাদনাৰ থুলমুল আভাস]]</big><br/> <big> [[ৱিকিপিডিয়া:সহায়িকা|ৱিকিপিডিয়া সম্পাদনাৰ বিষয়ে প্ৰয়োজনীয় আভাস]]</big><br/> <big> [[সহায়:নতুন প্ৰবন্ধ আৰম্ভ কৰক|প্ৰবন্ধ এটা কেনেকৈ আৰম্ভ কৰিব?]]</big><br/> <big> [[ৱিকিপিডিয়া:সততে উদিত প্ৰশ্নসমূহ|সততে উদিত প্ৰশ্নসমূহ]] </big><br/> <br> '''ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদনাৰ নিয়ম নীতি'''<br/> <big> [[ৱিকিপিডিয়া:পাঁচটা স্তম্ভ|ৱিকিপিডিয়াৰ পঞ্চশীল নীতি]]</big><br/> <big> [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপিডিয়া কি নহয়|ৱিকিপিডিয়া কি নহয়]]</big><br/> }} <br/> '''ইয়াৰ উপৰিও ফে'চবুকত [https://www.facebook.com/groups/assamwikigroup/ {{Like|''Assamese Wikipedia Community''}}] বুলি আমাৰ এটা আলোচনা গোট আৰু [https://facebook.com/aswikipedia {{Like|''অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া''}}] নামৰ এটা পৃষ্ঠা আছে। ৱিকিপিডিয়ানসকলক লগ পাবলৈ আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়ে জানিবলৈ আপুনিও সেইবোৰৰ সদস্য হৈ ল'ব পাৰে। ''' আশা কৰোঁ ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰি আৰু এজন [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপিডিয়ান|ৱিকিপিডিয়ান]] হোৱাটো উপভোগ কৰিব। <div class="center">{{Wikipedia in Social Media}}</div> | small = / yes | smallimage = none / [[Image:Some image.svg|30px]] | smallimageright = none / [[Image:Some image.svg|30px]] | smalltext = আদৰণি }} — [[সদস্য:AdoroniBot|AdoroniBot]] ([[সদস্য বাৰ্তা:AdoroniBot|বাৰ্তা]]) 06:20, 22 December 2022 (ইউ.টি.চি.) <!-- This welcome message is delivered by [[User:AdoroniBot|AdoroniBot]] on behalf of Assamese Wikimedia Community. --> == তথ্যসূত্ৰ আৰু যান্ত্ৰিক অনুবাদ == নমস্কাৰ {{PAGENAME}}, অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰতি আপোনাৰ আগ্ৰহৰ বাবে ধন্যবাদ জনাইছোঁ। অনুগ্ৰহ কৰি মন কৰিব যে ৱিকিপিডিয়াত তথ্যসূত্ৰৰ ওপৰত যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়া হয়। উপযুক্ত তথ্যসূত্ৰ নথকা প্ৰবন্ধসমূহ বিলোপ কৰা হ'ব পাৰে। তদুপৰি যথাযথ সম্পাদনা নকৰাকৈ ৰখা যান্ত্ৰিক অনুবাদক ৱিকিপিডিয়াত উৎসাহিত কৰা নহয়। সেয়েহে শেহতীয়াকৈ অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত আপুনি সৃষ্টি কৰা [[ৰেপাৰ]], [[এমিৱে বাণ্টাই]], [[ৰাফতাৰ]] আদি প্ৰবন্ধসমূহত প্ৰয়োজন অনুসাৰে হাত ফুৰাই আৰু তথ্যসূত্ৰ যোগ দি উন্নত মানৰ কৰি তুলিবলৈ আহ্বান জনালোঁ। এই বিষয়ে সহায়ৰ প্ৰয়োজন হ'লে জনাব। আশাকৰোঁ আপুনি ৱিকিপিডিয়ালৈ আগলৈয়ো যোগাত্মক বৰঙণি আগবঢ়াই যাব। -[[User:Chiring chandan|<font color="#883000"><font face="Cursive">'''Chandan Chiring Phukon'''</font></font>]]&nbsp; <small>^{[[User Talk:Chiring chandan|Chat]]}</small> 06:52, 26 March 2023 (ইউ.টি.চি.) :@[[সদস্য:Dasdipankar2005|Dasdipankar2005]] মাননীয় সদস্য, পূৰ্বতে বাৰ্তা দিয়াৰ পিছতো আপুনি যান্ত্ৰিক অনুবাদৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল হৈ উপযুক্ত তথ্যসূত্ৰ অবিহনে এটাৰ পিছত আনটো প্ৰবন্ধ সৃষ্টি কৰি গৈছে ([[পাগলাঝোৰা জলপ্ৰপাত]], [[নগেন্দ্ৰ প্ৰসাদ সৰ্বাধিকাৰী]], [[গোলন্দাজ]] আদি)। ইয়াৰে বহুকেইটা প্ৰবন্ধত আপুনি ''উপসংহাৰ'' নামেৰে মূলতঃ প্ৰশংসামূলক বা বিজ্ঞাপনধৰ্মী একোটা অনুচ্ছেদ যোগ কৰিছে। মন কৰিব যে ৱিকিপিডিয়া কোনো বিজ্ঞাপন বা ব্যক্তিগত মতামতৰ স্থান নহয়। আশাকৰোঁ আপুনি নতুন প্ৰবন্ধ পুনৰাই সৃষ্টি কৰাৰ আগতে আন সদস্যই সৃষ্টি তথা সম্পাদনা কৰা পুৰণি প্ৰবন্ধসমূহত চকু ফুৰাব আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ লিখনশৈলী শিকিবলৈ যত্ন কৰিব। শুভেচ্ছা!-[[User:Chiring chandan|<font color="#883000"><font face="Cursive">'''Chandan Chiring Phukon'''</font></font>]]&nbsp; <small>^{[[User Talk:Chiring chandan|Chat]]}</small> 14:38, 19 April 2023 (ইউ.টি.চি.) ::@[[সদস্য:Dasdipankar2005|Dasdipankar2005]] পুনৰাই [[চুন্নু জলপ্ৰপাত]] প্ৰবন্ধটোৰ সন্দৰ্ভত এই কথা ক'ব লগা হোৱাৰ বাবে দুঃখিত। ৱিকিপিডিয়াত "এখন সুন্দৰ শিলৰ বাগিচা আছে'", '"ফটোগ্ৰাফীৰ বাবে আদৰ্শ স্থান'" এনে বাক্য পোনপটীয়াকৈ ব্যৱহাৰ কৰা নহয়। ইয়াৰ সলনি "এখন শিলৰ বাগিচা আছে" আৰু "ফটোগ্ৰাফীৰ বাবে আদৰ্শ স্থান হিচাপে গণ্য কৰা হয়" বুলি লিখিব পাৰে। ইয়াৰ লগতে তথ্যসূত্ৰ অবিহনে কোনো প্ৰবন্ধৰ তথ্যক নিৰ্ভৰযোগ্য বুলি ধৰা নহয় আৰু ইয়াক পক্ষপাতদুষ্ট বুলি ভবা হয়। '''আশাকৰোঁ আপুনি নতুন প্ৰবন্ধ পুনৰাই সৃষ্টি কৰাৰ আগতে আন সদস্যই সৃষ্টি তথা সম্পাদনা কৰা পুৰণি প্ৰবন্ধসমূহত চকু ফুৰাব আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ লিখনশৈলী শিকিবলৈ যত্ন কৰিব। ''' লগতে, ৱিকিপিডিয়াৰ সাধাৰণ নীতিসমূহ জানি-বুজি লৈ তাক মানি চলি অসমীয়া ৱিকিমিডিয়া সমাজৰ সৈতে সহযোগিতা কৰিব বুলি আশা ৰাখিলোঁ। -[[User:Chiring chandan|<font color="#883000"><font face="Cursive">'''Chandan Chiring Phukon'''</font></font>]]&nbsp; <small>^{[[User Talk:Chiring chandan|Chat]]}</small> 05:07, 21 April 2023 (ইউ.টি.চি.) :::@[[সদস্য:Chiring chandan|Chiring chandan]] ভুলবোৰ দেখুৱাই দিয়াৰ বাবে আপোনাক অশেষ ধন্যবাদ। :::মহোদয়, অনুগ্ৰহ কৰি অনুবাদ কাৰ্য্য তথা অন্যান্য ভুল শুধৰণি আৰু তথ্য সংগ্ৰহ কাৰ্য্যত সহায় কৰক। [[সদস্য:Dasdipankar2005|Dasdipankar2005]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Dasdipankar2005|বাৰ্তা]]) 07:22, 21 April 2023 (ইউ.টি.চি.) ::::@[[সদস্য:Dasdipankar2005|Dasdipankar2005]] মাননীয় সদস্য, প্ৰবন্ধকেইটা যিহেতু আপুনি লিখিছে গতিকে ইয়াৰ অনুবাদ আৰু তথ্য সংগ্ৰহ আপুনিয়েই কৰাটো বাঞ্ছনীয়। অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ দৰে মুষ্টিমেয় স্বেচ্ছাসেৱক থকা এক ৱিকিপ্ৰকল্পত এজনে যান্ত্ৰিক অনুবাদৰ যথাযথ সম্পাদনা নকৰাকৈ, তথ্যসূত্ৰ নিদিয়াকৈ প্ৰবন্ধৰ সৃষ্টি কৰি যাব আৰু আন এজনে ইয়াক হাত ফুৰাই ঠিক কৰিব বুলি আশা কৰাটো মুঠেই যুক্তিকৰ কথা নহয়। -[[User:Chiring chandan|<font color="#883000"><font face="Cursive">'''Chandan Chiring Phukon'''</font></font>]]&nbsp; <small>^{[[User Talk:Chiring chandan|Chat]]}</small> 11:29, 21 April 2023 (ইউ.টি.চি.) :::::@[[সদস্য:Chiring chandan|Chiring chandan]] ঠিক আছে। আপোনাক ধন্যবাদ। [[সদস্য:Dasdipankar2005|Dasdipankar2005]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Dasdipankar2005|বাৰ্তা]]) 11:49, 21 April 2023 (ইউ.টি.চি.) == unreferenced tag মুছি দিয়া সন্দৰ্ভত == নমস্কাৰ Dasdipankar2005, অনুগ্ৰহ কৰি এয়া মন কৰিব যে ৱিকিপিডিয়াত তথ্যসূত্ৰৰ ওপৰত যথেষ্ট গুৰুত্ব প্ৰদান কৰা হয়। উপযুক্ত তথ্যসূত্ৰ নথকা প্ৰবন্ধসমূহ যিকোনো মুহূৰ্ততে বিলোপ কৰা হ'ব পাৰে। কিন্তু, বাৰেপতি কোৱাৰ পিছতো আপুনি unreferencedটো কোনো তথ্যসূত্ৰ বা উদ্ধৃতি যোগ নকৰি গুচাই দিছে, [https://as.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%87%E0%A6%B7:MobileDiff/355704 সাল-সলনি ইয়াতে চাওঁক] সেই গতিকে, আপোনাক ভৱিষ্যতে এনেকে নকৰিবলৈ সকিয়াই দিয়া হ'ল। [[সদস্য:Thesaurabhsaha|Thesaurabhsaha]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Thesaurabhsaha|বাৰ্তা]]) 18:50, 30 April 2023 (ইউ.টি.চি.) == এছিয়ান মাহৰ সহযোগী == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7; " |rowspan="2" valign="middle" | {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:WAM logo without text.svg|100px]]|[[File:WAM logo without text.svg|100px]]}} |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em; " | '''এছিয়ান মাহৰ সহযোগী''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray; " | হে ৱিকিসতীৰ্থ, বৰ্তমান ৱিকিপিডিয়াত চলি থকা [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপিডিয়া এছিয়ান মাহ ২০২৩|এছিয়ান মাহ ২০২৩]] এডিটাথনত অংশগ্ৰহণ কৰি বৰঙণি আগবঢ়োৱাৰ বাবে কৃতজ্ঞতাস্বৰূপে আপোনালৈ এই সামান্য সন্মান আগবঢ়ালোঁ। ধন্যবাদেৰে, -'''অসমীয়া ৱিকিমিডিয়া সমাজ''' |} ==অসমীয়া-বাংলা আন্তঃৱিকি সহযোগিতামূলক সম্পাদনা মেলা- ২০২৪== প্ৰিয় Dasdipankar2005, আশাকৰোঁ কুশলে আছে। এই বছৰৰে জানুৱাৰী মাহত ৪ তাৰিখৰ পৰা ১০ তাৰিখলৈ আয়োজিত “[[ৱিকিপিডিয়া:অসমীয়া-বাংলা আন্তঃৱিকি সহযোগিতামূলক সম্পাদনা মেলা ২০২৪|অসমীয়া-বাংলা আন্তঃৱিকি সহযোগিতামূলক সম্পাদনা মেলা- ২০২৪]]’’ ত সম্পাদনা কৰি ৱিকিপিডিয়াক অধিক সমৃদ্ধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত আপোনাৰ উৎসৰ্গীকৃত সেৱাৰ বাবে আপোনাক ধন্যবাদ আৰু কৃতজ্ঞতা জনালোঁ। এই সম্পাদনা মেলাৰ এগৰাকী অংশগ্ৰহণকাৰী হিচাপে আপোনাৰ প্ৰাপ্য মানপত্ৰৰ বাবে আমি আপোনাৰ বিষয়ে কিছু তথ্য জনাৰ প্ৰয়োজন। অনুগ্ৰহ কৰি তলত সন্নিৱিষ্ট [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdMIVT9aT_t6OiX2EdJM2aQf0b9YojVczORcvZs_xxsO08R9A/viewform?usp=sf_link ফৰ্মখন] ভৰ্তি কৰি আমাক পৰৱৰ্তী কাৰ্যসূচী পালন কৰিবলৈ সহযোগ কৰক। আপোনাৰ সহযোগিতাই আমাৰ প্ৰেৰণা। (ইতিমধ্যেই যদি ফৰ্মখন পূৰণ কৰা হৈছে, তেন্তে দ্বিতীয়বাৰ পূৰণ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই) আন্তৰিক শুভকামনা জানিব।<br> ধন্যবাদ। [[সদস্য:Dolon Prova|Dolon Prova]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Dolon Prova|বাৰ্তা]]) 04:10, 15 January 2024 (ইউ.টি.চি.)<br> সংগঠক, <br/> অসমীয়া - বাংলা আন্তঃৱিকি সম্পাদনা মেলা ২০২৪ == অসমীয়া-বাংলা আন্তঃৱিকি সহযোগিতা পদক == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7; " |- |collspan="2"| |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em; " | '''অসমীয়া-বাংলা আন্তঃৱিকি সহযোগিতা পদক''' |- | [[File:Assamese–Bengali interwiki collaboration edit-a-thon Barnstar.png|left|90px]] | হে ৱিকিসতীৰ্থ, [[ৱিকিপিডিয়া:অসমীয়া-বাংলা আন্তঃৱিকি সহযোগিতামূলক সম্পাদনা মেলা ২০২৪|অসমীয়া-বাংলা আন্তঃৱিকি সহযোগিতামূলক সম্পাদনা মেলা ২০২৪]]-ত আপুনি দেখুওৱা আন্তৰিক উৎসাহ আৰু নিস্বাৰ্থ অৱদানৰ বাবে অসমীয়া ৱিকিমিডিয়া সমাজৰ হৈ আপোনাৰ শলাগ ল'লোঁ। ইয়াৰেই কৃতজ্ঞতা হিচাপে অসমীয়া ৱিকিমিডিয়া সমাজৰ হৈ আপোনালৈ এই সামান্য পদকটি আগবঢ়ালোঁ। ধন্যবাদেৰে। - <span style="text-shadow:gray 3px 3px 3px; ">[[User:দিব্য দত্ত|<font color="#663300">'''দিব্য দত্ত'''</font>]]&nbsp; ([[User Talk:দিব্য দত্ত|বাৰ্তা]])</span> 11:06, 19 January 2024 (ইউ.টি.চি.) |} == যান্ত্ৰিক অনুবাদ == প্ৰথমতে অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত অৱদান আগবঢ়োৱাৰ বাবে ধন্যবাদ। অনুগ্ৰহ কৰি আপুনি সৃষ্টি কৰা পৃষ্ঠাসমূহ পোনে পোনে যান্ত্ৰিক অনুবাদ কৰি প্ৰকাশ কৰাৰ আগতে অকণমান হাত ফুৰাই ঠিক কৰি প্ৰকাশ কৰিবলৈ অনুৰোধ জনালোঁ। শেহতীয়াকৈ আপুনি সৃষ্টি কৰা পৃষ্ঠাসমূহত ভুল বাক্য, ঠৰঙা অনুবাদ আদি যান্ত্ৰিক অনুবাদৰ আসোঁৱাহসমূহ দৃষ্টিকটুভাৱে পৰিলক্ষিত হৈছে। যিহেতু অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত সক্ৰিয় সদস্যৰ সংখ্যা নিচেই তাকৰ, সেয়ে পৰাপক্ষত নিজে সৃষ্টি কৰা পৃষ্ঠাৰ আসোঁৱাহ নিজেই ঠিক কৰা কাম্য। শুভেচ্ছাৰে -[[User:অজয় দাস|<span style='color: #ceff00; background-color: #1e1e1e; '><b>&nbsp; অজয়&nbsp; </b></span>]] [[User Talk:অজয় দাস|^{<span style='color: #ceff00; background-color: #1e1e1e; '><b>''কথা-বতৰা''</b></span>}]] 15:37, 28 April 2024 (ইউ.টি.চি.) :@[[সদস্য:অজয় দাস|অজয় দাস]] বাৰু, আগলৈ মনত ৰাখিম। পৰামৰ্শৰ বাবে ধন্যবাদ। [[সদস্য:Dasdipankar2005|দিপাংকৰ দাস]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Dasdipankar2005|বাৰ্তা]]) 03:35, 16 July 2024 (ইউ.টি.চি.) == ৱিকিপিডিয়া এছিয়ান মাহ ২০২৪ - দ্বিতীয় স্থান == {| style="border: 4px solid #F57A9F; background-color: #fdffe7; " |rowspan="2" style="vertical-align:middle; " | [[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|100px]] |rowspan="2" | |- |style="vertical-align: middle; " | শ্ৰদ্ধাৰ ৱিকিসতীৰ্থ, অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত আয়োজন কৰা [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপিডিয়া এছিয়ান মাহ ২০২৪|ৱিকিপিডিয়া এছিয়ান মাহ ২০২৪]] শীৰ্ষক সম্পাদনা মেলাত অংশগ্ৰহণ কৰি ভালেমান প্ৰবন্ধ সৃষ্টিৰে আপুনি '''দ্বিতীয় স্থান''' অধিকাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। আপোনাৰ এই অৱদানে প্ৰতিযোগিতাখনিক এক দুৰন্ত গতি প্ৰদান কৰিছে। আপোনাৰ এই বহুমূলীয়া অৱদানৰ বাবে অসমীয়া ৱিকিমিডিয়া সমাজ আপোনাৰ ওচৰত চিৰকৃতজ্ঞ। আপোনাক এই পদক আগবঢ়াবলৈ পাই আমি গৌৰৱ অনুভৱ কৰিছোঁ। ধন্যবাদেৰে, <br />— '''অসমীয়া ৱিকিমিডিয়া সমাজ'''ৰ হৈ,<br />[[সদস্য:Rumi Borah~aswiki|ৰুমি বৰা]]<br />[[সদস্য:JyotiPN|প্ৰাণজ্যোতি নাথ]]<br />[[সদস্য:-chanakyakdas|চাণক্য কুমাৰ দাস]] |} [[সদস্য:-chanakyakdas|চাণক্য]] ([[সদস্য বাৰ্তা:-chanakyakdas|বাৰ্তা]]) 02:58, 16 December 2024 (ইউ.টি.চি.) :@[[সদস্য:-chanakyakdas|-chanakyakdas]] ধন্যবাদ জনালোঁ। [[সদস্য:Dasdipankar2005|Dasdipankar2005]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Dasdipankar2005|বাৰ্তা]]) 03:53, 16 December 2024 (ইউ.টি.চি.) ==ৱিকি শতক পদক== {{ৱিকি শতক পদক}}-<span style="text-shadow:gray 3px 3px 3px;">[[User:দিব্য দত্ত|<font color="#663300">'''দিব্য দত্ত'''</font>]]&nbsp;([[User Talk:দিব্য দত্ত|বাৰ্তা]])</span> 17:46, 27 December 2024 (ইউ.টি.চি.) :ধন্যবাদ জনালোঁ। অনুপ্ৰাণিত হʼলোঁ। [[সদস্য:Dasdipankar2005|Dasdipankar2005]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Dasdipankar2005|বাৰ্তা]]) 18:01, 27 December 2024 (ইউ.টি.চি.) == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 --> == Wikipedia Asian Month 2024 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border: 2px solid gold; background: #FAFAD2; padding: 1em; text-align: left;"> <div style="text-align: center;"> </div> '''Dear {{ROOTPAGENAME}}''', Thank you for joining us in celebrating the 10th year of Wikipedia Asian Month!<br> We truly appreciate your contributions, and we look forward to seeing more articles about Asia written in different languages. We also hope you continue to participate each year! '''Sincerely,<br>''' '''Wikipedia Asian Month User Group''' [[File:2024 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|center|300px]] </div> </div></div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=28584012 --> == সৌতেলা ভাই আৰু ৱিকিডাটা == তুমি [[সৌতেলা ভাই (১৯৬২ চলচ্চিত্ৰ)]] প্ৰবন্ধটোৰ পূৰ্বৰ ৱিকিডাটা আইটেম সলাই ১৯৯২ চনত মুক্তি পোৱা একে নামৰ ছবি এখনৰ ৱিকিডাটাৰ সৈতে সংযোগ কৰি দিছা। নাম একে যদিও দুয়োটা বেলেগ বিষয়। আকৌ মই সৃষ্টি কৰা আইটেমটোও মাৰ্জ কৰি দিলা। মোৰ গোটেই সম্পাদনা নষ্ট হৈ গ'ল। মন কৰিবা, সৌতেলা ভাই (১৯৬২ চলচ্চিত্ৰ) প্ৰবন্ধটো একমাত্ৰ অসমীয়া ৱিকিতহে আছে, যিটো মই সৃষ্টি কৰিছিলো। আৰু সেয়েহে পূৰ্বতে ইয়াৰ ৱিকি়ডাটা সৃষ্টি কৰা হোৱা নাছিল। যেতিয়া কোনো আইটেম মাৰ্জ কৰিবা, তাৰ আগত ভালকৈ ভেৰীফাই কৰি ল'বা। নামৰ সাদৃশ্য দেখিলেই তাক ফটাফট মাৰ্জ কৰি দিব নালাগে। [[সদস্য:Babulbaishya|বাবুল বৈশ্য]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Babulbaishya|বাৰ্তা]]) 15:12, 12 May 2025 (ইউ.টি.চি.) :ক্ষমা কৰিব। মই ভালকৈ নোচোৱাৰ বাবেই ভুলটো হৈ গʼল। আগলৈ লক্ষ্য ৰাখিম। [[সদস্য:Dipankar Das|Dipankar Das]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Dipankar Das|বাৰ্তা]]) 15:29, 14 May 2025 (ইউ.টি.চি.) ==মহাত্মা গান্ধী এডিটাথন, ২০২৫== {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7; " |rowspan="2" valign="middle"| {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:Mahatma Gandhi Edit-a-thon Logo.png|120px]]|[[File:Mahatma Gandhi Edit-a-thon Logo.png|120px]]}} |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em; " | '''বাৰ্নষ্টাৰ পদক''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray; " | প্ৰিয় ৱিকিসতীৰ্থ,<br /> ২০২৫ বৰ্ষৰ ৩০ ছেপ্টেম্বৰৰপৰা ৩ অক্টোবৰলৈ জাতিৰ পিতা গান্ধীজীৰ জন্মোৎসৱ উদযাপনৰ হেতু অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত আপুনি যি একাগ্ৰতাৰে [[:m:Assamese Wikimedia Community/Events/Mahatma Gandhi 2025 edit-a-thon|মহাত্মা গান্ধী এডিটাথন, ২০২৫]] শীৰ্ষক সম্পাদনা-মেলাত সহযোগ কৰিলে, তাৰ শলাগ ললোঁ আৰু কৃতজ্ঞতাৰ চিন স্বৰূপে অসমীয়া ৱিকিমিডিয়া সমাজৰ হৈ আপোনাক এই সামান্য পদকটি প্ৰদান কৰিলোঁ। আশাকৰোঁ, আপুনি ভৱিষ্যতলৈও সম্পাদনা-মেলাত আন্তৰিকতাৰে অংশগ্ৰহণ কৰি অসমীয়া ৱিকিলৈ সেৱা আগবঢ়াই যাব। আন্তৰিকতাৰে, <br />[[সদস্য:নৰুনা বৰুৱা|নৰুনা বৰুৱা]] ([[সদস্য বাৰ্তা:নৰুনা বৰুৱা|বাৰ্তা]]) 10:13, 4 October 2025 (ইউ.টি.চি.) |} :ধন্যবাদ জনালোঁ। [[সদস্য:Dipankar Das|Dipankar Das]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Dipankar Das|বাৰ্তা]]) 15:02, 4 October 2025 (ইউ.টি.চি.) ==অসমীয়া-নেপালী-বাংলা আন্তঃৱিকি সহযোগিতামূলক সম্পাদনা মেলা== অসমীয়া-নেপালী-বাংলা আন্তঃৱিকি সহযোগিতামূলক সম্পাদনা মেলাৰ বিচাৰক তথা সম্পাদনা মেলাত অংশগ্ৰহণ কৰা অৱদানকাৰীসকলক মান পত্ৰ প্ৰদান কৰাৰ বাবে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হৈছে৷ অনুগ্ৰহ কৰি সকলো অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfLRsqWU1u8Yfpe9Pp0WnAiog_gV93a8r6JE7MYQrDleJnarw/viewform?usp=header এই প্ৰ-পত্ৰখন] পূৰ কৰি সহযোগিতা আগবঢ়াই যেন৷ ধন্যবাদ! <span style="text-shadow:gray 3px 3px 3px;">[[User:দিব্য দত্ত|<font color="#663300">'''দিব্য দত্ত'''</font>]]&nbsp;([[User Talk:দিব্য দত্ত|বাৰ্তা]])</span> 10:55, 20 November 2025 (ইউ.টি.চি.) [[শ্ৰেণী:ৱিকিমিডিয়ান]] :{{done}} [[সদস্য:Dipankar Das|Dipankar Das]] ([[সদস্য বাৰ্তা:Dipankar Das|বাৰ্তা]]) 12:03, 20 November 2025 (ইউ.টি.চি.) == এছিয়ান মাহৰ সহযোগী == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | {{#ifeq:{{{2}}}|alt|[[File:WAM logo without text.svg|100px]]|[[File:WAM logo without text.svg|100px]]}} |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''এছিয়ান মাহৰ সহযোগী''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | হে ৱিকিসতীৰ্থ, শেহতীয়াকৈ ৱিকিপিডিয়াত অনুষ্ঠিত হৈ যোৱা [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপিডিয়া এছিয়ান মাহ ২০২৫|এছিয়ান মাহ ২০২৫]] এডিটাথনত অংশগ্ৰহণ কৰি বৰঙণি আগবঢ়োৱাৰ বাবে কৃতজ্ঞতাস্বৰূপে আপোনালৈ এই সামান্য সন্মান আগবঢ়ালোঁ। ধন্যবাদেৰে, — '''অসমীয়া ৱিকিমিডিয়া সমাজ''' |} == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[সদস্য:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[সদস্য বাৰ্তা:MediaWiki message delivery|বাৰ্তা]]) on 18:30, 11 April 2026 (ইউ.টি.চি.)'' </div> <!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 --> == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[সদস্য:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[সদস্য বাৰ্তা:MediaWiki message delivery|বাৰ্তা]]) 14:31, 18 June 2026 (ইউ.টি.চি.) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> ==কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬== {| style="border: 2px solid brown; background-color: #D0F0C0; " |rowspan="2" style="vertical-align:middle; " |[[File:Kerala Houseboat Scene.svg|150px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em; " | '''কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬ - অৱদানকাৰী''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray; " | প্ৰিয় ৱিকিসতীৰ্থ,<br /> ২০২৬ বৰ্ষৰ ১৫ জুলাইৰপৰা ১৫ আগষ্টলৈ [[:m:WikiConference India 2026|ৱিকিকনফাৰেন্স ইণ্ডিয়া, ২০২৬]]ৰ অংশ ৰূপে অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত অনুষ্ঠিত হোৱা [[ৱিকিপিডিয়া:কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬|কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬]] শীৰ্ষক সম্পাদনা-মেলাখনত আন্তৰিকতাৰে অংশগ্ৰহণ কৰি আপুনি যি সহযোগ আৰু অৱদান আগবঢ়ালে, তাৰ শলাগ ললোঁ আৰু অসমীয়া তথা মালয়ালম ৱিকিমিডিয়া সমাজৰ হৈ আপোনাক আমাৰ কৃতজ্ঞতা যাচিলোঁ। আপুনি সৰ্বদা সু-স্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী হৈ থাকক আৰু ভৱিষ্যতলৈও অসমীয়া ৱিকিপিডিয়ালৈ আন্তৰিকতাৰে আপোনাৰ অৱদান আগবঢ়াই থাকক, এই কামনাৰে; কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬ৰ আয়োজক কমিটিৰ হৈ, <br />[[সদস্য:JyotiPN|JyotiPN]] ([[সদস্য বাৰ্তা:JyotiPN|বাৰ্তা]]) 10:01, 20 August 2026 (ইউ.টি.চি.) |} == সদস্য আলোচনা:Gobinda satnami পৃষ্ঠা সম্পৰ্কত == নমস্কাৰ দীপংকৰ দা, মোৰ সদস্য আলোচনা পৃষ্ঠাখন (Gobinda satnami) U2 টেগ দি বিলোপনৰ বাবে চিহ্নিত কৰা দেখা পাইছো। মই এই একাউণ্টটো ব্যৱহাৰ কৰি আছো। অনুগ্ৰহ কৰি বিষয়টো চাই দিব নেকি? ধন্যবাদ। [[সদস্য:গোবিন্দ সৎনামী|গোবিন্দ সৎনামী]] ([[সদস্য বাৰ্তা:গোবিন্দ সৎনামী|বাৰ্তা]]) 17:46, 6 September 2026 (ইউ.টি.চি.) cnkbswq34ivzzjqjplq56thdn0g4sk5 0 96482 634547 630879 2026-09-06T20:38:43Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634547 wikitext text/x-wiki {{অনুবাদ}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[ছাৰ]] | name = আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিং | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|FRSE|FRCS|size=100%}} | image = Synthetic Production of Penicillin TR1468.jpg | caption = পৰীক্ষাগাৰত ফ্লেমিং {{c.}} ১৯৪৩ | birth_date = {{birth date|df=y|1881|08|06}} | birth_place = ডাৰৱেল, আৰশ্বায়াৰ, [[স্কটলেণ্ড]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1955|03|11|1881|08|6}} | death_place = লণ্ডন, ইংলেণ্ড | resting_place = ছেইণ্ট পল কেথেড্ৰেল | spouses = {{ubl|{{marriage|ছাৰা মেৰিয়ন মেক্‌এলৰয়|1915|1949|end=d.}}|{{marriage|এমেলিয়া ফ্লেমিং|1953}}}} | field = [[বেক্টেৰিয়া বিজ্ঞান]], [[দেহপ্ৰতিৰক্ষা বিজ্ঞান]] | alma_mater = {{Plainlist| * ৰয়েল পলিটেক্‌নিক ইন্‌ষ্টিটিউচন * ছেইণ্ট মেৰীজ হস্পিতেল মেডিকেল স্কুল * ইম্পেৰিয়েল কলেজ, লণ্ডন }} | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = [[পেনিচিলিনৰ আৱিষ্কাৰ]] আৰু [[লাইজ'জাইম]] | influences = | influenced = | prizes = {{Plainlist| * ৰয়েল ছ'চাইটিৰ ফেল', FRS (১৯৪৩)<ref name="frs">{{cite journal | last1 = Colebrook | first1 = L. | author-link1 = Leonard Colebrook| doi = 10.1098/rsbm.1956.0008 | title = Alexander Fleming 1881–1955 | journal = [[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]] | volume = 2 | pages = 117–126 | year = 1956 | jstor = 769479| s2cid = 71887808 }}</ref> * নাইট বেচেলৰ (১৯৪৪) * Cameron Prize for Therapeutics of the University of Edinburgh (১৯৪৫) * শৰীৰতত্ব বা চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা (১৯৪৫)<ref name="NobelPrizeBio" /> * ৰয়েল ছ'চাইটি অৱ এডিনবাৰ্গৰ ফেল', FRSE * ৰয়েল কলেজ অৱ ছাৰ্জনছ অৱ ইংলেণ্ডৰ ফেল', FRCS }} | signature = Alexander Fleming signature.svg }} '''ছাৰ আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিং''' {{postnominals|country=GBR|FRS|FRSE|FRCS}}<ref name="frs" /> (৬ আগষ্ট ১৮৮১ – ১১ মাৰ্চ ১৯৫৫) এজন স্কটিছ চিকিৎসক আৰু [[অনুজীৱ বিজ্ঞানী]] আছিল। তেওঁ ১৯২৮ চনত পৃথিৱীৰ প্ৰথমটো [[প্ৰতিজৈৱিক]] পদাৰ্থ বা এণ্টিবায়'টিকৰ আৱিষ্কাৰৰ বাবে বিখ্যাত। ইয়াক তেওঁ [[পেনিচিলিন]] নাম দিছিল আৰু পাছলৈ বেন্‌জাইল পেনিচিলিন (বা পেনিচিলিন জি) নাম দিয়া হয়। ''[[পেনিচিলিয়াম ৰুবেন্স]]'' নামৰ ভেঁকুৰৰ পৰা উলিওৱা এই প্ৰতিজৈৱিকৰ আৱিষ্কাৰক "ৰোগৰ বিপক্ষে সবাতোকৈ ডাঙৰ জয়" আখ্যা দিয়া হয়।<ref name=":4" /><ref name=":13">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|date=2004|title=Sir Alexander Fleming: Scottish researcher who discovered penicillin|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1045187004000184|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|language=en|volume=15|issue=1|pages=58–64|doi=10.1053/j.spid.2004.02.002|pmid=15175996}}</ref> এই আৱিষ্কাৰৰ বাবে তেওঁ ১৯৪৫ চনত [[হাৱাৰ্ড ফ্ল'ৰে]] আৰু [[আৰ্নষ্ট ব'ৰিছ চেইন]]ৰ সৈতে [[শৰীৰতত্ব বা চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা]] লাভ কৰিছিল।<ref name="lesprixnobel">{{cite web|title=Alexander Fleming Biography|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/fleming.html|work=Les Prix Nobel|publisher=The Nobel Foundation|year=1945|access-date=27 March 2011|archive-date=30 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110130092208/http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/fleming.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":5">{{cite journal | last= Hugh |first=TB | title = Howard Florey, Alexander Fleming and the fairy tale of penicillin | url= https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_2002-07-01_177_1/page/52 | journal = The Medical Journal of Australia | volume = 177 | issue = 1 | pages = 52–53; author 53 53 | year = 2002 | pmid = 12436980 |doi=10.5694/j.1326-5377.2002.tb04643.x |s2cid=222048204 }}</ref><ref name="natureobit">{{cite journal | first= Robert |last=Cruickshank | title = Sir Alexander Fleming, F.R.S | journal = Nature | volume = 175 | issue = 4459 | pages = 355–6 | year = 1955 | doi = 10.1038/175663a0 |pmid=13271592 |pmc=1023893 | bibcode =1955Natur.175..663C | doi-access = free }}</ref> তেওঁ ১৯২২ চনত নিজৰ নাকৰ ক্ষৰণৰ পৰা এটা [[উৎসেচক]] আৱিষ্কাৰ কৰি [[লাইজ'জাইম]] নাম দিয়ে আৰু তাৰ লগতে এটা বেক্টেৰিয়া উলিয়াই ''Micrococcus Lysodeikticus'' নাম দিয়ে (পাছলৈ ''[[মাইক্ৰ'ক'কাছ লুটিয়াছ]]''। ১৯৪৪ চনত ফ্লেমিঙক তেওঁৰ বৈজ্ঞানিক অৱদানৰ বাবে নাইটহুড প্ৰদান কৰা হয়।<ref>{{cite journal | last= McIntyre |first=N | title = Sir Alexander Fleming | journal = Journal of Medical Biography | volume = 15 | issue = 4 | pages = 234 | year = 2007 | pmid = 18615899 | doi=10.1258/j.jmb.2007.05-72|s2cid=77187550 }}</ref> ১৯৯৯ চনত তেওঁক ''[[টাইম (আলোচনী)|টাইম]]'' আলোচনীৰ [[টাইম ১০০:শতিকাৰ সকলোতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিসকল|বিংশ শতিকাৰ ১০০ গৰাকী গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি]]ৰ তালিকাত স্থান দিয়া হয়। ২০০২ চনত তেওঁ বিচিচি'ৰ ১০০ গৰাকী শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰিটিছৰ সমীক্ষাত স্থান পায় আৰু ২০০৯ চনত STVয়ে কৰ এটা সমীক্ষাত [[ৰবাৰ্ট বাৰ্নছ]] আৰু [[ৱিলিয়াম ৱালেছ]]ৰ পাছতে তৃতীয় "শ্ৰেষ্ঠ স্কট"ৰ সন্মা লাভ কৰে। ==প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা== স্কটলেণ্ডৰ আৰশ্বাআৰৰ ডাৰৱেলৰ ওচৰৰ লকফিল্ড পামত ১৮৮১ চনৰ ৬ আগষ্টৰত আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিঙৰ জন্ম হয়। তেওঁ খেতিয়ক হিউ ফেমিং আৰু গ্ৰেছ ষ্টাৰলিং মৰ্টনৰ চাৰিটা সন্তানৰ তৃতীয় আছিল। প্ৰথম বিবাহৰো সন্তান থকা হিউ ফ্লেমিঙে ৫৯ বছৰ বয়সত গ্ৰেছক বিয়া কৰাইছিল আৰু আলেজেণ্ডাৰৰ সাত বছৰ বয়সত তেওঁৰ মৃত্যু হৈছিল। <ref name="Fleming bio"/> স্থানীয় বিদ্যালয়ত পঢ়া আৰম্ভ কৰি আলেকজেণ্ডাৰে কিলমাৰ্নক একাডেমীৰ দুবছৰীয়া জলপানি লাভ কৰে আৰু তাৰ পাছত লণ্ডনলৈ গৈ ৰয়েল পলিটেক্নিক ইন্‌ষ্টিটিউচনত নাম লগায়।<ref name="Penicillin man">{{cite book|last1=Brown|first1=Kevin|title=Penicillin man : Alexander Fleming and the antibiotic revolution|date=2004|publisher=Sutton|location=Stroud|isbn=978-0-7509-3152-6|url=https://books.google.com/books?id=PP06AwAAQBAJ&q=Alexander+Fleming++Loudoun+Moor&pg=PT27|access-date=11 September 2015}}</ref> ১৯০৩ চনত চিকিৎসক ককায়েক টমৰ উপদেশ অনুসৰি আলেকজেণ্ডাৰে পেডিংটনৰ ছেইণ্ট মেৰীজ হস্পিতেল মেডিকেল স্কুলত নাম লগায়। ১৯০৬ চনত তেওঁ সন্মানসহকাৰে MBBS ডিগ্ৰী লাভ কৰে।<ref name="Fleming bio"/> ফ্লেমিং ১৯০০ চনৰ পৰা ১৯১৪ চনলৈ<ref name="lesprixnobel" /><ref name=Kelly>{{cite book|title=Kelly's Handbook to the Titled, Landed and Official Classes, 1955|publisher=Kelly's|page=802}}</ref> স্বেচ্ছাসেৱী দলৰ লণ্ডন স্কটিছ ৰেজিমেণ্টৰ প্ৰাইভেট আছিল আৰু মেডিকেল স্কুলৰ ৰাইফল ক্লাবৰো সদস্য আছিল। ক্লাবৰ কেপ্টেইনে ফ্লেমিঙক এৰিব নুখুজি তেওঁক ছেইণ্ট মেৰীজৰ গৱেষণা বিভাগত সোমাবলৈ পৰামৰ্শ দিলে আৰু সেইমৰ্মে প্ৰতিষেধক থেৰাপী আৰু ইম্যুন'ল'জীৰ অগ্ৰণী গৱেষক ছাৰ আল্মৰথ ৰাইটৰ সহকাৰী বেক্টেৰিয়'ল'জিষ্ট হিচাপে মৰকল হ'ল। ১৯০৮ চনত তেওঁ [[বেক্টেৰিয়া বিজ্ঞান]]ত স্বৰ্ণপদক সহ স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে আৰু ১৯১৪ চনলৈ ছেইণ্ট মেৰীজতে বক্তা পদত চাকৰি কৰে। ১৯১৭ চনত কেপ্টেইনৰ পদ পোৱা<ref name="Kelly" /> ফ্লেমিঙে ৰয়েল আৰ্মী মেডিকেল কৰ্পছৰ সৈতে [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ]]ত সেৱা আগবঢ়ায়। ১৯১৮ চনত তেওঁ ছেইণ্ট মেৰীজ হস্পিতেল ঘূৰি আহি [[লণ্ডন বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ বেক্টেৰিয়া বিজ্ঞান বিভাগৰ অধ্যাপক পদত যোগদান কৰে। ১৯৫১ চনত তেওঁ তিনি বছৰৰ বাবে এডিনবাৰ্গ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ৰেক্টৰ হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়।<ref name="Fleming bio" /> ==বৈজ্ঞানিক অৱদান== ===এণ্টিছেপ্টিক=== {{main|এণ্টিছেপ্টিক}} During World War I, Fleming with [[Leonard Colebrook]] and Sir Almroth Wright joined the war efforts and practically moved the entire Inoculation Department of St Mary's to the British military hospital at [[Boulogne-sur-Mer]]. Serving as Temporary Lieutenant of the Royal Army Medical Corps, he witnessed the death of many soldiers from [[sepsis]] resulting from infected [[wound]]s. [[Antiseptic]]s, which were used at the time to treat infected wounds, he observed, often worsened the injuries.<ref name="SingMedJ">{{cite journal|last1=Tan|first1=SY|last2=Tatsumura|first2=Y|date=July 2015|title=Alexander Fleming (1881–1955): Discoverer of penicillin|journal=Singapore Medical Journal|volume=56|issue=7|pages=366–367|doi=10.11622/smedj.2015105|pmc=4520913|pmid=26243971}}</ref> In an article published in the medical journal ''[[The Lancet]]'' in 1917, he described an ingenious experiment, which he was able to conduct as a result of his own [[glassblowing]] skills, in which he explained why antiseptics were killing more soldiers than infection itself during the war. Antiseptics worked well on the surface, but deep wounds tended to shelter [[anaerobic bacteria]] from the antiseptic agent, and antiseptics seemed to remove beneficial agents produced that protected the patients in these cases at least as well as they removed bacteria, and did nothing to remove the bacteria that were out of reach.<ref name="Flavine">{{cite journal |last1=FLEMING |first1=ALEXANDER |title=The Physiological and Antiseptic Action of Flavine (With Some Observations on the Testing of Antiseptics) |journal=The Lancet |date=September 1917 |volume=190 |issue=4905 |pages=341–345 |doi=10.1016/S0140-6736(01)52126-1 |url=https://zenodo.org/record/2098298 }}</ref> Wright strongly supported Fleming's findings, but despite this, most army physicians over the course of the war continued to use antiseptics even in cases where this worsened the condition of the patients.<ref name="Fleming bio">{{cite journal | last= Mazumdar |first=PM | title = Fleming as Bacteriologist: Alexander Fleming | url= https://archive.org/details/sim_science_1984-09-14_225_4667/page/n67 | journal = Science | volume = 225 | issue = 4667 | pages = 1140–1141 | year = 1984 | pmid = 17782415 | doi = 10.1126/science.225.4667.1140 | bibcode = 1984Sci...225.1140C }}</ref> === লাইজ'জাইমৰ আৱিষ্কাৰ === {{main|লাইজ'জাইম}} At St Mary's Hospital, Fleming continued his investigations into bacteria culture and antibacterial substances. As his research scholar at the time V.D. Allison recalled, Fleming was not a tidy researcher and usually expected unusual bacterial growths in his culture plates. Fleming had teased Allison of his "excessive tidiness in the laboratory," and Allison rightly attributed such untidiness as the success of Fleming's experiments, and said, "[If] he had been as tidy as he thought I was, he would not have made his two great discoveries."<ref name=":0">{{Cite journal|last=Allison|first=V. D.|date=1974|title=Personal recollections of Sir Almroth Wright and Sir Alexander Fleming.|journal=The Ulster Medical Journal|volume=43|issue=2|pages=89–98|pmc=2385475|pmid=4612919}}</ref> In late 1921, while he was maintaining [[agar plates]] for bacteria, he found that one of the plates was contaminated with bacteria from the air. When he added nasal mucus, he found that the mucus inhibited the bacterial growth.<ref name=":2">{{cite journal|last=Fleming|first=A|year=1922|title=On a remarkable bacteriolytic element found in tissues and secretions|journal=Proceedings of the Royal Society B|volume=93|issue=653|pages=306–317|doi=10.1098/rspb.1922.0023|bibcode=1922RSPSB..93..306F|doi-access=free}}</ref> Surrounding the mucus area was a clear transparent circle (1&nbsp;cm from the mucus), indicating the [[Zone of inhibition|killing zone]] of bacteria, followed by a glassy and translucent ring beyond which was an opaque area indicating normal bacterial growth. In the next test, he used bacteria maintained in saline that formed a yellow suspension. Within two minutes of adding fresh mucus, the yellow saline turned completely clear. He extended his tests using tears, which were contributed by his co-workers. As Allison reminisced, saying, "For the next five or six weeks, our tears were the source of supply for this extraordinary phenomenon. Many were the lemons we used (after the failure of onions) to produce a flow of tears... The demand by us for tears was so great, that laboratory attendants were pressed into service, receiving threepence for each contribution."<ref name=":0" /> His further tests with sputum, cartilage, blood, semen, ovarian cyst fluid, pus, and egg white showed that the bactericidal agent was present in all of these.<ref name=":3" /> He reported his discovery before the Medical Research Club in December and before the [[Royal Society]] the next year but failed to stir any interest, as Allison recollected:<blockquote> I was present at this [Medical Research Club] meeting as Fleming's guest. His paper describing his discovery was received with no questions asked and no discussion, which was most unusual and an indication that it was considered to be of no importance. The following year he read a paper on the subject before the Royal Society, Burlington House, Piccadilly and he and I gave a demonstration of our work. Again with one exception little comment or attention was paid to it.<ref name=":0" /></blockquote> Reporting in the 1 May 1922 issue of the ''[[Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences]]'' under the title "On a remarkable bacteriolytic element found in tissues and secretions," Fleming wrote:<blockquote>In this communication I wish to draw attention to a substance present in the tissues and secretions of the body, which is capable of rapidly dissolving certain bacteria. As this substance has properties akin to those of ferments I have called it a "[[Lysozyme]]," and shall refer to it by this name throughout the communication. The lysozyme was first noticed during some investigations made on a patient suffering from [[Rhinitis|acute coryza]].<ref name=":2" /></blockquote>This was the first recorded discovery of lysozyme. With Allison, he published further studies on lysozyme in October issue of the ''British Journal of Experimental Pathology'' the same year.<ref>{{Cite journal|last1=Fleming|first1=Alexander|last2=Allison|first2=V. D.|date=1922|title=Observations on a Bacteriolytic Substance ("Lysozyme") Found in Secretions and Tissues|journal=British Journal of Experimental Pathology|volume=3|issue=5|pages=252–260|pmc=2047739}}</ref> Although he was able to obtain larger amounts of lysozyme from egg whites, the enzyme was only effective against small counts of harmless bacteria, and therefore had little therapeutic potential. This indicates one of the major differences between [[Pathogenic bacteria|pathogenic]] and harmless bacteria.<ref name="SingMedJ" /> Described in the original publication, "a patient suffering from acute coryza"<ref name=":2" /> was later identified as Fleming himself. His research notebook dated 21 November 1921 showed a sketch of the culture plate with a small note: “Staphyloid coccus from A.F.'s nose."<ref name=":3" /> He also identified the bacterium present in the nasal mucus as ''Micrococcus Lysodeikticus'', giving the species name (meaning "lysis indicator" for its susceptibility to lysozymal activity).<ref>{{Cite journal|last=Salton|first=M. R. J.|date=1957|title=The properties of lysozyme and its action on micororganisms|journal=Bacteriological Reviews|volume=21|issue=2|pages=82–100|doi=10.1128/MMBR.21.2.82-100.1957|pmc=180888|pmid=13436356}}</ref> The species was reassigned as ''[[Micrococcus luteus]]'' in 1972.<ref>{{Cite journal|last1=Schleifer|first1=K. H.|last2=Kloos|first2=W. E.|last3=Moore|first3=A.|date=1972|title=Taxonomic Status of Micrococcus luteus (Schroeter 1872) Cohn 1872: Correlation Between Peptidoglycan Type and Genetic Compatibility|journal=International Journal of Systematic Bacteriology|language=en|volume=22|issue=4|pages=224–227|doi=10.1099/00207713-22-4-224|doi-access=free}}</ref> The "Fleming strain" (NCTC2665) of this bacterium has become a model in different biological studies.<ref>{{Cite journal|last1=Young|first1=Michael|last2=Artsatbanov|first2=Vladislav|last3=Beller|first3=Harry R.|last4=Chandra|first4=Govind|last5=Chater|first5=Keith F.|last6=Dover|first6=Lynn G.|last7=Goh|first7=Ee-Been|last8=Kahan|first8=Tamar|last9=Kaprelyants|first9=Arseny S.|last10=Kyrpides|first10=Nikos|last11=Lapidus|first11=Alla|date=2010|title=Genome Sequence of the Fleming Strain of Micrococcus luteus, a Simple Free-Living Actinobacterium|url= |journal=Journal of Bacteriology|language=en|volume=192|issue=3|pages=841–860|doi=10.1128/JB.01254-09|pmc=2812450|pmid=19948807}}</ref><ref>{{Cite web|last=Canada|first=Environment and Climate Change|date=23 February 2018|title=Final Screening Assessment of Micrococcus luteus strain ATCC 4698|url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/evaluating-existing-substances/screening-assessment-micrococcus-luteus.html|access-date=17 October 2020|website=aem|archivedate=17 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017060215/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/evaluating-existing-substances/screening-assessment-micrococcus-luteus.html|deadurl=yes}}</ref> The importance of lysozyme was not recognised, and Fleming was well aware of this, in his presidential address at the [[Royal Society of Medicine]] meeting on 18 October 1932, he said:<blockquote>I choose lysozyme as the subject for this address for two reasons, firstly because I have a fatherly interest in the name, and, secondly, because its importance in connection with natural immunity does not seem to be generally appreciated.<ref>{{Cite journal|last=Fleming|first=Alexander|date=1932|title=Lysozyme|journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine|language=en|volume=26|issue=2|pages=71–84|doi=10.1177/003591573202600201|s2cid=209362460|doi-access=free}}</ref> </blockquote>In his Nobel lecture on 11 December 1945, he briefly mentioned lysozyme, saying, "Penicillin was not the first antibiotic I happened to discover."<ref name=":12">{{Cite web|last=Fleming|first=A.|date=1945|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945 -Penicillin: Nobel Lecture|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/fleming/lecture/|access-date=17 October 2020|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> It was only towards the end of the 20th century that the true importance of Fleming's discovery in immunology was realised as lysozyme became the first [[antimicrobial protein]] discovered that constitute part of our [[innate immunity]].<ref>{{Cite journal|last=Gallo|first=Richard L.|date=2013|title=The birth of innate immunity|url=http://doi.wiley.com/10.1111/exd.12197|journal=Experimental Dermatology|language=en|volume=22|issue=8|pages=517|doi=10.1111/exd.12197|pmid=23879811|s2cid=23482849}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ragland|first1=Stephanie A.|last2=Criss|first2=Alison K.|date=2017|title=From bacterial killing to immune modulation: Recent insights into the functions of lysozyme|url= |journal=PLOS Pathogens|language=en|volume=13|issue=9|pages=e1006512|doi=10.1371/journal.ppat.1006512|pmc=5608400|pmid=28934357}}</ref> ===পেনিচিলিনৰ আৱিষ্কাৰ=== {{Main|History of penicillin}} [[File:PenicillinPSAedit.jpg|thumb|An advertisement advertising penicillin's "miracle cure"]] {{blockquote| One sometimes finds what one is not looking for. When I woke up just after dawn on September 28, 1928, I certainly didn't plan to revolutionize all medicine by discovering the world's first antibiotic, or bacteria killer. But I suppose that was exactly what I did.|Alexander Fleming<ref name="isbn1-56308-159-8">{{cite book|last=Haven|first =Kendall F.|title=Marvels of Science : 50 Fascinating 5-Minute Reads|url=https://archive.org/details/marvelsofscience0000have|publisher=Libraries Unlimited|location=Littleton, Colo|year=1994|page= [https://archive.org/details/marvelsofscience0000have/page/182 182]|isbn=1-56308-159-8}}</ref>|source=}} ==== পৰীক্ষা ==== By 1927, Fleming had been investigating the properties of [[staphylococcus|staphylococci]]. He was already well known from his earlier work, and had developed a reputation as a brilliant researcher. In 1928, he studied the variation of ''[[Staphylococcus aureus]]'' grown under natural condition, after the work of Joseph Warwick Bigger, who discovered that the bacterium could grow into a variety of types (strains).<ref>{{Cite journal|last1=Bigger|first1=Joseph W.|last2=Boland|first2=C. R.|last3=O'meara|first3=R. A. Q.|date=1927|title=Variant colonies ofStaphylococcus aureus|journal=The Journal of Pathology and Bacteriology|language=en|volume=30|issue=2|pages=261–269|doi=10.1002/path.1700300204}}</ref> On 3 September 1928, Fleming returned to his laboratory having spent a holiday with his family at Suffolk. Before leaving for his holiday, he inoculated staphylococci on culture plates and left them on a bench in a corner of his laboratory.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Lalchhandama|first=Kholhring|date=2020|title=Reappraising Fleming's snot and mould|url=https://www.sciencevision.org/issue/44/article/292|journal=Science Vision|language=en|volume=20|issue=1|pages=29–42|doi=10.33493/scivis.20.01.03|doi-access=free|access-date=2023-06-12|archivedate=2023-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230417230513/https://www.sciencevision.org/issue/44/article/292|deadurl=yes}}</ref> On his return, Fleming noticed that one culture was contaminated with a fungus, and that the colonies of staphylococci immediately surrounding the fungus had been destroyed, whereas other staphylococci colonies farther away were normal, famously remarking "That's funny".<ref name=Brown>Brown, K. (2004). ''Penicillin Man: Alexander Fleming and the Antibiotic Revolution''. 320 pp. Sutton Publishing. {{ISBN|0-7509-3152-3}}.</ref> Fleming showed the contaminated culture to his former assistant Merlin Pryce, who reminded him, "That's how you discovered lysozyme."<ref>Hare, R. ''The Birth of Penicillin'', Allen & Unwin, London, 1970</ref> He identified the mould as being from the genus ''[[Penicillium]].'' He suspected it to be ''P. chrysogenum,'' but a colleague Charles J. La Touche identified it as ''P. rubrum.'' (It was later corrected as ''P. notatum'' and then officially accepted as ''P. chrysogenum''; in 2011, it was resolved as ''P. rubens.'')<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Houbraken|first1=Jos|last2=Frisvad|first2=Jens C.|last3=Samson|first3=Robert A.|date=2011|title=Fleming's penicillin producing strain is not Penicillium chrysogenum but P. rubens|journal=IMA Fungus|language=en|volume=2|issue=1|pages=87–95|doi=10.5598/imafungus.2011.02.01.12|pmc=3317369|pmid=22679592}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hibbett|first1=David S.|last2=Taylor|first2=John W.|date=2013|title=Fungal systematics: is a new age of enlightenment at hand?|url=https://www.nature.com/articles/nrmicro2963|journal=Nature Reviews Microbiology|language=en|volume=11|issue=2|pages=129–133|doi=10.1038/nrmicro2963|pmid=23288349|s2cid=17070407}}</ref> [[File:Fleming's Plaque - geograph.org.uk - 1452410.jpg|thumb|right|Commemorative plaque marking Fleming's discovery of penicillin at [[St Mary's Hospital, London]] ]] The laboratory in which Fleming discovered and tested penicillin is preserved as the [[Alexander Fleming Laboratory Museum]] in St. Mary's Hospital, [[Paddington]]. The source of the fungal contaminant was established in 1966 as coming from La Touche's room, which was directly below Fleming's.<ref name=":7">{{Cite journal|last=Hare|first=R.|date=1982|title=New light on the history of penicillin|url= |journal=Medical History|volume=26|issue=1|pages=1–24|doi=10.1017/s0025727300040758|pmc=1139110|pmid=7047933}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Curry J|date=1981|title=Obituary: C. J. La Touche|journal=Medical Mycology|language=en|volume=19|issue=2|pages=164|doi=10.1080/00362178185380261}}</ref> Fleming grew the mould in a pure culture and found that the culture broth contained an antibacterial substance. He investigated its anti-bacterial effect on many organisms, and noticed that it affected bacteria such as staphylococci and many other [[Gram-positive]] pathogens that cause [[scarlet fever]], [[pneumonia]], [[meningitis]] and [[diphtheria]], but not [[typhoid fever]] or [[paratyphoid fever]], which are caused by [[Gram-negative]] bacteria, for which he was seeking a cure at the time. It also affected ''[[Neisseria gonorrhoeae]],'' which causes [[gonorrhoea]], although this bacterium is Gram-negative. After some months of calling it "mould juice" or "the inhibitor", he gave the name [[penicillin]] on 7 March 1929 for the antibacterial substance present in the mould.<ref name=":52" /> ==== গ্ৰহণ আৰু প্ৰকাশন ==== Fleming presented his discovery on 13 February 1929 before the Medical Research Club. His talk on "A medium for the isolation of [[Pfeiffer's bacillus]]" did not receive any particular attention or comment. Henry Dale, the then Director of [[National Institute for Medical Research]] and chair of the meeting, much later reminisced that he did not even sense any striking point of importance in Fleming's speech.<ref name=":3" /> Fleming published his discovery in 1929 in the ''British Journal of Experimental Pathology,''<ref name="pmid69942002">{{cite journal|last=Fleming|first=Alexander|year=1929|title=On the antibacterial action of cultures of a Penicillium, with special reference to their use in the isolation of B. influenzae|journal=British Journal of Experimental Pathology|volume=10|issue=3|pages=226–236|pmc=2041430|pmid=2048009}}; Reprinted as {{cite journal|vauthors=Fleming A|year=1979|title=On the antibacterial action of cultures of a Penicillium, with special reference to their use in the isolation of B. influenzae|journal=British Journal of Experimental Pathology|volume=60|issue=1|pages=3–13|pmc=2041430}}</ref> but little attention was paid to the article. His problem was the difficulty of producing penicillin in large amounts, and moreover, isolation of the main compound. Even with the help of Harold Raistrick and his team of biochemists at the [[London School of Hygiene and Tropical Medicine]], chemical purification was futile. "As a result, penicillin languished largely forgotten in the 1930s," as [[Milton Wainwright]] described.<ref name=":6" /> As late as in 1936, there was no appreciation for penicillin. When Fleming talked of its medical importance at the Second International Congress of Microbiology held in London,<ref>{{Cite journal|date=1936|title=International Congress of Microbiology|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=3944|pages=307–310|doi=10.1136/bmj.2.3943.253|pmc=2457049}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dixon|first=Bernard|date=1986|title=A Salute to the Pioneers of Microbiology|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_1986-08_4_8/page/681|journal=Nature Biotechnology|language=en|volume=4|issue=8|pages=681|doi=10.1038/nbt0886-681|s2cid=37941905|doi-access=free}}</ref> no one believed him. As Allison, his companion in both the Medical Research Club and international congress meeting, remarked the two occasions:<blockquote>[Fleming at the Medical Research Club meeting] suggested the possible value of penicillin for the treatment of infection in man. Again there was a total lack of interest and no discussion. Fleming was keenly disappointed, but worse was to follow. He read a paper on his work on penicillin at a meeting of the International Congress of Microbiology, attended by the foremost bacteriologists from all over the world. There was no support for his views on its possible future value for the prevention and treatment of human infections and discussion was minimal. Fleming bore these disappointments stoically, but they did not alter his views or deter him from continuing his investigation of penicillin.<ref name=":0" /></blockquote>In 1941, the ''[[The BMJ|British Medical Journal]]'' reported that "[Penicillin] does not appear to have been considered as possibly useful from any other point of view."<ref>{{cite journal|date=August 1941|title=ANNOTATIONS|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=4208|pages=310–2|doi=10.1136/bmj.2.4208.310|pmc=2162429|pmid=20783842}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Fleming A|date=September 1941|title=Penicillin|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=4210|pages=386|doi=10.1136/bmj.2.4210.386|pmc=2162878}}</ref><ref name=":7" /> ==== শুদ্ধিকৰণ আৰু সুস্থিৰকৰণ ==== [[File:Penicillin-G 3D.png|thumb|left|3D-model of benzylpenicillin]] In Oxford, [[Ernst Boris Chain]] and [[Edward Abraham]] were studying the molecular structure of the antibiotic. Abraham was the first to propose the correct structure of penicillin.<ref>in October 1943 Abraham proposed a molecular structure which included a cyclic formation containing three carbon atoms and one nitrogen atom, the β-lactam ring, not then known in natural products. This structure was not immediately published due to the restrictions of wartime secrecy, and was initially strongly disputed, by Sir Robert Robinson among others, but it was finally confirmed in 1945 by Dorothy Crowfoot Hodgkin using X-ray analysis." Oxford Dictionary of National Biography; "Abraham, Sir Edward Penley"</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-sir-edward-abraham-1093226.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004222647/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-sir-edward-abraham-1093226.html |archive-date=2013-10-04 |url-access=limited |url-status=live|location=London|work=The Independent |first=Gordon|last=Lowe|title=Obituary: Sir Edward Abraham|date=13 May 1999}}</ref> Shortly after the team published its first results in 1940, Fleming telephoned [[Howard Florey]], Chain's head of department, to say that he would be visiting within the next few days. When Chain heard that Fleming was coming, he remarked "Good God! I thought he was dead."<ref>{{Cite web|last=Yanes|first=Javier|date=6 August 2018|title=Fleming and the Difficult Beginnings of Penicillin: Myth and Reality|url=https://www.bbvaopenmind.com/en/science/bioscience/fleming-and-the-difficult-beginnings-of-penicillin-myth-and-reality/|access-date=7 June 2020|website=OpenMind|language=en-US}}</ref> [[Norman Heatley]] suggested transferring the active ingredient of penicillin back into water by changing its acidity. This produced enough of the drug to begin testing on animals. There were many more people involved in the Oxford team, and at one point the entire [[Sir William Dunn School of Pathology]] was involved in its production. After the team had developed a method of purifying penicillin to an effective first stable form in 1940, several clinical trials ensued, and their amazing success inspired the team to develop methods for mass production and mass distribution in 1945.<ref>{{Cite journal|last=Moberg|first=C.|date=1991|title=Penicillin's forgotten man: Norman Heatley|url=https://archive.org/details/sim_science_1991-08-16_253_5021/page/734|journal=Science|language=en|volume=253|issue=5021|pages=734–735|doi=10.1126/science.1876832|pmid=1876832|bibcode=1991Sci...253..734M}}</ref><ref>{{Cite web|date=23 January 2004|title=Norman Heatley|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/norman-heatley-37866.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116013016/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/norman-heatley-37866.html |archive-date=16 November 2020 |url-access=limited |url-status=live|access-date=7 June 2020|website=The Independent|language=en}}</ref> Fleming was modest about his part in the development of penicillin, describing his fame as the "Fleming Myth" and he praised Florey and Chain for transforming the laboratory curiosity into a practical drug. Fleming was the first to discover the properties of the active substance, giving him the privilege of naming it: penicillin. He also kept, grew, and distributed the original mould for twelve years, and continued until 1940 to try to get help from any chemist who had enough skill to make penicillin. Sir [[Henry Harris (scientist)|Henry Harris]] summed up the process in 1998 as: "Without Fleming, no Chain; without Chain, no Florey; without Florey, no Heatley; without Heatley, no penicillin."<ref>Henry Harris, ''Howard Florey and the development of penicillin'', a lecture given on 29 September 1998, at the Florey Centenary, 1898–1998, Sir William Dunn School of Pathology, Oxford University (sound recording) [http://catalogue.nla.gov.au/Record/1610017]</ref> The discovery of penicillin and its subsequent development as a prescription drug mark the start of modern [[antibiotics]].<ref>{{Cite journal|last1=Conly|first1=J.M.|last2=Johnston|first2=B.L.|date=2005|title=Where are all the new antibiotics? The new antibiotic paradox|journal=Canadian Journal of Infectious Diseases and Medical Microbiology|language=en|volume=16|issue=3|pages=159–160|doi=10.1155/2005/892058|pmc=2095020|pmid=18159536|doi-access=free}}</ref> ==== চিকিৎসাত ব্যৱহাৰ ==== In his first clinical trial, Fleming treated his research scholar Stuart Craddock who had developed severe infection of the [[nasal antrum]] ([[sinusitis]]). The treatment started on 9 January 1929 but without any effect. It probably was due to the fact that the infection was with influenza bacillus (''Haemophilus influenzae''), the bacterium which he had found unsusceptible to penicillin.<ref name=":7" /> Fleming gave some of his original penicillin samples to his colleague-surgeon Arthur Dickson Wright for clinical test in 1928.<ref>{{Cite journal|last1=Wainwright|first1=M.|last2=Swan|first2=H.T.|date=1987|title=The Sheffield penicillin story|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0269915X87800228|journal=Mycologist|language=en|volume=1|issue=1|pages=28–30|doi=10.1016/S0269-915X(87)80022-8}}</ref><ref name=":11">{{Cite journal|last=Wainwright|first=Milton|date=1990|title=Besredka's "antivirus" in relation to Fleming's initial views on the nature of penicillin|url= |journal=Medical History|language=en|volume=34|issue=1|pages=79–85|doi=10.1017/S0025727300050286|pmc=1036002|pmid=2405221}}</ref> Although Wright reportedly said that it "seemed to work satisfactorily,"<ref>{{Cite journal|last=Wainwright|first=M|date=1987|title=The history of the therapeutic use of crude penicillin.|journal=Medical History|volume=31|issue=1|pages=41–50|doi=10.1017/s0025727300046305|pmc=1139683|pmid=3543562}}</ref> there are no records of its specific use. Cecil George Paine, a pathologist at the [[Sheffield Royal Infirmary|Royal Infirmary in Sheffield]] and former student of Fleming, was the first to use penicillin successfully for medical treatment.<ref name=":6">{{Cite journal|last=Wainwright|first=Milton|date=1993|title=The Mystery of the Plate: Fleming's Discovery and Contribution to the Early Development of Penicillin|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/096777209300100113|journal=Journal of Medical Biography|language=en|volume=1|issue=1|pages=59–65|doi=10.1177/096777209300100113|pmid=11639213|s2cid=7578843}}</ref> He cured eye infections ([[conjunctivitis]]) of one adult and three infants ([[neonatal conjunctivitis]]) on 25 November 1930.<ref>{{cite journal|vauthors=Wainwright M, Swan HT|date=January 1986|title=C.G. Paine and the earliest surviving clinical records of penicillin therapy|journal=Medical History|volume=30|issue=1|pages=42–56|doi=10.1017/S0025727300045026|pmc=1139580|pmid=3511336}}</ref> [[File:Professor Alexander Fleming at work in his laboratory at St Mary's Hospital, London, during the Second World War. D17801.jpg|thumb|left|Fleming in his laboratory in 1943]] Fleming also successfully treated severe conjunctivitis in 1932.<ref name=":4" /><ref name=":8">{{Cite journal|last=Howie|first=J.|date=1986|title=Penicillin: 1929–40|url= |journal=British Medical Journal (Clinical Research Ed.)|volume=293|issue=6540|pages=158–159|doi=10.1136/bmj.293.6540.158|pmc=1340901|pmid=3089435}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Glover|first=J.|date=1986|title=The MRC and informed consent|url= |journal=British Medical Journal|volume=293|issue=6540|pages=157–158|doi=10.1136/bmj.293.6540.157|pmc=1340900|pmid=3089434}}</ref> Keith Bernard Rogers, who had joined St Mary's as medical student in 1929,<ref>{{Cite book|last=Heaman|first=Elsbeth A.|url=https://www.worldcat.org/oclc/144085272|title=St Mary's: The History of a London Teaching Hospital|date=2003|publisher=McGill-Queen's University Press|isbn=978-0-7735-7086-3|location=Montreal, Que.|pages=212|oclc=144085272}}</ref> was captain of the London University rifle team and was about to participate in an inter-hospital rifle shooting competition when he developed conjunctivitis.<ref>{{Cite book|last=Marko|first=Vladimir|url=https://www.worldcat.org/oclc/1164582807|title=From Aspirin to Viagra: Stories of the Drugs that Changed the World|date=2020|publisher=Springer|isbn=978-3-030-44286-6|pages=105–106|doi=10.1007/978-3-030-44286-6_5|s2cid=241636139 |oclc=1164582807}}</ref><ref name=":9" /><ref>{{Cite book|last=Maurois|first=André|url=https://books.google.com/books?id=qOtWAAAAYAAJ&q=conjunctivitis+rogers+penicillin|title=The Life of Sir Alexander Fleming: Discoverer of Penicillin|date=1963|publisher=Penguin Books|isbn=1-199-30814-5|pages=156|language=en}}</ref> Fleming applied his penicillin and cured Rogers before the competition.<ref name=":4" /><ref name=":8" /><ref>{{Cite journal|last=Aronson|first=J. K.|date=1992|title=Penicillin|url=http://link.springer.com/10.1007/BF00314911|journal=European Journal of Clinical Pharmacology|language=en|volume=42|issue=1|pages=1–9|doi=10.1007/BF00314911|pmid=1541305}}</ref> It is said that the "penicillin worked and the match was won." However, the report that "Keith was probably the first patient to be treated clinically with penicillin ointment"<ref name=":9">{{Cite journal|last=Rossiter|first=Peter|date=2005|title=Keith Bernard Rogers|journal=BMJ|volume=331|issue=7516|pages=579|doi=10.1136/bmj.331.7516.579-c|pmc=1200632}}</ref> is no longer true as Paine's medical records showed up.<ref name=":52">{{cite journal|vauthors=Diggins FW|date=1999|title=The true history of the discovery of penicillin, with refutation of the misinformation in the literature|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-biomedical-science_1999_56_2/page/83|journal=British Journal of Biomedical Science|volume=56|issue=2|pages=83–93|pmid=10695047}}</ref> There is a popular assertion both in popular and scientific literature that Fleming largely abandoned penicillin work in the early 1930s.<ref>{{Cite journal|last1=Kyle|first1=Robert A.|last2=Steensma|first2=David P.|last3=Shampo|first3=Marc A.|date=2015|title=Howard Walter Florey – Production of Penicillin|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=90|issue=6|pages=e63–64|doi=10.1016/j.mayocp.2014.12.028|pmid=26046419|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Shama|first=Gilbert|date=2017|title=Miracle near 34th street: Wartime Penicillin Research at St John's University, NY|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0160932717300959|journal=Endeavour|language=en|volume=41|issue=4|pages=217–220|doi=10.1016/j.endeavour.2017.09.003|pmid=29055651}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Morin|first1=Robert B.|url=https://books.google.com/books?id=XE2eBQAAQBAJ&q=Fleming+abandoned+penicillin|title=Penicillins and Cephalosporins|last2=Gorman|first2=Marvin|date=2014|publisher=Academic Press|isbn=978-1-4832-7719-6|pages=xxii|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Ward|first1=John W.|url=https://books.google.com/books?id=5SDkvRBkQXAC&q=Fleming+abandoned+penicillin|title=Silent Victories: The History and Practice of Public Health in Twentieth-Century America|last2=Warren|first2=Christian|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974798-6|pages=50|language=en}}</ref> In his review of [[André Maurois]]'s ''The Life of Sir Alexander Fleming, Discoverer of Penicillin,'' William L. Kissick went so far as to say that "Fleming had abandoned penicillin in 1932... Although the recipient of many honors and the author of much scientific work, Sir Alexander Fleming does not appear to be an ideal subject for a biography."<ref>{{Cite journal|last=Kissick|first=William L.|date=1959|title=The Life of Sir Alexander Fleming, Discoverer of Penicillin|journal=The Yale Journal of Biology and Medicine|volume=32|issue=2|pages=140|pmc=2604061}}</ref> This is false, as Fleming continued to pursue penicillin research.<ref name=":11" /><ref>{{Cite journal|last=Wainwright|first=Milton|date=2002|title=Fleming's unfinished|url=https://muse.jhu.edu/article/26157|journal=Perspectives in Biology and Medicine|language=en|volume=45|issue=4|pages=529–538|doi=10.1353/pbm.2002.0065|pmid=12388885|s2cid=32684352}}</ref> As late as in 1939, Fleming's notebook shows attempts to make better penicillin production using different media.<ref name=":52" /> In 1941, he published a method for assessment of penicillin effectiveness.<ref>{{Cite journal|last=Fleming|first=A|date=1942|title=In-vitro Tests of Penicillin Potency|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673600703680|journal=The Lancet|language=en|volume=239|issue=6199|pages=732–733|doi=10.1016/S0140-6736(00)70368-0}}</ref> As to the chemical isolation and purification, [[Howard Florey]] and [[Ernst Boris Chain]] at the [[Radcliffe Infirmary]] in Oxford took up the research to mass-produce it, which they achieved with support from World War II military projects under the British and US governments.<ref>Bickel, L. ''Florey: The Man Who Made Penicillin'', Sun Books, Melbourne, 1972. https://trove.nla.gov.au/work/21266280</ref> By mid-1942, the Oxford team produced the pure penicillin compound as yellow powder.<ref>{{Cite journal|vauthors=Abraham EP, Chain E, Holiday ER|date=1942|title=Purification and Some Physical and Chemical Properties of Penicillin|journal=British Journal of Experimental Pathology|volume=23|issue=3|pages=103–119|pmc=2065494}}</ref> In August 1942, Harry Lambert (an associate of Fleming's brother Robert) was admitted to St Mary's Hospital due to a life-threatening infection of the nervous system (streptococcal [[meningitis]]).<ref>{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|date=2004|title=Sir Alexander Fleming: Scottish researcher who discovered penicillin|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1045187004000184|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|language=en|volume=15|issue=1|pages=58–64|doi=10.1053/j.spid.2004.02.002|pmid=15175996}}</ref> Fleming treated him with [[sulphonamides]], but Lambert's condition deteriorated. He tested the antibiotic susceptibility and found that his penicillin could kill the bacteria. He requested Florey for the isolated sample. Florey sent the incompletely purified sample, which Fleming immediately administered into Lambert's [[spinal canal]]. Lambert showed signs of improvement the very next day,<ref name=":0" /> and completely recovered within a week.<ref name=":4" /><ref>{{Cite journal|last1=Cairns|first1=H.|last2=Lewin|first2=W. S.|last3=Duthie|first3=E. S.|last4=Smith|first4=HonorV.|date=1944|title=Pneumococcal Meningitis Treated with Penicillin|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140673600770851|journal=The Lancet|language=en|volume=243|issue=6299|pages=655–659|doi=10.1016/S0140-6736(00)77085-1}}</ref> Fleming published the clinical case in ''[[The Lancet]]'' in 1943.<ref>{{Cite journal|last=Fleming|first=Alexander|date=1943|title=Streptococcal Meningitis treated With Penicillin.|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673600874528|journal=The Lancet|language=en|volume=242|issue=6267|pages=434–438|doi=10.1016/S0140-6736(00)87452-8}}</ref> Upon this medical breakthrough, Allison informed the British [[Department of Health and Social Care|Ministry of Health]] of the importance of penicillin and the need for mass production. The [[War Cabinet]] was convinced of the usefulness upon which Sir [[Cecil Weir]], Director General of Equipment, called for a meeting on the mode of action on 28 September 1942.<ref>{{Cite journal|last=Mathews|first=John A.|date=2008|title=The Birth of the Biotechnology Era: Penicillin in Australia, 1943–80|url=https://doi.org/10.1080/08109020802459306|journal=Prometheus|volume=26|issue=4|pages=317–333|doi=10.1080/08109020802459306|s2cid=143123783}}</ref><ref>{{Cite book|last=Baldry|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=rvs8AAAAIAAJ|title=The Battle Against Bacteria: A Fresh Look|date=1976|publisher=CUP Archive|isbn=978-0-521-21268-7|pages=115|language=en}}</ref> The Penicillin Committee was created on 5 April 1943. The committee consisted of Weir as chairman, Fleming, Florey, Sir [[Percival Hartley]], Allison and representatives from pharmaceutical companies as members. The main goals were to produce penicillin rapidly in large quantities with collaboration of American companies, and to supply the drug exclusively for [[Allies of World War II|Allied armed forces]].<ref name=":0" /> By [[Normandy landings|D-Day]] in 1944, enough penicillin had been produced to treat all the wounded of the Allied troops.<ref>{{Cite journal|last=Richards|first=A. N.|date=1964|title=Production of penicillin in the United States (1941–1946)|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14164615|journal=Nature|volume=201|issue=4918|pages=441–445|doi=10.1038/201441a0|pmid=14164615|bibcode=1964Natur.201..441R|s2cid=4296757}}</ref> ====এণ্টিবায়'টিক প্ৰতিৰোধ==== [[File:Staphylococcus aureus (AB Test).jpg|right|thumb|Modern antibiotics are tested using a method similar to Fleming's discovery.]] Fleming also discovered very early that bacteria developed [[antibiotic resistance]] whenever too little penicillin was used or when it was used for too short a period. Almroth Wright had predicted antibiotic resistance even before it was noticed during experiments. Fleming cautioned about the use of penicillin in his many speeches around the world. On 26 June 1945, he made the following cautionary statements: "the microbes are educated to resist penicillin and a host of penicillin-fast organisms is bred out&nbsp;... In such cases the thoughtless person playing with penicillin is morally responsible for the death of the man who finally succumbs to infection with the penicillin-resistant organism. I hope this evil can be averted."<ref>{{cite journal|journal=Infection Control & Hospital Epidemiology|date=April 2012|title=Policy statement on antimicrobial stewardship by the Society for Healthcare Epidemiology of America (SHEA), the Infectious Diseases Society of America (IDSA), & the Pediatric Infectious Diseases Society (PIDS)|url= https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/48207C6BE27AB8C26F17672EF25F5808/S0195941700041175a.pdf/div-class-title-policy-statement-on-antimicrobial-stewardship-by-the-society-for-healthcare-epidemiology-of-america-shea-the-infectious-diseases-society-of-america-idsa-and-the-pediatric-infectious-diseases-society-pids-div.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/48207C6BE27AB8C26F17672EF25F5808/S0195941700041175a.pdf/div-class-title-policy-statement-on-antimicrobial-stewardship-by-the-society-for-healthcare-epidemiology-of-america-shea-the-infectious-diseases-society-of-america-idsa-and-the-pediatric-infectious-diseases-society-pids-div.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|volume=33|number=4|pages=322–327|pmid=22418625|doi=10.1086/665010|last1=Fishman |first1=Neil |author2=Infectious Diseases Society of America |author3=Pediatric Infectious Diseases Society |s2cid=24828623 }}</ref> He cautioned not to use penicillin unless there was a properly diagnosed reason for it to be used, and that if it were used, never to use too little, or for too short a period, since these are the circumstances under which bacterial resistance to antibiotics develops.<ref>{{Cite journal|last=Rosenblatt-Farrell|first=Noah|date=2009|title=The Landscape of Antibiotic Resistance|journal=Environmental Health Perspectives|language=en|volume=117|issue=6|pages=244–150|doi=10.1289/ehp.117-a244|pmc=2702430|pmid=19590668}}</ref> It had been experimentally shown in 1942 that ''S. aureu''s could develop penicillin resistance under prolonged exposure.<ref>{{Cite journal|last1=Rammelkamp|first1=Charles H.|last2=Maxon|first2=Thelma|date=1942|title=Resistance of Staphylococcus aureus to the Action of Penicillin.|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.3181/00379727-51-13986|journal=Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine|language=en|volume=51|issue=3|pages=386–389|doi=10.3181/00379727-51-13986|s2cid=87530495}}</ref> Elaborating the possibility of penicillin resistance in clinical conditions in his Nobel Lecture, Fleming said:<blockquote>The time may come when penicillin can be bought by anyone in the shops. Then there is the danger that the ignorant man may easily underdose himself and by exposing his microbes to non-lethal quantities of the drug make them resistant.<ref name=":12" /></blockquote>It was around that time that the first clinical case of penicillin resistance was reported.<ref>{{Cite journal|last=Plough|first=Harold H.|date=1945|title=Penicillin Resistance of Staphylococcus Aureus and its Clinical Implications|url=https://academic.oup.com/ajcp/article-lookup/doi/10.1093/ajcp/15.10.446|journal=American Journal of Clinical Pathology|language=en|volume=15|issue=10|pages=446–451|doi=10.1093/ajcp/15.10.446|pmid=21005048}}</ref> ==ব্যক্তিগত জীৱন== [[File:St-Pauls-Cathedral London Plaque-for-Sir-Alexander-Fleming-01.jpg|thumb|Grave of Sir Alexander Fleming in the crypt of [[St Paul's Cathedral]], London|alt=]] On 24 December 1915, Fleming married a trained nurse, Sarah Marion McElroy of [[Killala]], County Mayo, Ireland. Their only child, Robert Fleming (1924–2015), became a [[General practitioner|general medical practitioner]]. After his first wife's death in 1949, Fleming married [[Amalia Fleming|Amalia Koutsouri-Vourekas]], a [[Greek people|Greek]] colleague at St. Mary's, on 9 April 1953; she died in 1986.<ref>{{cite book|title=Biographical Index of Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783–2002|date=July 2006|publisher=The Royal Society of Edinburgh|isbn=0-902198-84-X|url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf|access-date=9 May 2016|archive-date=24 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130124115814/http://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf|url-status=dead|archivedate=24 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130124115814/http://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf}}</ref> Fleming came from a [[Presbyterian]] background, while his first wife Sarah was a (lapsed) Roman Catholic. It is said that he was not particularly religious, and their son Robert was later received into the [[Anglican church]], while still reportedly inheriting his two parents' fairly irreligious disposition.<ref>{{cite book|title=Penicillin Man: Alexander Fleming and the Antibiotic Revolution|date=September 2005|publisher=The History Press|isbn=0-7509-3153-1}}</ref> When Fleming learned of Robert D. Coghill and Andrew J. Moyer patenting the method of penicillin production in US in 1944,<ref>{{Cite patent|title=Method for production of increased yields of penicillin|inventor1-last=Coghill|inventor1-first=Robert D.|inventor2-last=Moyer |inventor2-first=Andrew J.|inventor2-link=Andrew_J._Moyer|pubdate= 15 July 1947 |fdate=1944-06-17|country=US|number=2423873}}</ref> he was furious, and commented:<blockquote>I found penicillin and have given it free for the benefit of humanity. Why should it become a profit-making monopoly of manufacturers in another country?<ref name=":0" /></blockquote>From 1921 until his death in 1955, Fleming owned a country home named "The Dhoon" in [[Barton Mills]], Suffolk.<ref name=":13" /><ref>[http://www.bartonmills.net/local-history/ BartonMills.net local history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928041239/http://www.bartonmills.net/local-history/ |date=2022-09-28 }}. Retrieved 17 October 2016.</ref> == মৃত্যু == On 11 March 1955, Fleming died at his home in London of a heart attack. His ashes are buried in [[St Paul's Cathedral]].<ref name="NobelPrizeBio">{{cite web|title=Sir Alexander Fleming – Biography|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/fleming-bio.html|access-date=25 October 2011|publisher=Nobel Foundation}}</ref> == বঁটা আৰু ঐতিহ্য == [[File:Nobelpristagare Fleming Midi.jpg|thumb|Sir Alexander Fleming (centre) receiving the Nobel prize from King [[Gustaf V of Sweden]] (right) in 1945|alt=]] [[File:Faroe stamp 079 europe (fleming).jpg|thumb|right|[[Faroe Islands]] postage stamp commemorating Fleming]] [[File:Barcelona a Sir Alexander Fleming.JPG|thumb|''Barcelona to Sir Alexander Fleming'' (1956), by [[Catalans|Catalan]] sculptor [[:es:Josep Manuel Benedicto|Josep Manuel Benedicto]]. [[Barcelona]]: jardins del Doctor Fleming.]] Fleming's discovery of penicillin changed the world of modern medicine by introducing the age of useful [[antibiotic]]s; penicillin has saved, and is still saving, millions of people around the world.<ref>{{cite book|last1=Roberts|first1=Michael|url=https://books.google.com/books?id=juiDySqWVYkC&pg=PT120|title=Biology|last2=Ingram|first2=Neil|publisher=Nelson Thornes|year=2001|isbn=0-7487-6238-8|edition=2, illustrated|pages=105|quote=Penicillin is just one of a very large number of drugs which today are used by doctors to treat people with diseases.|access-date=4 March 2012}}</ref> The laboratory at St Mary's Hospital where Fleming discovered penicillin is home to the [[St Mary's Hospital, London#Fleming Museum|Fleming Museum]], a popular London attraction. His alma mater, [[St Mary's Hospital Medical School]], merged with [[Imperial College London]] in 1988. The ''Sir Alexander Fleming Building'' on the [[South Kensington]] campus was opened in 1998, where his son Robert and his great-granddaughter Claire were presented to the Queen; it is now one of the main preclinical teaching sites of the [[Imperial College School of Medicine]]. His other alma mater, the Royal Polytechnic Institution (now the [[University of Westminster]]) has named one of its student halls of residence ''Alexander Fleming House'', which is near to [[Old Street]]. {{unordered list | Fleming, Florey and Chain jointly received the [[Nobel Prize in Medicine]] in 1945. According to the rules of the Nobel committee a maximum of three people may share the prize. Fleming's Nobel Prize medal was acquired by the [[National Museums of Scotland]] in 1989 and is on display after the museum re-opened in 2011.<ref>{{cite web |title=100,000 visitors in 6 days |url=http://www.nms.ac.uk/about_us/about_us/press_office/press_releases/2011/100,000_visitors_in_6_days.aspx |publisher=National Museums Scotland |date=3 August 2011 |access-date=4 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120223192704/http://www.nms.ac.uk/about_us/about_us/press_office/press_releases/2011/100%2C000_visitors_in_6_days.aspx |archive-date=23 February 2012 |archivedate=23 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120223192704/http://www.nms.ac.uk/about_us/about_us/press_office/press_releases/2011/100%2C000_visitors_in_6_days.aspx |deadurl=yes }}</ref> | Fleming was a member of the [[Pontifical Academy of Sciences]].<ref name="lesprixnobel"/> | Fleming was elected a [[List of Fellows of the Royal Society elected in 1943|Fellow of the Royal Society (FRS) in 1943]].<ref name="frs"/> | Fleming was awarded the Hunterian Professorship by the [[Royal College of Surgeons of England]]. |6=Fleming was [[Orders, decorations, and medals of the United Kingdom|knighted]], as a [[Knight Bachelor]], by king George VI in 1944.<ref>{{London Gazette|issue=36544|date=2 June 1944 |page=2566 |supp=y}}</ref><ref>"People of the century". P. 78. CBS News. Simon & Schuster, 1999</ref>|7=Fleming was awarded the [[Medal for Merit]] by the President of the United States.<ref name=Kelly/>|8=Fleming was made a Grand Cross of the [[Legion of Honour]] by the French Republic.<ref name=Kelly/>|9=Fleming was made a Grand Cross of the [[Order of the Phoenix (Greece)|Order of the Phoenix]] of Greece.<ref name=Kelly/>|10=He was made a Knight Grand Cross of the [[Civil Order of Alfonso X, the Wise|Order of Alfonso X the Wise]] (Spain) in 1948.<ref>{{Cite book|last=Santesmases|first=María Jesús|date=18 December 2017|title=The Circulation of Penicillin in Spain: Health, Wealth and Authority|url=https://books.google.com/books?id=9ehDDwAAQBAJ&q=gran+cruz+alfonso+x+fleming&pg=PA41|access-date=7 July 2020|page=39|isbn=978-3-319-69718-5}}</ref>|11=In 1999, ''[[Time (magazine)|Time]]'' magazine named Fleming one of the [[Time 100: The Most Important People of the Century|100 Most Important People of the 20th century]], stating: {{blockquote|It was a discovery that would change the course of history. The active ingredient in that mould, which Fleming named penicillin, turned out to be an infection-fighting agent of enormous potency. When it was finally recognized for what it was, the most efficacious life-saving drug in the world, penicillin would alter forever the treatment of bacterial infections. By the middle of the century, Fleming's discovery had spawned a huge [[pharmaceutical industry]], churning out synthetic penicillins that would conquer some of mankind's most ancient scourges, including [[syphilis]], [[gangrene]] and [[tuberculosis]].<ref name="Time 100">{{cite magazine|title=Alexander Fleming – Time 100 People of the Century|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990612,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016213052/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990612,00.html|url-status=dead|archive-date=16 October 2007|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=29 March 1999|access-date=12 June 2023|archivedate=16 October 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071016213052/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990612,00.html|deadurl=yes}}</ref>}}|12=The importance of his work was recognized by the placement of an [[International Historic Chemical Landmark]] plaque at the Alexander Fleming Laboratory Museum in London on 19 November 1999.<ref name="Landmark">{{cite web |title=Discovery and Development of Penicillin |url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/landmarks/flemingpenicillin.html |publisher = American Chemical Society |work = International Historic Chemical Landmarks |access-date = 21 August 2018 }}</ref>|13=When 2000 was approaching, at least three large Swedish magazines ranked penicillin as the most important discovery of the millennium.|14=In 2002, Fleming was named in the [[BBC]]'s list of the [[100 Greatest Britons]] following a nationwide vote.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/programmes/greatbritons/list.shtml/|archive-url=https://web.archive.org/web/20021204214727/http://www.bbc.co.uk/history/programmes/greatbritons/list.shtml/|archive-date=4 December 2002|title=BBC – Great Britons – Top 100|work=[[Internet Archive]]|access-date=19 July 2017}}</ref>|15=A statue of Alexander Fleming stands outside the main bullring in [[Madrid]], Plaza de Toros de [[Las Ventas]].<ref name="Lewine">Edward Lewine (2007). "Death and the Sun: A Matador's Season in the Heart of Spain". p. 123. Houghton Mifflin Harcourt, 2007</ref> It was erected by subscription from grateful [[matador]]s, as penicillin greatly reduced the number of deaths in the bullring.<ref name="Lewine"/>|16=Flemingovo náměstí is a square named after Fleming in the university area of the [[Dejvice]] community in [[Prague]].|17=A secondary school is named after him in [[Sofia, Bulgaria|Sofia]], Bulgaria.|18=In [[Athens, Greece|Athens]], a small square in the downtown district of Votanikos is named after Fleming and bears his bust. There are also a number of Streets in greater Athens and other towns in Greece named after either Fleming or his Greek second wife Amalia.|19=In mid-2009, Fleming was commemorated on a new series of [[banknotes of the pound sterling|banknotes]] issued by the [[Clydesdale Bank]]; his image appears on the new issue of £5 notes.<ref name="banknotes">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7828554.stm|title= Banknote designs mark Homecoming|date=14 January 2008|work=BBC News|access-date=20 January 2009| archive-url= https://web.archive.org/web/20090125014009/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7828554.stm| archive-date= 25 January 2009 | url-status= live}}</ref>|20=In 2009, Fleming was voted third greatest Scot in an opinion poll conducted by [[STV (TV channel)|STV]], behind only Scotland's [[national poet]] [[Robert Burns]] and national hero [[William Wallace]].<ref>{{cite web|url=https://stv.tv/news/scotland/141018-robert-burns-voted-greatest-scot/|title=Robert Burns voted Greatest Scot|work=[[STV Group (Scotland)|STV Group]]|date=30 November 2009|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106204321/https://stv.tv/news/scotland/141018-robert-burns-voted-greatest-scot/|archive-date=6 November 2018|url-status=dead|archivedate=6 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181106204321/https://stv.tv/news/scotland/141018-robert-burns-voted-greatest-scot/|deadurl=yes}}</ref>|21=[[91006 Fleming]], an asteroid in the Asteroid Belt, is named after Fleming.|22=[[Fleming station]], on the [[Thessaloniki Metro]] system, takes its name from Fleming Street on which it is located.|23=[[Sir Alexander Fleming College]], a British school in [[Trujillo, Peru|Trujillo]], northern [[Perú]]|24=Fleming and [[Howard Florey]] were jointly awarded the [[Cameron Prize for Therapeutics of the University of Edinburgh]] in 1945.|25=Rue Alexander Fleming in the borough of [[Saint-Laurent (borough)|Saint-Laurent]] in Montreal is named in his honour.|26=The [[Fleming (crater)|Fleming crater]] on the moon is named after Alexander Fleming and the Scottish astronomer [[Williamina Fleming]]. |27=Mount Fleming in New Zealand's [[Paparoa Range]] was named after him in 1970 by the [[Department of Scientific and Industrial Research (New Zealand)|Department of Scientific and Industrial Research]].<ref>{{LINZ|id=3705 |name=Mount Fleming |access-date=21 August 2022}}</ref>}} == Myths == === The Fleming myth === By 1942, penicillin, produced as pure compound, was still in short supply and not available for clinical use. When Fleming used the first few samples prepared by the Oxford team to treat Harry Lambert who had streptococcal meningitis,<ref name=":4">{{Citation|last1=Bennett|first1=Joan W|title=Alexander Fleming and the discovery of penicillin|date=2001|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0065216401490137|journal=Advances in Applied Microbiology|volume=49|pages=163–184|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/s0065-2164(01)49013-7|isbn=978-0-12-002649-4|access-date=17 October 2020|last2=Chung|first2=King-Thom|pmid=11757350}}</ref> the successful treatment was a major news, particularly popularised in ''[[The Times]]''. Wright was surprised to discover that Fleming and the Oxford team were not mentioned, though Oxford was attributed as the source of the drug. Wright wrote to the editor of ''The Times'', which eagerly interviewed Fleming, but Florey prohibited the Oxford team from seeking media coverage. As a consequence, only Fleming was widely publicised in the media,<ref>{{Cite journal|last=Gaynes|first=Robert|date=2017|title=The Discovery of Penicillin&nbsp;– New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=23|issue=5|pages=849–853|doi=10.3201/eid2305.161556|pmc=5403050}}</ref> which led to the misconception that he was entirely responsible for the discovery and development of the drug.<ref name="History: Great myths die hard">{{Cite journal|last1=Dufour|first1=Héloïse D.|last2=Carroll|first2=Sean B.|date=2013|title=History: Great myths die hard|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-10-03_502_7469/page/32|journal=Nature|language=en|volume=502|issue=7469|pages=32–33|doi=10.1038/502032a|pmid=24137644|doi-access=free}}</ref> Fleming himself referred to this incident as "the Fleming myth."<ref name=":10">{{Cite magazine|last=Ho|first=David|date=29 March 1999|title=Bacteriologist Alexander Fleming|language=en-US|magazine=Time|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,990612,00.html|access-date=17 October 2020|issn=0040-781X|archivedate=17 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017133403/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,990612,00.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Selwyn|first=Sydney|date=1980|title=Howard Florey: the making of a great scientist|journal=Journal of Medical Microbiology|volume=13|issue=3|pages=483|doi=10.1099/00222615-13-3-483|doi-access=free}}</ref> === The Churchills === The popular story<ref>e.g., ''The Philadelphia Inquirer'', 17 July 1945: Brown, ''Penicillin Man'', note 43 to Chapter 2</ref> of [[Lord Randolph Churchill|Winston Churchill's father]] paying for Fleming's education after Fleming's father saved young [[Winston Churchill|Winston]] from death is false.<ref name="History: Great myths die hard"/> According to the biography, ''Penicillin Man: Alexander Fleming and the Antibiotic Revolution'' by [[Kevin Brown (historian of medicine)|Kevin Brown]], Alexander Fleming, in a letter<ref>14 November 1945; British Library Additional Manuscripts 56115: Brown, ''Penicillin Man'', note 44 to Chapter 2</ref> to his friend and colleague Andre Gratia,<ref>see Wikipedia [[Discovery of penicillin]] article entry for 1920</ref> described this as "A wondrous fable." Nor did he save Winston Churchill himself during [[World War II]]. Churchill was saved by [[Charles Wilson, 1st Baron Moran|Lord Moran]], using [[Sulfonamide (medicine)|sulphonamides]], since he had no experience with penicillin, when Churchill fell ill in [[Carthage]] in Tunisia in 1943. ''[[The Daily Telegraph]]'' and ''[[The Morning Post]]'' on 21 December 1943 wrote that he had been saved by penicillin. He was saved by the new sulphonamide drug [[sulfapyridine|Sulphapyridine]], known at the time under the research code M&B 693, discovered and produced by [[May & Baker]] Ltd, [[Dagenham]], Essex – a subsidiary of the French group [[Rhône-Poulenc]]. In a subsequent radio broadcast, Churchill referred to the new drug as "This admirable M&B".<ref>A History of May & Baker 1834–1984, Alden Press 1984.</ref> It is highly probable that the correct information about the [[Sulfonamide (medicine)|sulphonamide]] did not reach the newspapers because, since the original sulphonamide antibacterial, [[Prontosil]], had been a discovery by the German laboratory [[Bayer]], and as Britain was at war with [[Nazi Germany|Germany]] at the time, it was thought better to raise British morale by associating Churchill's cure with a British discovery, penicillin.{{citation needed|date=October 2022}} ==তথ্যসূত্ৰ== {{Reflist}} ==অতিৰিক্ত পঠন== * [https://archive.org/stream/lifeofsiralexand000085mbp#page/n7/mode/2up ''The Life Of Sir Alexander Fleming'', Jonathan Cape, 1959. Maurois, André.] * ''Nobel Lectures, the Physiology or Medicine 1942–1962'', Elsevier Publishing Company, Amsterdam, 1964 * ''An Outline History of Medicine''. London: Butterworths, 1985. Rhodes, Philip. * ''The Cambridge Illustrated History of Medicine''. Cambridge, England: Cambridge University Press, 1996. Porter, Roy, ed. * ''Penicillin Man: Alexander Fleming and the Antibiotic Revolution'', Stroud, Sutton, 2004. Brown, Kevin. * ''Alexander Fleming: The Man and the Myth'', Oxford University Press, Oxford, 1984. [[Robert Gwyn Macfarlane|Macfarlane, Gwyn]] * ''Fleming, Discoverer of Penicillin'', Ludovici, Laurence J., 1952 * ''The Penicillin Man: the Story of Sir Alexander Fleming'', Lutterworth Press, 1957, Rowland, John. ==বাহ্যিক সংযোগ== {{Wikiquote}} {{Commons category|Alexander Fleming}} * [https://www.theguardian.com/theguardian/2013/mar/12/penicillin-fleming-alexander-bacteriology Alexander Fleming Obituary] * {{Nobelprize}} including the Nobel Lecture, 11 December 1945 ''Penicillin'' * [http://himetop.wikidot.com/alexander-fleming Some places and memories related to Alexander Fleming] * {{PM20|FID=pe/005299}} [[শ্ৰেণী:চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ন'বেল বঁটা বিজয়ী]] [[শ্ৰেণী:চিকিৎসাবিদ]] 54r4mla3rm8djmxsejdk8rwr0kbmrml 0 104466 634550 631128 2026-09-06T21:39:40Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634550 wikitext text/x-wiki [[File:Water-conservation-stamp-1960.jpg|thumb|right|জল সংৰক্ষণৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰা আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ১৯৬০ চনৰ ডাক-টিকট]] '''জল সংৰক্ষণ'''ত প্ৰাকৃতিক সম্পদ নিৰ্মল পানীক বহনক্ষমভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা, জলমণ্ডলক সুৰক্ষিত কৰা আৰু বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ মানুহৰ চাহিদা পূৰণৰ বাবে (এইদৰে পানীৰ অভাৱ এৰাই চলিবলৈ) সকলো নীতি, কৌশল আৰু কাৰ্যকলাপ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। কিমান পৰিমাণৰ পানী ব্যৱহাৰ কৰা হয় তাৰ ওপৰত জনসংখ্যা, ঘৰৰ আকাৰ আৰু বৃদ্ধি আৰু ধন-সম্পত্তিৰ প্ৰভাৱ পৰে। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ দৰে কাৰকে বিশেষকৈ কাৰিকৰী উৎপাদন আৰু কৃষি জলসিঞ্চনে প্ৰাকৃতিক জলসম্পদৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি কৰিছে।<ref name=":0">{{Cite web|title=Measures to reduce personal water use - Defra - Citizen Space|url=https://consult.defra.gov.uk/water/measures-to-reduce-personal-water-use/|access-date=2021-09-13|website=consult.defra.gov.uk}}</ref> ইতিমধ্যে বহু দেশে যথেষ্ট সফলতাৰে জল-সংৰক্ষণৰ লক্ষ্যৰে নীতি ৰূপায়ণ কৰিছে।<ref>{{Cite web|url=https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200041CI.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=2000+Thru+2005&Docs=&Query=&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&IntQFieldOp=0&ExtQFieldOp=0&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C00thru05%5CTxt%5C00000005%5C200041CI.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h%7C-&MaximumDocuments=1&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&Display=hpfr&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1&SeekPage=x&ZyPURL#|title=Cases in Water Conservation: How Efficiency Programs Help Water Utilities Save Water and Avoid Costs|website=EPA.gov|publisher=US Environmental Protection Agency}}</ref> পানী সংৰক্ষণৰ মূল কাৰ্যকলাপসমূহ হ'ল: পানী নষ্ট, ব্যৱহাৰ আৰু সম্পদ অপচয়ৰ যিকোনো ব্যৱহাৰ হ্ৰাস,<ref name=":1" /> পানীৰ গুণাগুণৰ ক্ষতি কৰা কোনো ধৰণৰ কাম এৰাই চলা; <ref name=":1" /> আৰু জল ব্যৱস্থাপনা পদ্ধতিসমূহ উন্নত কৰা, যিয়ে পানীৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰে বা উপযুক্ত ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰে।<ref name="Vickers, Amy 2002" /><ref name=":2" /> ঘৰুৱা, বাণিজ্যিক আৰু কৃষি প্ৰয়োগ হ্ৰাস কৰিবলৈ প্ৰযুক্তিগত সমাধান আছে। সামাজিক সমাধানৰ সৈতে জড়িত জল-সংৰক্ষণ কাৰ্যসূচীসমূহ সাধাৰণতে স্থানীয় পৰ্যায়ত আৰম্ভ কৰা হয় পৌৰসভাৰ দ্বাৰা বা আঞ্চলিক চৰকাৰৰ দ্বাৰা। ==লক্ষ্য== জল সংৰক্ষণ প্ৰচেষ্টাৰ লক্ষ্যসমূহৰ ভিতৰত আছে:- *বিশ্বৰ ১%তকৈও কম পানী নিৰ্মল বা মিঠা পানী হোৱাৰ বাবে<ref>{{Citation |title=Sustainable Construction of Water Structures |date=2014-06-03 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118541036.ch7 |work=Sustainable Water Engineering |pages=331–351 |place=Chichester, UK |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |doi=10.1002/9781118541036.ch7 |isbn=978-1-118-54103-6 |access-date=2023-02-19}}</ref> এটা লক্ষ্য লোৱা হৈছে, ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে পানীৰ উপলভ্যতা নিশ্চিত কৰা; য'ত পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ পৰা নিৰ্মল পানী উলিওৱাৰ ফলত ইয়াৰ প্ৰাকৃতিক প্ৰতিষ্ঠাপনৰ হাৰ অতিক্ৰম নহয়। *পানী পাম্পিং, ডেলিভাৰী, আৰু বৰ্জ্য পানী পৰিশোধনৰ সুবিধা হিচাপে শক্তি সংৰক্ষণে যথেষ্ট পৰিমাণৰ শক্তি খৰচ কৰে। বিশ্বৰ কিছুমান অঞ্চলত মুঠ বিদ্যুৎ ব্যৱহাৰৰ ১৫%তকৈ অধিক পানী ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে নিয়োজিত হয়। *বাসস্থান সংৰক্ষণ, য'ত মানুহৰ দ্বাৰা পানীৰ ব্যৱহাৰ কম কৰিলে স্থানীয় বন্যপ্ৰাণী আৰু প্ৰব্ৰজনকাৰী জলচৰ চৰাইৰ বাবে মিঠা পানীৰ প্ৰাপ্তিস্থান সংৰক্ষিত হোৱাত সহায়ক হয়, লগতে পানীৰ গুণাগুণো সংৰক্ষণ কৰাত সহায় কৰে।<ref>{{cite journal|last1=Hermoso|first1=Virgilio|last2=Abell|first2=Robin|last3=Linke|first3=Simon|last4=Boon|first4=Philip|date=June 2016|title=The role of protected areas for freshwater biodiversity conservation: challenges and opportunities in a rapidly changing world: Freshwater protected areas|journal=Aquatic Conservation|volume=26|pages=3–11|doi=10.1002/aqc.2681|s2cid=88786689 }}</ref> ==কৌশল== পানী সংৰক্ষণৰ বাবে মূল কামসমূহ হ’ল:- *পানীৰ ক্ষতি, ব্যৱহাৰ আৰু সম্পদৰ অপচয়ৰ যিকোনো প্ৰয়োগ হ্ৰাস কৰা।<ref name=":1">{{cite journal|author1=Duane D. Baumann|author2=John J. Boland|author3=John H. Sims|date=April 1984|title=Water Conservation: The Struggle over Definition|url=https://archive.org/details/water-resources-research_1984-04_20_4/page/428|journal=Water Resources Research|volume=20|issue=4|pages=428–434|doi=10.1029/WR020i004p00428|bibcode=1984WRR....20..428B}}</ref> *পানীৰ গুণাগুণৰ কোনো ধৰণৰ ক্ষতিৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ চেষ্টা কৰা। *পানী ব্যৱস্থাপনা পদ্ধতি উন্নত কৰা, যিয়ে পানীৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰে বা সংৰক্ষণসমৃদ্ধ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰে।<ref name="Vickers, Amy 2002">{{cite book |title=Water Use and Conservation |url=https://archive.org/details/handbookofwateru0000vick_t2i9 |last=Vickers |first=Amy |year=2002 |publisher= water plow Press |location=Amherst, MA |isbn=978-1-931579-07-0 |page=[https://archive.org/details/handbookofwateru0000vick_t2i9/page/434 434] }}</ref><ref name=":2">{{Cite journal | last1 = Geerts | first1 = S. | last2 = Raes | first2 = D. | year = 2009 | title = Deficit irrigation as an on-farm strategy to maximize crop water productivity in dry areas | doi = 10.1016/j.agwat.2009.04.009 | journal = Agric. Water Manage | volume = 96 | issue = 9| pages = 1275–1284 | bibcode = 2009AgWM...96.1275G | url = https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/234625 }}</ref> পানী সংৰক্ষণৰ অন্যতম এক কৌশল হৈছে বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰা।<ref name=":12">{{Cite journal|last=Kumar Kurunthachalam|first=Senthil|year=2014|title=Water Conservation and Sustainability: An Utmost Importance.|journal=Hydrol Current Res}}</ref> পুখুৰী-খাল-হ্ৰদ আদি খন্দা, পানীৰ জলাশয় সম্প্ৰসাৰণ কৰা, ঘৰত বৰষুণৰ পানী ধৰা নলী আৰু পৰিশোধন ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা আদি বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহৰ বিভিন্ন পদ্ধতি। বহু দেশৰ বহুতে বৰষুণৰ পানী ৰাখিবলৈ পৰিষ্কাৰ পাত্ৰ ৰাখে, যাতে তেওঁলোকে ইয়াক উতলাই পান কৰিব পাৰে, যি ব্যৱস্থা আৰ্তজনক পানী যোগান ধৰিবলৈ উপযোগী।<ref name=":12" /> সংগ্ৰহ কৰা আৰু ফিল্টাৰ কৰা বৰষুণৰ পানী শৌচাগাৰ, ঘৰুৱা বাগিচা, ফুলনি আৰু ক্ষুদ্ৰ কৃষিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।<ref name=":12" /> জল সংৰক্ষণৰ আন এটা কৌশল হ’ল ভূগৰ্ভস্থ জলসম্পদৰ সুৰক্ষা। বৰষুণ হ'লে বৰষুণৰ কিছু পানী মাটিত প্ৰৱেশ কৰি মাটিৰ তললৈ যায়।<ref name=":22">{{Cite web|url=http://www.nwrfc.noaa.gov/info/water_cycle/hydrology.cgi|title=Description of the Hydrologic Cycle|website=nwrfc.noaa.gov/rfc/|publisher=NOAA River Forecast Center|access-date=2024-04-13|archivedate=2006-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427170539/http://www.nwrfc.noaa.gov/info/water_cycle/hydrology.cgi|deadurl=yes}}</ref> এই পৰিপূৰক অঞ্চলৰ পানীক ভূগৰ্ভস্থ পানী বোলা হয়।<ref name=":22" /> ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ দূষণৰ ফলত ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ পৰা পোৱা সতেজ খোৱাপানীক সম্পদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি আৰু দূষিত ভূগৰ্ভস্থ পানীক প্ৰাকৃতিকভাৱে নিৰ্মল পানীলৈ পৰিৱৰ্তন হ’বলৈ কেইবাবছৰো লাগিব পাৰে।<ref name=":32">{{Cite web|url=http://www.groundwater.org/get-informed/groundwater/contamination.html|title=Potential threats to Groundwater|website=groundwater.org/|publisher=The Groundwater Foundation}}</ref> ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ দূষণৰ সম্ভাৱ্য উৎসৰ কিছুমান উদাহৰণ হ'ল, সংৰক্ষণ টেংক, চেপ্টিক ব্যৱস্থা, অনিয়ন্ত্ৰিত বিপজ্জনক আৱৰ্জনা, মাটিৰ ওপৰত স্তৰীভূত আৱৰ্জনা, বায়ুমণ্ডলীয় দূষক পদাৰ্থ, ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু পথৰ লৱণ।<ref name=":32" /> ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ দূষণে উপলব্ধ মিঠা পানীৰ পুনৰ ভৰ্তিকৰণ হ্ৰাস কৰে; গতিকে ভূগৰ্ভস্থ জল-সম্পদক দূষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰি প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাটো পানী সংৰক্ষণৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।<ref name=":12" /> জল-সংৰক্ষণৰ বাবে এটা অতিৰিক্ত কৌশল হ’ল, ভূগৰ্ভস্থ জল সম্পদ ব্যৱহাৰৰ বহনক্ষম পদ্ধতিৰ অভ্যাস কৰা।<ref name=":12" /> ভূগৰ্ভস্থ পানী মাধ্যাকৰ্ষণৰ বাবে বৈ যায় আৰু শেষত ধাৰাত নিৰ্গত হয়।<ref name=":22" /> ভূগৰ্ভস্থ পানী অতিমাত্ৰা উলিওৱাৰ ফলত ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ হ্ৰাস পায় আৰু ই যদি চলি থাকে, তেন্তে ইয়ে সম্পদবিধ শেষ কৰি দিব পাৰে।<ref name=":12" /> ভূ-গৰ্ভস্থ আৰু ভূ-পৃষ্ঠীয় পানী সংযুক্ত হৈ থাকে আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰে হ্ৰদ, নদী আৰু নৈৰ আদিৰ পানীৰ যোগান হ্ৰাস কৰিব পাৰে আৰু ই দ্ৰুত হাৰত হ্ৰাস কৰিব পাৰে।<ref name=":32" /> উপকূলীয় অঞ্চলত ভূগৰ্ভস্থ পানী অতিমাত্ৰা নিষ্কাশনৰ ফলত নিমখীয়া পানীৰ অনুপ্ৰৱেশ বৃদ্ধি পাব পাৰে, যাৰ ফলত ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ যোগান দূষিত হয়।<ref name=":32" /> জল সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰ অতি প্ৰয়োজনীয়। জল-সংৰক্ষণ কৌশলৰ এটা মৌলিক উপাদান হ’ল বিভিন্ন জল কাৰ্যসূচীত যোগাযোগ আৰু শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ।<ref name=":02">{{cite journal |last1=Delgado |first1=J. A. |last2=Groffman |first2=P. M. |last3=Nearing |first3=M. A. |last4=Goddard |first4=T. |last5=Reicosky |first5=D. |last6=Lal |first6=R. |last7=Kitchen |first7=N. R. |last8=Rice |first8=C. W. |last9=Towery |first9=D. |last10=Salon |first10=P. |title=Conservation practices to mitigate and adapt to climate change |journal=Journal of Soil and Water Conservation |date=1 July 2011 |volume=66 |issue=4 |pages=118A–129A |doi=10.2489/jswc.66.4.118A |doi-access=free }}</ref> যোগাযোগৰ বিকাশ সাধন কৰি ভূমি পৰিচালক, নীতি নিৰ্ধাৰক, কৃষক আৰু সাধাৰণ জনতাক বিজ্ঞানৰ জ্ঞান দিয়া পানী সংৰক্ষণত ব্যৱহৃত আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশল।<ref name=":02" /> বিজ্ঞানৰ যোগাযোগ জল-চক্ৰই কেনেকৈ কাম কৰে আৰু সেই ব্যৱস্থাটো সংৰক্ষণৰ বাবে পৰিচালনা পৰিকল্পনা তৈয়াৰ কৰা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ আৰু ইয়াক প্ৰায়ে কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ সঠিক পৰিচালনা পৰিকল্পনা নিশ্চিত কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name=":02" /> বন্যপ্ৰাণীৰ জৈৱবৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ বাবে জল-সংৰক্ষণ অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলৰ বহুতো জীৱ পানীৰ নাটনিৰ ফলত ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।<ref name=":5" /> ইয়াৰ উপৰিও বহুতো নিৰ্মল পানীত বাস কৰা জীৱই পানী প্ৰদূষণৰ ফলত পৰিৱেশ তন্ত্ৰ বিঘ্নিত হোৱাৰ ফলত প্ৰভাৱিত হৈছে।<ref name=":5">{{Cite web |date=2020-06-27 |title=Water Conservation Is an Essential Part of Wildlife Conservation |url=https://greencleanguide.com/water-conservation-is-an-essential-part-of-wildlife-conservation/ |access-date=2022-05-30 |website=Green Clean Guide |language=en-US}}</ref> প্ৰতিবছৰে ২২ মাৰ্চত [[বিশ্ব জল দিৱস]] পালন কৰা হয়।<ref>{{Cite web |last=Nations |first=United |title=World Water Day |url=https://www.un.org/en/observances/water-day |access-date=2022-05-30 |website=United Nations |language=en}}</ref> ==সামজিক সমাধান== [[File:VineyardDrip.JPG|thumb|upright|নিউ মেক্সিকোত “ড্ৰিপ জলসিঞ্চন’’ ব্যৱস্থা]] জল সংৰক্ষণ কাৰ্যসূচীসমূহৰ লগত জড়িত সামাজিক সমাধানসমূহ সাধাৰণতে স্থানীয় পৰ্যায়ত পৌৰসভাৰ জল ব্যৱস্থাপনা বা আঞ্চলিক চৰকাৰৰ দ্বাৰা আৰম্ভ কৰা হয়। সাধাৰণ কৌশলসমূহৰ ভিতৰত ৰাজহুৱা প্ৰচাৰ অভিযান,<ref name=":3">[http://www.wateruseitwisely.com "Water - Use It Wisely."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210719200941/https://wateruseitwisely.com/ |date=2021-07-19 }} U.S. multi-city public outreach program. Park & Co., Phoenix, AZ. Accessed 2010-02-02.</ref> স্তৰ অনুযায়ী পানীৰ হাৰ (পানীৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে ক্ৰমান্বয়ে অধিক মূল্য লোৱা), বা ঘৰৰ বাহিৰৰ পানী ব্যৱহাৰৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা যেনে, বাগিছাত পানী দিয়া আৰু গাড়ী ধোৱা আদি অন্তৰ্ভুক্ত।<ref name=":4">{{Cite report |title=Cases in Water Conservation {{!}}Document No. EPA-832-B-02-003.|url=http://www.epa.gov/watersense/docs/utilityconservation_508.pdf |author=U.S. Environmental Protection Agency (EPA) |year=2002 |access-date=2010-02-02 |archive-date=2017-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107094040/https://www3.epa.gov/watersense/docs/utilityconservation_508.pdf}}</ref> শুকান জলবায়ুৰ চহৰসমূহে ঘৰৰ বাহিৰৰ পানীৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ নতুন ঘৰত জেৰিস্কেপিং বা প্ৰাকৃতিক লেণ্ডস্কেপিং স্থাপনৰ প্ৰয়োজন হয় বা এয়া কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।<ref>{{cite web |url=http://www.abcwua.org/content/view/132/222/ |title= Xeriscape Rebates |author= Albuquerque Bernalillo County Water Utility Authority |date= 2009-02-06 |location=Albuquerque, NM |access-date= 2010-02-02}}</ref> কেলিফৰ্ণিয়াৰ নগৰীয়া বাসিন্দাৰ ঘৰৰ বাহিৰৰ পানীৰ ব্যৱহাৰ বেছিভাগেই ঘৰুৱা পানী,<ref>{{Cite journal|last=Heberger|first=Matthew|year=2014|title=Issue Brief|url=http://pacinst.org/app/uploads/2014/06/ca-water-urban.pdf|journal=Urban Water Conservation and Efficiency Potential in California|pages=12}}</ref> ইয়াৰ কাৰণ পৰিয়ালৰ লগতে ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানসমূহলৈ পানী যোগাযোগে ঢুকি নোপোৱা। সংৰক্ষণৰ এটা মৌলিক লক্ষ্য হৈছে সৰ্বজনীন জল-নিয়ন্ত্ৰণ। আৱাসিক জল-নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৱস্থাপনা বিশ্বজুৰি যথেষ্ট ভিন্ন। শেহতীয়া অধ্যয়নত অনুমান কৰা হৈছে যে, ব্ৰিটেইনৰ ৩০%তকৈও কম পৰিয়ালত পানী যোগান নিয়ন্ত্ৰণৰ মাধ্যমেৰে কৰা হয়।<ref>[http://www.innovations-report.com/html/reports/environment_sciences/report-60279.html "Time for universal water metering?"] ''Innovations Report.'' May 2006.</ref> যদিও ব্যক্তিগত কুঁৱা থকা ঘৰত বা বহুপৰিয়ালৰ অট্টালিকাত ব্যক্তিগত পানীৰ নিয়ন্ত্ৰণক প্ৰায়ে অবাস্তৱ বুলি গণ্য কৰা হৈছে, আমেৰিকাই “আমেৰিকাৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা সংস্থা’’ই অনুমান কৰিছে যে, কেৱল নিয়ন্ত্ৰণে পানীৰ ব্যৱহাৰ ২০ৰ পৰা ৪০ শতাংশহে হ্ৰাস কৰিব পাৰে।<ref name="EPA-Conserve">{{cite web |url=http://www.epa.gov/owow/nps/nps-conserve.html |title=How to Conserve Water and Use It Effectively |author=EPA |date=2010-01-13 |location=Washington, DC|access-date=2010-02-03}}</ref> উপভোক্তাক তেওঁলোকৰ পানী ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ উপৰিও, জোখ-মাখ বা নিয়ন্ত্ৰণ পানীৰ অপচয় চিনাক্ত আৰু স্থানীয়কৰণৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উপায়ো। পানী ব্যৱহাৰত অপচয়ৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ আৰ্থিক পুৰস্কাৰ প্ৰদান কৰিলে, পানী নিয়ন্ত্ৰণে সমাজক উপকৃত কৰিব পাৰে।<ref name="RudlinFalk2010">{{cite book | author1 = David Rudlin | author2 = Nicholas Falk | date = 2010 | title = Sustainable Urban Neighbourhood | publisher = Routledge | page = 93 | isbn = 978-1-136-43490-7 | url = https://books.google.com/books?id=wswsBgAAQBAJ|quote=The first steps have included the introduction of water metering to give users a financial incentive to save water.}}</ref> কিছুমান গৱেষকে জল সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টা মূলতঃ কৃষকৰ ওপৰত নিৰ্দেশিত হ'ব লাগে বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে; এই কথাটোৰ পোহৰত যে শস্য জলসিঞ্চনতেই বিশ্বৰ ৭০% নিৰ্মল পানীৰ ব্যৱহাৰ হয়।<ref>{{cite journal |author=Pimentel, Berger|title=Water resources: agricultural and environmental issues |url=https://archive.org/details/sim_bioscience_2004-10_54_10/page/909|journal=BioScience |volume=54 |issue=10 |pages=909 |date=October 2004 |doi=10.1641/0006-3568(2004)054[0909:WRAAEI]2.0.CO; 2|display-authors=etal |doi-access=free }}</ref> বেছিভাগ দেশৰ কৃষি খণ্ড অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক দুয়োটা দিশতে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু পানীৰ ৰাজসাহায্য সাধাৰণ কথা। সংৰক্ষণৰ সমৰ্থকসকলে কৃষকসকলক অধিক পানী-খেতি কৰিবলৈ আৰু কম অপচয়কাৰী জলসিঞ্চন কৌশল গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিবলৈ সকলো ৰাজসাহায্য আঁতৰোৱাৰ আহ্বান জনাইছে।<ref name="Hart2013">{{cite book | author = Craig A. Hart | date = 24 July 2013 | title = Climate Change and the Private Sector: Scaling Up Private Sector Response to Climate Change | publisher = Routledge | page = 28 | isbn = 978-1-135-01165-9 | url = https://books.google.com/books?id=9ZUqAAAAQBAJ}}</ref> নতুন প্ৰযুক্তিয়ে গ্ৰাহকৰ বাবে কেইটামান নতুন বিকল্পৰ সৃষ্টি কৰিছে; শৌচাগাৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত সম্পূৰ্ণ ফ্লাছ আৰু হাফ ফ্লাছৰ দৰে বৈশিষ্ট্যই পানীৰ ব্যৱহাৰ আৰু আৱৰ্জনাত পাৰ্থক্য আনিবলৈ চেষ্টা কৰিছে। ইয়াৰ উপৰিও পানীক পৰ্যায়ক্ৰমে ব্যৱহাৰ/"প্ৰদূষণ" কৰা সম্ভৱ (শেষৰ বাবে ফ্লাছ টয়লেটত ব্যৱহাৰ ৰখা), ইয়াৰ দ্বাৰা একেটা চক্ৰৰ ভিতৰত বিভিন্ন কামৰ বাবে পানীৰ অধিক ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা হয় (আকৌ বিশুদ্ধ কৰাৰ প্ৰয়োজন হোৱাৰ আগতে, যিটোও হ'ব পাৰে স্থানীয়ভাৱে কৰা হ’ব)। পৃথিৱীৰ জাহাজবোৰে প্ৰায়ে এনে এটা চেট-আপ ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও আধুনিক শ্বাৱাৰ হেড উপলব্ধ যিয়ে পানী অপচয় হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে: পুৰণি শ্বাৱাৰ হেডত প্ৰতি মিনিটত ৫-১০ গেলন ব্যৱহাৰ কৰা বুলি কোৱা হয়, আনহাতে উপলব্ধ নতুন ফিক্সচাৰত প্ৰতি মিনিটত ২.৫ গেলন ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু ই সমান পানী কভাৰেজ প্ৰদান কৰে।<ref>{{Cite web|url=https://www.energy.gov/energysaver/water-heating/reduce-hot-water-use-energy-savings|title=Reduce Hot Water Use for Energy Savings|website=Energy.gov|language=en|access-date=2019-03-20|archivedate=2021-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210719102756/https://www.energy.gov/energysaver/water-heating/reduce-hot-water-use-energy-savings|deadurl=yes}}</ref>আন এটা পদ্ধতি হ’ল শ্বাৱাৰৰ পানী পোনপটীয়াকৈ পুনঃব্যৱহাৰ কৰা, অৰ্ধ-বন্ধ ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা য’ত পাম্প আৰু ফিল্টাৰ থাকে। এনে এটা চেট-আপ (যাক "পানী পুনঃব্যৱহাৰৰ শ্বাৱাৰ" বুলি কোৱা হয়) VIRTUe LINQ ঘৰতো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। পানী পুনঃব্যৱহাৰ কৰাৰ উপৰিও ই পানীৰ তাপ (যি অন্যথা হেৰাই যাব) পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Team VIRTUe bouwt slim en duurzaam huis dat mens en technologie verbindt |url=https://www.tue.nl/nieuws/nieuwsoverzicht/team-virtue-bouwt-slim-en-duurzaam-huis-dat-mens-en-technologie-verbindt/ |access-date=2024-04-14 |archivedate=2020-08-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808183531/https://www.tue.nl/nieuws/nieuwsoverzicht/team-virtue-bouwt-slim-en-duurzaam-huis-dat-mens-en-technologie-verbindt/ |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Team VIRTUe presenting LINQ |url=https://teamvirtue.nl/linq/ |access-date=2024-04-14 |archivedate=2021-01-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112022846/https://teamvirtue.nl/linq/ |deadurl=yes }}</ref> জনপ্ৰিয় মতামতৰ বিপৰীতে, পানী ৰাহি কৰাৰ আটাইতকৈ ফলপ্ৰসূ উপায় হ'ল পানী ব্যৱহাৰৰ অভ্যাস হ্ৰাস কৰা (যেনে, চমুকৈ গা ধোৱা); <ref>{{cite journal |last1=Attari |first1=S. Z. |title=Perceptions of water use |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=8 April 2014 |volume=111 |issue=14 |pages=5129–5134 |doi=10.1073/pnas.1316402111 |pmid=24591608 |pmc=3986180 |bibcode=2014PNAS..111.5129A |doi-access=free }}</ref> বিশেষজ্ঞসকলে পৰামৰ্শ দিয়ে যে, পানী ৰাহি কৰাৰ আটাইতকৈ কাৰ্যক্ষম উপায়; আমেৰিকা আৰু কানাডাৰ দুটা ঘৰুৱা পানীৰ ব্যৱহাৰৰ অধ্যয়নৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত, শৌচাগাৰ সলনি কৰা আৰু ৱাশ্বাৰ পুনৰ সংযোগ কৰা<ref>{{cite book |last1=Mayer |first1=Peter W. |last2=DeOreo |first2=William B. |title=Residential End Uses of Water |date=1999 |publisher=AWWA Research Foundation and American Water Works Association |isbn=978-1-58321-016-1 |url=https://www.waterdm.com/sites/default/files/WRF%20(1999)%20Residential%20End%20Uses%20of%20Water.pdf |access-date=2024-04-15 |archivedate=2022-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220324062349/https://www.waterdm.com/sites/default/files/WRF%20%281999%29%20Residential%20End%20Uses%20of%20Water.pdf }}{{page needed|date=October 2020}}</ref><ref name="REUW2">{{cite book |last1=DeOreo |first1=William B. |title=Residential End Uses of Water, Version 2 |date=2016 |publisher=Water Research Foundation |isbn=978-1-60573-235-0 }}{{page needed|date=October 2020}}</ref> ঘৰৰ কাৰণে পানী ৰাহি কৰা প্ৰযুক্তিসমূহৰ ভিতৰত আছে:- *কম প্ৰবাহৰ শ্বাৱাৰ হেড ব্যৱহাৰ কৰা, কাৰণ ইয়াত শক্তি কম ব্যৱহাৰ কৰা হয়। *কম ফ্লাছযুক্ত শৌচাগাৰ, পচন সাৰ প্ৰস্তুত কৰিব পৰা শৌচাগাৰ আৰু মল দহন কৰা শৌচাগাৰ। উন্নত বিশ্বত পচন সাৰ প্ৰস্তুত কৰা শৌচাগাৰৰ নাটকীয় প্ৰভাৱ পৰে, কিয়নো গতানুগতিক পশ্চিমীয়া ফ্লাছ শৌচাগাৰত বৃহৎ পৰিমাণৰ পানী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। *ডুৱেল ফ্লাছ টয়লেটত বিভিন্ন মাত্ৰাৰ পানী ফ্লাছ কৰিবলৈ দুটা বুটাম বা হেণ্ডেল থাকে। *ডুৱেল ফ্লাছ শৌচাগাৰত গতানুগতিক শৌচাগাৰতকৈ ৬৭% পৰ্যন্ত কম পানী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। *নলৰ এয়াৰেটৰ, যিয়ে পানীৰ প্ৰবাহক মিহি টোপাললৈ ভাঙি কম পানী ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত "ভিজা কৰাৰ ফলপ্ৰসূতা" বজাই ৰাখে। এটা অতিৰিক্ত সুবিধা হ’ল হাত আৰু বাচন ধোৱাৰ সময়ত ইহঁতে ছিটিকি পৰাটো কমায়। *য'ত শৌচাগাৰত সাগৰৰ পানী বা অবিশুদ্ধ পানী (অৰ্থাৎ ধূসৰ পানী) ব্যৱহাৰ কৰা হয় তাত প্ৰাকৃতিক পানী ফ্লাছ কৰা। *বৰ্জ্য পানীৰ পুনৰ ব্যৱহাৰ বা পুনঃব্যৱহাৰ ব্যৱস্থা:- **শৌচাগাৰ ফ্লাছ কৰিবলৈ বা বাগিচাত পানী দিবলৈ ধূসৰ পানীৰ পুনৰ ব্যৱহাৰ। **পানী পৰিশোধন প্লাণ্টত বিশুদ্ধকৰণৰ জৰিয়তে বৰ্জ্য পানীৰ পুনঃব্যৱহাৰ। *বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ। *উচ্চ কাৰ্যক্ষম কাপোৰ ধোৱা যন্ত্ৰ। *বতৰ ভিত্তিক জলসিঞ্চন নিয়ন্ত্ৰক। *বাগিচাৰ নলীৰ চাবি, যিয়ে পানী গৈ থকাৰ বিপৰীতে ব্যৱহাৰ নকৰাৰ সময়ত বন্ধ কৰি দিয়ে। *ৱাছ বেচিনত কম প্ৰবাহৰ টেপ। *চুইমিং পুলৰ কভাৰ, যিয়ে বাষ্পীভৱন হ্ৰাস কৰে আৰু পুলৰ পানী গৰম কৰি পানী, শক্তি আৰু ৰাসায়নিক খৰচ হ্ৰাস কৰিব পাৰে। *স্বয়ংক্ৰিয় কলৰ ব্যৱহাৰ, যিয়ে পানী সংৰক্ষণ কৰে আৰু কলেৰে হৈ থকা পানীৰ অপচয় নাইকিয়া কৰে। ই হাতৰ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈয়ে নলৰ ব্যৱহাৰ স্বয়ংক্ৰিয় কৰি তোলে। ঘৰুৱা পানীৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰাৰ বাবে ''স্মাৰ্ট পানী মিটাৰ'' এক আশাব্যঞ্জক প্ৰযুক্তি। স্পেইনৰ ভেলেন্সিয়াত কৰা এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে, স্মাৰ্ট মিটাৰ ভিত্তিক পানী ব্যৱহাৰৰ প্ৰতিক্ৰিয়াই ঘৰুৱা পানী সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট সম্ভাৱনা আছে। এই তথ্যত দেখা গৈছে যে, যিবোৰ পৰিয়ালত স্মাৰ্ট পানী মিটাৰ লগোৱা হৈছিল, সেইবোৰে পানীৰ সঞ্চয় বৃদ্ধি কৰিছিল। এই প্ৰযুক্তিয়ে মানুহক দেখুৱাবলৈ কাম কৰে যে তেওঁলোকে তেওঁলোকৰ ঘৰত কিমান পানী ব্যৱহাৰ কৰিছিল, তেওঁলোকে পানীৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰাৰ উপায়ৰ পৰামৰ্শ দিয়ে আৰু চাক্ষুস পুৰস্কাৰৰ দ্বাৰা পানী সঞ্চয়ক উৎসাহিত কৰে।<ref>{{Cite journal|last1=Cominola|first1=Andrea|last2=Giuliani|first2=Matteo|last3=Castelletti|first3=Andrea|last4=Fraternali|first4=Piero|last5=Gonzalez|first5=Sergio Luis Herrera|last6=Herrero|first6=Joan Carles Guardiola|last7=Novak|first7=Jasminko|last8=Rizzoli|first8=Andrea Emilio|date=2021-05-07|title=Long-term water conservation is fostered by smart meter-based feedback and digital user engagement|journal=npj Clean Water|language=en|volume=4|issue=1|page=29 |doi=10.1038/s41545-021-00119-0|s2cid=233876107|issn=2059-7037|doi-access=free|bibcode=2021npjCW...4...29C |hdl=11311/1204713|hdl-access=free}}</ref> ===বাণিজ্যিক প্ৰয়োগ=== ঘৰত পানী ৰাহি কৰা বহুতো উপযোগী যন্ত্ৰ (যেনে কম ফ্লাছযুক্ত শৌচাগাৰ) ব্যৱসায়িক পানী সঞ্চয়ৰ বাবেও উপযোগী হ’ব পাৰে। ব্যৱসায়ৰ বাবে পানী ৰাহি কৰা অন্যান্য প্ৰযুক্তিসমূহৰ ভিতৰত আছে:- *পানীবিহীন প্ৰস্ৰাৱাগাৰ (বিদ্যালয়তো স্থাপন কৰিব পাৰি) নিৰ্মাণ। *পানীবিহীন গাড়ী ধোৱা। *ইনফ্ৰাৰেড বা ভৰিৰে চলা টেপ, যিয়ে পাকঘৰ বা বাথৰুমত ধুবলৈ সৰু সৰু পানীৰ ফোৱাৰা ব্যৱহাৰ কৰি পানী ৰাহি কৰিব পাৰে। *চাপযুক্ত পানীৰ ঝাড়ু, যিবোৰ নলীৰ সলনি ফুটপাথ পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। *এক্স-ৰে ফিল্ম প্ৰচেছৰ পুনৰ পৰিবহণ ব্যৱস্থা। *কুলিং টাৱাৰৰ পৰিবাহীতা নিয়ন্ত্ৰক। *পানী ৰাহি কৰা ভাপ-বীজাণুমুক্তকৰণ, চিকিৎসালয় আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধাত ব্যৱহাৰৰ বাবে। *বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ। *পানীৰ পৰা পানীলৈ তাপ বিনিময়কাৰী। ঔদ্যোগিক আৰু বাণিজ্যিক প্ৰয়োগৰ ব্যৱহাৰত পানী সংৰক্ষণকাৰী পৰিৱৰ্তন কাৰ্যকৰী কৰাৰ কথা বিবেচনা কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। দেখা গৈছে যে, উচ্চ আয়ৰ দেশসমূহে প্ৰায় ৫৯% পানী ঔদ্যোগিক ব্যৱহাৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰাৰ বিপৰীতে কম আয়ৰ দেশসমূহে ৮% ঔদ্যোগিক ব্যৱহাৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে।<ref>{{Cite web |date=2018-10-26 |title=Industrial Water {{!}} Other Uses of Water {{!}} Healthy Water {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/healthywater/other/industrial/index.html |access-date=2022-05-30 |website=www.cdc.gov |language=en-us}}</ref> ঔদ্যোগিক আৰু বাণিজ্যিক কোম্পানীসমূহে ৰূপায়ণ কৰিব পৰা এটা ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন হ'ল, পানী ব্যৱস্থাপনাৰ মূল্যায়ন আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ উন্নতি।<ref name=":6">{{Cite web |title=6 Steps to More Effective Water Conservation for Businesses {{!}} PG&E |url=https://www.pge.com/en/mybusiness/save/smbblog/article/6-steps-to-more-effective-water-conservation-for-businesses.page?redirect=yes |access-date=2022-05-30 |website=www.pge.com}}</ref> পানীৰ দক্ষ প্ৰয়োগ কৰাটো সহজ যদিও ইয়াৰ সঠিক ৰক্ষণাবেক্ষণ আৰু পৰিদৰ্শনেই দীৰ্ঘম্যাদী পৰিৱৰ্তনৰ সূচনা কৰিব। কৰ্মচাৰী আৰু কোম্পানী উভয়ৰে বাবে বিভিন্ন লক্ষ্য আৰু মাপকাঠী যোগ কৰাকে ধৰি পানী সংৰক্ষণ পৰিকল্পনা তৈয়াৰ কৰিব পাৰি।<ref name=":6" /> ঔদ্যোগিক আৰু বাণিজ্যিক কোম্পানীসমূহে কৰিব পৰা আন এটা পৰিৱৰ্তন হ'ল, পানী ব্যৱহাৰ কৰা ব্যৱস্থাসমূহত নিয়মীয়াকৈ কোনো ধৰণৰ লিক বা সমস্যাৰ পৰীক্ষা কৰা।<ref name=":6" /> এনে কৰিলে পানী যাতে অপ্ৰয়োজনীয়ভাৱে নষ্ট হৈ নাযায় আৰু ইউটিলিটি বিলত অতিৰিক্ত ধন খৰচ নহয় সেইটো লক্ষ্য কৰা হয়। ঔদ্যোগিক আৰু বাণিজ্যিক কোম্পানীসমূহে ৰূপায়ণ কৰিব পৰা তৃতীয়টো পৰিৱৰ্তন হ’ল, বৰষুণৰ চেন্সৰ স্থাপন কৰা। এই চেন্সৰে বৰষুণ কেতিয়া হৈছে সেইটো ধৰা পেলাব পাৰিব লাগে আৰু সাধাৰণতে মাটিত জলসিঞ্চন কৰা কাৰ্যসূচী বন্ধ কৰিব পাৰিব লাগে। বৰষুণ শেষ হোৱাৰ পিছত চেন্সৰে প্ৰগ্ৰেমটো পুনৰ অন কৰিব লাগে আৰু ইয়াৰ স্বাভাৱিক পানী দিয়াৰ চক্ৰলৈ পুনৰ আৰম্ভ কৰিব লাগে।<ref>{{Cite web |date=2012-03-16 |title=Consulting - Specifying Engineer {{!}} 10 ways to save water in commercial buildings |url=https://www.csemag.com/articles/10-ways-to-save-water-in-commercial-buildings/ |access-date=2022-05-30 |website=Consulting - Specifying Engineer |language=en-US}}</ref> ===কৃষিক্ষেত্ৰীয় প্ৰয়োগ=== জলসিঞ্চনৰ বাবে এক অপৰিহাৰ্য অংগ। গছ-গছনিয়ে সদায় ভূগৰ্ভস্থ পানী বহুখিনি শুহি লয়; গতিকে ভূগৰ্ভস্থ পানী পুনৰ ভৰ্তি হ’ব লাগে। খেতিৰ জলসিঞ্চনৰ বাবে অনুকূল পানীৰ কাৰ্যক্ষমতাৰ অৰ্থ হ'ল বাষ্পীভৱন, বৈ যোৱা বা ভূগৰ্ভৰ তলৰ পানী নিষ্কাশনৰ ফলত হোৱা লোকচান কম কৰা আৰু উৎপাদন সৰ্বাধিক কৰা।<ref>{{Cite journal|last1=Weerasooriya|first1=R. R.|last2=Liyanage|first2=L. P. K.|last3=Rathnappriya|first3=R. H. K.|last4=Bandara|first4=W. B. M. A. C.|last5=Perera|first5=T. A. N. T.|last6=Gunarathna|first6=M. H. J. P.|last7=Jayasinghe|first7=G. Y.|date=2021-01-09|title=Industrial water conservation by water footprint and sustainable development goals: a review|url=http://dx.doi.org/10.1007/s10668-020-01184-0|journal=Environment, Development and Sustainability|volume=23|issue=9|pages=12661–12709|doi=10.1007/s10668-020-01184-0|bibcode=2021EDSus..2312661W |s2cid=231674040|issn=1387-585X}}</ref> নিৰ্দিষ্ট শস্য সংশোধন কাৰকৰ সৈতে সংযুক্ত বাষ্পীভৱন কেৰাহী ব্যৱহাৰ কৰি উদ্ভিদৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিবলৈ কিমান পানীৰ প্ৰয়োজন সেইটো নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি। বানপানীৰ দ্বাৰা কৰা জলসিঞ্চন, যিটো আটাইতকৈ পুৰণি আৰু সাধাৰণ ধৰণৰ; বিতৰণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰায়ে অতি অসমান হয়, কিয়নো পথাৰ এখনৰ কিছু অংশই আন অংশলৈ পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ পানী বোৱাই নিবলৈ সেই অংশই অতিৰিক্ত পানী লাভ কৰিব পাৰে। চেণ্টাৰ-পিভট বা পাৰ্শ্বীয়ভাৱে চলা স্প্ৰিংকলাৰ ব্যৱহাৰ কৰি ওপৰৰ জলসিঞ্চনে বহুত বেছি সমান আৰু নিয়ন্ত্ৰিত বিতৰণৰ ধৰণৰ সম্ভাৱনা থাকে। ড্ৰিপ জলসিঞ্চন আটাইতকৈ ব্যয়বহুল আৰু কম ব্যৱহৃত প্ৰকাৰ, কিন্তু ই ন্যূনতম লোকচানৰ সৈতে গছৰ শিপালৈ পানী প্ৰেৰণ কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। কিন্তু বিশেষকৈ ঘৰুৱা মালিকৰ বাবে আৰু পানীৰ হাৰ বৃদ্ধিৰ পোহৰত ড্ৰিপ জলসিঞ্চন ক্ৰমান্বয়ে সুলভ হৈ পৰিছে। ড্ৰিপ জলসিঞ্চন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিলে বছৰি ৩০,০০০ গেলন পানী ৰাহি কৰিব পাৰি যেতিয়া সকলো দিশতে স্প্ৰে কৰা জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা সলনি কৰিব পাৰি।<ref>{{Cite web|url=https://www3.epa.gov/watersense/outdoor/tech.html|title=Water-Saving Technologies|website=WaterSense: An EPA Partnership Program|publisher=US Environmental Protection Agency|access-date=2024-04-16|archivedate=2017-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170214185923/https://www3.epa.gov/watersense/outdoor/tech.html|deadurl=yes}}</ref> ড্ৰিপ জলসিঞ্চনৰ দৰে সহজলভ্য ফলপ্ৰসূ পদ্ধতিও আছে, যেনে পানী ভৰাই থোৱা নলী ব্যৱহাৰ কৰা, যিবোৰ আনকি পানী বঢ়াৰ সময়তো ভৰাই থ’ব পাৰি যাতে বাষ্পীভৱন নাইকিয়া হয়। যিহেতু জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা সলনি কৰাটো এটা ব্যয়বহুল কাম হ’ব পাৰে, সেয়েহে সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টাসমূহে প্ৰায়ে বৰ্তমানৰ ব্যৱস্থাটোৰ কাৰ্যক্ষমতা সৰ্বাধিক কৰাত মনোনিৱেশ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত সংকুচিত মাটি খনন কৰা, পানীৰ সোঁত ৰোধ কৰিবলৈ খাল বা বান্ধ সৃষ্টি কৰা আৰু জলসিঞ্চনৰ সময়সূচী অনুকূল কৰিবলৈ মাটিৰ আৰ্দ্ৰতা আৰু বৰষুণৰ চেন্সৰ ব্যৱহাৰ কৰা আদি অন্তৰ্ভুক্ত হ'ব পাৰে।<ref name="EPA-Conserve"/> সাধাৰণতে বৰ্তমানৰ জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ জোখ-মাখ আৰু অধিক ফলপ্ৰসূ ব্যৱস্থাপনাৰ জৰিয়তে দক্ষতাৰ বৃহৎ লাভ সম্ভৱপৰ। ২০১১ চনৰ ইউএনইপিৰ সেউজ অৰ্থনীতিৰ প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে যে "সেউজীয়া গোবৰ ব্যৱহাৰ, মালচিং(mulching), আৰু শস্যৰ অৱশিষ্ট আৰু পশুৰ গোবৰ পুনঃব্যৱহাৰৰ পৰা মাটিৰ জৈৱিক উৰ্বৰতাৰ উন্নতিয়ে মাটিৰ পানী ধৰি ৰখা ক্ষমতা আৰু প্ৰচণ্ড বৰষুণৰ সময়ত পানী শোষণ কৰাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে"; <ref>UNEP, 2011, Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication, www.unep.org/greeneconomy</ref> যিটো হৈছে খৰালি কালত বৰষুণ আৰু জলসিঞ্চনৰ ব্যৱহাৰ অনুকূল কৰি তোলাৰ এক উপায়। চীনত দেখাৰ দৰে প্লাষ্টিকৰ মাল্চ(mulch)ৰ ব্যৱহৃত কৃষি পদ্ধতিতো পানী সংৰক্ষণ কৰাৰ সম্ভাৱনা আছে। "মালচ" সঁচাকৈয়ে মাটিৰ ওপৰত ৰখা প্লাষ্টিকৰ পাতল চাদৰ। প্লাষ্টিকত ফুটা থাকে যাতে গছবোৰ গজিব পাৰে। কিছুমান অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে প্লাষ্টিকৰ মাল্চে মাটিৰ আৰ্দ্ৰতাৰ বাষ্পীভৱন হ্ৰাস কৰি পানী সংৰক্ষণ কৰে, অৱশ্যে এই প্ৰথাই আনিব পৰা মুঠ পানীৰ সঞ্চয় নিৰ্ণয় কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত প্ৰয়োগমূলক অধ্যয়ন কৰা হোৱা নাই।<ref>{{Cite journal|last1=Ingman|first1=Mark|last2=Santelmann|first2=Mary V.|last3=Tilt|first3=Bryan|date=2015-06-01|title=Agricultural water conservation in china: plastic mulch and traditional irrigation|journal=Ecosystem Health and Sustainability|volume=1|issue=4|pages=1–11|doi=10.1890/EHS14-0018.1|s2cid=129853116|issn=2096-4129|doi-access=free}}</ref> ===পানীৰ পুনৰ্ব্যৱহাৰ=== পানীৰ নাটনিৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাটো ক্ৰমান্বয়ে এক কঠিন সমস্যা হৈ পৰিছে। বিশ্বৰ ৪০%তকৈ অধিক জনসংখ্যা এনে অঞ্চলত বাস কৰে য’ত পানীৰ চাহিদা ইয়াৰ যোগানতকৈ বেছি। যোগান আৰু চাহিদাৰ মাজৰ ভাৰসাম্যহীনতাৰ লগতে জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ দৰে স্থায়ী সমস্যাই পানী সংৰক্ষণৰ বাবে পানীৰ পুনৰ্ব্যৱহাৰক এক প্ৰয়োজনীয় পদ্ধতি কৰি তুলিছে।<ref>{{Cite book|title=Wastewater Reuse and Current Challenges - Springer|volume = 44|doi=10.1007/978-3-319-23892-0|series = The Handbook of Environmental Chemistry|year = 2016|isbn = 978-3-319-23891-3|last1 = Fatta-Kassinos|first1 = Despo|last2 = Dionysiou|first2 = Dionysios D.|last3 = Kümmerer|first3 = Klaus|s2cid = 131884831}}</ref> খাদ্য শস্য আৰু/বা খোৱাপানীৰ জলসিঞ্চনৰ বাবে বৰ্জ্য পানী পৰিশোধন কৰিবলৈ বিভিন্ন ধৰণৰ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰ্মল পানীৰ পৰিশোধনতকৈ সাগৰৰ পানীৰ পৰিশোধনত অধিক শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। ইয়াৰ পিছতো সমগ্ৰ বিশ্বতে পানীৰ নাটনিৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই বহুতো ''সাগৰীয় পানী পৰিশোধন প্লাণ্ট'' নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত সাগৰৰ পানী পৰিশোধনৰ প্ৰভাৱৰ মূল্যায়ন কৰা আৰু পৰিশোধন প্ৰযুক্তিৰ উন্নতিৰ উপায় বিচাৰি উলিওৱাটো প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰিছে। বৰ্তমানৰ গৱেষণাত পৰিশোধনৰ আটাইতকৈ ফলপ্ৰসূ আৰু কম শক্তি নিবিড় পদ্ধতি নিৰ্ণয় কৰিবলৈ পৰীক্ষাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Ibrahim |first1=Yazan |last2=Arafat |first2=Hassan A. |last3=Mezher |first3=Toufic |last4=AlMarzooqi |first4=Faisal |title=An integrated framework for sustainability assessment of seawater desalination |journal=Desalination |date=1 December 2018 |volume=447 |pages=1–17 |doi=10.1016/j.desal.2018.08.019|s2cid=105933067 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Elimelech |first1=M. |last2=Phillip |first2=W. A. |title=The Future of Seawater Desalination: Energy, Technology, and the Environment |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-08-05_333_6043/page/712 |journal=Science |date=5 August 2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=712–717 |doi=10.1126/science.1200488 |pmid=21817042 |bibcode=2011Sci...333..712E |s2cid=24189246 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Han |first1=Songlee |last2=Rhee |first2=Young-Woo |last3=Kang |first3=Seong-Pil |title=Investigation of salt removal using cyclopentane hydrate formation and washing treatment for seawater desalination |journal=Desalination |date=February 2017 |volume=404 |pages=132–137 |doi=10.1016/j.desal.2016.11.016 }}</ref> পানী পৰিশোধন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা আন এক পদ্ধতি বালি পৰিশোধন। শেহতীয়া অধ্যয়নসমূহে দেখুৱাইছে যে, বালি পৰিশোধনৰ ক্ষেত্ৰত অধিক উন্নতিৰ প্ৰয়োজন, কিন্তু ই পানীৰ পৰা ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱাণু আঁতৰোৱাৰ ফলপ্ৰসূ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Seeger |first1=Eva M. |last2=Braeckevelt |first2=Mareike |last3=Reiche |first3=Nils |last4=Müller |first4=Jochen A. |last5=Kästner |first5=Matthias |title=Removal of pathogen indicators from secondary effluent using slow sand filtration: Optimization approaches |journal=Ecological Engineering |date=October 2016 |volume=95 |pages=635–644 |doi=10.1016/j.ecoleng.2016.06.068 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Vries |first1=D. |last2=Bertelkamp |first2=C. |last3=Schoonenberg Kegel |first3=F. |last4=Hofs |first4=B. |last5=Dusseldorp |first5=J. |last6=Bruins |first6=J.H. |last7=de Vet |first7=W. |last8=van den Akker |first8=B. |title=Iron and manganese removal: Recent advances in modelling treatment efficiency by rapid sand filtration |journal=Water Research |date=February 2017 |volume=109 |pages=35–45 |doi=10.1016/j.watres.2016.11.032 |pmid=27865171 |bibcode=2017WatRe.109...35V }}</ref> বালি পৰিশোধনে প্ৰ'ট'জোৱা আৰু বেক্টেৰিয়া আঁতৰোৱাত অতি ফলপ্ৰসূ, কিন্তু ভাইৰাছ আঁতৰোৱাটো বৰ সহজ হৈ উঠা নাই।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/safewater/sand-filtration.html|title=Slow Sand Filtration|date=May 2, 2014|website=CDC.gov}}</ref> বৃহৎ পৰিসৰৰ বালি পৰিশোধনৰ সুবিধাসমূহতো ইয়াক ৰখাৰ বাবে বৃহৎ পৃষ্ঠভাগৰ প্ৰয়োজন হয়। পুনঃব্যৱহৃত পানীৰ পৰা ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱাণু আঁতৰোৱাটো অতি অগ্ৰাধিকাৰৰ বিষয়, কাৰণ বৰ্জ্য পানীত সদায় মানুহক সংক্ৰমিত কৰিব পৰা ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱাণু থাকে। পুনঃব্যৱহৃত পানীয়ে মানুহৰ জনসংখ্যাৰ বাবে ভাবুকিৰ সৃষ্টি নকৰিবলৈ ৰোগ সৃষ্টিকাৰী ভাইৰাছৰ মাত্ৰা এটা নিৰ্দিষ্ট মাত্ৰালৈ হ্ৰাস কৰিব লাগিব। পৰিশোধিত বৰ্জ্য পানীত ৰোগ সৃষ্টিকাৰী ভাইৰাছৰ মাত্ৰা মূল্যায়নৰ অধিক সঠিক পদ্ধতি নিৰ্ণয় কৰিবলৈ অধিক গৱেষণাৰ প্ৰয়োজন।<ref>{{cite journal |last1=Gerba |first1=Charles P. |last2=Betancourt |first2=Walter Q. |last3=Kitajima |first3=Masaaki |title=How much reduction of virus is needed for recycled water: A continuous changing need for assessment? |journal=Water Research |date=January 2017 |volume=108 |pages=25–31 |doi=10.1016/j.watres.2016.11.020 |pmid=27838026 |pmc=7112101 |doi-access=free |bibcode=2017WatRe.108...25G }}</ref> ==পানীৰ অপচয়== ===নলীৰ ছিদ্ৰ=== [[File:Leaking garden hose bib.jpg|thumb|upright|বাগিছাৰ পানী দিয়া নলীৰ ছিদ্ৰ]] পানীৰ অপচয় হৈছে পানী সংৰক্ষণৰ বিপৰীত দিশ আৰু সাধাৰণ অৰ্থত ই হ’ল কোনো ব্যৱহাৰিক উদ্দেশ্য নোহোৱাকৈ পানী নিৰ্গত কৰা বা বৈ যাবলৈ দিয়া। অসচেতনভাৱে কৰা পানী ব্যৱহাৰকো অপচয় বুলি গণ্য কৰা হয়। ইপিএৰ অনুমান অনুসৰি আমেৰিকাত ঘৰুৱা পানীৰ নলৰ ছিদ্ৰই দেশজুৰি বছৰি প্ৰায় ৯০০ বিলিয়ন গেলন (৩.৪ বিলিয়ন ঘনমিটাৰ) পানী অপচয় কৰিব পাৰে।<ref>{{cite web|url=https://www.epa.gov/watersense/statistics-and-facts |title=Statistics and Facts &#124; WaterSense &#124; US EPA |website=Epa.gov |date= 2017-01-23|access-date=2017-07-11}}</ref> সাধাৰণতে পানী ব্যৱস্থাপনা সংস্থাসমূহে পানীৰ অপচয়ৰ তুলনামূলকভাৱে অস্পষ্ট ধাৰণা এটাৰ সুনিৰ্দিষ্ট সংজ্ঞা দিবলৈ অনিচ্ছুক বা অনিচ্ছুক।<ref>{{cite journal |last1=Neuman |first1=Janet C. |title=Beneficial Use, Waste, and Forfeiture: the Inefficient Search for Efficiency in Western Water Use |journal=Environmental Law |date=1998 |volume=28 |issue=4 |pages=919–996 |jstor=43266687 |ssrn=962710 |url=http://www.nationalaglawcenter.org/wp-content/uploads/assets/bibarticles/neuman_forfeiture.pdf }}</ref> কিন্তু পানীৰ অপচয়ৰ সংজ্ঞা প্ৰায়ে স্থানীয় খৰাং জৰুৰীকালীন অধ্যাদেশত দিয়া হয়। এটা উদাহৰণে ইচ্ছাকৃত বা অনিচ্ছাকৃত যিকোনো কাৰ্যৰ কথা বুজায়, যিয়ে "যিকোনো নলা, অনাময় নলা, জলধাৰা বা ৰাজহুৱা বা ব্যক্তিগত নলা বা কাষৰ যিকোনো নলালৈ টেপ, নলী, নল, পাইপ, স্প্ৰিংকলাৰ, পুখুৰী, পুল, জলপথ, ফোয়াৰা বা নজেলৰ পৰা পানী লিক হোৱা বা নিষ্কাশিত হৈ বৈ যোৱা বা আৱৰ্জনালৈ যোৱা বা যাবলৈ দিয়া।" <ref>{{cite web |url=http://qcode.us/codes/roseville/view.php?topic=14-14_09-14_09_030&frames=off |title=14.09.030 Definition of water waste |website=Qcode.us |access-date=2017-07-11 |archivedate=2017-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170806222555/http://qcode.us/codes/roseville/view.php?topic=14-14_09-14_09_030&frames=off |deadurl=yes }}</ref> এই উদাহৰণত নগৰ সংহিতাই এইটোও স্পষ্ট কৰি দিছে যে, "ধোৱাৰ ক্ষেত্ৰত "নিঃসৰণ", "প্ৰবাহ" বা "আৱৰ্জনালৈ যোৱা"ৰ অৰ্থ হ'ল লেতেৰা বা ধূলিময় বস্তুটো ধুবলৈ, তিয়াই বা পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় পানীতকৈ অধিক পানী, যেনে অটোম'বাইল, ফুটপাথ বা পাৰ্কিং এৰিয়া আদিৰ পৰা আৱৰ্জনালৈ বৈ যায়। পানীৰ উপযোগিতাসমূহে (আৰু অন্যান্য সংবাদ মাধ্যমৰ উৎসসমূহে) প্ৰায়ে অপচয়কাৰী পানী ব্যৱহাৰৰ পদ্ধতি আৰু অপচয়কাৰী ব্যৱহাৰৰ নিষেধাজ্ঞাৰ তালিকা প্ৰদান কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে টেক্সাছৰ ছান এণ্টনিঅ'ৰ ইউটিলিটিসমূহ।<ref>{{cite web |url=http://www.saws.org/conservation/waterwaste/whatiswaste.cfm |title=SAWS Report Water Waste - What is Water Waste? |website=Saws.org |access-date=2017-07-11 |archivedate=2019-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190715133742/http://www.saws.org/Conservation/WaterWaste/whatiswaste.cfm |deadurl=yes }}</ref> লাছ ভেগাছ, নেভাদা,<ref>{{cite web|url= https://www.lvvwd.com/conservation/water-waste/index.html |title=Water Waste |website=Las Vegas Valley Water District }}</ref> কেলিফৰ্ণিয়াত কেলিফৰ্ণিয়া ৱাটাৰ চাৰ্ভিচ কোম্পানী,<ref>{{cite web|url=https://www.calwater.com/conservation/water-waste-report/ |title=Report Water Waste |publisher=Cal Water |date=2015-12-03 |access-date=2017-07-11}}</ref> আৰু চিটি অৱ চান ডিয়েগো, কেলিফৰ্ণিয়া আদি।<ref>{{cite web|url=https://www.sandiego.gov/water/conservation/kids/tips |title=Water Saving Tips &#124; City of San Diego Official Website |website= Sandiego.gov |access-date=2017-07-11}}</ref> কেলিফৰ্ণিয়াৰ পালো আলটো চহৰে অপচয়কাৰী পদ্ধতি যেনে লিক, পানীৰ বৈ যোৱা পানী, বৰষুণৰ সময়ত আৰু তাৰ লগে লগে জলসিঞ্চন কৰা আৰু খোৱাৰ অযোগ্য পানী উপলব্ধ হ'লে খোৱাপানীৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত স্থায়ী পানী ব্যৱহাৰৰ নিষেধাজ্ঞা বলবৎ কৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.cityofpaloalto.org/news/displaynews.asp?NewsID=2336&TargetID=235,310 |title=Water & Drought Update - Palo Alto Water Use Guidelines |access-date=2017-08-06}}</ref> অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ভিক্টোৰিয়া ৰাজ্যতো একেধৰণৰ নিষেধাজ্ঞা প্ৰযোজ্য।<ref>{{cite web |url=https://www.water.vic.gov.au/liveable-cities-and-towns/permanent-water-saving-rules |title=Permanent water saving rules |date=17 February 2019 |website=Victoria State Government |access-date=16 April 2024 |archivedate=14 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314202819/https://www.water.vic.gov.au/liveable-cities-and-towns/permanent-water-saving-rules |deadurl=yes }}</ref> ইংলেণ্ড, স্কটলেণ্ড, ৱেলছ আৰু উত্তৰ আয়াৰলেণ্ডত অস্থায়ী পানী ব্যৱহাৰ নিষেধাজ্ঞা (যাক "হ'চপাইপ নিষেধাজ্ঞা" বুলিও কোৱা হয়) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>Water UK http://www.water.org.uk/consumers/tubs {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730213952/https://www.water.org.uk/consumers/tubs |date=2018-07-30 }}</ref> কঠোৰভাৱে ক’বলৈ গ’লে নলাত, বা পোনপটীয়াকৈ পৰিৱেশলৈ নিৰ্গত হোৱা পানী অপচয় বা লুপ্ত হৈ যোৱা নহয়। ই জলচক্ৰৰ ভিতৰতে থাকে আৰু বৰষুণ হিচাপে ভূমিপৃষ্ঠ আৰু পৃষ্ঠৰ জলভাগলৈ ঘূৰি আহে। কিন্তু বহু ক্ষেত্ৰত পানীৰ উৎস ঘূৰি অহা বিন্দুৰ পৰা যথেষ্ট দূৰত্বত থাকে আৰু ই বেলেগ জলাশয়ত থাকিব পাৰে। নিষ্কাশন বিন্দু আৰু উভতি অহা বিন্দুৰ মাজৰ পৃথকতাই জলধাৰা আৰু নদীৰ পাৰৰ ষ্ট্ৰিপত পৰিৱেশৰ উল্লেখযোগ্য অৱক্ষয়ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব পাৰে। যিটো "অপচয়" হয় সেয়া হ'ল সম্প্ৰদায়টোৱে পানীৰ যোগান যিটো ধৰি ৰখা, সংৰক্ষণ কৰা, পৰিবহণ কৰা আৰু খোৱা গুণগত মান অনুসৰি পৰিশোধন কৰা হয়। পানীৰ কাৰ্যক্ষম ব্যৱহাৰে পানী যোগানৰ খৰচ ৰাহি কৰে আৰু অন্য ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সমৰ্থনৰ বাবেও হ্ৰদ, নদী আৰু জলধাৰাত অধিক মিঠা পানী এৰি দিয়ে। উদাহৰণস্বৰূপে আমি শৌচাগাৰক আৱৰ্জনাক পেলনীয়া টেমা হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয়। যদি আমি ইয়াত চিগাৰেটৰ টুকুৰা বা টিছুবোৰ ফ্লাছ কৰো তেন্তে আমি গেলন পানী অপচয় কৰি আছোঁ। কাৰণ পানী পুনঃব্যৱহাৰৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সম্পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰি।<ref>{{Cite web |title=45+ Ways to Conserve Water in the Home and Yard |url=https://learn.eartheasy.com/guides/45-ways-to-conserve-water-in-the-home-and-yard/ |access-date=2022-08-05 |website=Eartheasy Guides & Articles |language=en-CA}}</ref> পানীৰ অপচয়ৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত এটা ধাৰণা হ'ল "পানী ব্যৱহাৰৰ দক্ষতা।" পানীৰ ব্যৱহাৰক অদক্ষ বুলি গণ্য কৰা হয়, যদিহে ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ একে উদ্দেশ্যত কম পানীৰে সাধন কৰিব পৰা নাযায়। কাৰিকৰী দক্ষতা অভিযান্ত্ৰিক অনুশীলনৰ পৰা উদ্ভৱ হয় য'ত ইয়াক সাধাৰণতে উৎপাদন আৰু ইনপুটৰ অনুপাত বৰ্ণনা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু ই বিভিন্ন সামগ্ৰী আৰু প্ৰক্ৰিয়াৰ তুলনাত উপযোগী।<ref>{{cite journal |author1=Dziegielewski, B. J. |author2=Kiefer, C. |title=Water Conservation Measurement Metrics: Guidance Report |journal=American Water Works Association |date=January 22, 2010 |url=https://www.awwa.org/Portals/0/files/resources/resource%20dev%20groups/tech%20and%20educ%20program/documents/WaterConservationMeasurementMetricsGuidanceReport.pdf |access-date=April 16, 2024 |archivedate=July 23, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180723182149/https://www.awwa.org/Portals/0/files/resources/resource%20dev%20groups/tech%20and%20educ%20program/documents/WaterConservationMeasurementMetricsGuidanceReport.pdf |deadurl=yes }}</ref> উদাহৰণস্বৰূপে, এটা শ্বাৱাৰহেডক আন এটাতকৈ অধিক কাৰ্যক্ষম বুলি গণ্য কৰা হ’ব যদিহে ই কম পানী বা অন্যান্য ইনপুট (যেনে, পানীৰ কম চাপ) ব্যৱহাৰ কৰি একে উদ্দেশ্য (অৰ্থাৎ শ্বাৱাৰ) সম্পন্ন কৰিব পাৰে। পানী সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থাত ধন (বা সম্পদ) বিনিয়োগৰ সিদ্ধান্ত লোৱাত কাৰিকৰী দক্ষতা ধাৰণাটো উপযোগী নহয় যদিহে ইনপুট আৰু আউটপুটসমূহ মূল্যৰ হিচাপত জুখিব নোৱাৰে। দক্ষতাৰ এই প্ৰকাশক অৰ্থনৈতিক দক্ষতা বুলি কোৱা হয় আৰু ইয়াক পানী সংৰক্ষণৰ ধাৰণাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। ==তথ্য সূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় সমস্যা]] [[শ্ৰেণী:পানীৰ উৎস]] [[শ্ৰেণী:গোলকীয় সমস্যা]] nel6q75cz6n0tvvd49xr0t2xd3wye78 2 107571 634495 634290 2026-09-06T16:55:15Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* মই অংশগ্ৰহণ কৰা এডিটাথনসমূহ */ 634495 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=কুমুদ ঘোষ |birth_name=কুমুদ ঘোষ |birth_date=২৯ ডিচেম্বৰ |birth_place=[[বৰজুৰি চাহ বাগিচা, বোকাখাট]], গোলাঘাট - [[অসম]] |location= [[১৬৩ নং গ্ৰাণ্ট (ভেলেউগুৰি ৰতনপুৰ গাঁও), নকছাৰি - ৭৮৫৬৩৫, যোৰহাট - অসম]] |nationality=[[ভাৰতীয়]] |citizenship=ভাৰতীয় |education=স্নাতকোত্তৰ (শি‍ক্ষাতত্ত্ব, অসমীয়া), পিএইচ.ডি‍ |university=<!-- CONTACT INFO --------------> |website=<!-- {{URL|example.com}} --> |blog= www.kumudghosh.blogspot.com |email=kumudghosh29@gmail.com |image=Kumud Ghosh at AWC 2025.jpg |native_name= |native_name_lang= |caption= |image_caption= |honorific suffix= |years active=২০২৪ — বৰ্তমানলৈকে |honorific prefix=অসমীয়া ৱিকিপিডিয়ান }} [[চিত্ৰ:Wikipedia logo puzzle globe spins horizontally and vertically, revealing the contents of all of its puzzle pieces, without background.gif|thumb]] মই অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ সৈতে হেঁপাহেৰে ১৪ চেপ্তেম্বৰ, ২০২৪ চনত সংযুক্ত হৈছিলোঁ। অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত মোৰ প্ৰথম প্ৰবন্ধ [[সুবোধ সৰকাৰ]]। অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত মোৰ দ্বাৰা সৃষ্ট পৃষ্ঠাসমূহত চকু ফুৰাবলৈ‍ তলত দিয়া লিঙ্কত ক্লিক কৰক - *[https://xtools.wmcloud.org/pages/as.wikipedia.org/%E0%A6%95%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%A6%20%E0%A6%98%E0%A7%8B%E0%A6%B7 '''ৱিকিপিডিয়াত মোৰ অসমীয়া প্ৰবন্ধ'''] ==ৱিকিপিডিয়াৰ সদস্য হিচাপে মই লাভ কৰা স্বীকৃতি== ===এই মাহৰ ৱিকিমিডিয়ান=== * এই মাহৰ ৱিকিমিডিয়ান: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/জানুৱাৰী-২০২৫|জানুৱাৰী-২০২৫]] * এই মাহৰ ৱিকিমিডিয়ান: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/মাৰ্চ-২০২৫|মাৰ্চ-২০২৫]] * এই মাহৰ ৱিকিমিডিয়ান: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/জুলাই-২০২৫|জুলাই-২০২৫]] * এই মাহৰ ৱিকিমিডিয়ান: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/আগষ্ট-২০২৬|আগষ্ট-২০২৬]] ===শ্ৰেষ্ঠ নৱাগত সম্পাদক=== * শ্ৰেষ্ঠ নৱাগত সম্পাদক: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/জানুৱাৰী-২০২৫|জানুৱাৰী-২০২৫]] ===প্ৰতিভাবান নবাগত লেখক পদক=== * প্ৰতিভাবান নবাগত লেখক পদক: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/অক্টোবৰ-২০২৪|অক্টোবৰ-২০২৪]] === ফটোগ্ৰাফাৰৰ পদক === * ফটোগ্ৰাফাৰৰ পদক: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/নৱেম্বৰ-২০২৪|নৱেম্বৰ-২০২৪]] ===ৱিকিউদ্ধৃতি সংযোগ মেলা পদক=== * ৱিকিউদ্ধৃতি সংযোগ মেলা পদক: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/মে’-২০২৫|মে’-২০২৫]] ===অক্লান্ত কৰ্মী পদক=== * অক্লান্ত কৰ্মী পদক: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/নৱেম্বৰ-২০২৫|নৱেম্বৰ-২০২৫]] === সুলেখিত প্ৰবন্ধকাৰ পদক === * সুলেখিত প্ৰবন্ধকাৰ পদক: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/ডিচেম্বৰ-২০২৪|ডিচেম্বৰ-২০২৪]] === এছিয়ান মাহৰ বৰকটকী === * এছিয়ান মাহৰ বৰকটকী: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/জানুৱাৰী-২০২৫|জানুৱাৰী-২০২৫]] ===পোখালি বিস্তাৰ সম্পাদনা মেলা পদক=== * পোখালি বিস্তাৰ সম্পাদনা মেলা পদক: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/জুন-২০২৫|জুন-২০২৫]] === ৱিকি শতক পদক === * ৱিকি শতক পদক: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/ফেব্ৰুৱাৰী-২০২৫|ফেব্ৰুৱাৰী-২০২৫]] === দুই শতাধিক প্ৰবন্ধ পদক === * দুই শতাধিক প্ৰবন্ধ পদক: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/মাৰ্চ-২০২৫|মাৰ্চ-২০২৫]] ===এডিটাথন তেজীঘোঁৰা=== * এডিটাথন তেজীঘোঁৰা: [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপত্ৰিকা/ডিচেম্বৰ-২০২৫|ডিচেম্বৰ-২০২৫]] ===গুণগত মানৰ আলোকচিত্ৰ আৰু বিশেষ উল্লেখ (Quality image & Special mention) লাভ কৰা আলোকচিত্ৰ=== * Paris Peacock (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Paris_Peacock_butterfly_from_Hoollongapar_Gibbon_Sanctuary,_Jorhat_-_Assam.jpg) * Himalayan Red Lacewing (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Himalayan_Red_Lacewing.jpg) * Himalayan Five-bar Swordtail (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Himalayan_Five-bar_Swordtail.jpg) * Long-banded Silverline (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Long-banded_Silverline_(Cigaritis_lohita).jpg) * ১ – ৩০ ছেপ্টেম্বৰ, ২০২৫-ত অনুষ্ঠিত Wiki Loves Monuments 2025 in India-ত বিশেষ উল্লেখ (Special Mention) লাভ (https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Monuments_2025_in_India/Winners) === Wikipedia Asian Month 2024 Golden Barnstar === <div style="border: 5px solid #FFD700; background-color: #FAFAD2; margin: 0 auto; padding: 30px; width: 60%; box-shadow: 0 0 15px rgba(0, 0, 0, 0.2); font-family: 'Segoe UI', Tahoma, Geneva, Verdana, sans-serif; border-radius: 25px; display: flex; flex-direction: column; height: auto;"> <!-- Title Section: Golden Award and Wikipedia Asian Month (placed at top) --> <div style="font-size: 150%; font-weight: bold; text-shadow: 1px 1px 10px rgba(0, 0, 0, 0.4); margin-bottom: 1px; text-align: center;"> Golden Award <br>Wikipedia Asian Month 2024 </div> <!-- Image and Message Section: Image on the right, Message on the left --> <div style="display: flex; justify-content: space-between; align-items: center; gap: 10px;"> <!-- Reduced the gap between image and text --> <!-- Congratulations Message (on the left side of the box) --> <div style="font-size: 120%; color: #333333; text-align: left; line-height: 1.6; max-width: 60%;"> <p>Dear {{ROOTPAGENAME}},</p> <p>Thank you for joining us in celebrating the 10th year of Wikipedia Asian Month! We truly appreciate your contributions, and we look forward to seeing more articles about Asia written in different languages. We also hope you continue to participate in Asian Month each year, helping to promote and share knowledge about Asia. Sincerely, Wikipedia Asian Month User Group </div> <!-- Image Section (on the right side) --> <div style="max-width: 180px;"> [[File:2024 Wikipedia Asian Month Special Barnstar.png|2024 Wikipedia Asian Month Special Barnstar|180px]] </div> </div> </div> === Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar === <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] ==মই অংশগ্ৰহণ কৰা এডিটাথনসমূহ== [[ৱিকিপিডিয়া: ৱিকিপিডিয়া এছিয়ান মাহ ২০২৪|ৱিকিপিডিয়া এছিয়ান মাহ ২০২৪]] [[ৱিকিপিডিয়া:ইণ্ডিক ৰাইটিং চিষ্টেম কেম্পেইন, ২০২৫|ইণ্ডিক ৰাইটিং চিষ্টেম কেম্পেইন, ২০২৫]] [[File:As-Ne-Bn Edit-a-thon 2025 Bangla Banner.svg|200px]] </br> ''[[:bn:উইকিপিডিয়া:অসমীয়া-নেপালি-বাংলা_আন্তঃউইকি_সহযোগিতামূলক_সম্পাদনা_মেলা_২০২৫|অসমীয়া-নেপালি-বাংলা আন্তঃউইকি সহযোগিতামূলক সম্পাদনা মেলা ২০২৫]]'' [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকি লাভছ্ ফ'ক্‌ল'ৰ ২০২৫, অসম|ৱিকি লাভছ্ ফ'ক্‌ল'ৰ ২০২৫, অসম]] Wiki Loves Monuments 2025 in India, 1 – 30 SEPTEMBER 2025 (https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Monuments_2025_in_India/Winners) [[ৱিকিপিডিয়া: অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া পোখালি বিস্তাৰ সম্পাদনা মেলা ২০২৫|অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া পোখালি বিস্তাৰ সম্পাদনা মেলা ২০২৫]] [[ৱিকিপিডিয়া:নাৰীবাদ_আৰু_লোকগাথা_এডিটাথন_২০২৫|নাৰীবাদ আৰু লোকগাথা এডিটাথন ২০২৫]] [[ৱিকিপিডিয়া: কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬|কেৰালা সংস্কৃতি মাহ, ২০২৬]] [[ৱিকিপিডিয়া:হেৰিটেজ এক্ৰছ বৰ্ডাৰছ|হেৰিটেজ এক্ৰছ বৰ্ডাৰছ]] [[Event:চীনা সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সম্পাদনা মেলা ২০২৬|চীনা সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সম্পাদনা মেলা ২০২৬]] r7ctcot9odebbrn75c8k590z1s9ktko 0 108252 634582 437535 2026-09-07T09:19:33Z EmausBot 1983 [[আলেক্সঁদ্ৰ দ্যুমা]] পাতায় করা দ্বিপুনর্নির্দেশনা ঠিক করেছে 634582 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[আলেক্সঁদ্ৰ দ্যুমা]] rdvjzvbgdsvlmkqkp2bmxtt9sfxudt1 0 126071 634545 633434 2026-09-06T20:33:42Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634545 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} {{Short description|Carcinogenic fibrous silicate mineral}} {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=July 2020}} {{infobox mineral | name = Asbestos | image = Asbestos with muscovite.png | imagesize = | alt = | caption = Fibrous [[tremolite]] asbestos on [[muscovite]] | category = [[Silicate minerals]] | formula = | strunz = 09.ED.15 | dana = 71.01.02d.03 | symmetry = | unit cell = | molweight = 277.11 g | color = Green, red, yellow, white, gray, blue | habit = Amorphous, granular, massive | system = [[Orthorhombic]], [[monoclinic]] | twinning = | cleavage = [[Prismatic surface|Prismatic]] | fracture = Fibrous | tenacity = | mohs = 2.5.6.0 | luster = Silky | streak = White | diaphaneity = | gravity =2.4–3.3 | density = | polish = | opticalprop = Biaxial | refractive =1.53–1.72 | birefringence = 0.008 | pleochroism = | 2V = 20° to 60° | dispersion = Relatively weak | extinction =Parallel or oblique | length fast/slow = | fluorescence = Non-fluorescent | absorption = | melt ={{convert|400 to 1040|C}} | fusibility = | diagnostic = | solubility = | impurities = | alteration = | other = | prop1 = | prop1text = | references = }} 'এছবেষ্টছ' হৈছে প্ৰাকৃতিকভাৱে উপলব্ধ, বিষাক্ত, কাৰ্চিনোজেনিক আৰু আঁহযুক্ত চিলিকেট খনিজৰ এটা গোট। ছয়টা প্ৰকাৰ আছে, যিবোৰৰ আটাইবোৰ দীঘল আৰু পাতল আঁহযুক্ত স্ফটিকৰদ্বাৰা গঠিত, প্ৰতিটো আঁহ (প্ৰস্থতকৈ যথেষ্ট বেছি দৈৰ্ঘ্যৰ সৈতে কণিকা) বহুতো সূক্ষ্ম "ফাইব্ৰিল"ৰদ্বাৰা গঠিত যাক ঘৰ্ষণ আৰু অন্যান্য প্ৰক্ৰিয়াৰদ্বাৰা বায়ুমণ্ডলত মুকলি কৰিব পাৰি। এছবেষ্টছ আঁহ উশাহত লোৱাৰ ফলত মেছ'ঠেলিঅ'মা, এছবেষ্ট'ছিছ আৰু হাঁওফাঁওৰ কৰ্কট ৰোগকে ধৰি বিভিন্ন বিপদজনক হাঁওফাঁওৰ স্থিতি হ'ব পাৰে। এই স্বাস্থ্যৰ প্ৰভাৱৰ ফলস্বৰূপে, এছবেষ্টছক এক গুৰুতৰ স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষাৰ বিপদ বুলি গণ্য কৰা হয়। [[Toxicity|toxic]] [[carcinogen]] [[silicate mineral]] [[Crystal habit|crystals]] [[particulate]] [[Abrasion (mechanical)|abrasion]] [[lung]] [[mesothelioma]] [[asbestosis]] [[lung cancer]] [[Health hazard|health]] [[safety hazard]] {{IPAc-en|æ|s|ˈ|b|ɛ|s|t|ə|s|,_|æ|z|-|,_|-|t|ɒ|s}} {{respell|ass|BES|təs|,_|az|-|,_|-|toss}} {{cite Dictionary.com|asbestos}} {{cite book |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20329/ |title=Exposure and Disposition – Asbestos – NCBI Bookshelf |chapter=Exposure and Disposition |chapter-format= |year=2006 |publisher=National Academies Press (US) |accessdate=}} <ref>{{cite Dictionary.com|asbestos}}</ref> <ref>{{cite book |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20329/ |title=Exposure and Disposition – Asbestos – NCBI Bookshelf |chapter=Exposure and Disposition |chapter-format= |year=2006 |publisher=National Academies Press (US) |accessdate=}}</ref> প্ৰত্নতাত্ত্বিক অধ্যয়নে চিৰামিক পাত্ৰ শক্তিশালী কৰিবলৈ প্ৰস্তৰ যুগৰপৰাই এছবেষ্টছ ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে, কিন্তু ১৯ শতিকাৰ শেষৰফালে বৃহৎ পৰিমাণৰ খনন আৰম্ভ হৈছিল যেতিয়া নিৰ্মাতা আৰু নিৰ্মাতাসকলে ইয়াৰ আকাংক্ষিত ভৌতিক বৈশিষ্ট্যৰ বাবে এছবেষ্টছ ব্যৱহাৰ কৰা আৰম্ভ কৰিছিল। এছবেষ্টছ হৈছে এক উৎকৃষ্ট তাপীয় আৰু বৈদ্যুতিক ইনচুলেটৰ, আৰু ই অত্যন্ত অগ্নি-প্ৰতিৰোধী, সেয়েহে 20 শতিকাৰ বেছিভাগ সময়ত, ইয়াক সমগ্ৰ বিশ্বতে নিৰ্মাণ সামগ্ৰী হিচাপে (বিশেষকৈ ইয়াৰ অগ্নি-প্ৰতিৰোধী বৈশিষ্ট্যৰ বাবে) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, যেতিয়ালৈকে 1970 ৰ দশকত মানৱ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰতিকূল প্ৰভাৱবোৰ অধিক ব্যাপকভাৱে স্বীকৃত আৰু স্বীকৃত কৰা হোৱা নাছিল। ১৯৮০ৰ দশকৰ আগতে নিৰ্মাণ কৰা বহুতো অট্টালিকাত এছবেষ্টছ থাকে। [[Stone Age]] [[ceramic]] [[Thermal insulation|thermal]] [[Insulator (electricity)|electrical insulator]] [[Asbestos-related diseases|its adverse effects on human health]] {{cite book|author1=Yildirim Dilek|url=https://books.google.com/books?id=eYHEEWhye94C&pg=PA449|title=Ophiolite Concept and the Evolution of Geological Thought|author2=Sally Newcomb|publisher=Geological Society of America|year=2003|isbn=978-0-8137-2373-0|page=449}} {{cite web|last=Kazan-Allen|first=Laurie|date=15 July 2019|title=Chronology of Asbestos Bans and Restrictions|url=http://www.ibasecretariat.org/chron_ban_list.php|publisher=International Ban Asbestos Secretariat}} {{cite web|last=Kazan-Allen|first=Laurie|date=2 May 2002|title=Asbestos: Properties, Uses and Problems|url=http://ibasecretariat.org/lka_prop.php|publisher=International Ban Asbestos Secretariat}} <ref>{{cite book|author1=Yildirim Dilek|url=https://books.google.com/books?id=eYHEEWhye94C&pg=PA449|title=Ophiolite Concept and the Evolution of Geological Thought|author2=Sally Newcomb|publisher=Geological Society of America|year=2003|isbn=978-0-8137-2373-0|page=449}}</ref> <ref>Bureau of Naval Personnel, ''Basic Electricity''. 1969: US Navy.</ref> <ref>{{cite web|last=Kazan-Allen|first=Laurie|date=15 July 2019|title=Chronology of Asbestos Bans and Restrictions|url=http://www.ibasecretariat.org/chron_ban_list.php|publisher=International Ban Asbestos Secretariat}}</ref> <ref name=kazan>{{cite web|last=Kazan-Allen|first=Laurie|date=2 May 2002|title=Asbestos: Properties, Uses and Problems|url=http://ibasecretariat.org/lka_prop.php|publisher=International Ban Asbestos Secretariat}}</ref> নিৰ্মাণ আৰু অগ্নি প্ৰতিৰোধৰ বাবে এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ বহুতো দেশত অবৈধ কৰা হৈছে। তথাপি, এছবেষ্টছৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ৰোগৰ ফলত প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ২৫৫,০০০ লোকৰ মৃত্যু হয় বুলি ধাৰণা কৰা হয়। আংশিকভাৱে, ইয়াৰ কাৰণ হ'ল বহুতো পুৰণি অট্টালিকাত এতিয়াও এছবেষ্টছ থাকে; ইয়াৰ উপৰি, সংস্পৰ্শৰ পৰিণাম উদ্ভৱ হ'বলৈ কেইবা দশক লাগিব পাৰে। লেটেন্সি ম্যাদ (সংস্পৰ্শলৈ অহাৰপৰা নেতিবাচক স্বাস্থ্যৰ প্ৰভাৱ নিৰ্ণয়লৈকে) সাধাৰণতে 20 বছৰ। দীৰ্ঘম্যাদী এছবেষ্টছৰ সংস্পৰ্শৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আটাইতকৈ সাধাৰণ ৰোগবোৰ হ'ল এছবেষ্টছ (এছবেষ্টছ উশাহত লোৱাৰ ফলত হাঁওফাঁওৰ দাগ) আৰু মেছ'ঠেলিঅ'মা (একপ্ৰকাৰৰ কৰ্কট)। [[fireproofing]] [[asbestosis]] [[mesothelioma]] {{cite web |url=https://www.blf.org.uk/support-for-you/asbestos-related-conditions/what-is-asbestos |publisher=British Lung Foundation |title=What is asbestos? |date=28 September 2015 |access-date=26 May 2019 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416095014/https://www.blf.org.uk/support-for-you/asbestos-related-conditions/what-is-asbestos |url-status=dead }} {{cite journal |last1=Furuya |first1=Sugio |last2=Chimed-Ochir |first2=Odgerel |last3=Takahashi |first3=Ken |last4=David |first4=Annette |last5=Takala |first5=Jukka |title=Global Asbestos Disaster |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=May 2018 |volume=15 |issue=5 |pages=1000 |doi=10.3390/ijerph15051000 |doi-access=free |pmid=29772681 |pmc=5982039 |issn=1661-7827}} {{cite web|last=King|first=Anthony|date=25 June 2017|title=Asbestos, explained|url=https://www.chemistryworld.com/news/why-asbestos-is-still-used-around-the-world/3007504.article|publisher=Royal Society of Chemistry}} <ref name=blf>{{cite web |url=https://www.blf.org.uk/support-for-you/asbestos-related-conditions/what-is-asbestos |publisher=British Lung Foundation |title=What is asbestos? |date=28 September 2015 |access-date=26 May 2019 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416095014/https://www.blf.org.uk/support-for-you/asbestos-related-conditions/what-is-asbestos |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite journal |last1=Furuya |first1=Sugio |last2=Chimed-Ochir |first2=Odgerel |last3=Takahashi |first3=Ken |last4=David |first4=Annette |last5=Takala |first5=Jukka |title=Global Asbestos Disaster |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=May 2018 |volume=15 |issue=5 |pages=1000 |doi=10.3390/ijerph15051000 |doi-access=free |pmid=29772681 |pmc=5982039 |issn=1661-7827}}</ref> <ref name=kazan/><ref name="chemistryworld.com">{{cite web|last=King|first=Anthony|date=25 June 2017|title=Asbestos, explained|url=https://www.chemistryworld.com/news/why-asbestos-is-still-used-around-the-world/3007504.article|publisher=Royal Society of Chemistry}}</ref> বহুতো উন্নয়নশীল দেশে এতিয়াও নিৰ্মাণ সামগ্ৰী হিচাপে এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰক সমৰ্থন কৰে, আৰু এছবেষ্টছৰ খনন চলি আছে, শীৰ্ষ উৎপাদক ৰাছিয়াই ২০২০ চনত অনুমাণিক ৭৯০,০০০ টন উৎপাদন কৰিব। [[building material]] [[Russia]] {{Cite book|chapter-url=https://doi.org/10.3133/mcs2021|chapter=Mineral Commodity Summaries 2021|first1=Daniel M. |last1=Flanagan|title=Mineral Commodity Summaries|publisher=U.S. Geological Survey|date=29 January 2021|pages=26–27|doi=10.3133/mcs2021|s2cid=242973747}} <ref>{{Cite book|chapter-url=https://doi.org/10.3133/mcs2021|chapter=Mineral Commodity Summaries 2021|first1=Daniel M. |last1=Flanagan|title=Mineral Commodity Summaries|publisher=U.S. Geological Survey|date=29 January 2021|pages=26–27|doi=10.3133/mcs2021|s2cid=242973747}}</ref> == ব্যুৎপত্তি == ১৬০০ চনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা "এছবেষ্টছ" শব্দটো অৱশেষত ইয়াৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "অনিৰ্বাপনীয়" বা "অনিৰ্বাপনীয়।" নামটোৱে শলিতাৰ বাবে পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ প্ৰতিফলিত কৰে যি কেতিয়াও জ্বলি নাযায়। [[Scientific American]] [[Henry Thomas Riley|Riley, H. T.]] [[Candle wick|wick]] {{langx|grc|ἄσβεστος}} {{Cite journal |date=July 1997 |author=Alleman, James E. |author2=Mossman, Brooke T |author2-link=Brooke T. Mossman |title=Asbestos Revisited |journal=[[Scientific American]] |pages=54–57 |url=http://virlab.virginia.edu/Nanoscience_class/lecture_notes/Lecture_14_Materials/Asbestos_CNT/Sci%20Am%20-%20Asbestos%20Revisited%20-%20July%201997.pdf |access-date=26 November 2010 |bibcode=1997SciAm.277a..70A |volume=277 |issue=1 |doi=10.1038/scientificamerican0797-70 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100603095555/http://www.virlab.virginia.edu/Nanoscience_class/lecture_notes/Lecture_14_Materials/Asbestos_CNT/Sci%20Am%20-%20Asbestos%20Revisited%20-%20July%201997.pdf |archive-date=3 June 2010 |archivedate=3 June 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100603095555/http://www.virlab.virginia.edu/Nanoscience_class/lecture_notes/Lecture_14_Materials/Asbestos_CNT/Sci%20Am%20-%20Asbestos%20Revisited%20-%20July%201997.pdf |deadurl=yes }} {{Cite book |year=1856 |author=Bostock, John |translator=[[Henry Thomas Riley|Riley, H. T.]] |chapter=Asbestinon |page=137 |chapter-url=https://archive.org/stream/naturalhistoryof04plinrich#page/137/mode/1up/search/asbestinon |title=The Natural History of Pliny|volume=IV |place=London |publisher=Henry G. Bohn |url=https://archive.org/stream/naturalhistoryof04plinrich#page/n3/mode/2up |access-date=26 November 2010|author-link=John Bostock (physician) }} {{cite book|title=Shorter Oxford English Dictionary|url=https://archive.org/details/shorteroxfordeng00will_0|url-access=registration|publisher=Oxford University Press|edition= 5th|year=2002|isbn=978-0-19-860457-0 }} {{LSJ|a)/sbestos|ἄσβεστος|ref}} <ref name=Alleman&Mossman1997>{{Cite journal |date=July 1997 |author=Alleman, James E. |author2=Mossman, Brooke T |author2-link=Brooke T. Mossman |title=Asbestos Revisited |journal=[[Scientific American]] |pages=54–57 |url=http://virlab.virginia.edu/Nanoscience_class/lecture_notes/Lecture_14_Materials/Asbestos_CNT/Sci%20Am%20-%20Asbestos%20Revisited%20-%20July%201997.pdf |access-date=26 November 2010 |bibcode=1997SciAm.277a..70A |volume=277 |issue=1 |doi=10.1038/scientificamerican0797-70 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100603095555/http://www.virlab.virginia.edu/Nanoscience_class/lecture_notes/Lecture_14_Materials/Asbestos_CNT/Sci%20Am%20-%20Asbestos%20Revisited%20-%20July%201997.pdf |archive-date=3 June 2010 |archivedate=3 June 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100603095555/http://www.virlab.virginia.edu/Nanoscience_class/lecture_notes/Lecture_14_Materials/Asbestos_CNT/Sci%20Am%20-%20Asbestos%20Revisited%20-%20July%201997.pdf |deadurl=yes }}</ref> <ref name=Bostock&Riley1856>{{Cite book |year=1856 |author=Bostock, John |translator=[[Henry Thomas Riley|Riley, H. T.]] |chapter=Asbestinon |page=137 |chapter-url=https://archive.org/stream/naturalhistoryof04plinrich#page/137/mode/1up/search/asbestinon |title=The Natural History of Pliny|volume=IV |place=London |publisher=Henry G. Bohn |url=https://archive.org/stream/naturalhistoryof04plinrich#page/n3/mode/2up |access-date=26 November 2010|author-link=John Bostock (physician) }}</ref> <ref>{{cite book|title=Shorter Oxford English Dictionary|url=https://archive.org/details/shorteroxfordeng00will_0|url-access=registration|publisher=Oxford University Press|edition= 5th|year=2002|isbn=978-0-19-860457-0 }}</ref> <ref>{{LSJ|a)/sbestos|ἄσβεστος|ref}}.</ref> ইয়াক পুৰণি ফৰাচী "এবেষ্টছ"ৰ জৰিয়তে ইংৰাজীলৈ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, যি গ্ৰীকৰপৰা লেটিন ভাষাৰে শব্দটো লাভ কৰিছিল, কিন্তু মূল গ্ৰীক ভাষাত, "এছবেষ্টছ" প্ৰকৃততে কুইকলাইম বুলি বুজায়। অক্সফ'ৰ্ড ইংৰাজী অভিধানত কোৱা হৈছে যে এই শব্দটো প্লিনীয়ে ভুলকৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল যাক এতিয়া এছবেষ্টছ বুলি কোৱা হয়, আৰু তেওঁ ভুল নামটো জনপ্ৰিয় কৰিছিল। এছবেষ্টছক মূলতঃ গ্ৰীক ভাষাত "এমিয়েণ্টোছ" বুলি কোৱা হৈছিল, যাৰ অৰ্থ হৈছে "অশুচি", কিয়নো জুইত পেলাই দিয়াৰ সময়ত ই অচিহ্নিত হৈ ওলাই আহিছিল। পৰ্তুগীজ, স্পেনিছ, আৰু ইটালিয়ান 'এমিয়াণ্টো' আৰু ফৰাচী 'এমিয়েণ্টে' আদিৰ দৰে বহুতো ভাষাত এছবেষ্টছ শব্দৰ উৎস হৈছে "আমিয়াণ্টোছ।" ১৫ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ইংৰাজীত ইয়াক "এমিয়েণ্ট" বুলিও কোৱা হৈছিল, কিন্তু এই ব্যৱহাৰৰ ঠাইত "এছবেষ্টছ"ৰদ্বাৰা সলনি কৰা হৈছিল। শব্দটো উচ্চাৰণ কৰা হয় বা। [[Old French]] [[Latin]] [[Calcium oxide|quicklime]] [[Oxford English Dictionary]] [[Pliny the Younger|Pliny]] [[misnomer]] [[fire]] [[Portuguese language|Portuguese]] [[Spanish language|Spanish]] [[Italian language|Italian]] [[French language|French]] {{LSJ|a)mi/antos|ἀμίαντος|shortref}} {{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/asbestos|title=asbestos {{!}} {{IPAc-en|æ|s|ˈ|b|ɛ|s|t|ə|s}} {{IPAc-en|æ|s|ˈ|b|ɛ|s|t|ɒ|s}} {{cite web |title=asbestos |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/asbestos |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321081058/https://en.oxforddictionaries.com/definition/asbestos |archive-date=21 March 2019 |website=Oxford Living Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=21 March 2019}} <ref>{{LSJ|a)mi/antos|ἀμίαντος|shortref}}.</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/asbestos|title=asbestos {{!}} Origin and meaning of asbestos by Online Etymology Dictionary|website=www.etymonline.com|language=en|access-date=2018-12-14}}</ref> <ref>{{cite web |title=asbestos |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/asbestos |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321081058/https://en.oxforddictionaries.com/definition/asbestos |archive-date=21 March 2019 |website=Oxford Living Dictionaries |publisher=Oxford University Press |access-date=21 March 2019 |archivedate=21 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190321081058/https://en.oxforddictionaries.com/definition/asbestos |deadurl=yes }}</ref> == ইতিহাস == {{More citations needed section|date=May 2016}} এছবেষ্টছ হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি জুইক প্ৰতিৰোধ কৰা নমনীয় বস্তু সৃষ্টি কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰি অহা হৈছে, যেনে নেপকিন আৰু অন্যান্য বস্ত্ৰ। আধুনিক যুগত এছবেষ্টছযুক্ত উপভোক্তা সামগ্ৰীৰ ব্যাপক উৎপাদন আৰম্ভ হৈছিল। আজি, এছবেষ্টছৰ বিপদাশংকা চিনাক্ত কৰা হৈছে; এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ ৬৬খন দেশত সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ আৰু আন বহুতে কঠোৰভাৱে নিয়ন্ত্ৰিত। [[napkins]] {{cite book | date = 1979 | title = Oversight Hearings on Asbestos Health Hazards to Schoolchildren: Hearings Before the Subcommittee on Elementary, Secondary, and Vocational Education of the Committee on Education and Labor, House of Representatives, Ninety-sixth Congress, First Session, on H.R. 1435 and H.R. 1524 | publisher = U.S. Government Printing Office | page = 485 | oclc = 1060686493 | url = https://books.google.com/books?id=aVrRAAAAMAAJ}} {{cite web |last1=Kazan-Allen |first1=Laurie |title=Current Asbestos Bans |url=http://ibasecretariat.org/alpha_ban_list.php |website=International Ban Asbestos Secretariat |access-date=10 August 2022}} {{cite book | author1 = Anthony Newman Taylor | author2 = Paul Cullinan | author3 = Paul Blanc | author4 = Anthony Pickering | date = 25 November 2016 | title = Parkes' Occupational Lung Disorders | publisher = CRC Press | page = 157 | isbn = 978-1-4822-4142-6 | url = https://books.google.com/books?id=Us9BDgAAQBAJ|access-date=10 August 2022}} <ref name="Education1979">{{cite book | date = 1979 | title = Oversight Hearings on Asbestos Health Hazards to Schoolchildren: Hearings Before the Subcommittee on Elementary, Secondary, and Vocational Education of the Committee on Education and Labor, House of Representatives, Ninety-sixth Congress, First Session, on H.R. 1435 and H.R. 1524 | publisher = U.S. Government Printing Office | page = 485 | oclc = 1060686493 | url = https://books.google.com/books?id=aVrRAAAAMAAJ}}</ref> <ref>{{cite web |last1=Kazan-Allen |first1=Laurie |title=Current Asbestos Bans |url=http://ibasecretariat.org/alpha_ban_list.php |website=International Ban Asbestos Secretariat |access-date=10 August 2022}}</ref> <ref name="TaylorCullinanBlanc2016">{{cite book | author1 = Anthony Newman Taylor | author2 = Paul Cullinan | author3 = Paul Blanc | author4 = Anthony Pickering | date = 25 November 2016 | title = Parkes' Occupational Lung Disorders | publisher = CRC Press | page = 157 | isbn = 978-1-4822-4142-6 | url = https://books.google.com/books?id=Us9BDgAAQBAJ|access-date=10 August 2022}}</ref> === প্ৰাৰম্ভিক তথ্যসূত্ৰ আৰু ব্যৱহাৰ === {{For|Chinese "fire-laundered cloth" in antiquity and medieval accounts|huoshu}} এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ কমেও 4,500 বছৰ পুৰণি, যেতিয়া পূব ফিনলেণ্ডৰ জুওজাৰ্ভি হ্ৰদৰ বাসিন্দাসকলে মাটিৰ পাত্ৰ আৰু ৰন্ধন বাচন-বৰ্তনবোৰ এছবেষ্টছ খনিজ এন্থোফিলাইটেৰে শক্তিশালী কৰিছিল; প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলে মৃৎশিল্পৰ এই শৈলীক "এছবেষ্টছ-চিৰামিক" বুলি কয়। কিছুমান প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলে বিশ্বাস কৰে যে প্ৰাচীন লোকসকলে এছবেষ্টছৰ কাফন তৈয়াৰ কৰিছিল, য'ত তেওঁলোকে কেৱল তেওঁলোকৰ ছাই সংৰক্ষণ কৰিবলৈ আৰু চিতাত সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ কৰা কাঠ বা অন্যান্য দাহ্য সামগ্ৰীৰ সৈতে ছাই মিহলি হোৱাটো ৰোধ কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ মৃতদেহ জ্বলাই দিছিল। আন কিছুমানে দাবী কৰে যে এই লোকসকলে সমাধি বা আন চাকিৰ বাবে চিৰস্থায়ী শলিতা তৈয়াৰ কৰিবলৈ এছবেষ্টছ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। অতি সাম্প্ৰতিক শতিকাবোৰত, এই উদ্দেশ্যৰ বাবে এছবেষ্টছ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। [[Juojärvi]] [[Finland]] [[anthophyllite]] [[asbestos-ceramic]] [[Geological Society of America]] [[Pyre|funeral pyres]] [[sepulchre|sepulchral]] [[Callimachus (sculptor)|Callimachus]] [[Erechtheion]] {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eYHEEWhye94C|title=Ophiolite Concept and the Evolution of Geological Thought|author=Ross, Malcolm|author2=Nolan, Robert P|publisher=[[Geological Society of America]]|year=2003|isbn=978-0-8137-2373-0|editor=Dilek, Yildirim|series=Special Paper 373|place=Boulder, Colorado|chapter=History of asbestos discovery and use and asbestos-related disease in context with the occurrence of asbestos within the ophiolite complexes|editor2=Newcomb, Sally|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eYHEEWhye94C&pg=PA447|name-list-style=amp}} {{clarify|date=March 2024}} {{cite book|url=https://search.library.wisc.edu/digital/A4C5AV6Q7LZ5DY8E/full/A5PMBHDE7IMK3S86|title=Cyclopædia|last=Chambers|first=Ephraim|date=1728|access-date=3 March 2024|page=147}} {{cite book|title=Acropolis museum guide|last1=Eleftheratou|first1=S.|date=2016|publisher=Acropolis Museum Editions|page=258}} <ref name="Ross&Nolan2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eYHEEWhye94C|title=Ophiolite Concept and the Evolution of Geological Thought|author=Ross, Malcolm|author2=Nolan, Robert P|publisher=[[Geological Society of America]]|year=2003|isbn=978-0-8137-2373-0|editor=Dilek, Yildirim|series=Special Paper 373|place=Boulder, Colorado|chapter=History of asbestos discovery and use and asbestos-related disease in context with the occurrence of asbestos within the ophiolite complexes|editor2=Newcomb, Sally|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eYHEEWhye94C&pg=PA447|name-list-style=amp}}</ref> <ref name="histsci">{{cite book|url=https://search.library.wisc.edu/digital/A4C5AV6Q7LZ5DY8E/full/A5PMBHDE7IMK3S86|title=Cyclopædia|last=Chambers|first=Ephraim|date=1728|access-date=3 March 2024|page=147}}</ref> <ref>Pliny the Elder. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D19%3Achapter%3D4 Ch. 4.—LINEN MADE OF ASBESTOS.] In ''The Natural History''</ref> <ref name="Ucalgary" /> A famous example is the golden lamp ''asbestos lychnis'', which the sculptor [[Callimachus (sculptor)|Callimachus]] made for the [[Erechtheion]].<ref>{{cite book|title=Acropolis museum guide|last1=Eleftheratou|first1=S.|date=2016|publisher=Acropolis Museum Editions|page=258}}</ref> প্ৰায় ৩০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰপৰা থিঅ'ফ্ৰাস্তাছ, "অন ষ্ট'নছ"ত এছবেষ্টছৰ প্ৰথম বিৱৰণ পোৱা যায়, কিন্তু এই চিনাক্তকৰণ খণ্ডন কৰা হৈছে। আধুনিক আৰু প্ৰাচীন গ্ৰীক দুয়োটা ভাষাত, ইংৰাজীত "এছবেষ্টছ" নামেৰে জনাজাত পদাৰ্থটোৰ সাধাৰণ নাম হৈছে "এমিয়েণ্টোছ" ("অশুদ্ধ", "বিশুদ্ধ"), যাক ফৰাচী ভাষাত "এমিয়েণ্টে" আৰু ইটালীয়ান, স্পেনিছ আৰু পৰ্তুগীজ ভাষাত "এমিয়েণ্টো" হিচাপে অভিযোজিত কৰা হৈছিল। আধুনিক গ্ৰীক ভাষাত, ἀσβεστος বা ασβέστης শব্দটো ধাৰাবাহিকভাৱে আৰু কেৱল চূণৰ বাবে থিয় হৈ আছে। [[Theophrastus]] [[lignite]] [[Greek language|Greek]] [[modern Greek]] [[lime (mineral)|lime]] {{cite book|last=Needham |first=Joseph |author-link=Joseph Needham |chapter=Asbestos |title=Science and Civilisation in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth |publisher=Cambridge University Press |date=1959 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jfQ9E0u4pLAC&pg=RA1-PA656 |pages=656<!--655ff–--> |isbn=<!--0521058015, -->9780521058018}} {{cite book|chapter-url=http://www.farlang.com/gemstones/theophrastus-on-stones/page_088|title=Theophrastus on Stones: Introduction, Greek Text, English Translation, and Commentary|last1=Caley |first1=Earl R. |last2=Richards |first2=John F. C. |series=Graduate School Monographs: Contributions in Physical Science, No. 1 |publisher=The Ohio State University |year=1956 |location=Columbus, OH |pages=87–88|chapter=Commentary|quote=Moore thought that Theophrastus was really referring to asbestos. The colour of the stone makes this unlikely, though its structure makes it less improbable since some forms of decayed wood do have a fibrous structure like asbestos&nbsp; ... It is, however, unlikely that Theophrastus is alluding to asbestos since the mineral does not occur in the locality mentioned&nbsp; ... It is much more probable that Theophrastus is referring to the well-known brown fibrous [[lignite]].|access-date=31 January 2013|archive-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224114624/http://www.farlang.com/gemstones/theophrastus-on-stones/page_088}} <ref>{{cite book|last=Needham |first=Joseph |author-link=Joseph Needham |chapter=Asbestos |title=Science and Civilisation in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth |publisher=Cambridge University Press |date=1959 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jfQ9E0u4pLAC&pg=RA1-PA656 |pages=656<!--655ff–--> |isbn=<!--0521058015, -->9780521058018}}</ref> <ref>{{cite book|chapter-url=http://www.farlang.com/gemstones/theophrastus-on-stones/page_088|title=Theophrastus on Stones: Introduction, Greek Text, English Translation, and Commentary|last1=Caley|first1=Earl R.|last2=Richards|first2=John F. C.|series=Graduate School Monographs: Contributions in Physical Science, No. 1|publisher=The Ohio State University|year=1956|location=Columbus, OH|pages=87–88|chapter=Commentary|quote=Moore thought that Theophrastus was really referring to asbestos. The colour of the stone makes this unlikely, though its structure makes it less improbable since some forms of decayed wood do have a fibrous structure like asbestos&nbsp; ... It is, however, unlikely that Theophrastus is alluding to asbestos since the mineral does not occur in the locality mentioned&nbsp; ... It is much more probable that Theophrastus is referring to the well-known brown fibrous [[lignite]].|access-date=31 January 2013|archive-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224114624/http://www.farlang.com/gemstones/theophrastus-on-stones/page_088|archivedate=24 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224114624/http://www.farlang.com/gemstones/theophrastus-on-stones/page_088}}</ref> "এছবেষ্টছ" শব্দটো ৰোমান প্ৰকৃতিবিদ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ প্ৰথম শতিকাৰ পাণ্ডুলিপি "প্ৰাকৃতিক ইতিহাস" আৰু তেওঁ "এছবেষ্টিনন" শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰাৰপৰা পোৱা যায়, যাৰ অৰ্থ হৈছে "অদমনীয়।" তেওঁ খনিজটো মুকুতাতকৈ অধিক ব্যয়-বহুল বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল। প্ৰাথমিক উৎসৱোৰ পৰীক্ষা কৰিলে দুয়োটা দাবীৰ সমৰ্থন পোৱা নাযায়। [[Pliny the Elder]] [[Natural History (Pliny)|Natural History]] [[pearls]] [[BBC]] [[Pliny the Younger]] [[Rutgers University Press]] {{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20240207-asbestos-the-strange-past-of-the-magic-mineral|title=Asbestos: The strange past of the 'magic mineral'|work=[[BBC]]|date = February 7, 2024}} {{cite web|url=http://environmentalchemistry.com/yogi/environmental/asbestoshistory2004.html|title=History of Asbestos|last=Barbalace|first=Roberta C.|date=22 October 1995|publisher=Environmentalchemistry.com|access-date=12 January 2010}} {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5r2jEGLvxP4C|title=Asbestos and Fire: Technological Trade-offs and the Body at Risk|last=Maines|first=Rachel|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=2005|isbn=978-0-8135-3575-3|page=7}} <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20240207-asbestos-the-strange-past-of-the-magic-mineral|title=Asbestos: The strange past of the 'magic mineral'|work=[[BBC]]|date = February 7, 2024}}</ref> <ref name="Alleman&Mossman1997" /><ref name="Bostock&Riley1856" /><ref name="Ross&Nolan2003" /> While Pliny or his nephew [[Pliny the Younger]] is popularly credited with recognising the detrimental effects of asbestos on human beings,<ref name="Env_Chem">{{cite web|url=http://environmentalchemistry.com/yogi/environmental/asbestoshistory2004.html|title=History of Asbestos|last=Barbalace|first=Roberta C.|date=22 October 1995|publisher=Environmentalchemistry.com|access-date=12 January 2010}}</ref> <ref name="Maines2005">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5r2jEGLvxP4C|title=Asbestos and Fire: Technological Trade-offs and the Body at Risk|last=Maines|first=Rachel|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=2005|isbn=978-0-8135-3575-3|page=7}}</ref> চীনত, "হুও হুৱান বু" () বা "জুই-ধোৱা কাপোৰ" প্ৰাপ্ত কৰাৰ বিৱৰণ নিশ্চিতভাৱে ৱেই ৰাজবংশৰ (৩৮৬-৫৩৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) সময়ৰ, আৰু দাবী কৰা হয় যে সেইবোৰ ঝৌ ৰাজবংশৰ আৰম্ভণিতে জনাজাত আছিল, যদিও বহু পিছৰ বুলি ভবা লিখনিৰ বাহিৰে প্ৰমাণিত নহয় (চাওক "হুওচু" বা "অগ্নি নিগনি")। [[Northern Wei|Wei dynasty]] [[Zhou dynasty]] [[huoshu]] {{lang|zh|火浣布}} {{cite book|last=Cheng |first=Weiji |author-link=<!--Weiji Cheng--> |title=History of Textile Technology of Ancient China |publisher=Science Press New York |date=1992 |url=https://books.google.com/books?id=nM0fAQAAIAAJ&q=%22huo+huan%22 |page=451|isbn=<!--7030005481,-->9787030005489}} {{sfnp|Needham|1959|pp=656–657}} <ref name="cheng1991">{{cite book|last=Cheng |first=Weiji |author-link=<!--Weiji Cheng--> |title=History of Textile Technology of Ancient China |publisher=Science Press New York |date=1992 |url=https://books.google.com/books?id=nM0fAQAAIAAJ&q=%22huo+huan%22 |page=451|isbn=<!--7030005481,-->9787030005489}}</ref> [[Athanasius of Alexandria]], a Christian bishop living in 4th-century Egypt, references asbestos in one of his writings. Around the year 318, he wrote as follows: {{blockquote|The natural property of fire is to burn. Suppose, then, that there was a substance such as the Indian asbestos is said to be, which had no fear of being burnt, but rather displayed the impotence of the fire by proving itself unburnable. If anyone doubted the truth of this, all he need do would be to wrap himself up in the substance in question and then touch the fire.<ref>{{cite book |author=Athanasius |title=On the Incarnation |year=2018 |publisher=GLH Publishing |isbn=978-1-948648-24-0 |page=49}}</ref>}} ধনী পাৰ্চীসকলে কাপোৰ এখন জুইত উন্মুক্ত কৰি পৰিষ্কাৰ কৰি অতিথিসকলক বিস্মিত কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, টাবাৰীৰ মতে, মহান চাছানিয়ান ৰজা (শাসনকাল ৫৯০-৬২৮) খছৰ' দ্বিতীয় পাৰভিজৰ এটা অদ্ভুত বস্তু আছিল এটা ৰুমাল () যাক তেওঁ কেৱল জুইত পেলাই পৰিষ্কাৰ কৰিছিল। এনে কাপোৰ হিন্দু কুশৰ ওপৰেৰে আমদানি কৰা এছবেষ্টছেৰে বনোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। বিৰুনিয়ে তেওঁৰ গ্ৰন্থ "ৰত্ন"ত মতে, এছবেষ্টছেৰে নিৰ্মিত যিকোনো কাপোৰক (, "আজাৰহোষ্ট") "শ্ব'ষ্টেক" () বুলি কোৱা হয়। কিছুমান পাৰ্চীয়ে বিশ্বাস কৰিছিল যে আঁহ হৈছে 'সামান্দাৰ' (সমান্দাৰ) নামৰ এবিধ জন্তুৰ নোম, যি জুইত বাস কৰিছিল আৰু পানীৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে মৃত্যুমুখত পৰিছিল। ইয়াতেই চালামেণ্ডাৰে জুই সহ্য কৰিব পাৰে বুলি পূৰ্বৰ বিশ্বাসৰ উৎপত্তি হৈছিল। প্ৰথম পৱিত্ৰ ৰোমান সম্ৰাট (৮০০-৮১৪) চাৰ্লেমেনৰো এনে এখন টেবুলক্লথ আছিল বুলি কোৱা হয়। [[Persians]] [[fire]] [[Muhammad ibn Jarir al-Tabari|Tabari]] [[Khosrow II]] [[Sassanian]] [[Hindu Kush]] [[Biruni#ref-16|Biruni]] [[Dehkhoda Dictionary|Dehkhoda Persian Dictionary]] [[Salamander (legendary creature)|samandar]] [[salamander]] [[Charlemagne]] [[Holy Roman Emperor]] [[Time (magazine)|Time]] {{langx|fa|منديل}} {{langx|fa|آذرشست}} {{langx|fa|شستكه}} {{langx|fa|سمندر}} {{cite web|url=http://www.iras.ucalgary.ca/~volk/sylvia/Asbestos.htm|title=University of Calgary|date=30 September 2001|publisher=Iras.ucalgary.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105005311/http://www.iras.ucalgary.ca/~volk/sylvia/Asbestos.htm|archive-date=5 November 2009|access-date=12 January 2010}} {{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2014/08/fantastically-wrong-homicidal-salamander/|title=Fantastically Wrong: The Legend of the Homicidal Fire-Proof Salamander|magazine=WIRED|language=en-US|access-date=2016-05-03}} {{Cite magazine|date=29 November 1926|title=Science: Asbestos|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,729732,00.html|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110131223759/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C729732%2C00.html|archive-date=31 January 2011|access-date=11 January 2011}} <ref>New Encyclopædia Britannica (2003), vol. 6, p. 843</ref> <ref>[[Dehkhoda Dictionary|Dehkhoda Persian Dictionary]]</ref> <ref name="Ucalgary">{{cite web|url=http://www.iras.ucalgary.ca/~volk/sylvia/Asbestos.htm|title=University of Calgary|date=30 September 2001|publisher=Iras.ucalgary.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105005311/http://www.iras.ucalgary.ca/~volk/sylvia/Asbestos.htm|archive-date=5 November 2009|access-date=12 January 2010|archivedate=5 November 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091105005311/http://www.iras.ucalgary.ca/~volk/sylvia/Asbestos.htm|deadurl=yes}}</ref> <ref>[http://environmentalchemistry.com/yogi/environmental/asbestoshistory2004.html A Brief History of Asbestos Use and Associated Health Risks] EnvironmentalChemistry.com website</ref> <ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2014/08/fantastically-wrong-homicidal-salamander/|title=Fantastically Wrong: The Legend of the Homicidal Fire-Proof Salamander|magazine=WIRED|language=en-US|access-date=2016-05-03}}</ref> <ref name="TIME1926">{{Cite magazine|date=29 November 1926|title=Science: Asbestos|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,729732,00.html|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110131223759/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C729732%2C00.html|archive-date=31 January 2011|access-date=11 January 2011|archivedate=31 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131223759/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C729732%2C00.html|deadurl=yes}}</ref> [[Marco Polo]] recounts having been shown, in a place he calls ''Ghinghin talas'', "a good vein from which the cloth which we call of salamander, which cannot be burnt if it is thrown into the fire, is made&nbsp; ..."<ref name="PoloMoule1938">{{cite book|url=https://archive.org/stream/descriptionofwor01polo#page/156/mode/2up/search/salamander|title=Marco Polo: the Description of the World: A.C. Moule & Paul Pelliot|last1=Polo|first1=Marco|author2=A C. Moule|author3=Paul Pelliot|publisher=G. Routledge & Sons|year=1938|pages=156–57|access-date=31 January 2013}}</ref> === ঔদ্যোগিক যুগ[সম্পাদনা কৰক] === [[File:Asbestos mining 1876.jpg|thumb|right|Industrial scale asbestos mining began in 1878 in [[Thetford Mines|Thetford township]], [[Quebec]]. By 1895, mining was increasingly mechanized.]] ১৯ শতিকাৰ মাজভাগত বৃহৎ পৰিসৰৰ এছবেষ্টছ উদ্যোগ আৰম্ভ হৈছিল। ইটালীত এছবেষ্টছ, কাগজ আৰু কাপোৰ উৎপাদনৰ প্ৰাৰম্ভিক প্ৰচেষ্টা ১৮৫০ৰ দশকত আৰম্ভ হৈছিল কিন্তু এনে সামগ্ৰীৰ বাবে এখন বজাৰ সৃষ্টি কৰাত ব্যৰ্থ হৈছিল। ১৮৬২ চনত লণ্ডনত এছবেষ্টছৰ কানাডিয়ান নমুনা প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল, আৰু এই সম্পদৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ইংলেণ্ড আৰু স্কটলেণ্ডত প্ৰথম কোম্পানী গঠন কৰা হৈছিল। এছবেষ্টছ প্ৰথমে সূতা নিৰ্মাণত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, আৰু জাৰ্মান উদ্যোগপতি লুই ৱাৰ্থেইমে জাৰ্মানীৰ তেওঁৰ কাৰখানাসমূহত এই প্ৰক্ৰিয়া গ্ৰহণ কৰিছিল। ১৮৭১ চনত, গ্লাছগোত পেটেণ্ট এছবেষ্টছ উৎপাদন কোম্পানী স্থাপন কৰা হৈছিল, আৰু পৰৱৰ্তী দশকবোৰত, ক্লাইডবেংক অঞ্চলটো নৱজাতক উদ্যোগৰ কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছিল। [[Glasgow]] [[Clydebank]] {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ARKaW4uP9BgC|title=Asbestos and Disease|author=Selikoff, Irving J.|publisher=Elsevier|year=1978|isbn=978-0-323-14007-2|pages=8–20}} {{cite web|url=http://www.clydebankasbestos.org/index.php?page=asbestos-clydebank|title=Asbestos & Clydebank|publisher=Clydebank Asbestos Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230508/http://www.clydebankasbestos.org/index.php?page=asbestos-clydebank|archive-date=6 June 2014}} <ref name="Selikoff">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ARKaW4uP9BgC|title=Asbestos and Disease|author=Selikoff, Irving J.|publisher=Elsevier|year=1978|isbn=978-0-323-14007-2|pages=8–20}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.clydebankasbestos.org/index.php?page=asbestos-clydebank|title=Asbestos & Clydebank|publisher=Clydebank Asbestos Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230508/http://www.clydebankasbestos.org/index.php?page=asbestos-clydebank|archive-date=6 June 2014|access-date=10 October 2025|archivedate=6 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606230508/http://www.clydebankasbestos.org/index.php?page=asbestos-clydebank|deadurl=yes}}</ref> [[File:Asbestos, Quebec, Canada.jpg|thumb|Canada's biggest power shovel loading an ore train with asbestos at the [[Johns Manville|Jeffrey Mine, Johns-Manville Co.]], [[Asbestos, Quebec]], June 1944]] ১৮৭০ চনৰপৰা কুইবেকৰ থেটফ'ৰ্ড পাহাৰত ঔদ্যোগিক স্তৰৰ খনন আৰম্ভ হৈছিল। ছাৰ উইলিয়াম এডমণ্ড লোগানে কানাডাৰ ভূ-তাত্ত্বিক জৰীপৰ মুৰব্বী হিচাপে পাহাৰত ক্ৰিছ'টাইলৰ বৃহৎ পৰিমাণৰ জমা লক্ষ্য কৰিছিল। তাৰপৰা খনিজ পদাৰ্থৰ নমুনাবোৰ লণ্ডনত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল আৰু যথেষ্ট আগ্ৰহ আকৰ্ষণ কৰিছিল। যন্ত্ৰ প্ৰযুক্তি গ্ৰহণ আৰু বৰ্ধিত উৎপাদনৰ ফলত ১৮৭৮ চনত খনিৰ ৫০ টনৰ উৎপাদন ১০,০০০ টনতকৈ অধিক হৈছিল। দীৰ্ঘদিন ধৰি বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ এছবেষ্টছ খনি আছিল কুইবেকৰ এছবেষ্টছ চহৰত থকা জেফ্ৰি খনি। [[Thetford Mines|Thetford hills]] [[Quebec]] [[William Edmond Logan]] [[chrysotile]] [[Geological Survey of Canada]] [[Quebec Central Railway]] [[Andrew Stuart Johnson]] [[William Henry Jeffrey]] [[Jeffrey Mine]] [[Asbestos, Quebec]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173753/http://www.ourroots.ca/e/toc.aspx?id=11253 |date=3 March 2016 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509055546/http://www.horton.ednet.ns.ca/staff/webb/geology/3Minerals/Chronology%20of%20Minerals%20in%20Canada.pdf|date=9 May 2013}} {{cite book |editor=Jessica Elzea Kogel |display-editors=etal |url=https://books.google.com/books?id=zNicdkuulE4C&pg=PA195|title=Industrial minerals & rocks: commodities, markets, and uses|date=2006|isbn=978-0-87335-233-8|page=195 |publisher=Society for Mining, Metallurgy, and Exploration}} <ref name="Selikoff" /> With the opening of the [[Quebec Central Railway]] in 1876, mining entrepreneurs such as [[Andrew Stuart Johnson]] and [[William Henry Jeffrey]] established the asbestos industry in the province.<ref name="wood">[http://www.ourroots.ca/e/toc.aspx?id=11253 ''The storied province of Quebec : past and present. Volume V'' (1931)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173753/http://www.ourroots.ca/e/toc.aspx?id=11253 |date=3 March 2016 }} Wood, WCH; Atherton, WH; Conklin, EP pp. 814–5</ref> <ref name="Selikoff" /><ref>Udd, John (1998) [http://www.horton.ednet.ns.ca/staff/webb/geology/3Minerals/Chronology%20of%20Minerals%20in%20Canada.pdf "A Chronology of Minerals Development in Canada"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509055546/http://www.horton.ednet.ns.ca/staff/webb/geology/3Minerals/Chronology%20of%20Minerals%20in%20Canada.pdf|date=9 May 2013}} National Resources Canada</ref> <ref name="Book">{{cite book |editor=Jessica Elzea Kogel |display-editors=etal |url=https://books.google.com/books?id=zNicdkuulE4C&pg=PA195|title=Industrial minerals & rocks: commodities, markets, and uses|date=2006|isbn=978-0-87335-233-8|page=195 |publisher=Society for Mining, Metallurgy, and Exploration}}</ref> [[File:Asbestos iron ad.jpg|thumb|left|The applications of asbestos multiplied at the end of the 19th century—this is an advertisement for an asbestos-lined [[clothes iron]] from 1906]] ১৮৮০-ৰ দশকত ৰাছিয়ান সাম্ৰাজ্যৰ ইউৰালছত এছবেষ্টছ উৎপাদন আৰম্ভ হৈছিল, আৰু ১৮৭৬ চনত টুৰিনত ইটালো-ইংৰাজ বিশুদ্ধ এছবেষ্টছ কোম্পানী গঠন হোৱাৰ লগে লগে উত্তৰ ইটালীৰ আলপাইন অঞ্চলত এছবেষ্টছ উৎপাদন আৰম্ভ হৈছিল, যদিও ই অতি সোনকালেই কানাডাৰ খনিৰপৰা অধিক উৎপাদনৰ স্তৰৰদ্বাৰা ডুব গৈছিল। ১৮৯৩ চনৰপৰা দক্ষিণ আফ্ৰিকাত ডি বিয়েৰ্ছ কোম্পানীৰ সঞ্চালক ব্ৰিটিছ ব্যৱসায়ী ফ্ৰান্সিছ অ'টছৰ তত্ত্বাৱধানত খনন আৰম্ভ হৈছিল। ১৯১০ চনত দক্ষিণ আফ্ৰিকাত এমোচাইটৰ উৎপাদন আৰম্ভ হৈছিল। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ এছবেষ্টছ উদ্যোগৰ আৰম্ভণি হৈছিল ১৮৫৮ চনত যেতিয়া নিউয়ৰ্কৰ ষ্টেটেন দ্বীপৰ ৱাৰ্ডছ হিলত থকা এটা কুৱেৰীত বৰ্তমানৰ জনছ মেনভিলৰ পূৰ্বৱৰ্তী জনছ কোম্পানীয়ে এছবেষ্টছ ইনচুলেচন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ তন্তুযুক্ত এন্থোফিলাইট খনন কৰিছিল। ১৮৯৯ চনত ভাৰ্মণ্টৰ বেলভিডেৰ পৰ্বতত বৃহৎ ভাণ্ডাৰ আৱিষ্কাৰৰ লগে লগে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ উৎপাদন আৰম্ভ হৈছিল। [[Urals]] [[Russian Empire]] [[Alps|Alpine regions]] [[Northern Italy]] [[Turin]] [[South Africa]] [[De Beers]] [[Johns Manville]] [[Staten Island, New York]] [[Eden, Vermont#Belvidere Mountain|Belvidere Mountain]] {{cite web|url=http://archiver.rootsweb.ancestry.com/th/read/CORNISH-GEN/2006-11/1164135304|title=Oats, Francis of Golant|date=November 2006|publisher=South African Who's Who 1916|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601054610/http://archiver.rootsweb.ancestry.com/th/read/CORNISH-GEN/2006-11/1164135304|archive-date=1 June 2016|access-date=6 June 2014}} {{cite journal|last=Betts|first=John|date=May–June 2009|title=The Minerals of New York City|url=http://www.johnbetts-fineminerals.com/jhbnyc/articles/nycminerals1.htm|journal=Rocks & Mineral Magazine|volume=84|issue=3|pages=204–252|doi=10.3200/RMIN.84.3.204-223|s2cid=128683529|access-date=21 April 2011}} <ref>{{cite web|url=http://archiver.rootsweb.ancestry.com/th/read/CORNISH-GEN/2006-11/1164135304|title=Oats, Francis of Golant|date=November 2006|publisher=South African Who's Who 1916|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601054610/http://archiver.rootsweb.ancestry.com/th/read/CORNISH-GEN/2006-11/1164135304|archive-date=1 June 2016|access-date=6 June 2014}}</ref> <ref>{{cite journal|last=Betts|first=John|date=May–June 2009|title=The Minerals of New York City|url=http://www.johnbetts-fineminerals.com/jhbnyc/articles/nycminerals1.htm|journal=Rocks & Mineral Magazine|volume=84|issue=3|pages=204–252|doi=10.3200/RMIN.84.3.204-223|s2cid=128683529|access-date=21 April 2011}}</ref> 19 শতিকাৰ শেষৰফালে এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ ক্ৰমান্বয়ে ব্যাপক হৈ পৰিছিল যেতিয়া ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰয়োগৰ ভিতৰত আছিল অগ্নি-প্ৰতিৰোধী আৱৰণ, কংক্ৰিট, ইটা, পাইপ আৰু জুইকুৰা চিমেণ্ট, তাপ-, জুই-, আৰু এচিড-প্ৰতিৰোধী গেস্কেট, পাইপ ইনচুলেচন, চিলিং ইনচুলেচন, ফায়াৰপ্ৰুফ ড্ৰাইৱাল, মজিয়া, চাল, লনৰ আচ-বাব, আৰু ড্ৰাইৱাল জইণ্ট কম্পাউণ্ড। ২০১১ চনত, এইটো কোৱা হৈছিল যে ইউকেৰ ৫০%ৰো অধিক ঘৰত এতিয়াও এছবেষ্টছ আছে, কিছু বছৰ আগতে এছবেষ্টছ সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা সত্ত্বেও।<ref name="guardian2011">Don, Andrew (1 May 2011) [https://www.theguardian.com/money/2011/may/01/asbestos-hidden-health-hazard Asbestos: the hidden health hazard in millions of homes]. ''The Guardian''.</ref> জাপানত, বিশেষকৈ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত, ধান উৎপাদনৰ উদ্দেশ্যে এম'নিয়াম ছালফেট নিৰ্মাণত এছবেষ্টছ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, ৰেলপথৰ গাড়ী আৰু অট্টালিকাৰ চিলিং, লোহাৰ কংকাল আৰু দেৱালত (১৯৬০ৰ দশকত) ছটিয়াই দিয়া হৈছিল, আৰু শক্তি দক্ষতাৰ কাৰণতো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ১৯৭৪ চনত জাপানত এছবেষ্টছৰ উৎপাদন শীৰ্ষত উপনীত হৈছিল আৰু প্ৰায় ১৯৯০ চনলৈকে উত্থান-পতনৰ মাজেৰে গৈছিল যেতিয়া উৎপাদন নাটকীয়ভাৱে হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। [[World War II]] [[ammonium sulfate]] {{cite web|url=http://www.hvbg.de/e/asbest/konfrep/konfrep/repbeitr/morinaga_en.pdf|title=Asbestos in Japan|author=Morinaga, Kenji|work=European Conference 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719043338/http://www.hvbg.de/e/asbest/konfrep/konfrep/repbeitr/morinaga_en.pdf|archive-date=19 July 2011|access-date=12 January 2010}} <ref>{{cite web|url=http://www.hvbg.de/e/asbest/konfrep/konfrep/repbeitr/morinaga_en.pdf|title=Asbestos in Japan|author=Morinaga, Kenji|work=European Conference 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719043338/http://www.hvbg.de/e/asbest/konfrep/konfrep/repbeitr/morinaga_en.pdf|archive-date=19 July 2011|access-date=12 January 2010|archivedate=19 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719043338/http://www.hvbg.de/e/asbest/konfrep/konfrep/repbeitr/morinaga_en.pdf|deadurl=yes}}</ref> === বিষাক্ততাৰ আৱিষ্কাৰ === {{for|additional chronological citations|List of asbestos disease medical articles}} ইউনাইটেড কিংডমৰ কাৰখানা আৰু কৰ্মশালাৰ মুখ্য পৰিদৰ্শকৰ ১৮৯৮ চনৰ বাৰ্ষিক প্ৰতিৱেদনত এছবেষ্টছৰ স্বাস্থ্যৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল, এই অৱদান প্ৰথম মহিলা কাৰখানা পৰিদৰ্শকসকলৰ ভিতৰত এগৰাকী লুচি ডিন ষ্ট্ৰীটফিল্ডে আগবঢ়াইছিল। [[Lucy Deane Streatfeild]] [[factory inspector]] {{cite web |title=PDF link to relevant page of report |url=https://www.rochdaleonline.co.uk/uploads/f1/news/document/2008911_16159.pdf}} <ref>{{cite web |title=PDF link to relevant page of report |url=https://www.rochdaleonline.co.uk/uploads/f1/news/document/2008911_16159.pdf |access-date=10 October 2025 |archivedate=4 July 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250704003115/https://www.rochdaleonline.co.uk/uploads/f1/news/document/2008911_16159.pdf |deadurl=yes }}</ref> ১৮৯৯ চনত, এইচ মণ্টেগ মুৰে এছবেষ্টছৰ নেতিবাচক স্বাস্থ্যৰ প্ৰভাৱৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। ১৯০৬ চনত এছবেষ্টছৰ সৈতে সম্পৰ্কিত প্ৰথম নথিভুক্ত মৃত্যু হৈছিল। {{Cite journal|last1=Luus|first1=K|year=2007|title=Asbestos: Mining exposure, health effects and policy implications|journal=McGill Journal of Medicine|volume=10|issue=2|pages=121–6|pmc=2323486|pmid=18523609}} {{cite web|url=http://www.silverdell.plc.uk/images/downloads/Silverdell_History_of_Asbestos.pdf|title=The History of Asbestos in the UK – The story so far ... Asbestos uses and regulations timeline|date=30 April 2012|publisher=silverdell.plc.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021061734/http://www.silverdell.plc.uk/images/downloads/Silverdell_History_of_Asbestos.pdf|archive-date=21 October 2013}} <ref name="nih_mp">{{Cite journal|last1=Luus|first1=K|year=2007|title=Asbestos: Mining exposure, health effects and policy implications|journal=McGill Journal of Medicine|volume=10|issue=2|pages=121–6|pmc=2323486|pmid=18523609}}</ref> <ref name="svdell_hist">{{cite web|url=http://www.silverdell.plc.uk/images/downloads/Silverdell_History_of_Asbestos.pdf|title=The History of Asbestos in the UK – The story so far ... Asbestos uses and regulations timeline|date=30 April 2012|publisher=silverdell.plc.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021061734/http://www.silverdell.plc.uk/images/downloads/Silverdell_History_of_Asbestos.pdf|archive-date=21 October 2013|access-date=10 October 2025|archivedate=21 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021061734/http://www.silverdell.plc.uk/images/downloads/Silverdell_History_of_Asbestos.pdf|deadurl=yes}}</ref> ১৯০০ দশকৰ আৰম্ভণিতে, গৱেষকসকলে এছবেষ্টছ-খনন চহৰবোৰত বৃহৎসংখ্যক আগতীয়া মৃত্যু আৰু হাঁওফাঁওৰ সমস্যা লক্ষ্য কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ১৯০০ চনত লণ্ডনৰ চেৰিং ক্ৰছ হস্পিটেলত মাৰে এনে প্ৰথম অধ্যয়ন কৰিছিল, য'ত মৰণোত্তৰ পৰীক্ষাত এছবেষ্টছ বস্ত্ৰ কাৰখানাত ১৪ বছৰ কাম কৰাৰ পাছত পালমোনাৰী ফাইব্ৰোচিছৰ ফলত মৃত্যু হোৱা এজন যুৱকৰ হাঁওফাঁওত এছবেষ্টছৰ চিহ্ন আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল। ব্ৰিটেইনৰ কাৰখানাৰ পৰিদৰ্শক এডিলেইড এণ্ডাৰছনে ১৯০২ চনত ক্ষতিকাৰক ঔদ্যোগিক পদাৰ্থৰ তালিকাত এছবেষ্টছক অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। ১৯০৬ চনত ফ্ৰান্স আৰু ১৯০৮ চনত ইটালীত একেধৰণৰ তদন্ত চলোৱা হৈছিল। [[Charing Cross Hospital]] [[London]] [[pulmonary fibrosis]] [[Adelaide Anderson]] {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ARKaW4uP9BgC|title=Asbestos and Disease|author=Selikoff, Irving J.|publisher=Elsevier|year=1978|isbn=978-0-323-14007-2|pages=20–32}} <ref name="Selikoff2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ARKaW4uP9BgC|title=Asbestos and Disease|author=Selikoff, Irving J.|publisher=Elsevier|year=1978|isbn=978-0-323-14007-2|pages=20–32}}</ref> [[File:Heat-resistant asbestos fabric.jpg|thumb|Asbestos fabric]] [[File:Rockbestos- the asbestos covered wire ad in Exhibitor's Herald The Independent Film Trade Paper (weekly, September 18, 1926 to December 11, 1926) - Internet Archive - exhibitorsherald27unse (page 1360 crop).jpg|thumb|Rockbestos, asbestos covered wire advertisement in ''[[Exhibitors Herald]]'', 1926]] ১৯২৪ চনত ইউকেত এছবেষ্ট'ছিছৰ প্ৰথম ৰোগ নিৰ্ণয় কৰা হৈছিল। নেলি কাৰ্শ্ব'ই ১৯১৭ চনৰপৰা ইংলেণ্ডৰ গ্ৰেটাৰ মানচেষ্টাৰৰ ৰচডেলত থকা টাৰ্নাৰ ব্ৰাদাৰ্ছ এছবেষ্টছত কেঁচা এছবেষ্টছ ফাইবাৰ সূতা বনাবলৈ চাকৰি কৰিছিল। ১৯২৪ চনত তেওঁৰ মৃত্যুৱে এক আনুষ্ঠানিক তদন্তৰ নেতৃত্ব দিছিল। পেথলজিষ্ট উইলিয়াম এডমাণ্ড কুকে সাক্ষ্য দিছিল যে তেওঁৰ হাঁওফাঁওৰ পৰীক্ষাই পুৰণি দাগৰ ইংগিত দিছিল যি পূৰ্বৰ, নিৰাময় হোৱা যক্ষ্মা সংক্ৰমণ, আৰু ব্যাপক ফাইব্ৰোচিছৰ ইংগিত দিয়ে, য'ত দৃশ্যমান আছিল "খনিজ পদাৰ্থৰ&nbsp; কণিকা ... বিভিন্ন আকৃতিৰ, কিন্তু বৃহৎ সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ তীক্ষ্ণ কোণ আছে। [[asbestosis]] [[BMJ|Br Med J]] [[British Medical Association|BMA]] [[Journal of the American Medical Association|JAMA]] [[American Medical Association|AMA]] [[Nellie Kershaw]] [[Turner & Newall|Turner Brothers Asbestos]] [[Rochdale]] [[Greater Manchester]] [[England]] [[pathology|Pathologist]] [[tuberculosis]] [[fibrosis]] {{Cite journal|last=Cooke|first=W.E.|date=26 July 1924|journal=[[BMJ|Br Med J]]|location=London|publisher=[[British Medical Association|BMA]]|volume=2|issue=3317|pages=140–2, 147|doi=10.1136/bmj.2.3317.147|issn=0959-8138|pmc=2304688|pmid=20771679|title=Fibrosis of the Lungs Due to the Inhalation of Asbestos Dust}} {{Cite journal|last1=Selikoff|first1=Irving J.|last2=Greenberg|first2=Morris|date=20 February 1991|title=A Landmark Case in Asbestosis|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/reprint/265/7/898.pdf|journal=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]]|location=Chicago, Illinois|publisher=[[American Medical Association|AMA]]|volume=265|issue=7|pages=898–901|doi=10.1001/jama.265.7.898|issn=0098-7484|pmid=1825122|access-date=20 April 2010}} {{Cite book|title=The Way from Dusty Death: Turner and Newall and the Regulation of the British Asbestos Industry 1890s–1970|last=Bartrip|first=P.W.J.|publisher=The Athlone Press|year=2001|isbn=978-0-485-11573-4|location=London|page=12}} {{Cite journal|last=Bartrip|first=Peter|year=1998|title=Too little, too late? The home office and the asbestos industry regulations, 1931|journal=Med. Hist.|location=London|publisher=The Wellcome Trust Centre for the History of Medicine at UCL|volume=42|issue=4|pages=421–438|doi=10.1017/s0025727300064334|issn=0025-7273|pmc=1044071|pmid=10505397}} <ref name="svdell_hist" /><ref name="cooke">{{Cite journal|last=Cooke|first=W.E.|date=26 July 1924|journal=[[BMJ|Br Med J]]|location=London|publisher=[[British Medical Association|BMA]]|volume=2|issue=3317|pages=140–2, 147|doi=10.1136/bmj.2.3317.147|issn=0959-8138|pmc=2304688|pmid=20771679|title=Fibrosis of the Lungs Due to the Inhalation of Asbestos Dust}}</ref> <ref name="selikoff">{{Cite journal|last1=Selikoff|first1=Irving J.|last2=Greenberg|first2=Morris|date=20 February 1991|title=A Landmark Case in Asbestosis|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/reprint/265/7/898.pdf|journal=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]]|location=Chicago, Illinois|publisher=[[American Medical Association|AMA]]|volume=265|issue=7|pages=898–901|doi=10.1001/jama.265.7.898|issn=0098-7484|pmid=1825122|access-date=20 April 2010}}</ref> <ref name="selikoff" /><ref name="dusty">{{Cite book|title=The Way from Dusty Death: Turner and Newall and the Regulation of the British Asbestos Industry 1890s–1970|last=Bartrip|first=P.W.J.|publisher=The Athlone Press|year=2001|isbn=978-0-485-11573-4|location=London|page=12}}</ref> <ref name="cooke" /> Having compared these particles with samples of asbestos dust provided by S. A. Henry, His Majesty's Medical Inspector of Factories, Cooke concluded that they "originated from asbestos and were, beyond a reasonable doubt, the primary cause of the fibrosis of the lungs and therefore of death."<ref name="selikoff" /><ref name="bartrip">{{Cite journal|last=Bartrip|first=Peter|year=1998|title=Too little, too late? The home office and the asbestos industry regulations, 1931|journal=Med. Hist.|location=London|publisher=The Wellcome Trust Centre for the History of Medicine at UCL|volume=42|issue=4|pages=421–438|doi=10.1017/s0025727300064334|issn=0025-7273|pmc=1044071|pmid=10505397}}</ref> কুকৰ গৱেষণা পত্ৰৰ ফলস্বৰূপে, সংসদে কাৰখানাৰ চিকিৎসা পৰিদৰ্শক আৰু ধূলি নিৰীক্ষণ আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ অগ্ৰদূত ই. আৰ. এ. মেৰেৱেথাৰৰদ্বাৰা এছবেষ্টছৰ ধূলিৰ প্ৰভাৱৰ ওপৰত এক তদন্ত আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ পৰৱৰ্তী প্ৰতিৱেদন, "এছবেষ্টছ কৰ্মীসকলৰ পালমোনেৰী ফাইব্ৰোচিছ আৰু অন্যান্য পালমোনাৰী স্নেহৰ ঘটনা", ১৯৩০ চনৰ ২৪ মাৰ্চত সংসদত উপস্থাপন কৰা হৈছিল। ই এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছিল যে এছবেষ্টছৰ বিকাশ এছবেষ্টছৰ ধ্বলিৰ দীঘলীয়া উশাহৰ সৈতে অনস্বীকাৰ্যভাৱে জড়িত আছিল, আৰু এছবেষ্টছ কৰ্মীসকলৰ প্ৰথম স্বাস্থ্য অধ্যয়ন অন্তৰ্ভুক্ত আছিল, য'ত দেখা গৈছিল যে ২০ বছৰ বা তাতকৈ অধিক সময় ধৰি কৰ্মৰত ৬৬% লোক এছবেষ্ট'ছিছত ভুগি আছিল। এই নিয়মবোৰে বায়ু চলাচল নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল আৰু এছবেষ্ট'ছিছক এক ক্ষমাযোগ্য কৰ্ম সম্পৰ্কীয় ৰোগ কৰি তুলিছিল। ১৯৩১ চনত চিকিৎসা সাহিত্যত "মেছ'ঠেলিঅ'মা" শব্দটো প্ৰথমবাৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এছবেষ্টছৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক প্ৰথমবাৰৰ বাবে ১৯৪০ৰ দশকৰ কোনোবা এটা সময়ত লক্ষ্য কৰা হৈছিল। প্ৰায় দহ বছৰৰ পাছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰতো একেধৰণৰ আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল। [[Parliament of the United Kingdom|Parliament]] [[History of labour law in the United Kingdom#Factory and Workshop Act 1901|factory inspector]] [[European Environment Agency|EEA]] [[Office of Public Sector Information|HMSO]] [[mesothelioma]] {{nowrap|C. W. Price}} {{Cite journal|last1=Gee|first1=David|last2=Greenberg|first2=Morris|date=9 January 2002|title=Asbestos: from 'magic' to malevolent mineral|url=http://www.eea.europa.eu/publications/environmental_issue_report_2001_22/issue-22-part-05.pdf|journal=Late Lessons from Early Warnings: The Precautionary Principle 1896–2000|location=Copenhagen|publisher=[[European Environment Agency|EEA]]|issue=22|pages=52–63|isbn=978-92-9167-323-0|access-date=20 April 2010}} {{cite web|url=http://scienceblogs.com/thepumphandle/2012/11/27/classic-papers-in-public-health-annual-report-of-the-chief-inspector-of-factories-for-the-year-1947-by-e-r-a-merewether/|title=Classic papers in Public Health: Annual Report of the Chief Inspector of Factories for the Year 1947 by E.R.A. Merewether – The Pump Handle|date=21 October 2013|publisher=scienceblogs.com|access-date=21 October 2013}} {{cite web |title=What is asbestos? |url=http://www.cancer.org/Cancer/CancerCauses/OtherCarcinogens/Pollution/asbestos?sitearea=PED |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216111902/http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/othercarcinogens/pollution/asbestos?sitearea=PED |archive-date=16 February 2015 |access-date=12 January 2010 |work=American Cancer Society}} <ref name="gee">{{Cite journal|last1=Gee|first1=David|last2=Greenberg|first2=Morris|date=9 January 2002|title=Asbestos: from 'magic' to malevolent mineral|url=http://www.eea.europa.eu/publications/environmental_issue_report_2001_22/issue-22-part-05.pdf|journal=Late Lessons from Early Warnings: The Precautionary Principle 1896–2000|location=Copenhagen|publisher=[[European Environment Agency|EEA]]|issue=22|pages=52–63|isbn=978-92-9167-323-0|access-date=20 April 2010}}</ref> <ref>Published as ''Report on the effects of asbestos dust on the lungs and dust suppression in the asbestos industry. Part I. Occurrence of pulmonary fibrosis and other pulmonary affections in asbestos workers. Part II. Processes giving rise to dust and methods for its suppression.'' London: [[Office of Public Sector Information|HMSO]], 1930.</ref> <ref name="gee" /> The report led to the publication of the first asbestos industry regulations in 1931, which came into effect on 1 March 1932.<ref name="sb_classpap">{{cite web|url=http://scienceblogs.com/thepumphandle/2012/11/27/classic-papers-in-public-health-annual-report-of-the-chief-inspector-of-factories-for-the-year-1947-by-e-r-a-merewether/|title=Classic papers in Public Health: Annual Report of the Chief Inspector of Factories for the Year 1947 by E.R.A. Merewether – The Pump Handle|date=21 October 2013|publisher=scienceblogs.com|access-date=21 October 2013}}</ref> <ref name="qsqlui">{{cite web |title=What is asbestos? |url=http://www.cancer.org/Cancer/CancerCauses/OtherCarcinogens/Pollution/asbestos?sitearea=PED |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216111902/http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/othercarcinogens/pollution/asbestos?sitearea=PED |archive-date=16 February 2015 |access-date=12 January 2010 |work=American Cancer Society |archivedate=16 February 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150216111902/http://www.cancer.org/cancer/cancercauses/othercarcinogens/pollution/asbestos?sitearea=PED |deadurl=yes }}</ref> আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত জাহাজ নিৰ্মাণৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এছবেষ্টছৰ সংস্পৰ্শৰ ফলত প্ৰায় 100,000 লোকৰ মৃত্যু হৈছে, বা মাৰাত্মকভাৱে অসুস্থ হৈছে। জাহাজ নিৰ্মাণ কেন্দ্ৰ হেম্পটন ৰোডছ অঞ্চলত, মেছ'ঠেলিঅ'মাৰ ঘটনা ৰাষ্ট্ৰীয় হাৰতকৈ সাত গুণ বেছি। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ জাহাজত পাইপিং, বয়লাৰ, বাষ্প ইঞ্জিন আৰু বাষ্প টাৰ্বাইন ইনচুলেট কৰিবলৈ হাজাৰ হাজাৰ টন এছবেষ্টছ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। যুদ্ধৰ সময়ত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত প্ৰায় ৪.৩ নিযুত জাহাজ নিৰ্মাণৰ শ্ৰমিক আছিল। প্ৰতি ১,০০০ শ্ৰমিকৰ বিপৰীতে, প্ৰায় ১৪ জন মেছ'ঠেলিঅ'মাত মৃত্যু হৈছিল আৰু এক অজ্ঞাতসংখ্যক লোকৰ এছবেষ্ট'ছিছৰ ফলত মৃত্যু হৈছিল। [[Hampton Roads]] [[Internet Archive]] {{Citation needed|date=April 2024}} <ref>Burke, Bill (6 May 2001) [https://web.archive.org/web/20071012143526/http://hamptonroads.com/pilotonline/special/asbestos/intro.html "Shipbuilding's Deadly Legacy: Introduction: Horrible Toll Could Have Been Avoided"] ''Virginian-Pilot'' Norfolk, Virginia (newspaper); from [[Internet Archive]]</ref> <ref name="hamptonroads">Burke, Bill (6 May 2001) [http://www.asbestos-attorney.com/pilot3-1.htm "Shipyards, a Crucible for Tragedy: Part 1: How the war created a monster"] ''Virginian-Pilot'' Norfolk, Virginia (newspaper)</ref> আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰ আৰু এছবেষ্টছ উদ্যোগক জনসাধাৰণক বিপদৰ বিষয়ে অৱগত কৰিবলৈ আৰু ৰাজহুৱা সংস্পৰ্শ হ্ৰাস কৰিবলৈ যথেষ্ট দ্ৰুত পদক্ষেপ নলোৱাৰ বাবে সমালোচনা কৰা হৈছে। ১৯৭০ দশকৰ শেষৰফালে, আদালতৰ নথিসমূহে প্ৰমাণ কৰিছিল যে এছবেষ্টছ উদ্যোগৰ বিষয়াসকলে ১৯৩০ৰ দশকৰপৰা এছবেষ্টছৰ বিপদৰ বিষয়ে জানিছিল আৰু সেইবোৰ জনসাধাৰণৰপৰা লুকুৱাই ৰাখিছিল।<ref name="hamptonroads" /> অষ্ট্ৰেলিয়াত, ১৯৪৬ চনৰপৰা ১৯৮০ চনৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ আৰু অন্যান্য উদ্যোগত এছবেষ্টছ বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ১৯৭০ চনৰ পৰা, এছবেষ্টছৰ বিপদৰ বিষয়ে উদ্বেগ বৃদ্ধি পাইছিল, আৰু সম্প্ৰদায় আৰু ইউনিয়নৰ প্ৰচাৰৰ পিছত, ইয়াৰ ব্যৱহাৰ পৰ্যায়ক্ৰমে বন্ধ কৰা হৈছিল, ১৯৮৩ চনত খনন বন্ধ কৰা হৈছিল। ১৯৮৯ চনত এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ পৰ্যায়ক্ৰমে বন্ধ কৰা হৈছিল আৰু ২০০৩ চনৰ ডিচেম্বৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল। এছবেষ্টছৰ বিপদ এতিয়া অষ্ট্ৰেলিয়াত সুপৰিচিত, আৰু এছবেষ্ট'ছিছ বা মেছ'ঠেলিঅ'মাত ভুগি থকা লোকসকলৰ বাবে সহায় আৰু সমৰ্থন আছে। {{Cite web |last=Commons Librarian |date=2023-12-22 |title=Campaigns that Changed Western Australia |url=https://commonslibrary.org/campaigns-that-changed-western-australia/ |access-date=2024-04-19 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}} <ref>{{Cite web |last=Commons Librarian |date=2023-12-22 |title=Campaigns that Changed Western Australia |url=https://commonslibrary.org/campaigns-that-changed-western-australia/ |access-date=2024-04-19 |website=The Commons Social Change Library |language=en-AU}}</ref> <ref>Lavelle, Peter (29 April 2004) [http://www.abc.net.au/health/library/stories/2004/04/29/1828906.htm Australian Broadcasting Corporation Fact File: Asbestos]. Australian Broadcasting Corporation</ref> == উদ্যোগ আৰু সামগ্ৰীৰ প্ৰকাৰ অনুসৰি ব্যৱহাৰ == {{more citations needed section|date=April 2018}} ইপিএ-ৰদ্বাৰা ছয়টা খনিজ প্ৰকাৰক "এছবেষ্টছ" হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত আছে সৰ্পেণ্টাইন শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত আৰু এম্ফিবল শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত। ছয়টা এছবেষ্টছ খনিজ প্ৰকাৰ মানৱ কাৰ্চিনোজেন বুলি জনা যায়। দৃশ্যমান আঁহবোৰ নিজেই লাখ লাখ সূক্ষ্ম "ফাইব্ৰিল"ৰদ্বাৰা গঠিত যাক ঘঁহনি আৰু অন্যান্য প্ৰক্ৰিয়াৰদ্বাৰা মুকলি কৰিব পাৰি। [[carcinogens]] {{cite web |title=Asbestos, CAS No. 1332-21-4 |url=https://ntp.niehs.nih.gov/sites/default/files/ntp/roc/content/profiles/asbestos.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429155522/http://ntp.niehs.nih.gov/ntp/roc/eleventh/profiles/s016asbe.pdf |archive-date=29 April 2011}} {{cite book |last1=Berman |first1=D Wayne |title=Final draft:technical support document for a protocol to assess asbestos-related risk |last2=Crump |first2=Kenny S |publisher=U.S. Environmental Protection Agency |year=2003 |location=Washington DC |page=474}} <ref>{{cite web |title=Asbestos, CAS No. 1332-21-4 |url=https://ntp.niehs.nih.gov/sites/default/files/ntp/roc/content/profiles/asbestos.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429155522/http://ntp.niehs.nih.gov/ntp/roc/eleventh/profiles/s016asbe.pdf |archive-date=29 April 2011}}</ref> <ref name="epa2003">{{cite book |last1=Berman |first1=D Wayne |title=Final draft:technical support document for a protocol to assess asbestos-related risk |last2=Crump |first2=Kenny S |publisher=U.S. Environmental Protection Agency |year=2003 |location=Washington DC |page=474}}</ref> <gallery widths="200px" heights="180px"> ফাইল:হোৱাইট এছবেষ্টছ (ক্ৰিছ'টাইল).jpg|ক্ৰিছ'টাইল এছবেষ্টছ ফাইল:এছবেষ্টছ fibres.jpg|এছবেষ্টছ ফাইবাৰ File:Asbestos3USGOV.jpg|এছবেষ্টছ ফাইল:নীলা asbestos.jpg|নীলা এছবেষ্টছ (ক্ৰ'চিদোলাইট); ৰুলাৰ হৈছে 1 চেমি&nbsp; [[Blue asbestos]] ফাইল:নীলা এছবেষ্টছ (টিজড).jpg|নীলা এছবেষ্টছ, খনিজটোৰ আঁহযুক্ত প্ৰকৃতি দেখুৱাবলৈ জোকোৱা হয় </gallery> [[File:Epa 450 2-78-014 march 1978 asbestos comparison.JPG|thumb|Size of asbestos fibers compared to other particles (USEPA, March 1978)]] "মাউণ্টেইন লেডাৰ" হৈছে চামৰাৰ দৰে থকা এছবেষ্টিফৰ্ম খনিজৰ নমনীয়, শ্বীট-সদৃশ প্ৰাকৃতিক গঠনৰ বাবে এক পুৰণিকলীয়া শব্দ। পৰ্বতীয়া চামৰা গঠনৰ বাবে জনাজাত এছবেষ্টছ থকা খনিজবোৰৰ ভিতৰত আছে: এক্টিনোলাইট, চেপিঅ'লাইট আৰু ট্ৰেমোলাইট। [[Mountain leather]] [[leather]] [[sepiolite]] {{Cite web |title=Mountain Leather |url=https://www.mindat.org/min-9168.html |access-date=2021-09-20 |website=www.mindat.org}} <ref>{{Cite web |title=Mountain Leather |url=https://www.mindat.org/min-9168.html |access-date=2021-09-20 |website=www.mindat.org}}</ref> কৃত্ৰিম খ্ৰীষ্টমাছ বৰফ, যাক জাক বুলি জনা যায়, আগতে এছবেষ্টছেৰে তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। ইয়াক "দ্য ৱিজাৰ্ড অফ অ'জ" আৰু ডিপাৰ্টমেণ্ট ষ্টোৰ উইণ্ডো ডিচপ্লেকে ধৰি চলচ্চিত্ৰত প্ৰভাৱ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু ইয়াক "বিশুদ্ধ হোৱাইট", "স্ন' ড্ৰিফ্ট" আৰু "হোৱাইট মেজিক" অন্তৰ্ভুক্ত ব্ৰেণ্ড নামৰ অধীনত ব্যক্তিগত ঘৰত ব্যৱহাৰৰ বাবে বিপণন কৰা হৈছিল। [[The Wizard of Oz (1939 film)|The Wizard of Oz]] {{cite book |last=Otway |first=Helen |title=1001 unbelievable Facts |publisher=Capella |year=2005 |isbn=978-1-84193-783-0 |page=191 |chapter=Unbelievable Random Facts}} <ref>{{cite book |last=Otway |first=Helen |title=1001 unbelievable Facts |publisher=Capella |year=2005 |isbn=978-1-84193-783-0 |page=191 |chapter=Unbelievable Random Facts}}</ref> <ref name="ems">[http://www.ems-asbestos.co.uk/asbestos-in-fake-snow-wizard-of-oz-1939/ Asbestos in Fake Snow Wizard of Oz]. Retrieved 19 December 2014</ref> === সৰ্পৰ দল === [[File:Guy's Hospital- Life in a London Hospital, England, 1941 D2325.jpg|thumb|In [[Guy's Hospital]], London, 1941, nurses arrange asbestos blankets over an electrically heated frame to create a hood over patients to help warm them quickly]] [[File:Industry during the First World War Q28240.jpg|thumb|Workers sewing asbestos mattresses, used to line the boilers of navy vessels, in a Lancashire factory during the First World War.]] [[Serpentine subgroup|Serpentine]] minerals have a sheet or layered structure, and produce curly fibers. [[Chrysotile]], CAS No. {{Cas|12001-29-5}}, is the only asbestos serpentine fiber. It is obtained from [[serpentinite]] rocks which are common throughout the world. Its idealized [[chemical formula]] is [[Magnesium|Mg]]{{sub|3}}([[Silicon|Si]]{{sub|2}}[[Oxygen|O]]{{sub|5}})([[Hydroxide|OH]]){{sub|4}}.<ref name="qsqlui" /> Chrysotile appears under the microscope as a white fiber. ক্ৰিছ'টাইল আন যিকোনো প্ৰকাৰতকৈ অধিক ব্যৱহাৰ কৰা হয়, আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত আটাইতকৈ সচৰাচৰ ব্যৱহৃত প্ৰকাৰ আছিল। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা সংস্থা (ইপিএ) এছবেষ্টছ বিল্ডিং ইন্সপেক্টৰ মেনুৱেল অনুসৰি, আমেৰিকাৰ অট্টালিকাবোৰত পোৱা এছবেষ্টছৰ প্ৰায় ৯৫% ক্ৰিছ'টাইল হয়। [[United States]] [[United States Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]] {{cite web |date=31 August 2007 |title=Asbestos – History and Uses |url=http://www.dnr.state.wi.us/org/aw/air/reg/asbestos/asbes3.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228042633/http://www.dnr.state.wi.us/org/aw/air/reg/asbestos/asbes3.htm |archive-date=28 December 2007 |publisher=Wisconsin Department of Natural Resources}} {{cite book |last1=Franck |first1=Harold |url=https://books.google.com/books?id=mgfSBQAAQBAJ&pg=PA103 |title=Forensic Engineering Fundamentals |last2=Franck |first2=Darren |date=2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-7840-8 |location=Boca Raton FL |page=103}} <ref name="wdnr">{{cite web |date=31 August 2007 |title=Asbestos – History and Uses |url=http://www.dnr.state.wi.us/org/aw/air/reg/asbestos/asbes3.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228042633/http://www.dnr.state.wi.us/org/aw/air/reg/asbestos/asbes3.htm |archive-date=28 December 2007 |publisher=Wisconsin Department of Natural Resources |access-date=10 October 2025 |archivedate=28 December 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071228042633/http://www.dnr.state.wi.us/org/aw/air/reg/asbestos/asbes3.htm |deadurl=yes }}</ref> <ref>{{cite book |last1=Franck |first1=Harold |url=https://books.google.com/books?id=mgfSBQAAQBAJ&pg=PA103 |title=Forensic Engineering Fundamentals |last2=Franck |first2=Darren |date=2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-7840-8 |location=Boca Raton FL |page=103}}</ref> ক্ৰিছ'টাইল এম্ফিবল এছবেষ্টছতকৈ অধিক নমনীয় আৰু ইয়াক ঘূৰাব পাৰি আৰু কাপোৰত ব'ব পাৰি। আটাইতকৈ সাধাৰণ ব্যৱহাৰ আছিল মুখ্যতঃ আউটবিল্ডিং, গুদাম আৰু গেৰেজৰ বাবে ঢেঁকীযুক্ত এছবেষ্টছ চিমেণ্টৰ চাল। ইয়াক চিলিং আৰু কেতিয়াবা বেৰ আৰু মজিয়াৰ বাবে ব্যৱহৃত শ্বীট বা পেনেলতো পোৱা যাব পাৰে। ক্ৰাইছ'টাইল গাঁঠিৰ যৌগ আৰু কিছুমান প্লাষ্টাৰৰ এক উপাদান হৈ আহিছে। ব্ৰেক লাইনিং, ফিউজবক্সত অগ্নি প্ৰতিবন্ধক, পাইপ ইনচুলেচন, ফ্ল'ৰ টাইলছ, আৱাসিক চিংগল, আৰু উচ্চ-উষ্ণতাৰ সঁজুলিৰ বাবে গাস্কেটকে ধৰি ক্ৰাইছ'টাইল থকা আন বহুতো সামগ্ৰী নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। [[joint compound]] {{Cite web |last=Loreto |first=Olga |date=2018-09-18 |title=What is Asbestos? Asbestos is a set of six naturally occurring... |url=https://www.eeandg.com/blog-post/asbestos/ |access-date=2023-10-21 |website=EE&G |language=en-US}} <ref>{{Cite web |last=Loreto |first=Olga |date=2018-09-18 |title=What is Asbestos? Asbestos is a set of six naturally occurring... |url=https://www.eeandg.com/blog-post/asbestos/ |access-date=2023-10-21 |website=EE&G |language=en-US}}</ref> ক্ৰাইচোটাইল প্ৰায়ে বিভিন্ন ধৰণৰ সামগ্ৰী আৰু সামগ্ৰীত থাকে, যাৰ ভিতৰত আছে: * ক্ল'ৰিণ প্ৰস্তুত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ক্ল'ৰ ক্ষাৰীয় ডায়াফ্ৰাম ঝিল্লী (বৰ্তমানে আমেৰিকা যুক্তৰাজ্যত) [[Chloralkali process|used to make chlorine]] * ড্ৰাইৱাল আৰু গাঁঠিৰ যৌগ (টেক্সাৰ কোট সহ) [[Drywall]] * প্লাষ্টাৰ [[Plaster]] * বেছিভাগ দেশৰ বাবে ১৯৬০ চনলৈকে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ছোৱাত গেছ মাস্ক ফিল্টাৰ কৰা হৈছিল; জাৰ্মানী আৰু ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ অসামৰিক জাৰি কৰা ফিল্টাৰ ১৯৮৮ চনলৈকে এছবেষ্টছৰ বাবে ইতিবাচক পৰীক্ষা কৰা হৈছিল * ভিনাইল ফ্ল'ৰ টাইলচ, শ্বীটিং, আঠা * চালৰ আলকাতৰা, ফেল্ট, চাইডিং, আৰু চিংগল * "ট্ৰানজিট" পেনেল, চাইডিং, কাউণ্টাৰটপ, আৰু পাইপ [[Transite]] * পপকৰ্ণ চিলিং, যাক ধ্বনিগত চিলিং বুলিও জনা যায় [[Popcorn ceiling]] * অগ্নিপ্ৰতিৰোধী [[Fireproofing]] * ক'ল্ক [[Caulk]] * ঔদ্যোগিক আৰু সামুদ্ৰিক গাস্কেট [[gasket]] * ব্ৰেক পেড আৰু জোতা [[Brake]] * মঞ্চৰ পৰ্দা * জুইৰ কম্বল * চিমেণ্টৰ পাইপৰ কাম * অভ্যন্তৰীণ অগ্নি দুৱাৰ * অগ্নিনিৰ্বাপক বাহিনীৰ বাবে অগ্নিৰোধী পোছাক * তাপীয় পাইপ ইনচুলেচন * ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, তৰল আৰু ৱাইনৰপৰা সূক্ষ্ম কণিকা আঁতৰ কৰাৰ বাবে ফিল্টাৰ * ডেণ্টেল কাষ্ট লাইনিং * HVAC নমনীয় নলী সংযোজক * ড্ৰিলিং ফ্লুইড এডিটিভ [[Drilling fluid]] * বুকবাইণ্ডিং-এ সঁজুলিৰ হাতলসমূহ সমাপ্তি ইউৰোপীয় ইউনিয়ন আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াত, ইয়াক এক সম্ভাৱ্য স্বাস্থ্যৰ বিপদ হিচাপে নিষিদ্ধ কৰা হৈছে আৰু এতিয়া আৰু একেবাৰে ব্যৱহাৰ কৰা নহয়। {{cite web |url=http://www.ascc.gov.au/ascc/NewsEvents/MediaReleases/2001/NOHSCdeclaresprohibitiononuseofchrysotileasbestos.htm |title=NOHSC declares prohibition on use of chrysotile asbestos |date=17 October 2001 |publisher=Ascc.gov.au |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607010556/http://www.ascc.gov.au/ascc/NewsEvents/MediaReleases/2001/NOHSCdeclaresprohibitiononuseofchrysotileasbestos.htm |archive-date=7 June 2008 }} <ref>{{cite web |url=http://www.ascc.gov.au/ascc/NewsEvents/MediaReleases/2001/NOHSCdeclaresprohibitiononuseofchrysotileasbestos.htm |title=NOHSC declares prohibition on use of chrysotile asbestos |date=17 October 2001 |publisher=Ascc.gov.au |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607010556/http://www.ascc.gov.au/ascc/NewsEvents/MediaReleases/2001/NOHSCdeclaresprohibitiononuseofchrysotileasbestos.htm |archive-date=7 June 2008 |access-date=10 October 2025 |archivedate=7 June 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080607010556/http://www.ascc.gov.au/ascc/NewsEvents/MediaReleases/2001/NOHSCdeclaresprohibitiononuseofchrysotileasbestos.htm |deadurl=yes }}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Arcon mk যুদ্ধোত্তৰ pre-fab.jpg|বাৰ্মিংহামৰ য়াৰ্ডলিত যুদ্ধোত্তৰ অস্থায়ী ঘৰ এটাত এছবেষ্টছ চিমেণ্টৰ চাইডিং আৰু লাইনিঙৰ উদাহৰণ। ইয়াৰে প্ৰায় ৪০,০০০টা গাঁথনি ১৯৪৬ চনৰপৰা ১৯৪৯ চনৰ ভিতৰত পৰিয়ালৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল [[asbestos cement]] [[Yardley, Birmingham]] ফাইল:তাপ-প্ৰতিৰোধী এছবেষ্টছ glove.jpg|এডাল এছবেষ্টছ হাতমোজা[সম্পাদনা কৰক] ফাইল:M60 মেচিন গানৰ নলী পৰিৱৰ্তন DF-ST-90-04667.jpg| গৰম বেৰেল পৰিৱৰ্তনৰ বাবে দায়ী M60 মেচিন গানৰ ক্ৰু সদস্যক হাতৰ জ্বলা-পোৰা প্ৰতিহত কৰিবলৈ সুৰক্ষামূলক এছবেষ্টছ হাতমোজা প্ৰদান কৰা হৈছিল [[M60 machine gun]] File:AsbestosHeatSpreaderForCooking.jpg|গেছ ষ্টোভত ৰন্ধাৰ বাবে এক ঘৰুৱা তাপ স্প্ৰেডাৰ, এছবেষ্টছেৰে নিৰ্মিত (সম্ভৱতঃ 1950 ৰ দশক; "" শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "বিশুদ্ধ এছবেষ্টছ") {{lang|fr|amiante pur}} ফাইল:Asbesthaltige Flachdichtungen.jpg|গাস্কেট, প্ৰায় আনবাউণ্ড এছবেষ্টছ ফাইল:এছবেষ্টছ পাইপ 'প্ৰকৃত এছবেষ্টছ শ্ৰেষ্ঠ মানদণ্ড'.jpg|বেলজিয়ামৰ ধপাত সেৱনৰ বাবে এছবেষ্টছ পাইপ, শিলালিপিৰ সৈতে "প্ৰকৃত এছবেষ্টছ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ মানদণ্ড।" </gallery> === এম্ফিবোল গোট === এম্ফিবল শ্ৰেণীৰ আঁহবোৰ বেজীৰ দৰে। এমোচাইট, ক্ৰ'চিদোলাইট, ট্ৰেমোলাইট, এন্থোফিলাইট আৰু এক্টিনোলাইট হৈছে এম্ফিবল শ্ৰেণীৰ সদস্য। [[Amosite]] [[crocidolite]] [[tremolite]] [[anthophyllite]] [[actinolite]] [[Amphibole]]s including [[amosite]] (brown asbestos) and [[crocidolite]] (blue asbestos) were formerly used in many products until the early 1980s. {{citation needed|date=August 2012}} [[Tremolite]] asbestos constituted a contaminant of many if not all naturally occurring chrysotile deposits. The use of all types of asbestos in the amphibole group was banned in much of the Western world by the mid-1980s, and in Japan by 1995.<ref>{{Cite web |title=International Bans on Asbestos Use – Asbestos and Libby Health – the University of Montana |url=http://www.umt.edu/bioethics/libbyhealth/Resources/Legal%20Resources/international_ban_asbestos.aspx}}</ref> Some products that included amphibole types of asbestos included the following: * নিম্ন-ঘনত্বৰ ইনচুলেটিং বোৰ্ড (প্ৰায়ে AIB বা এছবেষ্টছ ইনচুলেটিং বোৰ্ড বুলি কোৱা হয়) আৰু চিলিং টাইলছ; * নিৰ্মাণৰ বাবে এছবেষ্টছ চিমেণ্ট শ্বীট আৰু পাইপ, পানী আৰু বৈদ্যুতিক/টেলিকমিউনিকেচন সেৱাৰ বাবে কেচিং; [[Asbestos cement]] * তাপীয় আৰু ৰাসায়নিক ইনচুলেচন (যেনে, জুই-ৰেটেড দুৱাৰ, লিম্পেট স্প্ৰে, লেগিং, আৰু গাস্কেট)। * বৈদ্যুতিক ৱায়াৰিং, বেণীযুক্ত কেবল, কেবল ৰেপ, ৱায়াৰ ইনচুলেচন (সাধাৰণতে ক্ৰোচিদোলাইট) [[crocidolite]] ছিগাৰেট নিৰ্মাতা লৰিলাৰ্ডে (কেণ্টৰ ফিল্টাৰ কৰা ছিগাৰেট) ১৯৫২ চনৰপৰা ১৯৫৬ চনলৈ ইয়াৰ "মাইক্ৰ'নাইট" ফিল্টাৰত ক্ৰ'চিদোলাইট এছবেষ্টছ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। [[Lorillard]] [[Kent (cigarette)|Kent's]] [[cigarette filter|filtered cigarette]] <ref>[http://www.snopes.com/medical/toxins/filter.asp Cigarette Filter Danger]. Snopes.com. Retrieved 10 January 2012.</ref> যদিও বেছিভাগ ক্ৰাইছ'টাইল এছবেষ্টছ ফাইবাৰ এসময়ত অটোমোবাইল ব্ৰেক পেড, জোতা আৰু ক্লাৎচ ডিস্কত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, এম্ফিবলৰ দূষিত পদাৰ্থ আছিল। প্ৰায় ১৯৯০ দশকৰ মাজভাগৰ পৰা, ব্ৰেক পেড, নতুন বা প্ৰতিষ্ঠাপন, তাৰ পৰিৱৰ্তে চিৰামিক, কাৰ্বন, ধাতৱ আৰু এৰামিড ফাইবাৰেৰে নিৰ্মিত লাইনিংৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল (টৱাৰন বা কেভলাৰ- বুলেটপ্ৰুফ ভেষ্টত ব্যৱহাৰ কৰা একে সামগ্ৰী)। [[brake pads]] [[clutch|clutch discs]] [[Aramid|aramid fiber]] [[Twaron]] [[Kevlar]] [[bulletproof vest]] ==== এমোচাইট ==== [[Grunerite|Amosite]], CAS No. {{Cas|12172-73-5}}, often referred to as brown asbestos, is a [[trade name]] for the amphiboles belonging to the [[cummingtonite]]-[[grunerite]] [[solid solution]] series, commonly from South Africa, named as a partial [[acronym]] for "Asbestos Mines of South Africa". One formula given for amosite is {{chem2|[[iron|Fe]]7Si8O22(OH)2}}. Amosite is seen under a microscope as a grey-white vitreous fiber. It is found most frequently as a fire retardant in thermal insulation products, [[asbestos insulating board]] and ceiling tiles.<ref name="wdnr" /> ==== ক্ৰোকদোলাইট ==== [[Crocidolite]],{{pronunciation needed|date=June 2025}} CAS No. {{Cas|12001-28-4}}, commonly known as blue asbestos, is the fibrous form of the amphibole [[riebeckite]], found primarily in southern Africa, but also in Australia and Bolivia. One formula given for crocidolite is {{chem2|[[sodium|Na]]2Fe^{II}3Fe^{III}2Si8O22([[hydroxyl|OH]])2}}. Crocidolite is seen under a microscope as a blue fiber. ক্ৰ'ক'দোলাইট সাধাৰণতে কোমল ফ্ৰাইবল ফাইবাৰ হিচাপে পোৱা যায়। এছবেষ্টিফৰ্ম এম্ফিবল কোমল ফ্ৰাইবল আঁহ হিচাপেও হ'ব পাৰে কিন্তু কিছুমান প্ৰকাৰ যেনে এমোচাইট সাধাৰণতে পোন হয়। সকলোপ্ৰকাৰৰ এছবেষ্টছ ফাইব্ৰিলাৰ কিয়নো সেইবোৰ অতি ডাঙৰ প্ৰস্থৰ বাণ্ডলত 1 মাইক্ৰ'মিটাৰতকৈ কম প্ৰস্থৰ আঁহেৰে গঠিত। বিশেষকৈ সূক্ষ্ম আঁহ থকা এছবেষ্টছক "এমিয়ান্থাছ" বুলিও কোৱা হয়। [[friability|friable]] [[micrometre|micrometer]] ==== ট্ৰেমোলাইট, এন্থোফিলাইট, এক্টিনোলাইট ==== অন্যান্য নিয়ন্ত্ৰিত এছবেষ্টছ খনিজ, যেনে ট্ৰেমোলাইট এছবেষ্টছ, চি.এ.এছ.,; এক্টিনোলাইট এছবেষ্টছ, চিএএছ নং 77536-66-4,; আৰু এন্থোফিলাইট এছবেষ্টছ, চিএএছ নং.,; ঔদ্যোগিকভাৱে কম সচৰাচৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয় কিন্তু তথাপি বিভিন্ন নিৰ্মাণ সামগ্ৰী আৰু ইনচুলেচন সামগ্ৰীত পোৱা যায় আৰু কিছুমান উপভোক্তা সামগ্ৰীত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। [[Calcium|Ca]] [[product (business)|consumer products]] {{Cas|77536-68-6}} {{chem2|[[Calcium|Ca]]2Mg5Si8O22(OH)2}} {{Cas|77536-67-5}} অন্যান্য প্ৰাকৃতিক এছবেষ্টিফৰ্ম খনিজ পদাৰ্থ, যেনে ৰিক্টেৰাইট, আৰু উইনচাইট, যদিও নিয়ন্ত্ৰিত নহয়, কিছুমানে কয় যে সেইবোৰ ট্ৰেমোলাইট, এমোচাইট বা ক্ৰ'চিদোলাইটতকৈ কম ক্ষতিকাৰক নহয়। এইবোৰক এছবেষ্টছৰ পৰিৱৰ্তে "এছবেষ্টিফৰ্ম" বুলি কোৱা হয়। যদিও আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ বৃত্তিগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য প্ৰশাসনে (OSHA) তেওঁলোকক এছবেষ্টছ মানদণ্ডত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা নাই, NIOSH আৰু আমেৰিকান থোৰাচিক ছ'চাইটিয়ে তেওঁলোকক নিয়ন্ত্ৰিত সামগ্ৰী হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছে কিয়নো সেইবোৰ স্বাস্থ্যৰ বাবেও বিপদজনক হ'ব পাৰে। [[richterite]] [[winchite]] [[Occupational Safety and Health Administration]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170503230609/https://www.osha.gov/pls/oshaweb/owadisp.show_document?p_table=PREAMBLES&p_id=782|date=3 May 2017}} <ref name="osha.gov">[https://www.osha.gov/pls/oshaweb/owadisp.show_document?p_table=PREAMBLES&p_id=782 Occupational Exposure to Asbestos, Tremolite, Anthophyllite and Actinolite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170503230609/https://www.osha.gov/pls/oshaweb/owadisp.show_document?p_table=PREAMBLES&p_id=782|date=3 May 2017}}. U.S. Department of Labor. 1992</ref> === কাৰ্বন পৃথক্কৰণত সম্ভাৱ্য ব্যৱহাৰ === জলবায়ু পৰিৱৰ্তন প্ৰশমিত কৰিবলৈ এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰৰ সম্ভাৱনীয়তা উত্থাপন কৰা হৈছে। যদিও স্বাস্থ্যৰ প্ৰভাৱকে ধৰি খনিজ পদাৰ্থৰ খননৰ প্ৰতিকূল দিশবোৰ বিবেচনা কৰিব লাগিব, কাৰ্বন পৃথক কৰাৰ বাবে খনিজ আৱৰ্জনাৰ ব্যৱহাৰৰ অন্বেষণ অধ্যয়ন কৰি থকা হৈছে। নিকেল, তাম, হীৰা আৰু প্লেটিনাম খনিৰপৰা খনন কৰা আৱৰ্জনা পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰৰো সম্ভাৱনা আছে, কিন্তু এছবেষ্টছৰ সৰ্বাধিক সম্ভাৱনা থাকিব পাৰে আৰু ইয়াক পৰীক্ষা কৰাৰ বাবে বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নৰ এক উদীয়মান ক্ষেত্ৰত এতিয়া গৱেষণাৰ বিষয় চলি আছে। আটাইতকৈ সাধাৰণপ্ৰকাৰৰ এছবেষ্টছ, ক্ৰাইছ'টাইল, কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ সৈতে ৰাসায়নিকভাৱে বিক্ৰিয়া কৰি পাৰিপাৰ্শ্বিকভাৱে স্থিৰ মেগনেছিয়াম কাৰ্বনেট প্ৰস্তুত কৰে। সকলোপ্ৰকাৰৰ এছবেষ্টছৰ দৰে, ক্ৰিছ'টাইলৰ এক বৃহৎ পৃষ্ঠ ক্ষেত্ৰফল আছে যি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া সংঘটিত হোৱাৰ বাবে অধিক স্থান প্ৰদান কৰে, অন্যান্য প্ৰাকৃতিকভাৱে উপলব্ধ পদাৰ্থৰ তুলনাত। [[Climate change mitigation|mitigate climate change]] [[Carbon sequestration|sequester carbon]] [[mining waste]] [[nickel]] [[copper]] [[diamond]] [[platinum]] [[carbon dioxide]] [[magnesium carbonate]] <ref>Temple, James, ''[https://www.technologyreview.com/2020/10/06/1009374/asbestos-could-be-a-powerful-weapon-against-climate-change-you-read-that-right/ Asbestos could be a powerful weapon against climate change (you read that right)]'', MIT Technology Review, October 6, 2020</ref> === নিৰ্মাণ === ==== উন্নত দেশসমূহ[সম্পাদনা কৰক] ==== [[File:Asbestos ceiling.jpg|thumb|right|Older decorative ceilings, similar to this one, may contain small amounts of [[white asbestos]]]] [[File:Durabestos advertisement.jpg|thumb|right|1929 newspaper advertisement from [[Perth, Western Australia]], for [[asbestos sheeting]] for residential building construction]] [[File:Asbestospla.jpg|300px|thumb| Asbestos as slab as roof material]] ইউৰোপীয় ইউনিয়ন, ইউনাইটেড কিংডম, অষ্ট্ৰেলিয়া, হংকং, জাপান আৰু নিউজিলেণ্ডকে ধৰি বহুতো উন্নত দেশ বা অঞ্চলত স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষাৰ কাৰণত নতুন নিৰ্মাণ প্ৰকল্পত এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। এক উল্লেখযোগ্য ব্যতিক্ৰম হৈছে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, য'ত চিমেণ্ট এছবেষ্টছ পাইপৰ দৰে নিৰ্মাণত এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ অব্যাহত আছে। 5ম চাৰ্কিট আদালতে 1991 চনত ইপিএক এছবেষ্টছ নিষিদ্ধ কৰাৰপৰা বাধা দিছিল কিয়নো ইপিএ গৱেষণাই দেখুৱাইছিল যে নিষেধাজ্ঞাৰ বাবে 450 আৰু 800 নিযুত আমেৰিকান ডলাৰ ব্যয় হ'ব য'ত 13 বছৰৰ সময়সীমাত কেৱল 200টা জীৱন ৰক্ষা কৰা হ'ব, আৰু ইপিএ-য়ে বিকল্প সামগ্ৰীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে পৰ্যাপ্ত প্ৰমাণ প্ৰদান কৰা নাছিল। ১৯৮০ৰ দশকৰ মাজভাগলৈকে, আৰ্টেক্সৰ নিৰ্মাণত সামান্য পৰিমাণৰ বগা এছবেষ্টছ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, যি এক আলংকাৰিক ষ্টিপল ফিনিছ, অৱশ্যে, আৰ্টেক্স-প্ৰকাৰৰ সামগ্ৰীৰ কিছুমান কম পৰিচিত যোগানকৰ্তাই ১৯৯৯ চনলৈকে বগা এছবেষ্টছ যোগ কৰি আছিল। [[5th Circuit Court of Appeals|5th Circuit Court]] [[Artex]] {{citation needed|date=October 2024}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611224259/http://www.asbestossurveyingltd.co.uk/where_asbestos_ceiling_artex.htm |date=11 June 2017 }} <ref>[http://openjurist.org/947/f2d/1201/corrosion-proof-fittings-v-environmental-protection-agency 947 F. 2d 1201 – Corrosion Proof Fittings v. Environmental Protection Agency]. Openjurist.org. Retrieved 10 January 2012.</ref> <ref>[http://www.asbestossurveyingltd.co.uk/where_asbestos_ceiling_artex.htm ''Where can asbestos be found'', Asbestos Surveying Ltd, Birmingham, UK, 2 08 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611224259/http://www.asbestossurveyingltd.co.uk/where_asbestos_ceiling_artex.htm |date=11 June 2017 }}. Retrieved 29 December 2008.</ref> <ref>[http://www.artex.co.uk/ Artex website], Click the "Asbestos in Artex" button.</ref> নিষেধাজ্ঞাৰ আগতে, নিৰ্মাণ উদ্যোগত হাজাৰ হাজাৰ সামগ্ৰীত এছবেষ্টছ বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কিছুমানক এছবেষ্টছৰ পৰিমাণ আৰু পদাৰ্থৰ ভঙা প্ৰকৃতিৰ বাবে আনতকৈ অধিক বিপজ্জনক বুলি বিবেচনা কৰা হয়। ঢিলা ফিল এছবেষ্টছ, স্প্ৰে কৰা প্ৰলেপ, পাইপ ইনচুলেচন, আৰু এছবেষ্টছ ইনচুলেটিং ব'ৰ্ড (এআইবি) এইবোৰৰ উচ্চ পৰিমাণৰ এছবেষ্টছ আৰু ফ্ৰেবল প্ৰকৃতিৰ বাবে আটাইতকৈ বিপদজনক বুলি ভবা হয়। ১৯৯০ দশকৰ শেষৰফালে নিৰ্মিত বহুতো পুৰণি অট্টালিকাত এছবেষ্টছ থাকে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত, এ.এছ.টি.এম. ষ্টেণ্ডাৰ্ড ই ২৩৫৬-১৮-ৰদ্বাৰা বৰ্ণনা কৰা অনুসৰি এছবেষ্টছ জৰীপৰ বাবে এক নিম্নতম মানদণ্ড আছে। ইউকেত, স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষা কাৰ্যবাহীয়ে এইচএছজি264 নামৰ নিৰ্দেশনা জাৰি কৰিছে য'ত জৰীপবোৰ কেনেদৰে সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে সেয়া বৰ্ণনা কৰা হৈছে যদিও তেওঁলোকে আন উপায়েৰে নিয়মবোৰ পূৰণ কৰিছে বুলি প্ৰমাণ কৰিব পাৰিলে আন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। ইপিএ-ত চুপাৰফাণ্ড নেচনেল প্ৰায়ৰিটি লিষ্ট (এনপিএল)ত কিছুমান এছবেষ্টছ-দূষিত সুবিধা অন্তৰ্ভুক্ত আছে, কিন্তু সকলো নহয়। এছবেষ্টছ-দূষিত অট্টালিকাবোৰৰ নৱীকৰণ আৰু ধ্বংস EPA NESHAP আৰু OSHA নিয়মাৱলী সাপেক্ষে। এছবেষ্টছ চিইআৰচিএলএৰ নিৰ্দোষী ক্ৰেতা প্ৰতিৰক্ষাৰ অধীনত সামৰি লোৱা সামগ্ৰী নহয়। ইউ.কে.ত, এছবেষ্টছ আৰু ইয়াত থকা পদাৰ্থ আঁতৰোৱা আৰু নিষ্কাশন এছবেষ্টছ নিয়ন্ত্ৰণ নিয়মাৱলী ২০০৬ৰ অধীনত সামৰি লোৱা হয়। [[Asbestos insulating board|Asbestos Insulating Board]] [[ASTM]] [[Health and Safety Executive]] [[Superfund National Priorities List]] [[NESHAP]] [[CERCLA]] [[Control of Asbestos Regulations 2006]] {{cite web | url=https://www.hse.gov.uk/asbestos/location-materials.htm | title=Locations of asbestos and taking the right action - HSE }} {{cite book|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/books/hsg264.htm|title=Asbestos: The survey guide |publisher=House and Safety Executive |date=2012 |edition=Second |access-date=12 September 2022 |isbn=978-0-7176-6502-0}} {{Cite web |url=http://www.hse.gov.uk/asbestos/regulations.htm |title=''Control of Asbestos Regulations 2006'', Health and Safety Executive, London, UK, Undated. Retrieved 29 December 2008. |access-date=29 December 2008 |archive-date=19 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090519080718/http://www.hse.gov.uk/asbestos/regulations.htm |url-status=dead }} <ref>{{cite web | url=https://www.hse.gov.uk/asbestos/location-materials.htm | title=Locations of asbestos and taking the right action - HSE }}</ref> <ref>{{cite book|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/books/hsg264.htm|title=Asbestos: The survey guide |publisher=House and Safety Executive |date=2012 |edition=Second |access-date=12 September 2022 |isbn=978-0-7176-6502-0}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.hse.gov.uk/asbestos/regulations.htm |title=''Control of Asbestos Regulations 2006'', Health and Safety Executive, London, UK, Undated. Retrieved 29 December 2008. |access-date=29 December 2008 |archive-date=19 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090519080718/http://www.hse.gov.uk/asbestos/regulations.htm |url-status=dead |archivedate=19 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090519080718/http://www.hse.gov.uk/asbestos/regulations.htm |deadurl=yes }}</ref> ১৯৭৩ চনত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ ৮০৪,০০০ টনৰ শীৰ্ষত উপনীত হৈছিল। ১৯৭৭ চনৰ আশে-পাশে বিশ্বৰ এছবেষ্টছৰ চাহিদা শীৰ্ষত আছিল, ২৫খন দেশে বছৰি প্ৰায় ৪.৮ নিযুত মেট্ৰিক টন উৎপাদন কৰিছিল।<ref>{{citation|title=History of Asbestos|url=http://www.asbestos.com/asbestos/history/|publisher=Asbestos.com|access-date=7 April 2016}}</ref> পুৰণি অট্টালিকাবোৰত (যেনে ইউকেত ১৯৯৯ চনৰ আগতে নিৰ্মিত, বগা এছবেষ্টছ নিষিদ্ধ কৰাৰ আগতে), কিছুমান অঞ্চলত এতিয়াও এছবেষ্টছ থাকিব পাৰে। এছবেষ্টছৰ অৱস্থানৰ বিষয়ে সজাগ হ'লে বিৰক্তিকৰ এছবেষ্টছৰ আশংকা হ্ৰাস হয়।<ref name="Wrekin housing trust pdf">{{cite web|url=http://www.wrekinhousingtrust.org.uk/publications/leaflets/Asbestos%20in%20the%20Home%20Booklet%2006-20061.pdf|title=Asbestos in the home booklet. Wrekin housing trust.|access-date=26 October 2010}}</ref> এছবেষ্টছ বিল্ডিঙৰ উপাদানবোৰ আঁতৰাই তেওঁলোকে প্ৰদান কৰা অগ্নি সুৰক্ষাও আঁতৰাব পাৰে, সেয়েহে এছবেষ্টছে মূলতঃ প্ৰদান কৰা সঠিক অগ্নি সুৰক্ষাৰ বাবে অগ্নি সুৰক্ষাৰ বিকল্পৰ প্ৰয়োজন।<ref name="Wrekin housing trust pdf" /><ref>[http://www.sandwell.gov.uk/info/415/pollution_control-asbestos/483/asbestos_removal Asbestos Removal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829191651/http://www.sandwell.gov.uk/info/415/pollution_control-asbestos/483/asbestos_removal |date=29 August 2012 }}. Laws.sandwell.gov.uk (1 April 2005). Retrieved 10 January 2012.</ref> ==== ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ বাহিৰত ==== ভাৰত, ইণ্ডোনেছিয়া, চীন আৰু ৰাছিয়াৰ দৰে কিছুমান দেশে এছবেষ্টছৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ অব্যাহত ৰাখিছে। আটাইতকৈ সচৰাচৰ হৈছে ঢেউযুক্ত এছবেষ্টছ-চিমেণ্ট শ্বীট বা চাল আৰু কাষৰ বেৰৰ বাবে "এ/চি শ্বীট।" লাখ লাখ ঘৰ, কাৰখানা, বিদ্যালয় বা চালি আৰু আশ্ৰয়স্থলত এছবেষ্টছ ব্যৱহাৰ অব্যাহত আছে। এই শ্বীটবোৰ আকাৰলৈ কটা আৰু চালৰ ফ্ৰেমিঙৰ বাবে শ্বীটবোৰ সুৰক্ষিত কৰাত সহায় কৰিবলৈ 'জে' ব'ল্ট প্ৰাপ্ত কৰিবলৈ ছিদ্ৰবোৰ ড্ৰিল কৰা ছাইটত কৰা হয়। বিকাশশীল দেশবোৰত ব্যাপক নিষেধাজ্ঞাৰ পিছত বিকাশশীল দেশবোৰত এ/চি শ্বীটৰ উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰত কোনো গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন হোৱা নাই। [[India]] [[developing country|developing countries]] {{Cite web |title=Globalization: Threat or Opportunity? An IMF Issues Brief |url=https://www.imf.org/external/np/exr/ib/2000/041200to.htm |access-date=2023-10-21 |website=www.imf.org}} <ref>{{Cite web |title=Globalization: Threat or Opportunity? An IMF Issues Brief |url=https://www.imf.org/external/np/exr/ib/2000/041200to.htm |access-date=2023-10-21 |website=www.imf.org}}</ref> ==== ১১ ছেপ্টেম্বৰৰ আক্ৰমণ ==== {{See also|Health effects arising from the September 11 attacks}} ১১ ছেপ্টেম্বৰৰ আক্ৰমণৰ পিছত নিউয়ৰ্ক চহৰৰ ৱৰ্ল্ড ট্ৰেড চেণ্টাৰ ভাঙি পৰাৰ লগে লগে, নিম্ন মানহাটান অট্টালিকাৰ ধ্বংসাৱশেষ আৰু দাহ্য সামগ্ৰীৰ মিশ্ৰণত আৱৰি আছিল। এই জটিল মিশ্ৰণটোৱে এই আশংকাৰ সৃষ্টি কৰিছিল যে অঞ্চলটোৰ হাজাৰ হাজাৰ বাসিন্দা আৰু শ্ৰমিক বায়ু আৰু ধূলিৰ জ্ঞাত বিপদৰ সন্মুখীন হ'ব, যেনে এছবেষ্টছ, সীহ, কাঁচৰ আঁহ আৰু পালভাৰাইজড কংক্ৰিট। অট্টালিকাটো ধ্বংস হোৱাৰ পিছত ১,০০০ টনতকৈও অধিক এছবেষ্টছ বতাহত এৰি দিয়া হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা হৈছে। আক্ৰমণৰ ঠিক পিছতে গ্ৰাউণ্ড জিৰোত আৰু তাৰ ওচৰত নিৰীক্ষণে ইংগিত দিছিল যে ধূলিত বিভিন্নপ্ৰকাৰৰ এছবেষ্টছকে ধৰি আঁহ আছিল। এছবেষ্টছ আৰু অন্যান্য বিষাক্ত পদাৰ্থৰ মিশ্ৰণ উশাহত লোৱাটো দুৰ্যোগৰ পিছৰপৰা জৰুৰীকালীন সেৱা কৰ্মীসকলৰ কৰ্কট ৰোগৰ ফলত হোৱা অস্বাভাৱিক উচ্চ মৃত্যুৰ হাৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ভবা হয়। এই সংস্পৰ্শৰ ফলত আৰু হাজাৰ হাজাৰ লোকৰ কৰ্কট ৰোগ হোৱাৰ আশংকা আছে বুলি ভবা হৈছে আৰু এতিয়ালৈকে মৃত্যু হোৱা লোকসকল কেৱল "আইচবাৰ্গৰ শীৰ্ষ।" [[New York City]] [[World Trade Center (1973-2001)|World Trade Center]] [[September 11 attacks]] [[Lower Manhattan]] [[Government Accountability Office]] {{cite book|title=World Trade Center: preliminary observations on EPA's second program to address indoor contamination (GAO-07-806T): testimony before the Subcommittee on Superfund and Environmental Health, U.S. Senate Committee on Environment and Public Works|last=Stephenson|first=John B.|date=20 June 2007|publisher=U.S. [[Government Accountability Office]]|location=Washington, D.C.}} {{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/nov/11/cancer-new-york-rescuers|title=9/11's delayed legacy: cancer for many of the rescue workers|last=Pilkington|first=Ed|date=11 November 2009|newspaper=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512181338/https://www.theguardian.com/world/2009/nov/11/cancer-new-york-rescuers|archive-date=12 May 2017|location=London}} {{Cite journal|last1=Lioy |first1=PJ |last2=Weisel |first2=CP |last3=Millette |first3=JR |last4=Eisenreich|first4=S |last5=Vallero |first5=D |last6=Offenberg |first6=J |last7=Buckley |first7=B |last8=Turpin |first8=B |last9=Zhong |first9=M |last10=Cohen |first10=MD |last11=Prophete |first11=C|last12=Yang |first12=I|last13=Stiles|first13=R|last14=Chee|first14=LC|last15=Johnson |first15=W|last16=Porcja|first16=R|last17=Alimokhtari|first17=S|last18=Hale|first18=RC|last19=Weschler|first19=C |date=2002|last20=Chen|first20=LC |title=Characterization of the dust/smoke aerosol that settled east of the World Trade Center (WTC) in lower Manhattan after the collapse of the WTC 11 September 2001 |url=|journal=Environmental Health Perspectives|volume=110|issue=7|pages=703–14|doi=10.1289/ehp.02110703|pmid=12117648 |pmc=1240917 |bibcode=2002EnvHP.110..703L |eissn=1552-9924 |issn=0091-6765}} <ref name="stephenson2007">{{cite book|title=World Trade Center: preliminary observations on EPA's second program to address indoor contamination (GAO-07-806T): testimony before the Subcommittee on Superfund and Environmental Health, U.S. Senate Committee on Environment and Public Works|last=Stephenson|first=John B.|date=20 June 2007|publisher=U.S. [[Government Accountability Office]]|location=Washington, D.C.}}</ref> <ref name="tg20091111">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/nov/11/cancer-new-york-rescuers|title=9/11's delayed legacy: cancer for many of the rescue workers|last=Pilkington|first=Ed|date=11 November 2009|newspaper=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512181338/https://www.theguardian.com/world/2009/nov/11/cancer-new-york-rescuers|archive-date=12 May 2017|location=London}}</ref> <ref>{{Cite journal|last1=Lioy |first1=PJ |last2=Weisel |first2=CP |last3=Millette |first3=JR |last4=Eisenreich|first4=S |last5=Vallero |first5=D |last6=Offenberg |first6=J |last7=Buckley |first7=B |last8=Turpin |first8=B |last9=Zhong |first9=M |last10=Cohen |first10=MD |last11=Prophete |first11=C|last12=Yang |first12=I|last13=Stiles|first13=R|last14=Chee|first14=LC|last15=Johnson |first15=W|last16=Porcja|first16=R|last17=Alimokhtari|first17=S|last18=Hale|first18=RC|last19=Weschler|first19=C |date=2002|last20=Chen|first20=LC |title=Characterization of the dust/smoke aerosol that settled east of the World Trade Center (WTC) in lower Manhattan after the collapse of the WTC 11 September 2001 |url=|journal=Environmental Health Perspectives|volume=110|issue=7|pages=703–14|doi=10.1289/ehp.02110703|pmid=12117648 |pmc=1240917 |bibcode=2002EnvHP.110..703L |eissn=1552-9924 |issn=0091-6765}}</ref> ২০০২ চনৰ মে' মাহত, ইপিএ, অন্যান্য ফেডাৰেল সংস্থা, নিউয়ৰ্ক চহৰ আৰু নিউয়ৰ্ক ৰাজ্যৰদ্বাৰা বাহিৰত বহুতো পৰিষ্কাৰ, ধূলি সংগ্ৰহ আৰু বায়ু নিৰীক্ষণ কাৰ্যকলাপ চলোৱাৰ পাছত, নিউয়ৰ্ক চহৰে আনুষ্ঠানিকভাৱে বায়ুবাহিত এছবেষ্টছৰ বাবে বিশ্ব বাণিজ্য কেন্দ্ৰৰ স্থানৰ আশে-পাশে থকা বাসস্থানবোৰ পৰিষ্কাৰ আৰু পৰীক্ষা কৰিবলৈ ফেডাৰেল সহায়ৰ অনুৰোধ কৰিছিল।<ref name="stephenson2007" /> === অন্যান্য সামগ্ৰীত এছবেষ্টছ দূষিতকাৰক === ==== ভাৰ্মিকুলাইট ==== [[Vermiculite]] is a hydrated laminar magnesium-aluminum-iron silicate that resembles [[mica]]. It can be used for many industrial applications and has been used as insulation. Some deposits of vermiculite are contaminated with small amounts of asbestos.<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/asbestos/pubs/verm.html|title=EPA Asbestos Contamination in Vermiculite|date=28 June 2006|publisher=Epa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111080049/http://www.epa.gov/asbestos/pubs/verm.html|archive-date=11 January 2010|url-status=dead}}</ref> মণ্টানাৰ লিবিত ডব্লিউ আৰ গ্ৰেছ এণ্ড কোম্পানীৰদ্বাৰা পৰিচালিত এটা ভাৰ্মিকুলাইট খনিয়ে শ্ৰমিক আৰু সম্প্ৰদায়ৰ বাসিন্দাসকলক এছবেষ্টছৰদ্বাৰা দূষিত ভাৰ্মিকুলাইট খনন কৰি বিপদৰ সন্মুখীন কৰিছিল, সাধাৰণতে ৰিক্টেৰাইট, উইনচাইট, এক্টিনোলাইট বা ট্ৰেমোলাইট। লিবি খনিৰপৰা এছবেষ্টছেৰে দূষিত ভাৰ্মিকুলাইট কানাডা আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ মাজেৰে আৱাসিক আৰু বাণিজ্যিক অট্টালিকাত ইনচুলেচন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ডব্লিউ আৰ গ্ৰেছ এণ্ড কোম্পানীৰ ঢিলা-ফিল ভাৰ্মিকুলাইটক জোন'লাইট হিচাপে বিপণন কৰা হৈছিল কিন্তু মনোকোটৰ দৰে স্প্ৰে-অন সামগ্ৰীতো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। [[W. R. Grace and Company]] [[Libby, Montana]] [[richterite]] [[actinolite]] [[tremolite]] [[Zonolite]] [[Monokote]] {{cite journal|last=Meeker|first=G.P|year=2003|title=The Composition and Morphology of Amphiboles from the Rainy Creek Complex, Near Libby, Montana|url=https://pubs.er.usgs.gov/publication/70024962|journal=American Mineralogist|volume=88|issue=11–12|pages=1955–1969|bibcode=2003AmMin..88.1955M|doi=10.2138/am-2003-11-1239|s2cid=12134481}} <ref>{{cite journal|last=Meeker|first=G.P|year=2003|title=The Composition and Morphology of Amphiboles from the Rainy Creek Complex, Near Libby, Montana|url=https://pubs.er.usgs.gov/publication/70024962|journal=American Mineralogist|volume=88|issue=11–12|pages=1955–1969|bibcode=2003AmMin..88.1955M|doi=10.2138/am-2003-11-1239|s2cid=12134481}}</ref> ১৯৯৯ চনত, ইপিএ-য়ে লিবিত পৰিষ্কাৰ কৰাৰ প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ কৰিছিল আৰু এতিয়া অঞ্চলটো এক চুপাৰফাণ্ড পৰিষ্কাৰ অঞ্চল। ইপিএ-য়ে নিৰ্ধাৰণ কৰিছে যে খনিৰপৰা ক্ষতিকাৰক এছবেষ্টছ মুকলি কৰা হয় আৰু লগতে অঞ্চলটোৰ মাটিত ব্যাঘাত জন্মোৱা অন্যান্য কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে। [[Superfund]] {{cite web|url=http://www.epa.gov/region8/superfund/libby/|title=Libby Asbestos – US EPA Region 8|publisher=Epa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205101037/http://www.epa.gov/region8/superfund/libby/|archive-date=5 February 2010|access-date=12 January 2010}} {{cite web|url=http://www.epa.gov/region8/superfund/libby/risk.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040704174830/http://www.epa.gov/region8/superfund/libby/risk.html|url-status=dead|archive-date=4 July 2004|title=Risk Assessment – US EPA|date=22 December 2008|publisher=Epa.gov}} <ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/region8/superfund/libby/|title=Libby Asbestos – US EPA Region 8|publisher=Epa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205101037/http://www.epa.gov/region8/superfund/libby/|archive-date=5 February 2010|access-date=12 January 2010}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/region8/superfund/libby/risk.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040704174830/http://www.epa.gov/region8/superfund/libby/risk.html|url-status=dead|archive-date=4 July 2004|title=Risk Assessment – US EPA|date=22 December 2008|publisher=Epa.gov}}</ref> ==== টেল্ক ==== [[File:A laboratory heat spreader made of asbestos, over Teclu burner.jpg|thumb|A laboratory [[wire gauze]] made of asbestos, on a tripod over a [[Teclu burner]]]] [[Talc]] can sometimes be contaminated with asbestos due to the proximity of asbestos ore (usually [[tremolite]]) in underground talc deposits.<ref>{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/of/2004/1092/|title=A USGS Study of Talc Deposits and Associated Amphibole Asbestos Within Mined Deposits of the Southern Death Valley Region, California |author=Van Gosen, Bradley S. |author2=Lowers, Heather A. |author3=Sutley, Stephen J.|year=2004|publisher=Pubs.usgs.gov}}</ref> By 1973, US federal law required all talc products to be asbestos-free.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/feb/29/is-it-safe-to-use-talcum-baby-powder-ovarian-cancer-johnson-johnson|title=Is it safe to use talcum powder?|last=Dillner|first=Luisa|date=29 February 2016|newspaper=The Guardian|access-date=2017-04-03|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Separating [[cosmetic-grade]] talc (e.g. talcum powder) from [[industrial-grade]] talc (often used in friction products) has largely eliminated this issue for consumers.<ref>{{Cite web|url=http://www.straightdope.com/columns/read/996/is-talcum-powder-asbestos|title=The Straight Dope: Is talcum powder asbestos?|website=www.straightdope.com|date=16 February 1990|language=en|access-date=2017-04-03}}</ref> Cosmetics companies, including Johnson & Johnson, have known since the 1950s that talc products could be contaminated with asbestos.<ref>{{Cite news |last=Girion |first=Lisa |date=December 14, 2018 |title=J&J knew for decades that asbestos lurked in its baby powder |url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/johnsonandjohnson-cancer/ }}</ref> In July 2024, the World Health Organization (WHO) heightened its health warning about talc exposure. In a study published in The Lancet, the WHO changed its classification of talc from "possibly carcinogenic" to "probably carcinogenic."<ref>{{Cite web |title=WHO: Talc 'Probably Carcinogenic' to Humans |url=https://www.drugwatch.com/news/2024/07/09/who-talc-probably-carcinogenic-to-humans/ |access-date=2024-09-06 |website=Drugwatch.com |language=en}}</ref> ২০০০ চনত, এক প্ৰমাণিত এছবেষ্টছ-পৰীক্ষণ পৰীক্ষাগাৰত কৰা পৰীক্ষাত দেখা গৈছিল যে শিশুৰ ক্ৰেয়নৰ আঠটা জনপ্ৰিয় ব্ৰেণ্ডৰ ভিতৰত তিনিটাত এম্ফিবল এছবেষ্টছৰ ট্ৰেমোলাইট ৰূপ পোৱা গৈছিল যিবোৰ আংশিকভাৱে টেল্কৰপৰা প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল: ক্ৰেয়'লা, প্ৰাং আৰু ৰোজআৰ্ট। ক্ৰেয়'লা ক্ৰেয়নত, পৰীক্ষাত দেখা গৈছিল যে "কাৰ্নেচন পিংক"ত এছবেষ্টছৰ স্তৰ প্ৰায় 0.05% আৰু "অৰ্কিড"ত 2.86%; প্ৰাং ক্ৰেয়নত, পৰিসৰ আছিল "পেৰিৱিংকল"ত 0.3% ৰপৰা "হালধীয়া"ত 0.54%লৈ; ৰোজ আৰ্ট ক্ৰেয়নত, ই "ব্ৰাউন"ত 0.03% ৰপৰা "অৰেঞ্জ"ত 1.20% লৈ আছিল। সামগ্ৰিকভাৱে, এই ব্ৰেণ্ডবোৰৰ 32টা বিভিন্নপ্ৰকাৰৰ ক্ৰেয়নত এছবেষ্টছৰ পৰিমাণতকৈ অধিক আছিল, আৰু আন আঠটাত ট্ৰেচ পৰিমাণ আছিল। আৰ্ট এণ্ড ক্ৰিয়েটিভ মেটেৰিয়েলছ ইনষ্টিটিউট, নিৰ্মাতাসকলৰ হৈ ক্ৰেয়নৰ সুৰক্ষা পৰীক্ষা কৰা এটা বাণিজ্য সংস্থাই প্ৰথমতে জোৰ দিছিল যে পৰীক্ষাৰ ফলাফলবোৰ নিশ্চয় ভুল আছিল, যদিও পিছত তেওঁলোকে কৈছিল যে তেওঁলোকে এছবেষ্টছৰ বাবে পৰীক্ষা নকৰে। তথাপি, জুন 2000-ত ক্ৰেয়োলাৰ নিৰ্মাতা বিনি এণ্ড স্মিথ আৰু অন্যান্য নিৰ্মাতাসকলে তেওঁলোকৰ সামগ্ৰীত টেল্কৰ ব্যৱহাৰ বন্ধ কৰিবলৈ সন্মত হৈছিল, আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত তেওঁলোকৰ সামগ্ৰীৰ প্ৰস্তুতি সলনি কৰিছিল। [[crayon]] [[Crayola]] [[Seattle Post-Intelligencer]] [[Art and Creative Materials Institute]] [[trade association]] [[Seattle Post-Intelligencer]] {{cite news|url=http://www.commondreams.org/headlines/052300-02.htm|title=Major brands of kids' crayons contain asbestos, tests show|date=23 May 2000|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304003203/http://www.commondreams.org/headlines/052300-02.htm|archive-date=4 March 2012}} {{cite news|url=http://www.carollsmith.com/pdf/crayonfirm.pdf|title=Crayon firms agree to stop using talc|author1=Schneider, Andrew|date=13 June 2000|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|author2=Smith, Carol|archive-url=https://web.archive.org/web/20120713182250/http://www.carollsmith.com/pdf/crayonfirm.pdf|archive-date=13 July 2012}} <ref name="seattlepi-a">{{cite news|url=http://www.commondreams.org/headlines/052300-02.htm|title=Major brands of kids' crayons contain asbestos, tests show|date=23 May 2000|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304003203/http://www.commondreams.org/headlines/052300-02.htm|archive-date=4 March 2012}}</ref> <ref name="seattlepi-a" /> In May 2000, Crayola said tests by Richard Lee, a materials analyst whose testimony on behalf of the asbestos industry has been accepted in lawsuits over 250 times, found its crayons tested negative for asbestos.<ref name="seattlepi-b">{{cite news|url=http://www.carollsmith.com/pdf/crayonfirm.pdf|title=Crayon firms agree to stop using talc|author1=Schneider, Andrew|date=13 June 2000|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|author2=Smith, Carol|archive-url=https://web.archive.org/web/20120713182250/http://www.carollsmith.com/pdf/crayonfirm.pdf|archive-date=13 July 2012|access-date=10 October 2025|archivedate=13 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713182250/http://www.carollsmith.com/pdf/crayonfirm.pdf|deadurl=yes}}</ref> ক্ৰেয়ন নিৰ্মাতাসকলক টেল্ক যোগান ধৰা নিউয়ৰ্কৰ গভাৰ্নেৰৰ খনি কোম্পানী আৰ টি ভেণ্ডাৰবিল্ট কোম্পানীয়ে কয় যে "আমাৰ জ্ঞান আৰু বিশ্বাস অনুসৰি" কোম্পানীটোৰ শ্ৰমিকসকলৰ মাজত কেতিয়াও এছবেষ্টছ সম্পৰ্কীয় কোনো ৰোগ হোৱা নাছিল। অৱশ্যে, সংবাদ মাধ্যমৰ প্ৰতিৱেদনত দাবী কৰা হৈছে যে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ মাইন চেফটি এণ্ড হেল্থ এডমিনিষ্ট্ৰেচনে (এমএছএইচএ) ২০০০ চনত পৰীক্ষা কৰা চাৰিটা টেল্ক নমুনাত এছবেষ্টছ পাইছিল। 1970 আৰু 2000 চনৰ ভিতৰত খনিজ ৰসায়নবিদ, কোষ জীৱবিজ্ঞানী, আৰু বিষবিজ্ঞানীৰদ্বাৰা কৰা একাধিক অধ্যয়নত টেল্ক সামগ্ৰীত এছবেষ্টছৰ নমুনা বা টেল্কৰ সৈতে কাম কৰা কৰ্মীসকলৰ মাজত এছবেষ্টছৰ সংস্পৰ্শৰ লক্ষণ পোৱা নগ'ল। টেলকম পাউডাৰৰ নমুনাত কোনো এছবেষ্টছ পোৱা নাযায় অধ্যয়নৰ বাবে, চাওক: [[Gouverneur (town), New York|Gouverneur, New York]] [[Seattle Post-Intelligencer]] [[United States Mine Safety and Health Administration]] {{cite news |last1=Schneider |first1=Andrew |last2=Smith |first2=Carol |url=https://www.upstate.edu/pathenvi/studies/cases/ny_talc_dispute.pdf|title=Old dispute rekindled over content of mine's talc|date=30 May 2000|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|access-date=7 March 2021}} <ref name="seattlepi-c">{{cite news |last1=Schneider |first1=Andrew |last2=Smith |first2=Carol |url=https://www.upstate.edu/pathenvi/studies/cases/ny_talc_dispute.pdf|title=Old dispute rekindled over content of mine's talc|date=30 May 2000|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|access-date=7 March 2021}}</ref> <ref name="seattlepi-a" /> The Assistant Secretary for Mine Safety and Health subsequently wrote to the news reporter, stating that "In fact, the abbreviation ND (non-detect) in the laboratory report – indicates no asbestos fibers actually were found in the samples."<ref>McAteer, J. Davitt Assist. Secretary for Mine Safety and Health correspondence to Andrew Schneider of the Seattle Post-Intelligencer dated 14 June 2000 – copy obtainable through records archives MSHA.</ref> * ভেন অৰ্ডেন, ডি., আৰ জে লী: সাতটা আৰটিভি টেল্ক নমুনাৰ ওজন শতাংশ সংৰচনামূলক বিশ্লেষণ। আৰ টি ভেণ্ডাৰবিল্ট কোম্পানী, ইনকৰ্পোৰেচনলৈ বিশ্লেষণাত্মক প্ৰতিৱেদন 22 নৱেম্বৰ 2000. ৰাজহুৱা মন্তব্য ৰেকৰ্ডত জমা দিয়া হৈছে – চি ডব্লিউ জেমছন, নেচনেল টক্সিক'লজী প্ৰগ্ৰাম, 10ম আৰঅ'চি মনোনয়ন "টেল্ক (এছবেষ্টিফৰ্ম ফাইবাৰ থকা)।" ৪ ডিচেম্বৰ ২০০০। * নৰ্ড, জিএল, এছ ডব্লিউ এক্সেন, আৰ পি ন'লান: খনিজবিদ্যা আৰু পৰীক্ষামূলক পশু অধ্যয়ন ট্ৰেমোলিটিক টেলক। এনভাইৰনমেণ্টেল ছায়েন্স লেবৰেটৰী, ব্ৰুকলিন কলেজ, দ্য চিটি ইউনিভাৰ্চিটি অৱ নিউয়ৰ্ক। ৰাজহুৱা মন্তব্য ৰেকৰ্ডত জমা দিয়া হৈছে – চি ডব্লিউ জেমছন, নেচনেল টক্সিক'লজী প্ৰগ্ৰাম, 10ম আৰঅ'চি মনোনয়ন "টেল্ক (এছবেষ্টিফৰ্ম ফাইবাৰ থকা)।" ১ ডিচেম্বৰ ২০০০। *{{cite journal|author=Kelse, J. W.|author2=Thompson, C. Sheldon|year=1989|title=The Regulatory and Mineralogical Definitions of Asbestos and Their Impact on Amphibole Dust Analysis|url=https://archive.org/details/sim_aiha-journal_1989-11_50_11/page/613|journal=AIHA Journal|volume=50|issue=11|pages=613–622|doi=10.1080/15298668991375245}} * ৱাইলি, এ.জি. (২ জুন ২০০০) তদন্তৰ প্ৰতিৱেদন। আৰ টি ভেণ্ডাৰবিল্ট কোম্পানী, ইনকৰ্পোৰেশ্যনলৈ দাখিল কৰা আৰ টি টেলকৰ বিশ্লেষণাত্মক প্ৰতিৱেদন ১৩ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৮৭ (ৰাজহুৱা মন্তব্য ৰেকৰ্ডত দাখিল কৰা হৈছে - চি ডব্লিউ জেমছন, নেচনেল টক্সিকোলজি প্ৰগ্ৰাম, দশম আৰ অ' চি মনোনয়ন "টেলক (এছবেষ্টিফৰ্ম ফাইবাৰ থকা)।" * ক্ৰেন, ডি (২৬ নৱেম্বৰ ১৯৮৬) গ্ৰেগ পিয়াচিটেলিলৈ লিখা চিঠি (এনআইঅ'এছএইচ) আৰ টি ভেণ্ডাৰবিল্ট টাল্ক সম্পৰ্কে বৃত্তিগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য প্ৰশাসনৰ বিশ্লেষণাত্মক ফলাফল বৰ্ণনা কৰা (OSHA ডকেট H-33-d আৰু ৰাজহুৱা মন্তব্য ৰেকৰ্ডত – C. W. Jameson, National Toxicology Program, 10th ROC মনোনয়ন – 2 জুন 2000)। * ক্ৰেন, ডি. (12 জুন 2000) ঔদ্যোগিক টেলকৰ বিশ্লেষণ সম্পৰ্কীয় পৃষ্ঠভূমিৰ তথ্য। বৃত্তিগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য প্ৰশাসনৰপৰা উপক্ৰামক সামগ্ৰী সুৰক্ষা আয়োগলৈ পত্ৰ। ("চিলড্ৰেনছ ক্ৰেয়নত এছবেষ্টছ" আগষ্ট 2000 ৰ ওপৰত চিপিএছচি ষ্টাফ ৰিপ'ৰ্টৰ সৈতে সংলগ্ন কৰা হৈছে)। * মেকক্ৰ'ন এছ'চিয়েটছ – আটলাণ্টা লেব.: পেইণ্ট চিএলএছ-5067-1 আৰু মিনাৰেল ফিলাৰ চিএলএছ-এন-439-1 বিশ্লেষণৰ ওপৰত প্ৰতিৱেদন। অনিৰ্দিষ্ট পেইণ্ট কোম্পানীলৈ 23 ছেপ্টেম্বৰ 1992। (ৰাজহুৱা মন্তব্য ৰেকৰ্ডত দাখিল কৰা হৈছে – চি ডব্লিউ জেমছন, নেচনেল টক্সিক'লজি প্ৰগ্ৰাম, দশম আৰ অ' চি মনোনয়ন "টেলক (এছবেষ্টিফৰ্ম ফাইবাৰ ধাৰণ কৰা)।" ২ জুন ২০০০। * লেংগাৰ, এ.এম., নোলান, আৰ.পি. (নৱেম্বৰ 2000) "ভেণ্ডাৰবিল্ট টেল্ক নমুনাৰ খনিজগত বৈশিষ্ট্য আৰু 1988 চনত সম্পাদন কৰা এন.আই.ও.এছ.এইচ.-ৰ 1976 ৰোহল টেলক প্ৰতিৱেদনৰ তুলনা আৰু বিশ্লেষণ।" "পাব্লিক কমেণ্টছ - নেট'ল টক্সিক'লজি প্ৰগ্ৰাম 10th ROC ৰিভিউ"ত। ডব্লিউ জেমছন এনআইইএইচএছ এমইডি ইচি-14, 79 আলেকজেণ্ডাৰ ড্ৰাইভ ৰিচাৰ্চ ট্ৰায়েংগল পাৰ্ক, এনচি "টেল্ক (এছবেষ্টিফৰ্ম ফাইবাৰ ধাৰণ কৰা)।" * ইউনাইটেড ষ্টেটছ ডিপাৰ্টমেণ্ট অৱ দ্য ইণ্টেৰিয়ৰ: চিলেক্টেড চিলিকেট মিনাৰেলছ এণ্ড দেয়াৰ এছবেষ্টিফৰ্ম ভেৰাইটিজ বাই ডব্লিউ জে কেম্পবেল, এট আল (ব্যুৰো অফ মাইনছ ইনফৰ্মেচন চাৰ্কুলাৰ, আই. চি. 8751)। ৱাশ্বিংটন, ডি.চি.: অভ্যন্তৰীণ বিভাগ, খনি ব্যুৰো। (1977). টেলকম পাউডাৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কোনো জৈৱিক প্ৰভাৱ পোৱা অধ্যয়নৰ বাবে, চাওক: *{{cite journal|last1=Stille|first1=WT|last2=Tabershaw|first2=IR|year=1982|title=The mortality experience of upstate New York talc workers|journal=Journal of Occupational Medicine|volume=24|issue=6|pages=480–4|pmid=7097380}} *{{cite journal|last1=Lamm|first1=SH|last2=Levine|first2=MS|last3=Starr|first3=JA|last4=Tirey|first4=SL|year=1988|title=Analysis of excess lung cancer risk in short-term employees|url=https://archive.org/details/american-journal-of-epidemiology_1988-06_127_6/page/1202|journal=American Journal of Epidemiology|volume=127|issue=6|pages=1202–9|pmid=3369419|doi=10.1093/oxfordjournals.aje.a114913}} * কিন্তু অতি</ref> শেহতীয়া কামে এছবেষ্টছৰ বিপদাশংকাৰ সপক্ষে এই সিদ্ধান্তবোৰ "একেই" বুলি প্ৰত্যাখ্যান কৰিছে। ২০১৮ চনৰ ১২ জুলাইত, মিছৌৰীৰ জুৰীয়ে জনছন এণ্ড জনছনক ২২ গৰাকী মহিলাক অভিলেখ ৪.৬৯ বিলিয়ন ডলাৰ পৰিশোধ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল যিয়ে কোম্পানীৰ বেবী পাউডাৰকে ধৰি টেল্ক-আধাৰিত সামগ্ৰীত এছবেষ্টছ থকা বুলি অভিযোগ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ ডিম্বাশয়ৰ কৰ্কট ৰোগ হৈছিল। [[Johnson & Johnson]] {{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-johnson-johnson-cancer-lawsuit/jury-orders-jj-to-pay-4-7-billion-in-missouri-asbestos-cancer-case-idUSKBN1K234U|title=Jury orders J&J to pay $4.7 billion in Missouri asbestos cancer case|last=Bellon|first=Tina|work=U.S.|access-date=2018-07-13|language=en-US}} <ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-johnson-johnson-cancer-lawsuit/jury-orders-jj-to-pay-4-7-billion-in-missouri-asbestos-cancer-case-idUSKBN1K234U|title=Jury orders J&J to pay $4.7 billion in Missouri asbestos cancer case|last=Bellon|first=Tina|work=U.S.|access-date=2018-07-13|language=en-US}}</ref> == উৎপাদন[সম্পাদনা কৰক] == [[File:Asbestos-world-production-1900-2100.jpg|thumb|World production of asbestos (metric tons) from 1900 to 2017 with trend line]] ২০১৭ চনত, বিশ্বজুৰি ১.৩ নিযুত টন এছবেষ্টছ খনন কৰা হৈছিল। ৰাছিয়া হৈছে বিশ্বব্যাপী মুঠ উৎপাদনৰ ৫৩%ৰ সৈতে সৰ্ববৃহৎ উৎপাদক, তাৰ পিছত আছে কাজাখাস্তান (১৬%), চীন (১৫%), আৰু ব্ৰাজিল (১১.৫%)। {{cite web|title=Mineral Commodity Summary 2018 |url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/2018/mcs2018.pdf|publisher=U.S. Geological Survey|last1=Flanagan|first1= ডেনিয়েল এম. [[tonne]] [[mining in Russia|Russia]] [[Mining in Kazakhstan|Kazakhstan]] [[Mining in China|China]] [[mining in Brazil|Brazil]] |location=Reston, Virginia|page=27|date=31 January 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Asbestos |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/asbestos/mcs-2016-asbes.pdf |publisher=U.S. Geological Survey Mineral Resources Program |date=January 2016 |access-date=25 August 2016 |archive-date=4 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404024148/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/asbestos/mcs-2016-asbes.pdf |url-status=dead |archivedate=4 April 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404024148/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/asbestos/mcs-2016-asbes.pdf |deadurl=yes }}</ref> Asia consumes some 70% of the asbestos produced in the world with China, India and Indonesia the largest consumers.<ref>{{cite news |last1=Tsujimura |first1=Tatsuya |title=Japanese docs trying to stop all asbestos use in Asia |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2014/11/18/national/japanese-docs-trying-to-stop-all-asbestos-use-in-asia/#.XJM9TqrVI2w |work=The Japan Times |date=18 November 2014 |location=Tokyo}}</ref> ২০০৯ চনত, বিশ্বৰ এছবেষ্টছ উৎপাদনৰ প্ৰায় ৯% কানাডাত খনন কৰা হৈছিল। ২০১১ চনৰ শেষৰফালে, কুইবেকত অৱস্থিত কানাডাৰ বাকী দুটা এছবেষ্টছ খনি, দুয়োটাই কাম-বন্ধ কৰি দিছিল। ২০১২ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত কুইবেক চৰকাৰে এছবেষ্টছ খনন বন্ধ কৰি দিছিল। [[mining in Canada|Canada]] [[Quebec]] {{cite web|title=Asbestos|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/asbestos/mcs-2010-asbes.pdf|publisher=U.S. Geological Survey Mineral Resources Program|date=January 2010}} <ref>{{cite web|title=Asbestos|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/asbestos/mcs-2010-asbes.pdf|publisher=U.S. Geological Survey Mineral Resources Program|date=January 2010}}</ref> <ref>[https://www.cbc.ca/news/business/asbestos-mining-stops-for-first-time-in-130-years-1.1103672 Asbestos mining stops for the first time in 130 years]. Canadian Broadcasting Corporation. 24 November 2011</ref> <ref>Dougherty, Kevin (20 November 2012) [https://web.archive.org/web/20121129012206/http://www.ottawacitizen.com/news/Quebec%2BBudget%2BFinance%2BMinister%2BNicolas%2BMarceau%2Btightens/7586017/story.html Quebec Budget: Finance Minister Nicolas Marceau tightens spending, levies new taxes]. ''Ottawa Citizen''</ref> == স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ[সম্পাদনা কৰক] == {{main|Health impact of asbestos}} [[File:MesotheliomaCT.jpg|thumb|right|Left-sided [[mesothelioma]] (seen on the right of the image): chest [[X-ray computed tomography|CT]]]] দীৰ্ঘম্যাদী এছবেষ্টছৰ সংস্পৰ্শৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আটাইতকৈ সাধাৰণ ৰোগবোৰ হ'ল এছবেষ্ট'ছিছ (এছবেষ্টছ উশাহত লোৱাৰ ফলত হাঁওফাঁওৰ দাগ) আৰু মেছ'ঠেলিঅ'মা (এছবেষ্টছৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰ্কট ৰোগ)। মেছ'ঠেলিঅ'মা হৈছে কৰ্কট ৰোগৰ এক আগ্ৰাসী ৰূপ আৰু প্ৰায়ে ৰোগ নিৰ্ণয়ৰ পিছত 12 মাহতকৈ কম জীৱনকাল হয়। [[asbestosis]] [[mesothelioma]] {{cite web |title=Asbestos Related Diseases |url=https://www.asbestosawareness.org.uk/asbestos-related-diseases/ |access-date=23 February 2022 |website=Asbestos Awareness|date=27 April 2021 }} <ref name=":1">[https://web.archive.org/web/20060214182013/http://www.atsdr.cdc.gov/asbestos/asbestos/health_effects/ ATSDR – Asbestos – Health Effects]. (1 April 2008). ATSDR Home. Retrieved 24 January 2011</ref> <ref name="Asbestos Awareness Website">{{cite web |title=Asbestos Related Diseases |url=https://www.asbestosawareness.org.uk/asbestos-related-diseases/ |access-date=23 February 2022 |website=Asbestos Awareness|date=27 April 2021 }}</ref> সকলোপ্ৰকাৰৰ এছবেষ্টছ ফাইবাৰে মানুহ আৰু জীৱ-জন্তুৰ স্বাস্থ্যৰ গুৰুতৰ বিপদক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে বুলি জনা যায়। এমোচাইট আৰু ক্ৰ'চিদোলাইটক আটাইতকৈ বিপদজনক এছবেষ্টছ ফাইবাৰ প্ৰকাৰ বুলি গণ্য কৰা হয়; অৱশ্যে, ক্ৰিছ'টাইল এছবেষ্টছে জীৱ-জন্তুৰ ক্ষেত্ৰতো টিউমাৰ সৃষ্টি কৰিছে আৰু ই মানুহৰ ক্ষেত্ৰত এছবেষ্ট'ছিছ আৰু মাৰাত্মক মেছ'ঠেলিঅ'মাৰ এক স্বীকৃত কাৰণ, আৰু মেছ'ঠেলিঅ'মা বৃত্তিগতভাৱে ক্ৰিছ'টাইলৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা লোক, বৃত্তিগতভাৱে উন্মুক্ত হোৱা পৰিয়ালৰ সদস্য, আৰু এছবেষ্টছ কাৰখানা আৰু খনিৰ ওচৰত বাস কৰা বাসিন্দাসকলৰ মাজত দেখা গৈছে। {{Cite journal | pmid = 19418618|url=http://www.asbestosdiseaseawareness.org/wp-content/uploads/IARC-Special-Report-200911.pdf |doi=10.1016/S1470-2045(09)70134-2| year = 2009| last1 = Straif| first1 = K| title = A review of human carcinogens—Part C: Metals, arsenic, dusts, and fibres| journal = The Lancet. Oncology| volume = 10| issue = 5| pages = 453–4| last2 = Benbrahim-Tallaa| first2 = L| last3 = Baan| first3 = R| last4 = Grosse| first4 = Y| last5 = Secretan| first5 = B| last6 = El Ghissassi| first6 = F| last7 = Bouvard| first7 = V| last8 = Guha| first8 = N| last9 = Freeman| first9 = C| last10 = Galichet| first10 = L| last11 = Cogliano| first11 = V| author12 = WHO International Agency for Research on Cancer Monograph Working Group}} {{Cite web|title=Types of Asbestos – Chyrsotile, Actinolite, Tremolite & More|url=https://www.asbestos.com/asbestos/types/|access-date=2020-06-25|website=Mesothelioma Center – Vital Services for Cancer Patients & Families|language=en-US}} {{Cite journal |author=Hodgson, J |author2=Darnton, A|date=2000|title=The quantitative risks of mesothelioma and lung cancer in relation to asbestos exposure|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-occupational-hygiene_2000-12_44_8/page/565 |journal=The Annals of Occupational Hygiene|volume=44|issue=8|pages=565–601|doi=10.1016/s0003-4878(00)00045-4|pmid=11108782|issn=0003-4878}} {{Cite journal | doi = 10.1016/j.annepidem.2011.05.010| pmid = 21820631| title = Mesothelioma from Chrysotile Asbestos: Update| journal = Annals of Epidemiology| volume = 21| issue = 9| pages = 688–97| year = 2011| last1 = Kanarek | first1 = M. S. }} {{cite journal|author=Marbbn, C.A. |title=Asbestos Risk Assessment|journal=The Journal of Undergraduate Biological Studies|year=2009|pages=12–24}} <ref>[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs343/en/ Asbestos: elimination of asbestos-related diseases]. World Health Organization. July 2014</ref> <ref>{{Cite journal | pmid = 19418618|url=http://www.asbestosdiseaseawareness.org/wp-content/uploads/IARC-Special-Report-200911.pdf |doi=10.1016/S1470-2045(09)70134-2| year = 2009| last1 = Straif| first1 = K| title = A review of human carcinogens—Part C: Metals, arsenic, dusts, and fibres| journal = The Lancet. Oncology| volume = 10| issue = 5| pages = 453–4| last2 = Benbrahim-Tallaa| first2 = L| last3 = Baan| first3 = R| last4 = Grosse| first4 = Y| last5 = Secretan| first5 = B| last6 = El Ghissassi| first6 = F| last7 = Bouvard| first7 = V| last8 = Guha| first8 = N| last9 = Freeman| first9 = C| last10 = Galichet| first10 = L| last11 = Cogliano| first11 = V| author12 = WHO International Agency for Research on Cancer Monograph Working Group}}</ref> <ref>[http://www.collegiumramazzini.org/download/15_FifteenthCRStatement(2010).pdf Collegium Razmzzini 2010 Statement on Asbestos]. collegiumramazzini.org</ref> <ref>{{Cite web|title=Types of Asbestos – Chyrsotile, Actinolite, Tremolite & More|url=https://www.asbestos.com/asbestos/types/|access-date=2020-06-25|website=Mesothelioma Center – Vital Services for Cancer Patients & Families|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite journal |author=Hodgson, J |author2=Darnton, A|date=2000|title=The quantitative risks of mesothelioma and lung cancer in relation to asbestos exposure|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-occupational-hygiene_2000-12_44_8/page/n8 |journal=The Annals of Occupational Hygiene|volume=44|issue=8|pages=565–601|doi=10.1016/s0003-4878(00)00045-4|pmid=11108782|issn=0003-4878}}</ref> <ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/j.annepidem.2011.05.010| pmid = 21820631| title = Mesothelioma from Chrysotile Asbestos: Update| journal = Annals of Epidemiology| volume = 21| issue = 9| pages = 688–97| year = 2011| last1 = Kanarek | first1 = M. S. }}</ref> <ref>{{cite journal|author=Marbbn, C.A. |title=Asbestos Risk Assessment|journal=The Journal of Undergraduate Biological Studies|year=2009|pages=12–24}}</ref> ১৯৮০ৰ দশকত আৰু পুনৰ ১৯৯০ৰ দশকত, এছবেষ্টছ উদ্যোগে কেতিয়াবা পৰামৰ্শ দিছিল যে এছবেষ্টছ চিমেণ্ট প্ৰস্তুত কৰা প্ৰক্ৰিয়াই ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে বা চিমেণ্টক আঁহৰ সৈতে সংলগ্ন কৰি আৰু সেইবোৰৰ ভৌতিক আকাৰ সলনি কৰি এছবেষ্টছক "নিষ্ক্ৰিয়" কৰিব পাৰে। পৰৱৰ্তী অধ্যয়নে দেখুৱাইছিল যে এয়া অসত্য আছিল আৰু দশক পুৰণি এছবেষ্টছ চিমেণ্ট ভঙাৰ পিছত, প্ৰকৃতিত পোৱা এছবেষ্টছৰ আঁহৰ দৰে এৰি দিয়ে, কোনো ধৰা পেলাব পৰা পৰিৱৰ্তন অবিহনে।<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/research/hsl_pdf/2007/hsl0711.pdf|title=Investigation of the chrysotile fibres in an asbestos cement sample (2006) – HSL/2007/11, p.26 onward|website=www.hse.gov.uk]|access-date=5 April 2015|archive-date=14 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214180028/http://www.hse.gov.uk/research/hsl_pdf/2007/hsl0711.pdf|url-status=dead|archivedate=14 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190214180028/http://www.hse.gov.uk/research/hsl_pdf/2007/hsl0711.pdf|deadurl=yes}}</ref> আঁহৰ ৰূপত এছবেষ্টছৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাটো সদায় বিপদজনক বুলি গণ্য কৰা হয়। ভঙা পদাৰ্থ, বা ঢিলা এছবেষ্টছ আঁহ মুকলি হোৱাৰ কাৰণ হ'ব পৰা সামগ্ৰী বা কামৰ সৈতে কাম কৰা, বা ইয়াৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাটো উচ্চ বিপদাশংকা বুলি গণ্য কৰা হয়। সাধাৰণতে, এছবেষ্টছ উশাহত লোৱাৰ ফলত অসুস্থ হোৱা লোকসকলক নিয়মিতভাৱে এনে এটা চাকৰিত উন্মুক্ত কৰা হয় য'ত তেওঁলোকে সামগ্ৰীটোৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ কাম কৰে। [[friable]] {{Cite web|url=https://cpdonline.co.uk/knowledge-base/health-and-safety/what-does-asbestos-do/|title=What does asbestos do to you? {{!}} <ref>{{Cite web|url=https://cpdonline.co.uk/knowledge-base/health-and-safety/what-does-asbestos-do/|title=What does asbestos do to you? {{!}} Affects of exposure and who is at risk|date=17 July 2019|website=CPD Online College|language=en-GB|access-date=2019-08-13}}</ref> আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ বৃত্তিগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য প্ৰশাসনে (OSHA) কৰ্মক্ষেত্ৰত এছবেষ্টছৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ বিপদৰপৰা কৰ্মীসকলক সুৰক্ষিত কৰাৰ মানদণ্ড আছে। এছবেষ্টছৰ বাবে অনুমোদিত এক্সপ'জাৰ সীমা হৈছে আঠ ঘণ্টাৰ সময়-ওজনযুক্ত গড় হিচাপে প্ৰতি ঘন চেণ্টিমিটাৰ বায়ুত 0.1 ফাইবাৰ, 30 মিনিটৰ সময়ৰ ভিতৰত প্ৰতি ঘন চেণ্টিমিটাৰত 1.0 এছবেষ্টছ ফাইবাৰৰ ভ্ৰমণৰ সীমাৰ সৈতে। [[Occupational Safety and Health Administration]] {{cite web |title=OSHA Fact Sheet |url=https://www.osha.gov/Publications/OSHA3507.pdf |publisher=US Department of Labor, Occupational Safety and Health Administration |access-date=28 April 2020}} <ref>{{cite web |title=OSHA Fact Sheet |url=https://www.osha.gov/Publications/OSHA3507.pdf |publisher=US Department of Labor, Occupational Safety and Health Administration |access-date=28 April 2020}}</ref> == নিয়ম == {{Main|Asbestos and the law}} === এছবেষ্টছৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞা === [[File:Countries that have banned asbestos.svg|right|thumb|Map of countries that have banned the use of asbestos]] [[File:76 769 EEC Asbestos warning labels (White text).svg|thumb|503x503px|Asbestos warning label under EU directive of 1983]] বিশ্বজুৰি ৬৬খন দেশ আৰু অঞ্চলে (ইউৰোপীয় ইউনিয়নৰ সকলো অঞ্চলকে ধৰি) এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰিছে। তালিকাভুক্ত কিছুমান দেশত সৰু-সুৰা ব্যৱহাৰৰ বাবে ৰেহাইৰ অনুমতি দিয়া হয়; অৱশ্যে, তালিকাভুক্ত সকলো দেশে সকলোপ্ৰকাৰৰ এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰিব লাগিব। [[European Union]] {{cite web|url= http://ibasecretariat.org/alpha_ban_list.php|title= National Asbestos Bans |access-date=2020-06-22|publisher= ibasecretariat.org}} {{cite web|url= http://www.ibasecretariat.org/chron_ban_list.php|title= Chronology of Asbestos Bans and Restrictions|access-date=2020-06-22|publisher= ibasecretariat.org}} <ref>{{cite web|url= http://ibasecretariat.org/alpha_ban_list.php|title= National Asbestos Bans |access-date=2020-06-22|publisher= ibasecretariat.org}}</ref> <ref>{{cite web|url= http://www.ibasecretariat.org/chron_ban_list.php|title= Chronology of Asbestos Bans and Restrictions|access-date=2020-06-22|publisher= ibasecretariat.org}}</ref> {|class="wikitable sortable" ! দেশ!! নিষেধাজ্ঞাৰ তাৰিখ |- |{{flag|Algeria}} || |- |{{flag|Argentina}} || |- |{{flag|Australia}} ||December 31, 2003 |- |{{flag|Austria}} || |- |{{flag|Bahrain}} || |- |{{flag|Belgium}} || 1998 |- |{{flag|Brazil}} || |- |{{flag|Brunei}} || |- |{{flag|Bulgaria}} || |- |{{flag|Canada}} || December 31, 2018 |- |{{flag|Chile}} || |- |{{flag|Colombia}} || |- |{{flag|Croatia}} || |- |{{flag|Cyprus}} || |- |{{flag|Czech Republic}} ||1995 |- |{{flag|Denmark}} || |- |{{flag|Djibouti}} || |- |{{flag|Egypt}} || |- |{{flag|Estonia}} || |- |{{flag|Finland}} || January 1, 1994<ref>{{cite web |url=https://www.finlex.fi/fi/lainsaadanto/saadoskokoelma/1992/852 |title=852/1992 |language=fi |publisher=Finlex |access-date=22 January 2025}}</ref> |- |{{flag|France}} || |- |{{flag|Gabon}} || |- |{{flag|Germany}} || |- |{{flag|Gibraltar}} || |- |{{flag|Greece}} || |- |{{flag|Honduras}} || |- |{{flag|Hong Kong}} || |- |{{flag|Hungary}} || |- |{{flag|Iceland}} || 1983 |- |{{flag|Iraq}} || |- |{{flag|Iran}} || July 23, 2000 |- |{{flag|Ireland}} || |- |{{flag|Israel}} || |- |{{flag|Italy}} || 1992 |- |{{flag|Japan}} || March 2012 |- |{{flag|Jordan}} || |- |{{flag|South Korea}} || January 2009 |- |{{flag|Kuwait}} || |- |{{flag|Latvia}} || |- |{{flag|Liechtenstein}} || |- |{{flag|Lithuania}} || |- |{{flag|Luxembourg}} || |- |{{flag|Malta}} || |- |{{flag|Mauritius}} || |- |{{flag|Monaco}} || |- |{{flag|Mozambique}} || |- |{{flag|Netherlands}} || |- |{{flag|New Caledonia}} || |- |{{flag|New Zealand}} || 2015 |- |{{flag|North Macedonia}} || |- |{{flag|Norway}} || |- |{{flag|Oman}} || |- |{{flag|Poland}} || 1997 |- |{{flag|Portugal}} || |- |{{flag|Qatar}} || |- |{{flag|Romania}} || |- |{{flag|Saudi Arabia}} || |- |{{flag|Serbia}} || |- |{{flag|Seychelles}} || |- |{{flag|Slovakia}} || |- |{{flag|Slovenia}} || |- |{{flag|South Africa}} || |- |{{flag|Spain}} || |- |{{flag|Sweden}} ||1982<ref>{{cite web|date=2025-01-17|title=Asbest|url=https://www.av.se/halsa-och-sakerhet/kemiska-risker/risker-for-vissa-amnen-produkter-och-verksamheter/asbest/|trans-title=Asbestos|language=sv|publisher=[[Swedish Work Environment Authority]]|access-date=2025-03-23|quote=Asbest är förbjudet att använda i Sverige sedan 1982, men finns ofta kvar i äldre byggnader.|trans-quote=It is forbidden to use asbestos in Sweden since 1982, but it often still exists in older buildings.}}</ref><ref>{{cite web|date=2012-10-11|title=Asbest totalförbjudet sedan 1982|url=https://www.svt.se/nyheter/lokalt/vasternorrland/asbest-totalforbjudet-sedan-1982|trans-title=Asbestos completely banned since 1982|language=sv|publisher=[[Sveriges Television#News|SVT News]]|access-date=2025-03-23|quote=Totalt förbud blev det 1982.|trans-quote=A complete ban came in 1982.}}</ref> |- |{{flag|Switzerland}} || |- |{{flag|Taiwan}} || |- |{{flag|Turkey}} || |- |{{flag|Ukraine}} || September 6, 2022 |- |{{flag|United Kingdom}} || |- |{{Flag|United States}} |2024<ref>{{Cite web |date=March 14, 2024 |title=Asbestos Part 1; Chrysotile Asbestos; Regulation of Certain Conditions of Use Under the Toxic Substances Control Act (TSCA) |url=https://www.epa.gov/system/files/documents/2024-03/prepubcopy_8332-01_fr_doc_for_esignature_admin_verified_2024-03-14.pdf |access-date=August 16, 2024 |website=[[United States Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]]}}</ref> |- |{{flag|Uruguay}} || |} ==== অষ্ট্ৰেলিয়া ==== [[File:SLNSW 20132 Asbestos Products Ltd exporting.jpg|thumb|Asbestos Products Ltd (Sydney) asbestos cement corrugated roofing for export]] [[File:Rozelle Parklands Asbestos Mulch.jpg|thumb|[[Sydney asbestos mulch crisis|Asbestos-contaminated mulch]] in Sydney]] ১৯৬৭ চনত ক্ৰ'চিদোলাইট (নীলা এছবেষ্টছ) ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল, আনহাতে ১৯৮০ৰ দশকৰ মাজভাগলৈকে নিৰ্মাণ উদ্যোগত এমোচাইট (ব্ৰাউন এছবেষ্টছ) ব্যৱহাৰ অব্যাহত আছিল। অৱশেষত ১৯৮৯ চনত ইয়াক সামগ্ৰী নিৰ্মাণৰপৰা নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল, যদিও ই ২০০৩ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰলৈকে গেস্কেট আৰু ব্ৰেক লাইনিংত আছিল, আৰু আমদানি, ব্যৱহাৰ বা পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি।<ref>{{cite web|title=Mesothelioma in Australia | publisher=Asbestos.com | url=http://www.asbestos.com/mesothelioma/australia/asbestos.php | access-date=13 December 2012}} </ref><ref>{{cite web|title=National Health and Medical Research Council|url=http://www.nhmrc.gov.au/your-health/asbestos-related-diseases|access-date=13 December 2012}}</ref> অষ্ট্ৰেলিয়াত এছবেষ্টছ এক সমস্যা হৈ আছে। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰপৰা ১৯৮০ দশকৰ আৰম্ভণিৰ ভিতৰত অষ্ট্ৰেলিয়াত নিৰ্মাণ কৰা তিনিটা ঘৰৰ ভিতৰত দুটা এতিয়াও এছবেষ্টছ আছে।<ref>{{cite news|title= Building unions seek laws to clear asbestos | work=[[The Sydney Morning Herald]] | url=http://www.smh.com.au/opinion/political-news/building-unions-seek-laws-to-clear-asbestos-20130212-2eb3l.html |access-date=2 February 2013 }}</ref> বাসগৃহত বৈদ্যুতিক মিটাৰ বাকচ সংশোধন কৰাৰ দায়িত্ব দিয়া শ্ৰমিকসকলক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা ইউনাইটেড চাৰ্ভিচেছ ইউনিয়নে কৈছিল যে বাকচবোৰ এছবেষ্টছৰ বাবে পৰীক্ষা নকৰালৈকে শ্ৰমিকসকলে এই কাম কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিব লাগে।<ref> {{cite news|title=Unions warn on meter board asbestos| url=http://news.smh.com.au/breaking-news-national/unions-warn-on-meter-board-asbestos-20121029-28ecg.html|agency=Australian Associated Press|access-date=10 August 2013}}</ref> and the head of the Australian Council of Trade Unions ([[Australian Council of Trade Unions|ACTU]]) has called on the government to protect its citizens by ridding the country of asbestos by 2030.<ref>{{cite web |title=All buildings should be cleared of asbestos by 2030 to save future generations |work=ACTU |date=16 September 2011 |url=http://www.actu.org.au/Media/Mediareleases/Allbuildingsshouldbeclearedofasbestosby2030tosavefuturegenerations.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132136/http://www.actu.org.au/Media/Mediareleases/Allbuildingsshouldbeclearedofasbestosby2030tosavefuturegenerations.aspx |archive-date=13 April 2014 |access-date=10 October 2025 |archivedate=13 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413132136/http://www.actu.org.au/Media/Mediareleases/Allbuildingsshouldbeclearedofasbestosby2030tosavefuturegenerations.aspx |deadurl=yes }}</ref> এছবেষ্টছ সামগ্ৰীৰ পৰিচালনাকাৰীসকলৰ ওচৰত বণ্ডেড এছবেষ্টছৰ বাবে বি-শ্ৰেণীৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ আৰু ফ্ৰাইবল এছবেষ্টছৰ বাবে এ-শ্ৰেণীৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ থাকিব লাগিব।{{citation needed|date=October 2023}} পশ্চিম অষ্ট্ৰেলিয়াৰ উইটেনুম চহৰখন এটা (নীলা) এছবেষ্টছ খনিৰ চাৰিওফালে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। সমগ্ৰ চহৰখন দূষিত হৈ আছে আৰু ইয়াক বিচ্ছিন্ন কৰা হৈছে, যাৰ ফলত স্থানীয় কৰ্তৃপক্ষই মানচিত্ৰ আৰু পথৰ চিহ্নৰপৰা ৱিটেনুমৰ উল্লেখ আঁতৰাবলৈ অনুমতি দিছে। [[Wittenoom, Western Australia|Wittenoom]] {{citation needed|date=October 2023}} জানুৱাৰী 2024 ত, ছিডনীৰ উদ্যান, খেলপথাৰ আৰু বিদ্যালয়কে ধৰি ডজন ডজন স্থানত যোগান ধৰা বাগিছাৰ মাল্চত এছবেষ্টছ পোৱা গৈছিল, যাৰ ফলত ছিডনী এছবেষ্টছ মাল্চ সংকট আৰম্ভ হৈছিল। [[mulch]] [[Sydney]] [[Sydney asbestos mulch crisis]] {{Cite news |date=2024-02-19 |title=Sydney asbestos scare: How a mulch discovery has sent a city scrambling |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-68302052 |website=BBC News |first1=Tiffanie |last1=Turnbull |language=en-GB |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225195500/https://www.bbc.com/news/world-australia-68302052 |archive-date= Feb 25, 2024 }} <ref>{{Cite news |date=2024-02-19 |title=Sydney asbestos scare: How a mulch discovery has sent a city scrambling |url=https://www.bbc.com/news/world-australia-68302052 |website=BBC News |first1=Tiffanie |last1=Turnbull |language=en-GB |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225195500/https://www.bbc.com/news/world-australia-68302052 |archive-date= Feb 25, 2024 }}</ref> ==== কানাডা ==== 31 ডিচেম্বৰ, 2018 লৈকে, এছবেষ্টছৰপৰা নিৰ্মিত সামগ্ৰী আমদানি, নিৰ্মাণ, বিক্ৰী, বাণিজ্য বা ব্যৱহাৰ কৰাটো বেআইনী। ক্ল'ৰেলকালি উদ্যোগ, সামৰিক, পাৰমাণৱিক সুবিধা, আৰু এছবেষ্টছ খননৰ অৱশিষ্টৰপৰা মেগনেছিয়াম নিষ্কাশনৰ বাবে ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে ৰেহাই আছে। [[chloralkali]] {{cite news |last1=Povtak |first1=Tim |title=/ News / Asbestos Exposure & Bans Canada Announces Asbestos Ban with Exemptions |work=Asbestos.com |publisher=The Mesothelioma Center |date=22 October 2018 |location=Orlando, FL}} <ref>{{cite news |last1=Povtak |first1=Tim |title=/ News / Asbestos Exposure & Bans Canada Announces Asbestos Ban with Exemptions |work=Asbestos.com |publisher=The Mesothelioma Center |date=22 October 2018 |location=Orlando, FL}}</ref> ==== ইৰাণ ==== ২০০০ চনৰ ২৩ জুলাইত ইৰাণৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ সৰ্বোচ্চ পৰিষদে এছবেষ্টছৰ যিকোনো ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰে। এটা টোকাত, পৰিষদে কয় যে, 44 বছৰৰ পাছত, যদি কাৰিকৰী, অৰ্থনৈতিক বা আৰ্থিকভাৱে উপযুক্ত কোনো বিকল্প নাথাকে, আইনখন আপীলযোগ্য আৰু পুনৰীক্ষণ সাপেক্ষে হ'ব।<ref name="ایران">{{Cite web |last=ایران |first=عصر |title=استفاده از هر گونه آزبست برای همیشه ممنوع شد |url=https://www.asriran.com/fa/news/190472/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D8%B1-%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A2%D8%B2%D8%A8%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9-%D8%B4%D8%AF |access-date=2023-08-22 |website=fa |language=fa |archivedate=8 September 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250908111130/https://www.asriran.com/fa/news/190472/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D8%B1-%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A2%D8%B2%D8%A8%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9-%D8%B4%D8%AF |deadurl=yes }}</ref><ref name="mehrnews.com">{{Cite web |date=2011-12-16 |title=محصولاتی که بوی سرطان می دهد! / ممنوعیت کامل آزبست تا شهریور 91 |url=https://www.mehrnews.com/news/1484792/محصولاتی-که-بوی-سرطان-می-دهد-ممنوعیت-کامل-آزبست-تا-شهریور-91 |access-date=2023-08-22 |website=خبرگزاری مهر {{!}} اخبار ایران و جهان {{!}} Mehr News Agency |language=fa}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011-10-24 |title=ممنوعیت آزبست، انتظار شهروندان از مجلس |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/149272/ممنوعیت-آزبست-انتظار-شهروندان-از-مجلس |access-date=2023-08-22 |website=همشهری آنلاین |language=fa }}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ২০১১ চনৰ ২২ নৱেম্বৰত ইৰাণৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা সংস্থাই এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰে। ই এছবেষ্টছৰ সকলো আমদানি আৰু ৰপ্তানিও নিষিদ্ধ কৰিছিল। ২০১১ চনৰ ৯ অক্টোবৰত, ইৰাণৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ সৰ্বোচ্চ পৰিষদে নতুন আইনখন নিশ্চিত কৰে আৰু পূৰ্বৰ আইনখন উন্নীত আৰু সলনি কৰি ৰাজহুৱাভাৱে ইয়াক ঘোষণা কৰে।<ref name="ایران"/><ref name="mehrnews.com"/> ==== জাপান ==== এছবেষ্টছৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ৰোগত জাপানত যোৱা কেইটামান দশকত শ শ শ্ৰমিকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰকাশ পাই ২০০৫ চনৰ মাজভাগত এক কেলেংকাৰীৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ১৯৭১ চনত টকিঅ'ই এছবেষ্টছ পৰিচালনা কৰা কোম্পানীবোৰক ভেণ্টিলেটৰ স্থাপন কৰিবলৈ আৰু নিয়মীয়াকৈ স্বাস্থ্য পৰীক্ষা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল। অৱশ্যে, জাপান চৰকাৰে ১৯৯৫ চনলৈকে ক্ৰ'চিদোলাইট আৰু এমোচাইট নিষিদ্ধ কৰা নাছিল, আৰু ২০০৬ চনত এছবেষ্টছৰ ওপৰত কেইটামান ব্যতিক্ৰমৰ সৈতে প্ৰায় সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞা কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল, বাকী ব্যতিক্ৰমবোৰ মাৰ্চ ২০১২ ত সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞাৰ বাবে আঁতৰাই দিয়া হৈছিল। {{Webarchive|url=https://archive.today/20121218102822/http://www.amrc.org.hk/alu_article/occupational_safety_and_health_in_asia/japanese_asbestos_scandal |date=18 December 2012 }} <ref name=Iceberg>[http://www.amrc.org.hk/alu_article/occupational_safety_and_health_in_asia/japanese_asbestos_scandal Japanese Asbestos Scandal] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121218102822/http://www.amrc.org.hk/alu_article/occupational_safety_and_health_in_asia/japanese_asbestos_scandal |date=18 December 2012 }}. Asia Monitor Resource Center. 28 September 2007</ref> <ref>[http://www.etoday.co.kr/news/section/newsview.php?idxno=1103908 Asbestos use banned on all products from this month]. Etoday.co.kr. Retrieved on 17 October 2015.</ref> ==== নিউজিলেণ্ড ==== ১৯৮৪ চনত, নিউজিলেণ্ডলৈ কেঁচা এম্ফিবল (নীলা আৰু মুগা) এছবেষ্টছৰ আমদানি নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল। ২০০২ চনত ক্ৰাইছ'টাইল (বগা) এছবেষ্টছৰ আমদানিও নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল। ২০১৫ চনত, চৰকাৰে ঘোষণা কৰিছিল যে অতি সীমিত ব্যতিক্ৰমৰ সৈতে এছবেষ্টছৰ আমদানি সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰা হ'ব (পুৰণি যন্ত্ৰৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠাপন অংশত প্ৰয়োগ কৰা হ'ব বুলি আশা কৰা হৈছে) যাক কেচ-বাই-কেছ ভিত্তিত পুনৰীক্ষণ কৰা হ'ব। [[New Zealand]] {{cite journal|author=Smartt, Pamela|pmid=15570336|title=Mortality, morbidity, and asbestosis in New Zealand: the hidden legacy of asbestos exposure|journal=The New Zealand Medical Journal|year=2004|volume=117|issue=1205|url=http://journal.nzma.org.nz/journal/117-1205/1153/|pages=U1153|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605025456/http://journal.nzma.org.nz/journal/117-1205/1153/|archive-date=5 June 2014}} {{Cite web|url=https://www.beehive.govt.nz/release/govt-moves-asbestos-containing-products|title=Govt moves on asbestos-containing products|website=The Beehive|access-date=2016-06-16}} <ref>{{cite journal|author=Smartt, Pamela|pmid=15570336|title=Mortality, morbidity, and asbestosis in New Zealand: the hidden legacy of asbestos exposure|journal=The New Zealand Medical Journal|year=2004|volume=117|issue=1205|url=http://journal.nzma.org.nz/journal/117-1205/1153/|pages=U1153|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605025456/http://journal.nzma.org.nz/journal/117-1205/1153/|archive-date=5 June 2014}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.beehive.govt.nz/release/govt-moves-asbestos-containing-products|title=Govt moves on asbestos-containing products|website=The Beehive|access-date=2016-06-16}}</ref> নেলছনৰ উত্তৰ-পশ্চিমত, উজনি টাকাকা উপত্যকাত, নিউজিলেণ্ডৰ একমাত্ৰ বাণিজ্যিকভাৱে চপোৱা এছবেষ্টছ খনি। ১৯০৮ চনৰপৰা ১৯১৭ চনলৈ ইয়াত এটা নিম্ন শ্ৰেণীৰ ক্ৰিছ'টাইল খনন কৰা হৈছিল কিন্তু মাত্ৰ ১০০ টন ধুই পেকহৰ্ছেৰে বাহিৰলৈ উলিয়াই অনা হৈছিল। এক নতুন শক্তি আঁচনিয়ে কাম নৱীকৰণ কৰিবলৈ সক্ষম কৰিছিল আৰু ১৯৪০ চনৰপৰা ১৯৪৯ চনৰ ভিতৰত, হিউম কোম্পানীয়ে মাহে ৪০ টন খনন কৰিছিল। ই ১৯৬৪ চনলৈকে অব্যাহত আছিল, যেতিয়া ইয়াৰ আঁহৰ দৈৰ্ঘ্য কম হোৱাৰ বাবে, সীমিত বাণিজ্যিক ব্যৱহাৰযোগ্যতাই খনন বন্ধ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।<ref>{{Cite news|url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=GRA18980108.2.14|title=National Library of New Zealand|work=Grey River Argus, Volume LVII, Issue 9871, 8 January 1898, Page 4}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Cobb: the history of the Cobb River hydro-electric power scheme|last=Blair|first=AK|publisher=Cadsonbury Publications, Christchurch, 1998|year=1994|isbn=0-477-01699-5|location=Christchurch, New Zealand|pages= 67–69, 71–72, 100–101}}</ref> ==== দক্ষিণ কোৰিয়া ==== ১৯৯৭ চনৰ মে' মাহত দক্ষিণ কোৰিয়াত ক্ৰ'চিদোলাইট আৰু এমোচাইটৰ উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল, যাক সাধাৰণতে নীলা আৰু মুগা এছবেষ্টছ বুলি জনা যায়। ২০০৯ চনৰ জানুৱাৰী মাহত চৰকাৰে এছবেষ্টছ বা ০.১%তকৈ অধিক এছবেষ্টছ থকা যিকোনো পদাৰ্থৰ উৎপাদন, আমদানি, বিক্ৰী, সংৰক্ষণ, পৰিবহণ বা ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰাৰ সময়ত সকলোপ্ৰকাৰৰ এছবেষ্টছৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হৈছিল। ২০১১ চনত, দক্ষিণ কোৰিয়া এছবেষ্টছ ক্ষতি সাহায্য আইন প্ৰণয়ন কৰা বিশ্বৰ ষষ্ঠ দেশ হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল, যি যিকোনো কোৰিয়ান নাগৰিকক বিনামূলীয়া জীৱনজোৰা চিকিৎসা সেৱাৰ লগতে এছবেষ্টছ সম্পৰ্কীয় ৰোগ ধৰা পৰিলে চৰকাৰৰপৰা মাহিলী উপাৰ্জনৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। [[crocidolite]] [[amosite]] [[South Korea]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402105233/http://www.fnn.co.kr/content.asp?aid=504579c1e94a43f8ad80a83ee2aa0433 |date=2 April 2015 }} {{cite journal|last=Kim|first=Hyoung Ryoul|title=Overview of Asbestos Issues in Korea|journal=J Korean Med Sci|date=12 June 2009|volume=24|series=3|pages=363–367|doi=10.3346/jkms.2009.24.3.363|pmid=19543418|pmc=2698178|issue=3}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402192750/http://health.joseilbo.com/html/news/?f=read&code=1327972365&seq=2992 |date=2 April 2015 }} <ref>[http://www.fnn.co.kr/content.asp?aid=504579c1e94a43f8ad80a83ee2aa0433 "학원 밀집 건물 석면노출 심각"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402105233/http://www.fnn.co.kr/content.asp?aid=504579c1e94a43f8ad80a83ee2aa0433 |date=2 April 2015 }}. fnn.co.kr. 6 May 2013</ref> <ref>{{cite journal|last=Kim|first=Hyoung Ryoul|title=Overview of Asbestos Issues in Korea|journal=J Korean Med Sci|date=12 June 2009|volume=24|series=3|pages=363–367|doi=10.3346/jkms.2009.24.3.363|pmid=19543418|pmc=2698178|issue=3}}</ref> <ref>[http://health.joseilbo.com/html/news/?f=read&code=1327972365&seq=2992 1970~80년대 석면 다룬 산업 근로자, 폐암 정기검사 필수] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402192750/http://health.joseilbo.com/html/news/?f=read&code=1327972365&seq=2992 |date=2 April 2015 }}. health.joseilbo.com. 25 February 2013</ref> ==== ইউনাইটেড কিংদম ==== ইউনাইটেড কিংডমত, ১৯৮৫ চনত নীলা আৰু মুগা এছবেষ্টছ সামগ্ৰী সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল আনহাতে ১৯৯৯ চনত বগা এছবেষ্টছৰ আমদানি, বিক্ৰী আৰু ছেকেণ্ডহেণ্ড পুনৰ ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল। পূৰ্বৱৰ্তী ২০০৬ চনৰ আইনখন উন্নীত আৰু সলনি কৰি ২০১২ চনৰ এছবেষ্টছ নিয়ন্ত্ৰণ নিয়মাৱলীত কোৱা হৈছে যে অনা-ঘৰুৱা অট্টালিকাৰ (যেনে, কাৰখানা আৰু কাৰ্যালয়) মালিকসকলৰ চৌহদত এছবেষ্টছৰ উপস্থিতিৰ বিষয়ে নিজকে অৱগত কৰি আৰু সামগ্ৰীৰ অৱনতি নোহোৱাটো নিশ্চিত কৰি, প্ৰয়োজন হ'লে ইয়াক আঁতৰাই চৌহদত এছবেষ্টছ পৰিচালনা কৰাৰ "কৰ্তব্য" আছে। নিয়োগকৰ্তাসকলে, যেনে নিৰ্মাণ কোম্পানীবোৰ, যাৰ কৰ্মীসকল এছবেষ্টছৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিব পাৰে তেওঁলোকেও তেওঁলোকৰ কৰ্মীসকলক বাৰ্ষিক এছবেষ্টছ প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰিব লাগিব।<ref>{{cite book |title=Managing and working with asbestos – Control of Asbestos Regulations 2012 |date=2013 |publisher=Health and Safety Executive |location=London |isbn=978-0-7176-6618-8 |url=https://www.hse.gov.uk/pubns/priced/l143.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216144646/https://www.hse.gov.uk/pubns/priced/l143.pdf |archive-date= Dec 16, 2023 }}</ref> ==== আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ ==== {{See also|Asbestos and the law (United States)}} [[File:Researching Asbestos-Related Disease.jpg|thumb|Researcher using a fiber length classifier to produce length-selected fibers of asbestos for toxicological studies]] ২০২৪ চনৰ আগতে, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ এছবেষ্টছ সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ নকৰা কেইখনমান উন্নত দেশৰ ভিতৰত এখন আছিল। ক্ল'ৰিন কাৰখানাৰ কিছুমান আমেৰিকান কৰ্মী সঘনাই পদাৰ্থটোৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিছিল, আৰু OSHA-য়ে স্বেচ্ছাসেৱী সুৰক্ষা কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে এই উদ্ভিদবোৰক যাদৃচ্ছিক পৰিদৰ্শনৰপৰা ৰেহাই দিছিল। [[developed countries]] [[Occupational Safety and Health Administration|OSHA]] [[Voluntary Protection Program]] {{Cite news |first1=Kathleen |last1=McGrory |first2=Neil |last2=Bedi |title=Workers Across America Break Their Silence on Decades of Asbestos Exposure |url=https://www.propublica.org/article/asbestos-poisoning-plant-mcintosh-alabama-olin |access-date=2022-12-09 |website=ProPublica |language=en |date=2022-12-07}} {{Cite news |first1=Kathleen |last1=McGrory |first2=Neil |last2=Bedi |title=The U.S. Never Banned Asbestos. These Workers Are Paying the Price. |url=https://www.propublica.org/article/asbestos-poisoning-chemical-plant-niagara-falls |access-date=2022-12-09 |website=ProPublica |language=en}} <ref>Leer, Ben (17 September 2012), "[http://www.asbestos.com/blog/2012/09/17/why-isnt-asbestos-banned-in-the-united-states/ Why Isn't Asbestos Banned in the United States?]". asbestos.com.</ref> <ref>{{Cite news |first1=Kathleen |last1=McGrory |first2=Neil |last2=Bedi |title=Workers Across America Break Their Silence on Decades of Asbestos Exposure |url=https://www.propublica.org/article/asbestos-poisoning-plant-mcintosh-alabama-olin |access-date=2022-12-09 |website=ProPublica |language=en |date=2022-12-07}}</ref> <ref>{{Cite news |first1=Kathleen |last1=McGrory |first2=Neil |last2=Bedi |title=The U.S. Never Banned Asbestos. These Workers Are Paying the Price. |url=https://www.propublica.org/article/asbestos-poisoning-chemical-plant-niagara-falls |access-date=2022-12-09 |website=ProPublica |language=en}}</ref> ১৯৮৯ চনত, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা সংস্থাই (ইপিএ) এছবেষ্টছ নিষিদ্ধ আৰু পৰ্যায়ক্ৰমে আউট নিয়ম জাৰি কৰিছিল, কিন্তু ১৯৯১ চনত, এছবেষ্টছ উদ্যোগৰ সমৰ্থকসকলে এক ঐতিহাসিক মোকৰ্দমাত নিষেধাজ্ঞাক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল আৰু বাতিল কৰিছিল: ''ক্ষয় প্ৰমাণ ফিটিংছ বনাম পৰিৱেশ সুৰক্ষা সংস্থা''। যদিও এই গোচৰটোৱে এছবেষ্টছ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে কেইবাটাও সৰু বিজয় লাভ কৰিছিল, ইপিএ-য়ে অৱশেষত এছবেষ্টছৰ ব্যৱহাৰ বন্ধ কৰা নাছিল। এই ৰায়টোৱে বহুতো উপভোক্তা সামগ্ৰী এৰি থৈ গৈছে য'ত এতিয়াও আইনগতভাৱে এছবেষ্টছৰ চিহ্ন থাকিব পাৰে। অৱশ্যে ছয়টা শ্ৰেণীৰ এছবেষ্টছ থকা সামগ্ৰী নিষিদ্ধ কৰা হৈছে: ঢেউযুক্ত কাগজ, ৰোলব'ৰ্ড, বাণিজ্যিক কাগজ, বিশেষ কাগজ, মজিয়া অনুভৱ আৰু এছবেষ্টছৰ যিকোনো নতুন ব্যৱহাৰ। ক্লিন এয়াৰ এক্টে বয়লাৰ আৰু গৰম পানীৰ টেংকৰ দৰে উপাদানৰ ওপৰত এছবেষ্টছ পাইপ ইনচুলেচন আৰু এছবেষ্টছ ব্লক ইনচুলেচন নিষিদ্ধ কৰে, আৰু স্প্ৰে-প্ৰয়োগ কৰা চাৰ্ফেচিং এছবেষ্টছ থকা সামগ্ৰী। উপভোক্তা সামগ্ৰী সুৰক্ষা আইনে কৃত্ৰিম জুইকুৰা আঙঠা আৰু দেৱাল পেচিং যৌগত এছবেষ্টছ নিষিদ্ধ কৰে। ফুড এণ্ড ড্ৰাগ এডমিনিষ্ট্ৰেচনে ফাৰ্মাচিউটিকেল উৎপাদন, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু পেকিংত এছবেষ্টছ থকা ফিল্টাৰ নিষিদ্ধ কৰিছে। [[United States Environmental Protection Agency]] [[5th Cir.]] [[corrugated paper]] [[rollboard]] [[Paper|commercial paper]] [[specialty paper]] [[flooring felt]] [[Clean Air Act of 1963|Clean Air Act]] [[Consumer Product Safety Act]] [[Food and Drug Administration]] {{cite court |url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/947/1201/153685/ |litigants=Corrosion Proof Fittings v. EPA |vol=1201 |reporter=947 F.2d |court=[[5th Cir.]] |date=1991}} {{cite web |url=http://www.epa.gov/asbestos/pubs/asbbans2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022215630/http://www.epa.gov/asbestos/pubs/asbbans2.pdf |archive-date=22 October 2012 |title=EPA Asbestos Materials Bans: Clarification |publisher=Environmental Protection Agency |date=18 May 1999}} {{cite web |title=EPA Actions to Protect the Public from Exposure to Asbestos |date=12 March 2013 |url=https://www.epa.gov/asbestos/epa-actions-protect-public-exposure-asbestos#banneduses |publisher=United States Environmental Protection Agency |access-date=28 April 2020}} <ref>{{cite court |url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/947/1201/153685/ |litigants=Corrosion Proof Fittings v. EPA |vol=1201 |reporter=947 F.2d |court=[[5th Cir.]] |date=1991}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.epa.gov/asbestos/pubs/asbbans2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022215630/http://www.epa.gov/asbestos/pubs/asbbans2.pdf |archive-date=22 October 2012 |title=EPA Asbestos Materials Bans: Clarification |publisher=Environmental Protection Agency |date=18 May 1999}}</ref> <ref>{{cite web |title=EPA Actions to Protect the Public from Exposure to Asbestos |date=12 March 2013 |url=https://www.epa.gov/asbestos/epa-actions-protect-public-exposure-asbestos#banneduses |publisher=United States Environmental Protection Agency |access-date=28 April 2020}}</ref> ২০১৪ চনত, ৱাশ্বিংটন ৰাজ্যই অটোম'টিভ ব্ৰেকত এছবেষ্টছ নিষিদ্ধ কৰিছিল। [[Washington (state)|the state of Washington]] {{cite web |url=http://www.ecy.wa.gov/programs/hwtr/betterbrakes.html |title=Better Brakes Law |publisher=State of Washington Department of Ecology |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117214035/http://www.ecy.wa.gov/programs/hwtr/betterbrakes.html|archive-date=17 January 2012 |access-date=7 February 2025}} <ref>{{cite web |url=http://www.ecy.wa.gov/programs/hwtr/betterbrakes.html |title=Better Brakes Law |publisher=State of Washington Department of Ecology |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117214035/http://www.ecy.wa.gov/programs/hwtr/betterbrakes.html|archive-date=17 January 2012 |access-date=7 February 2025}}</ref> ২০২২ চনত, ব্ৰাজিল আৰু ৰাছিয়াৰপৰা আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰলৈ ক্ৰাইছ'টাইল এছবেষ্টছ আমদানি কৰা হৈছিল, ক্ল'ৰেলকালি প্ৰক্ৰিয়াৰদ্বাৰা ক্ল'ৰিণ উৎপাদন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ডায়াফ্ৰামত ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ। ২০২০ চনলৈকে, এছবেষ্টছ থকা আমদানি কৰা সামগ্ৰীবোৰৰ ভিতৰত আছিল কিছুমান ইউটিলিটি বাহনৰ বাবে গাস্কেট, গাস্কেট নিৰ্মাণত ব্যৱহৃত ৰবৰৰ শ্বীট, তেল উদ্যোগৰ বাবে ব্ৰেক ব্লক, আৰু বাহনৰ ঘৰ্ষণ সামগ্ৰী যেনে আফ্টাৰ মাৰ্কেট অটোম'টিভ ব্ৰেক আৰু লাইনিং। [[chloralkali process]] {{convert|224|MT|sp=us}} {{cite web |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024-asbestos.pdf |title=Asbestos |publisher=U.S. Geological Survey |series=Mineral Commodity Summaries |date=January 2024}} <ref>{{cite web |url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2024/mcs2024-asbestos.pdf |title=Asbestos |publisher=U.S. Geological Survey |series=Mineral Commodity Summaries |date=January 2024}}</ref> 2024 চনত, ইপিএ-য়ে 2037 চনৰ ভিতৰত এছবেষ্টছৰ সকলো চলি থকা ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰাৰ বাবে এক নতুন নিয়ম ঘোষণা কৰিছিল। বিষাক্ত পদাৰ্থ নিয়ন্ত্ৰণ আইনৰ ২০১৬ চনৰ সংশোধনীৰ অধীনত এই নিয়মটো প্ৰথম কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল।<ref>{{Unbulleted list citebundle|{{Cite web |date=2024-03-18 |title=EPA bans asbestos, a deadly carcinogen still in use decades after a partial ban was enacted |url=https://apnews.com/article/epa-asbestos-cancer-brakes-biden-72b0fa8b36adedaff6000034d35c2acd |access-date=2024-04-05 |website=AP News}}|{{Cite web |title=After 30 years, EPA finally bans last form of asbestos used in the US |url=https://cen.acs.org/policy/chemical-regulation/30-years-EPA-finally-bans/102/web/2024/03 |access-date=2024-04-05 |website=Chemical & Engineering News}}|{{Cite web |last=Christensen |first=Jen |date=2024-03-18 |title=EPA bans last form of asbestos used in United States |url=https://www.cnn.com/2024/03/18/health/epa-bans-last-form-of-asbestos-used-in-united-states/index.html |access-date=2024-04-05 |website=CNN}}}}</ref> === যিবোৰ দেশত এছবেষ্টছ বৈধ === {|class="wikitable sortable" ! দেশ |- |{{flag|Belarus}} |- |{{flag|Kazakhstan}} |- |{{flag|Russia}} |- |{{flag|India}} |- |{{flag|Pakistan}} |- |{{flag|China}} |- |{{flag|Cuba}} |- |{{flag|Mexico}} |- |{{flag|Vietnam}} |- |} ==== মেক্সিকো ==== ১৯৭০ চনৰ পৰা, ইউৰোপ আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত এছবেষ্টছৰ বৰ্ধিত নিয়ন্ত্ৰণৰ ফলস্বৰূপে, মেক্সিকোলৈ এছবেষ্টছ-প্ৰক্ৰিয়াকৰণ উদ্যোগৰ এক বৃহৎ স্থানান্তৰ হৈছিল। এছবেষ্টছ বহুতো সামগ্ৰীত ব্যৱহাৰ কৰা হয় - চাল, বয়লাৰ, পাইপ, ব্ৰেক আৰু তাঁৰ, 2,000 ৰো অধিক মেক্সিকান কোম্পানীয়ে উৎপাদন কৰে, যাৰ ভিতৰত বহুতো আমেৰিকান কোম্পানীৰ সহায়ক বা উপ-ঠিকাদাৰ, আৰু সমগ্ৰ আমেৰিকাত বিক্ৰী কৰা হয়। ২০০০ চনত, মেক্সিকান এছবেষ্টছ থকা ৰপ্তানিৰ ৫৮% আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰলৈ গৈছিল, আৰু ৪০% মধ্য আমেৰিকাৰ দেশ আৰু কিউবালৈ গৈছিল। [[Mexico]] {{cite journal |last1=Algranti |first1=Eduardo |last2=Ramos-Bonilla |first2=Juan Pablo |last3=Terracini |first3=Benedetto |last4=Santana |first4=Vilma S. Santana |title=Prevention of Asbestos Exposure in Latin America within a Global Public Health Perspective |journal=Annals of Global Health |date=29 March 2019 |volume=85 |issue=1 |page=49 |doi=10.5334/aogh.2341 |publisher=Ubiqiuity |location=London |pmid=30924615 |pmc=6634328 |issn=2214-9996 |doi-access=free }} {{cite journal |title=Asbestos in the world |journal=HESA Newsletter |date=June 2005 |volume=27 |page=12 |url=https://www.researchgate.net/publication/323166797 |publisher=European Trade Union Institute |location=Brussels}} <ref>{{cite journal |last1=Algranti |first1=Eduardo |last2=Ramos-Bonilla |first2=Juan Pablo |last3=Terracini |first3=Benedetto |last4=Santana |first4=Vilma S. Santana |title=Prevention of Asbestos Exposure in Latin America within a Global Public Health Perspective |journal=Annals of Global Health |date=29 March 2019 |volume=85 |issue=1 |page=49 |doi=10.5334/aogh.2341 |publisher=Ubiqiuity |location=London |pmid=30924615 |pmc=6634328 |issn=2214-9996 |doi-access=free }}</ref> <ref>{{cite journal |title=Asbestos in the world |journal=HESA Newsletter |date=June 2005 |volume=27 |page=12 |url=https://www.researchgate.net/publication/323166797 |publisher=European Trade Union Institute |location=Brussels}}</ref> ==== ভিয়েটনাম ==== [[File:Wellasbestdach-233-3354 IMG.JPG|thumb|Corrugated asbestos roof (with [[Fibre cement]])]] ভিয়েটনামত, ক্ৰিছ'টাইল এছবেষ্টছ নিষিদ্ধ নহয় আৰু এতিয়াও বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এম্ফিবল এছবেষ্টছক ব্যৱসায় আৰু ব্যৱহাৰৰপৰা নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। ভিয়েটনাম হৈছে বিশ্বৰ শীৰ্ষ 10টা এছবেষ্টছ ব্যৱহাৰকাৰীৰ ভিতৰত এটা, যাৰ বাৰ্ষিক আমদানিৰ পৰিমাণ প্ৰায় 65,000-70,000 টন ক্ৰাইছ'টাইল। আমদানি কৰা এছবেষ্টছৰ প্ৰায় ৯০% প্ৰায় ১০০ নিযুত বৰ্গ মিটাৰ চিমেণ্টৰ চালৰ শ্বীট (এছবেষ্টছ-চিমেণ্ট) উৎপাদন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এটা অধ্যয়ন অনুসৰি, য়েন বাই, থান হোৱাৰ ৩০০টা পৰিয়ালৰ ভিতৰত, ৮৫% পৰিয়ালে এছবেষ্টছৰ চালৰ চাদৰ ব্যৱহাৰ কৰে, কিন্তু মাত্ৰ ৫% পৰিয়ালে নেতিবাচক স্বাস্থ্যৰ প্ৰভাৱৰ বিষয়ে জানে। [[asbestos-cement]] [[Yen Bai]] [[Thanh Hoa]] <ref name="plo1">[https://plo.vn/suc-khoe/tam-lop-amiang-ke-giet-nguoi-732227.html Tấm lợp amiăng, kẻ giết người?], báo Pháp Luật, 10 July 2017, language=vietnamese</ref> মাষ্টাৰ প্লেনত (নিৰ্মাণ মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০১৪ চনৰ জানুৱাৰীত চৰকাৰক দাখিল কৰা ২০৩০ চনলৈ অভিমুখীকৰণৰ সৈতে ২০২০ চনলৈ নিৰ্মাণ সামগ্ৰী বিকাশৰ বাবে) এতিয়াও দীৰ্ঘ সময়ৰ বাবে ক্ৰিছ'টাইলৰ ব্যৱহাৰ অব্যাহত ৰখাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। [[Ministry of Construction (Vietnam)|Ministry of Construction]] <ref name="plo2">[https://plo.vn/thoi-su/xay-dung-mang-luoi-cam-su-dung-amiang-trang-o-viet-nam-512026.html Xây dựng mạng lưới cấm sử dụng amiăng trắng ở Việt Nam], báo Pháp Luật, 27 November 2014, language=vietnamese</ref> == নিৰ্মাণত এছবেষ্টছৰ বিকল্প == [[Glass wool|Fiberglass]] insulation was invented in 1938 and is now the most commonly used type of [[building insulation materials|insulation material]]. The safety of this material has also been called into question due to similarities in material structure.<ref>{{cite news|url=http://www.rachel.org/?q=en%2Fnode%2F3999|title=Fiber Glass: A Carcinogen That's Everywhere|date=31 May 1995|work=Rachel's News|publisher=Environmental Research Foundation|access-date=4 February 2011|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122123601/http://www.rachel.org/?q=en%2Fnode%2F3999|archivedate=22 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122123601/http://www.rachel.org/?q=en%2Fnode%2F3999|deadurl=yes}}</ref> However, the [[International Agency for Research on Cancer]] removed fiberglass from its list of possible human carcinogens in 2001.<ref>[http://monographs.iarc.fr/ENG/Classification/ClassificationsGroupOrder.pdf Agents Classified by the IARC Monographs, Volumes 1–111] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025122327/http://monographs.iarc.fr/ENG/Classification/ClassificationsGroupOrder.pdf |date=25 October 2011 }}. iarc.fr</ref> A scientific review article from 2011 claimed epidemiology data was inconsistent and concluded that the IARC's decision to downgrade the carcinogenic potential of fiberglass was valid, although this study was funded by a sponsored research contract from the North American Insulation Manufacturer's Association.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/j.yrtph.2011.02.009| pmid = 21345360| title = Fiber glass exposure and human respiratory system cancer risk: Lack of evidence persists since 2001 IARC re-evaluation| journal = [[Regulatory Toxicology and Pharmacology]]| volume = 60| issue = 1| pages = 84–92| year = 2011| last1 = Marsh | first1 = G. M. | last2 = Buchanich | first2 = J. M. | last3 = Youk | first3 = A. O. }}</ref> ১৯৭৮ চনত, বাল দীক্ষিতে জেটেক্স নামৰ এক উচ্চ গাঁথনিযুক্ত ফাইবাৰগ্লাছ কাপোৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। এই কাপোৰটো এছবেষ্টছতকৈ পাতল কিন্তু এছবেষ্টছৰ দৰে একে বৃহৎ পৰিমাণৰ, ডাঠ, হাত, অনুভূতি আৰু ঘঁহনি প্ৰতিৰোধ প্ৰদান কৰে। ফাইবাৰগ্লাছৰ সৈতে উদ্ভৱ হোৱা কিছুমান সমস্যা যেনে দুৰ্বল ঘৰ্ষণ প্ৰতিৰোধ আৰু দুৰ্বল চীম শক্তিৰ দৰে আঁতৰ কৰিবলৈ ফাইবাৰগ্লাছটো টেক্সচাৰাইজ কৰা হৈছিল। [[Bal Dixit]] [[Zetex (fabric)|Zetex]] {{ISBN|0-8031-0461-8}} <ref>Dixit, B., [https://books.google.com/books?id=JkaAypWOi0AC&pg=PA446 "Performance of Protective Clothing: Development and Testing of Asbestos Substitutes"], Performance of Protective Clothing, ASTM STP 900, R. L. Barker and G. C. Coletta, Eds., American Society for Testing and Materials, Philadelphia, 1986, pp. 446–460 {{ISBN|0-8031-0461-8}}.</ref> ইউৰোপত, খনিজ ঊল আৰু কাঁচৰ ঊল হৈছে ঘৰৰ মুখ্য ইনচুলেটৰ। [[mineral wool]] [[glass wool]] এছবেষ্টছ-চিমেণ্ট সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা বহুতো কোম্পানীয়ে জৈৱিক আঁহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰি সামগ্ৰী বিকশিত কৰিছে। এনে এটা সামগ্ৰীক "ইটাৰনিট" বুলি জনা গৈছিল আৰু আন এটা "এভাৰাইট"ত এতিয়া "নিউটেক" আঁহ ব্যৱহাৰ কৰা হয় য'ত জৈৱিক আঁহ, প'ৰ্টলেণ্ড চিমেণ্ট আৰু চিলিকা থাকে। চিমেণ্ট-বণ্ডেড কাঠৰ আঁহ হৈছে আন এক বিকল্প। শিলৰ আঁহবোৰ গাস্কেট আৰু ঘৰ্ষণ সামগ্ৰীত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। [[Eternit]] [[Nutec]] [[portland cement]] [[silica]] [[Cement-bonded wood fiber]] আন এটা সম্ভাৱ্য আঁহ হ'ল পলিবেঞ্জিমিডাজল বা পিবিআই ফাইবাৰ। পলিবেঞ্জিমিডাজল ফাইবাৰ এবিধ সংশ্লেষিত আঁহ য'ত উচ্চ গলনাংক থাকে আৰু প্ৰজ্বলিত নহয়। ইয়াৰ ব্যতিক্ৰমী তাপ আৰু ৰাসায়নিক স্থিৰতাৰ বাবে, ইয়াক প্ৰায়ে অগ্নি বিভাগ আৰু মহাকাশ সংস্থাবোৰে ব্যৱহাৰ কৰে। [[polybenzimidazole]] [[Polybenzimidazole fiber]] [[synthetic fiber]] [[melting point]] [[fire departments]] [[space agencies]] {{convert|760|C}} == পুনৰ্ব্যৱহাৰযোগ্য আৰু নিষ্কাশন[সম্পাদনা কৰক] == [[File:AsbestosContainment.JPG|right|thumb|[[Wailuku]], [[Hawaii]] [[post office]] sealed off for [[asbestos removal]]]] বেছিভাগ উন্নত দেশত, এছবেষ্টছ সাধাৰণতে নিৰ্ধাৰিত লেণ্ডফিল স্থানত বিপদজনক আৱৰ্জনা হিচাপে নিষ্কাশন কৰা হয়। [[hazardous waste]] [[landfill site]] বৃহৎ পৰিমাণৰ এছবেষ্টছ-আধাৰিত সামগ্ৰী থকা অট্টালিকাবোৰ ধ্বংস কৰাটোৱে নিৰ্মাতা আৰু সম্পত্তি বিকাশকাৰীসকলৰ বাবে বিশেষ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে - এনে অট্টালিকাবোৰ প্ৰায়ে টুকুৰা-টুকুৰ কৰি ধ্বংস কৰিব লগা হয়, বা যান্ত্ৰিক বা বিস্ফোৰক উপায়েৰে গাঁথনিটো ধ্বংস কৰাৰ আগতে এছবেষ্টছটো কষ্টসহকাৰে আঁতৰাব লাগে। এনে এটা উদাহৰণ হ'ল স্কটলেণ্ডৰ গ্লাছগোৰ ৰেড ৰোড ফ্লেটচ য'ত দেৱালৰ পেনেলিঙৰ বাবে বৃহৎ পৰিমাণৰ এছবেষ্টছ চিমেণ্ট বোৰ্ড ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল – ব্ৰিটিছ স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষা নিয়মাৱলী অনুসৰি এছবেষ্টছৰ সামগ্ৰীবোৰ বিশেষভাৱে অভিযোজিত বাহনত আঁতৰাব লাগিব আৰু অনুমোদিত পথেৰে এছবেষ্টছ গ্ৰহণ কৰাৰ বাবে উপযুক্ত অনুমতিৰ সৈতে লেণ্ডফিল স্থানলৈ লৈ যাব লাগিব। দিনটোৰ নিৰ্দিষ্ট সময়ত। [[demolition]] [[Red Road Flats]] [[Glasgow]] {{citation needed|date=October 2023}} আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত, ইপিএ-য়ে এছবেষ্টছ আঁতৰোৱা আৰু নিষ্কাশন কঠোৰভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এছবেষ্টছ আঁতৰোৱা কোম্পানীবোৰে ইপিএ অনুজ্ঞাপত্ৰ মানি চলিব লাগিব। এই কোম্পানীবোৰক ইপিএ অনুজ্ঞাপত্ৰপ্ৰাপ্ত এছবেষ্টছ ঠিকাদাৰ বুলি কোৱা হয়। যেতিয়াই এই এছবেষ্টছ ঠিকাদাৰসকলৰ এজনে কাম কৰে, এজন পৰীক্ষা পৰামৰ্শদাতাই এছবেষ্টছ সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰ কৰাটো নিশ্চিত কৰিবলৈ কঠোৰ পৰীক্ষা কৰিব লাগিব।{{citation needed|date=October 2023}} অতি-উচ্চ-উষ্ণতাৰ ভস্মীকৰণ আৰু প্লাজমা গলন প্ৰক্ৰিয়াৰদ্বাৰা এছবেষ্টছ ধ্বংস কৰিব পাৰি। তাপীয় পচন প্ৰক্ৰিয়াই অ-বিপদজনক চিলিকন-আধাৰিত আৱৰ্জনাৰ মিশ্ৰণ সৃষ্টি কৰে, আৰু ইয়াৰ ওপৰৰ উষ্ণতাত চিলিকেট গ্লাছ প্ৰস্তুত কৰে। মাইক্ৰ'ৱেভ থাৰ্মেল ট্ৰিটমেণ্ট এক ঔদ্যোগিক উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি যাতে এছবেষ্টছ আৰু এছবেষ্টছ থকা আৱৰ্জনাক চীনামাটিৰ পাত্ৰৰ টাইলছ, ছিদ্ৰযুক্ত একক-জ্বলোৱা দেৱালৰ টাইলছ, আৰু চিৰামিক ইটালৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি। [[incineration]] [[plasma (physics)|plasma]] [[thermal decomposition]] [[silicate glass]] {{cvt|1000|-|1250|°C|-2}} {{cvt|1250|°C|-2}} {{Cite journal | doi = 10.1016/S0955-2219(99)00290-3| title = Thermal decomposition of asbestos and recycling in traditional ceramics| journal = Journal of the European Ceramic Society| volume = 20| issue = 9| pages = 1409–1418| year = 2000| last1 = Gualtieri | first1 = A. F. | last2 = Tartaglia | first2 = A. | hdl = 11380/7153| hdl-access = free}} {{Cite journal | doi = 10.1016/j.jhazmat.2005.11.035| pmid = 16406335| title = Microwave thermal inertisation of asbestos containing waste and its recycling in traditional ceramics| journal = Journal of Hazardous Materials| volume = 135| issue = 1–3| pages = 149–55| year = 2006| last1 = Leonelli | first1 = C.| last2 = Veronesi | first2 = P.| last3 = Boccaccini | first3 = D.| last4 = Rivasi | first4 = M.| last5 = Barbieri | first5 = L.| last6 = Andreola | first6 = F.| last7 = Lancellotti | first7 = I.| last8 = Rabitti | first8 = D.| last9 = Pellacani | first9 = G.| bibcode = 2006JHzM..135..149L}} <ref name="gualtieri">{{Cite journal | doi = 10.1016/S0955-2219(99)00290-3| title = Thermal decomposition of asbestos and recycling in traditional ceramics| journal = Journal of the European Ceramic Society| volume = 20| issue = 9| pages = 1409–1418| year = 2000| last1 = Gualtieri | first1 = A. F. | last2 = Tartaglia | first2 = A. | hdl = 11380/7153| hdl-access = free}}</ref> <ref name="leonelli">{{Cite journal | doi = 10.1016/j.jhazmat.2005.11.035| pmid = 16406335| title = Microwave thermal inertisation of asbestos containing waste and its recycling in traditional ceramics| journal = Journal of Hazardous Materials| volume = 135| issue = 1–3| pages = 149–55| year = 2006| last1 = Leonelli | first1 = C.| last2 = Veronesi | first2 = P.| last3 = Boccaccini | first3 = D.| last4 = Rivasi | first4 = M.| last5 = Barbieri | first5 = L.| last6 = Andreola | first6 = F.| last7 = Lancellotti | first7 = I.| last8 = Rabitti | first8 = D.| last9 = Pellacani | first9 = G.| bibcode = 2006JHzM..135..149L}}</ref> আল্ট্ৰাচাউণ্ডৰ সৈতে অক্সেলিক এচিডৰ সংমিশ্ৰণে ক্ৰাইছ'টাইল এছবেষ্টছ ফাইবাৰবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে অৱনমিত কৰে। [[oxalic acid]] [[ultrasound]] {{cite journal|title=The combination of oxalic acid with power ultrasound fully degrades chrysotile asbestos fibres|journal=Journal of Environmental Monitoring|author1=Francesco Turci|author2=Maura Tomatis|author3=Stefano Mantegna|author4=Giancarlo Cravotto|author5=Bice Fubini|date=2007|volume=9|pages=1064–1066|issue=10|doi=10.1039/B709571F|pmid=17909639}} <ref>{{cite journal|title=The combination of oxalic acid with power ultrasound fully degrades chrysotile asbestos fibres|journal=Journal of Environmental Monitoring|author1=Francesco Turci|author2=Maura Tomatis|author3=Stefano Mantegna|author4=Giancarlo Cravotto|author5=Bice Fubini|date=2007|volume=9|pages=1064–1066|issue=10|doi=10.1039/B709571F|pmid=17909639}}</ref> == এছবেষ্টছৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সংক্ষিপ্ত ৰূপ == * এচিএম: এছবেষ্টছযুক্ত সামগ্ৰী (কাৰিকৰীভাৱে, 1% তকৈ অধিক এছবেষ্টছ থকা সামগ্ৰী) * এআইবি: এছবেষ্টছ ইনচুলেটিং বোৰ্ড [[Asbestos insulating board]] == লগতে চাওক == * এছবেষ্টিন [[Asbestine]] * এছবেষ্টছ হ্ৰাস[সম্পাদনা কৰক] [[Asbestos abatement]] * এছবেষ্টছ ৰোগ সজাগতা সংগঠন [[Asbestos Disease Awareness Organization]] * চিকিৎসা ভূতত্ত্ব [[Medical geology]] * মেছ'ঠেলিঅ'মা এপ্লাইড ৰিচাৰ্ছ ফাউণ্ডেচন [[Mesothelioma Applied Research Foundation]] * ৰঙা তালিকা নিৰ্মাণ সামগ্ৰী [[Red List building materials]] * এছবেষ্টছ বিৰোধী সংগঠনৰ তালিকা [[List of anti-asbestos organizations]] == তথ্যসূত্ৰ[সম্পাদনা কৰক] == {{Reflist|30em}} == অধিক পঢ়ক == * {{cite book|ref=Castleman |author=Castleman, Barry I. |url=https://books.google.com/books?id=dmBWIkIu_IwC |title=Asbestos: Medical and Legal Aspects|publisher=Aspen Publishers|place= Englewood Cliffs, NJ|year= 1996|isbn= 978-0-7355-5260-9}} * জৰ্জ বি গুথ্ৰি আৰু ব্ৰুক টি মছমেন, সম্পাদক, ''হেল্থ ইফেক্টছ অৱ মিনাৰেল ডাষ্টছ'', মিনেৰ'লজিকেল ছ'চাইটি অৱ আমেৰিকা ''ৰিভিউ ইন মিনাৰেলজী'' v. 28, 584 পৃষ্ঠা (1993)। [[Brooke T. Mossman]] [[Mineralogical Society of America]] * [https://web.archive.org/web/20111118024344/http://www.iom-world.org/asbestos/index.php এছবেষ্টছ: এক পৰিচয়] জে ডব্লিউ চেৰীৰদ্বাৰা * {{cite book|last=Tweedale|first=Geoffrey|title=Magic Mineral to Killer Dust Turner & Newall and the Asbestos Hazard|year=2000|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-829690-4|page=336|url=http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Business/History/?view=usa&ci=9780198296904}} == বাহ্যিক সংযোগসমূহ == {{Sister project links|wikt=asbestos|commons=Category:Asbestos|n=Category:Asbestos|q=no|s=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|d=Q104085}} * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/asbestos-elimination-of-asbestos-related-diseases এছবেষ্টছৰ ওপৰত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ তথ্য পত্ৰ] * [http://www.asbestosdiseaseawareness.org/ এছবেষ্টছ ৰোগ সজাগতা সংস্থা] * [https://web.archive.org/web/20020603130951/http://www.aic.org.uk/ এছবেষ্টছ তথ্য কেন্দ্ৰ] এছবেষ্টছ আৰু গৃহত ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে তথ্য সহ স্বতন্ত্ৰ স্থান * [https://web.archive.org/web/20121129154259/http://www.epa.gov/asbestos/index.html ইউএছ ইপিএ এছবেষ্টছ হোম পেজ] * [http://www.hse.gov.uk/asbestos/ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষা কাৰ্যবাহী (এইচএছই)] * [https://www.cdc.gov/niosh/topics/asbestos/ নেচনেল ইনষ্টিটিউট ফৰ অকুপেচনেল চেফটি এণ্ড হেল্থ: এছবেষ্টছ] * [https://web.archive.org/web/20110609215622/http://www.who.int/ipcs/assessment/public_health/asbestos/en/ বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা&nbsp; – এছবেষ্টছ পৃষ্ঠা] * [http://www.mccord-museum.qc.ca/en/keys/webtours/VQ_P3_11_EN.html হোৱাইট গ'ল্ড পাইনিয়াৰ্ছ: এছবেষ্টছ মাইনিং] – এছবেষ্টছ খননৰ উৎপত্তি, বহুতো প্ৰাৰম্ভিক ফটোগ্ৰাফৰ সৈতে চিত্ৰিত কৰা হৈছে * [http://amiantus.co.uk/identifying-asbestos/ এছবেষ্টছক কেনেদৰে চিনাক্ত কৰিব] - এছবেষ্টছৰ প্ৰাৰম্ভিক লক্ষণবোৰ কেনেদৰে চিনাক্ত কৰিব লাগে আৰু ল'বলগীয়া পদক্ষেপবোৰ উদ্ধৃত কৰি স্বতন্ত্ৰ ছাইট {{Fibers}} {{Occupational safety and health|state=autocollapse}} {{Authority control}} [[Category:Asbestos| ]] [[Category:Carcinogens]] [[Category:IARC Group 1 carcinogens]] [[Category:Industrial minerals]] [[Category:Occupational hazards]] p2w9jlre7hr87jjvti6bnj70f4h4ssc 3 128761 634554 561016 2026-09-06T22:08:58Z Neriah 29129 পৃষ্ঠা [[সদস্য বাৰ্তা:Satirdan kahraman]]ৰ পৰা [[সদস্য বাৰ্তা:Mümtaz]]লৈ Neriahয়ে স্থানান্তৰ কৰিলে: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Satirdan kahraman|Satirdan kahraman]]" to "[[Special:CentralAuth/Mümtaz|Mümtaz]]" 561016 wikitext text/x-wiki {{tmbox | type = notice | image = [[চিত্ৰ:Assamese Jaapi.png|135px|left]] | imageright = [[চিত্ৰ:Wikipedia-logo-v2.svg|135px]] | style = border: 1px blue solid; | textstyle = | text = {{Center|<big>{{#if: {{{1}}} |'''নমস্কাৰ, {{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }}<br/>}}}} {{Center|'''[[অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া]]লৈ আপোনাক [[ৱিকিপিডিয়া:আদৰণি|আদৰণি জনাইছোঁ]]! '''</big><br/><br/> আপোনাৰ আগ্ৰহৰ বাবে ধন্যবাদ। আশা কৰোঁ আপুনি সদায় আমাৰ লগত জড়িত হৈ থাকিব। নৱাগত সকলৰ বাবে তলত দিয়া পৃষ্ঠাকেইখন অতি উপযোগী, অনুগ্ৰহ কৰি পৃষ্ঠাকেইখন এবাৰ চকু ফুৰাই চাই যেন। }}<br/> {{Center| '''ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনাৰ সহায়'''<br/> <big> [[ৱিকিপিডিয়া:পৰিচয়|ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়ে অলপ]]</big><br/> <big> [[সহায়:সৰল সম্পাদনা|সম্পাদনাৰ থুলমুল আভাস]]</big><br/> <big> [[ৱিকিপিডিয়া:সহায়িকা|ৱিকিপিডিয়া সম্পাদনাৰ বিষয়ে প্ৰয়োজনীয় আভাস]]</big><br/> <big> [[সহায়:নতুন প্ৰবন্ধ আৰম্ভ কৰক|প্ৰবন্ধ এটা কেনেকৈ আৰম্ভ কৰিব?]]</big><br/> <big> [[ৱিকিপিডিয়া:সততে উদিত প্ৰশ্নসমূহ|সততে উদিত প্ৰশ্নসমূহ]] </big><br/> <br> '''ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদনাৰ নিয়ম নীতি'''<br/> <big> [[ৱিকিপিডিয়া:পাঁচটা স্তম্ভ|ৱিকিপিডিয়াৰ পঞ্চশীল নীতি]]</big><br/> <big> [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপিডিয়া কি নহয়|ৱিকিপিডিয়া কি নহয়]]</big><br/> }} <br/> '''ইয়াৰ উপৰিও ফে’চবুকত [https://www.facebook.com/groups/assamwikigroup/ {{Like|''Assamese Wikipedia Community''}}] বুলি আমাৰ এটা আলোচনা গোট আৰু [https://facebook.com/aswikipedia {{Like|''অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া''}}] নামৰ এটা পৃষ্ঠা আছে। ৱিকিপিডিয়ানসকলক লগ পাবলৈ আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়ে জানিবলৈ আপুনিও সেইবোৰৰ সদস্য হৈ ল’ব পাৰে। ''' আশা কৰোঁ ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰি আৰু এজন [[ৱিকিপিডিয়া:ৱিকিপিডিয়ান|ৱিকিপিডিয়ান]] হোৱাটো উপভোগ কৰিব। <div class="center">{{Wikipedia in Social Media}}</div> | small = / yes | smallimage = none / [[Image:Some image.svg|30px]] | smallimageright = none / [[Image:Some image.svg|30px]] | smalltext = আদৰণি }} — [[সদস্য:AdoroniBot|AdoroniBot]] ([[সদস্য বাৰ্তা:AdoroniBot|বাৰ্তা]]) 08:44, 4 December 2025 (ইউ.টি.চি.) <!-- This welcome message is delivered by [[User:AdoroniBot|AdoroniBot]] on behalf of Assamese Wikimedia Community. --> qlaxjpig0uivzr6aqnbjez5yhaxqtc8 0 128999 634553 630987 2026-09-06T22:07:55Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634553 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} {{multiple image |width = 300 | direction = vertical |image1 = Change in Average Temperature With Fahrenheit.svg |alt1 = The global map shows sea temperature rises of 0.5 to 1 degree Celsius; land temperature rises of 1 to 2 degrees Celsius; and Arctic temperature rises of up to 4 degrees Celsius. |caption1=বিগত ৫০ বছৰত পৃষ্ঠৰ বায়ুৰ উষ্ণতাৰ পৰিৱৰ্তন।<ref>{{Cite web |title=GISS Surface Temperature Analysis (v4) |url=https://data.giss.nasa.gov/gistemp/maps/ |access-date=12 January 2024 |website=NASA}}</ref> উত্তৰ মেৰু অঞ্চলত আটাইতকৈ বেছি উষ্ণতা বৃদ্ধি পাইছে আৰু সাধাৰণতে স্থলভাগৰ উষ্ণতা সাগৰৰ পৃষ্ঠৰ উষ্ণতাতকৈ অধিক বৃদ্ধি পাইছে। |image2 = Global Temperature And Forces With Fahrenheit.svg |alt2 = Timeseries of global warming from 1880 to 2020 compared to simulated temperatures given only natural forcing. The first shows a positive trend since around 1950 and the second stays relatively flat. |caption2 = ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ পিছত পৃথিৱীৰ গড় পৃষ্ঠ বায়ুৰ উষ্ণতা প্ৰায় ১.৫ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (প্ৰায় ২.৫ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) বৃদ্ধি পাইছে। প্ৰাকৃতিক শক্তিয়ে কিছু পৰিৱৰ্তনশীলতা সৃষ্টি কৰে যদিও ২০ বছৰৰ গড়ে মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ প্ৰগতিশীল প্ৰভাৱ দেখুৱাইছে।<ref>{{harvnb|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021|loc=SPM-7}}</ref> }} <!--Please do not change the content in the lead section without first proposing the change on the talk page, and please limit overall length to under 500 words.--> বৰ্তমান সময়ত '''জলবায়ু পৰিৱৰ্তন''' ({{Lang-en|Climate change}})ৰ ভিতৰত '''গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি''' ({{Lang-en|Global warming}})—গোলকীয় গড় উষ্ণতা ক্ৰমাগত বৃদ্ধি—আৰু পৃথিৱীৰ জলবায়ু তন্ত্ৰত ইয়াৰ বহল প্ৰভাৱ দুয়োটাই অন্তৰ্ভুক্ত। বহল অৰ্থত জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ভিতৰত পৃথিৱীৰ [[জলবায়ু]]ৰ পূৰ্বৰ দীৰ্ঘম্যাদী পৰিৱৰ্তনসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত। আধুনিক যুগৰ বিশ্বৰ উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ কাৰণ হৈছে মানুহৰ কাৰ্যকলাপ, বিশেষকৈ [[শিল্প বিপ্লৱ]]ৰ পিছৰ পৰা [[জীৱাশ্ম ইন্ধন]] ([[কয়লা]], তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ)ৰ দহন।<ref>{{harvnb|Forster|Smith|Walsh|Lamb|2024|p=2626}}: "The indicators show that, for the 2014–2023 decade average, observed warming was 1.19 [1.06 to 1.30] °C, of which 1.19 [1.0 to 1.4] °C was human-induced."</ref><ref name=Lynas_2021>{{cite journal |last1=Lynas |first1=Mark |author2-link=Benjamin Z. Houlton |last2=Houlton |first2=Benjamin Z. |last3=Perry |first3=Simon |title=Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature |journal=[[Environmental Research Letters]] |date=19 October 2021 |volume=16 |issue=11 |page=114005 |doi=10.1088/1748-9326/ac2966 |bibcode=2021ERL....16k4005L |s2cid=239032360 |doi-access=free |issn = 1748-9326}}</ref> জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ, [[বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন|বনাঞ্চল ধ্বংস]], আৰু কিছুমান কৃষি আৰু ঔদ্যোগিক পদ্ধতিৰ দ্বাৰা সেউজ গৃহ গেছ নিৰ্গত হয়।<ref name="Our World in Data-2020">{{harvnb|Our World in Data, 18 September|2020}}</ref> এই গেছবোৰে সূৰ্যৰ পোহৰৰ পৰা পৃথিৱীয়ে উষ্ণ হোৱাৰ পিছত বিকিৰণ কৰা [[সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ|তাপৰ কিছু অংশ শোষণ]] কৰি নিম্ন বায়ুমণ্ডল উষ্ণ কৰি তোলে। গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ প্ৰধান কাৰক [[কাৰ্বন ডাই অক্সাইড]] গেছৰ ঘনত্ব প্ৰাক-ঔদ্যোগিক যুগৰ পৰা প্ৰায় ৫০% বৃদ্ধি পাই লাখ লাখ বছৰ ধৰি দেখা নোপোৱা মাত্ৰাত উপনীত হৈছে।<ref>{{harvnb|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021|p=67}}: "Concentrations of {{CO2}}, methane ({{CH4}}), and nitrous oxide ({{N2O}}) have increased to levels unprecedented in at least 800,000 years, and there is high confidence that current {{CO2}} concentrations have not been experienced for at least 2 million years."</ref> জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে পৰিৱেশৰ ওপৰত ক্ৰমান্বয়ে বৃহৎ প্ৰভাৱ পেলায়। মৰুভূমিৰ প্ৰসাৰ ঘটিছে, আনহাতে তাপ প্ৰবাহ আৰু বনজুই অধিক সাধাৰণ হৈ পৰিছে।<ref> * {{harvnb|IPCC SRCCL|2019|p=7}}: "Since the pre-industrial period, the land surface air temperature has risen nearly twice as much as the global average temperature (high confidence). Climate change... contributed to desertification and land degradation in many regions (high confidence)." * {{harvnb|IPCC AR6 WG2 SPM|2022|p=9}}: "Observed increases in areas burned by wildfires have been attributed to human-induced climate change in some regions (medium to high confidence)"</ref> আৰ্কটিকত বৃদ্ধি পোৱা উষ্ণতাই পাৰ্মাফ্ৰষ্ট গলি যোৱা, হিমবাহৰ পিছুৱাই যোৱা আৰু সাগৰীয় বৰফৰ হ্ৰাসত অৰিহণা যোগাইছে।<ref>{{harvnb|IPCC SROCC|2019|p=16}}: "Over the last decades, global warming has led to widespread shrinking of the cryosphere, with mass loss from ice sheets and glaciers (very high confidence), reductions in snow cover (high confidence) and Arctic sea ice extent and thickness (very high confidence), and increased permafrost temperature (very high confidence)."</ref> অধিক উষ্ণতাৰ বাবেও অধিক তীব্ৰ ধুমুহা, খৰাং আৰু অন্যান্য বতৰৰ চৰম পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছে।<ref>{{Harvnb|IPCC AR6 WG1 Ch11|2021|p=1517}}</ref> পৰ্বত, প্ৰবাল প্ৰাচীৰ আৰু উত্তৰ মেৰু অঞ্চলৰ দ্ৰুত পৰিৱেশ পৰিৱৰ্তনে বহু প্ৰজাতি স্থানান্তৰিত হ’বলৈ বা বিলুপ্ত হ’বলৈ বাধ্য কৰাইছে।<ref>{{cite web|author=EPA|date=19 January 2017|title=Climate Impacts on Ecosystems|url=https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-impacts/climate-impacts-ecosystems_.html#Extinction|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127185656/https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-impacts/climate-impacts-ecosystems_.html#Extinction|archive-date=27 January 2018|access-date=5 February 2019|quote=Mountain and arctic ecosystems and species are particularly sensitive to climate change... As ocean temperatures warm and the acidity of the ocean increases, bleaching and coral die-offs are likely to become more frequent.}}</ref> ভৱিষ্যতে উষ্ণতা কম কৰাৰ প্ৰচেষ্টা সফল হ’লেও কিছুমান প্ৰভাৱ শতিকাজুৰি চলি থাকিব। ইয়াৰ ভিতৰত সাগৰৰ উত্তাপ, সাগৰৰ অম্লীয়কৰণ আৰু সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি।<ref>{{harvnb|IPCC SR15 Ch1|2018|p=64}}: "Sustained net zero anthropogenic emissions of {{CO2}} and declining net anthropogenic non-{{CO2}} radiative forcing over a multi-decade period would halt anthropogenic global warming over that period, although it would not halt sea level rise or many other aspects of climate system adjustment."</ref> জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে মানুহক বানপানী বৃদ্ধি, অতি উত্তাপ, খাদ্য আৰু পানীৰ অভাৱ বৃদ্ধি, অধিক ৰোগ আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষতিৰ ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে।<ref>{{Cite web |title=Consequences of climate change |url=https://climate.ec.europa.eu/climate-change/consequences-climate-change_en |access-date=2025-04-10 |website=climate.ec.europa.eu |publisher=European Commission |language=en}}</ref> মানৱ প্ৰব্ৰজন আৰু সংঘৰ্ষও ইয়াৰ পৰিণতি হʼব পাৰে।<ref> *{{harvnb|Cattaneo|Beine|Fröhlich|Kniveton|2019}} *{{harvnb|IPCC AR6 WG2 SPM|2022|p=15}} *{{harvnb|IPCC AR6 WG2 Technical Summary|2022|p=53}}</ref> [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]]ই জলবায়ু পৰিৱৰ্তনক একবিংশ শতিকাৰ বিশ্ব স্বাস্থ্যৰ বাবে অন্যতম বৃহৎ ভাবুকি বুলি অভিহিত কৰিছে।<ref name="WHO_Nov_2023">{{harvnb|WHO, Nov|2023}}</ref> উষ্ণতা সীমিত কৰাৰ কোনো ব্যৱস্থা গ্ৰহণ নকৰাকৈ সমাজ আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰই অধিক ভয়াৱহ বিপদৰ সন্মুখীন হ’ব।<ref>{{harvnb|IPCC AR6 WG2 SPM|2022|p=19}}</ref> বান নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা বা খৰাং প্ৰতিৰোধী শস্যৰ দৰে প্ৰচেষ্টাৰ জৰিয়তে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ লগত খাপ খুৱাই লোৱাটোৱে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ আশংকা আংশিকভাৱে হ্ৰাস কৰে যদিও ইতিমধ্যে অভিযোজনৰ কিছু সীমাত উপনীত হৈছে।<ref> * {{harvnb|IPCC AR6 WG2 SPM|2022|pp=21–26}} * {{harvnb|IPCC AR6 WG2 Ch16|2022|p=2504}} * {{harvnb|IPCC AR6 SYR SPM|2023|pp=8–9}}: "Effectiveness¹⁵ of adaptation in reducing climate risks¹⁶ is documented for specific contexts, sectors and regions (high confidence) ... Soft limits to adaptation are currently being experienced by small-scale farmers and households along some low-lying coastal areas (medium confidence) resulting from financial, governance, institutional and policy constraints (high confidence). Some tropical, coastal, polar and mountain ecosystems have reached hard adaptation limits (high confidence). Adaptation does not prevent all losses and damages, even with effective adaptation and before reaching soft and hard limits (high confidence)."</ref> বিশ্বৰ নিৰ্গমনৰ সামান্য অংশৰ বাবে দৰিদ্ৰ সম্প্ৰদায়সমূহ দায়ী, তথাপিও তেওঁলোকৰ খাপ খুৱাব পৰা ক্ষমতা কম আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰতি অতি দুৰ্বল।<ref>{{cite web |last1=Tietjen |first1=Bethany |title=Loss and damage: Who is responsible when climate change harms the world's poorest countries? |url=https://theconversation.com/loss-and-damage-who-is-responsible-when-climate-change-harms-the-worlds-poorest-countries-192070 |website=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |access-date=30 August 2023 |date=2 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability |url=https://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-working-group-ii/ |publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] |access-date=30 August 2023 |date=27 February 2022}}</ref> <noinclude>{{multiple image | perrow = 1 / 2 | total_width = 300 | image1 = Bobcat Fire, Los Angeles, San Gabriel Mountains.jpg | alt1 = Bobcat Fire in Monrovia, CA, September 10, 2020 | image2 = Bleached colony of Acropora coral.jpg | alt2 = Bleached colony of Acropora coral | image4 = California Drought Dry Lakebed 2009.jpg | alt4 = A dry lakebed in California, which is experiencing its worst megadrought in 1,200 years.<ref>{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/water-cutbacks-california-6-million-people-drought/ |title=California is rationing water amid its worst drought in 1,200 years |first=Irina |last=Ivanova |publisher=[[CBS News]] |date=June 2, 2022}}</ref> | footer = জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ কিছুমান প্ৰভাৱৰ উদাহৰণ: তাপ আৰু খৰাঙৰ ফলত বনজুই তীব্ৰতৰ হৈ পৰে, সাগৰীয় গৰমৰ ঢৌৰ বাবে প্ৰবালৰ ব্লিচিং অধিক সঘনাই হোৱা আৰু খৰাং পৰিস্থিতিৰ অৱনতি ঘটি পানী যোগানত আপোচ কৰা। }} </noinclude> একবিংশ শতিকাৰ প্ৰথম দশকবোৰত জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বহুতো প্ৰভাৱ দেখা গৈছে, ১৮৫০ চনত নিয়মীয়া অনুসৰণ আৰম্ভ হোৱাৰ পিছত ২০২৪ চনত +১.৬০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (২.৮৮ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট)ত সৰ্বাধিক উষ্ণতা দেখা গৈছে।<ref>{{cite web|title=2024 – a second record-breaking year, following the exceptional 2023|url=https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024#543aa52e-a01b-45e0-adfc-c610e4ac93a5|website=[[Copernicus Programme]]|date=10 January 2025|access-date=10 January 2025}}</ref><ref>{{cite news|last=Carrington|first=Damian|title=Hottest year on record sent planet past 1.5C of heating for first time in 2024|url=https://www.theguardian.com/environment/2025/jan/10/world-temperature-in-2024-exceeded-15c-for-first-time|website=The Guardian|date=10 January 2025|access-date=10 January 2025}}</ref> অতিৰিক্ত উষ্ণতাই এই প্ৰভাৱ বৃদ্ধি কৰিব আৰু টিপিং পইণ্টৰ সূচনা কৰিব পাৰে, যেনে গ্ৰীনলেণ্ডৰ সকলো বৰফৰ তৰপ গলি যোৱা।<ref>{{harvnb|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021|p=71}}</ref> ২০১৫ চনৰ পেৰিছ চুক্তিৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰসমূহে সামূহিকভাৱে উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰি ৰাখিবলৈ সন্মত হয় "২ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছৰ বহু তলত"। কিন্তু চুক্তিখনৰ অধীনত দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতিৰ ফলত শতিকাৰ শেষলৈকে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে প্ৰায় ২.৮ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (৫.০ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) পৰ্যন্ত হ’ব।<ref name="UNEP2024">{{harvnb|United Nations Environment Programme|2024|p=XVIII}}: "The full implementation and continuation of the level of mitigation effort implied by unconditional or conditional NDC scenarios lower these projections to 2.8&nbsp;°C (range: 1.9–3.7) and 2.6&nbsp;°C (range: 1.9–3.6), respectively. All with at least a 66 per cent chance."</ref> জলবায়ু সম্পৰ্কীয় ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি বিশ্বজুৰি ব্যাপক সমৰ্থন আছে,<ref name=Damian/><ref name=Peter/> আৰু বেছিভাগ দেশেই কাৰ্বন ডাই অক্সাইড নিৰ্গমন বন্ধ কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখিছে।<ref name="UNEP20242">{{harvnb|United Nations Environment Programme|2024|p=XV}}: "As at 1 June 2024, 101 parties representing 107 countries and covering approximately 82 per cent of global GHG emissions had adopted net-zero pledges either in law (28 parties), in a policy document such as an NDC or a long-term strategy (56 parties), or in an announcement by a high-level government official (17 parties)."</ref> জীৱাশ্ম ইন্ধনক ৰাজসাহায্য দিয়া বন্ধ কৰি, শক্তি সংৰক্ষণ কৰি আৰু বিশেষ কাৰ্বন প্ৰদূষণ উৎপন্ন নকৰা শক্তিৰ উৎসলৈ সলনি কৰি পৰ্যায়ক্ৰমে বন্ধ কৰিব পাৰি। এই শক্তিৰ উৎসসমূহৰ ভিতৰত [[বতাহ শক্তি|বতাহ]], [[সৌৰ শক্তি|সৌৰ]], জল আৰু [[পাৰমাণৱিক শক্তি]] আদি অন্তৰ্ভুক্ত।<ref> * {{harvnb|IPCC AR5 WG3 Annex III|2014|p=1335}} * {{harvnb|IPCC AR6 WG3 Summary for Policymakers|2022|pp=24–25}} * {{harvnb|IPCC AR6 WG3 Technical Summary|2022|p=89}}</ref> পৰিষ্কাৰভাৱে উৎপাদিত বিদ্যুতে পৰিবহণ, অট্টালিকা গৰম কৰা আৰু ঔদ্যোগিক প্ৰক্ৰিয়া চলোৱাৰ বাবে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ঠাই লʼব পাৰে।<ref>{{harvnb|IPCC AR6 WG3 Technical Summary|2022|p=84}}: "Stringent emissions reductions at the level required for 2°C or 1.5°C are achieved through the increased electrification of buildings, transport, and industry, consequently all pathways entail increased electricity generation (high confidence)."</ref> বায়ুমণ্ডলৰ পৰাও কাৰ্বন আঁতৰাব পাৰি, উদাহৰণস্বৰূপে বনাঞ্চলৰ আৱৰণ বৃদ্ধি কৰি আৰু মাটিত কাৰ্বন জমা কৰা পদ্ধতিৰে খেতি কৰিব পাৰি।<ref> * {{harvnb|IPCC SRCCL Summary for Policymakers|2019|p=18}} * {{harvnb|IPCC AR6 WG3 Summary for Policymakers|2022|pp=24–25}} * {{harvnb|IPCC AR6 WG3 Technical Summary|2022|p=114}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Duarte|first1=C.M.|last2=Delgado-Huertas|first2=A.|display-authors=etal|date=17 January 2025|title= Carbon burial in sediments below seaweed farms matches that of Blue Carbon habitats|url= https://www.nature.com/articles/s41558-024-02238-1 |journal=[[Nature Climate Change]]|volume=15 |issue=2|pages=180–187|doi=10.1038/s41558-024-02238-1 |bibcode=2025NatCC..15..180D |access-date=13 August 2025}}</ref><ref>{{cite web|last1=Winfield|first1=E.|last2=Ostoja|first2=S.|title= Climate-Smart Agriculture: Soil Health & Carbon Farming [Factsheet]|url= https://www.bbc.com/news/science-environment-15874560|website=USDA California Climate Hub|date=2020|access-date=13 August 2025}}</ref> == তথ্য সংগ্ৰহ == {{reflist|22em}} === উৎস === {{Free-content attribution | title = The status of women in agrifood systems – Overview | author = FAO | publisher = FAO | page numbers = | source = | documentURL = https://doi.org/10.4060/cc5060en | licence statement URL = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_status_of_women_in_agrifood_systems_-_Overview.pdf | license = CC BY-SA 3.0 }} ==== IPCC reports ==== {{refbegin}} '''Fourth Assessment Report''' <!-- Short-cite {{harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}} links to this citation. --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG1|2007}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2007 |title=Climate Change 2007: The Physical Science Basis |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Fourth Assessment Report|Fourth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=S. |editor-last1=Solomon |editor-first2=D. |editor-last2=Qin |editor-first3=M. |editor-last3=Manning |editor-first4=Z. |editor-last4=Chen |editor-first5=M. |editor-last5=Marquis |editor-first6=K. B. |editor-last6=Averyt |editor-first7=M. |editor-last7=Tignor |editor-first8=H. L. |editor-last8=Miller |publisher=[[Cambridge University Press]] |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/contents.html |isbn=978-0-521-88009-1 }} <!-- # --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG1 Ch1|2007}} |chapter=Chapter 1: Historical Overview of Climate Change Science |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=H. |last1=Le Treut |first2=R. |last2=Somerville |first3=U. |last3=Cubasch |first4=Y. |last4=Ding |first5=C. |last5=Mauritzen |first6=A. |last6=Mokssit |first7=T. |last7=Peterson |first8=M. |last8=Prather |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}} |pages=93–127 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2025-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250828214151/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter1.pdf }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG1 Ch8|2007}} |chapter=Chapter 8: Climate Models and their Evaluation |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter8.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=D. A. |last1=Randall |first2=R. A. |last2=Wood |first3=S. |last3=Bony |first4=R. |last4=Colman |first5=T. |last5=Fichefet |first6=J. |last6=Fyfe |first7=V. |last7=Kattsov |first8=A. |last8=Pitman |first9=J. |last9=Shukla |first10=J. |last10=Srinivasan |first11=R. J. |last11=Stouffer |first12=A. |last12=Sumi |first13=K. E. |last13=Taylor |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}} |pages=589–662 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2025-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251203134326/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter8.pdf }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG1 Ch9|2007}} |chapter=Chapter 9: Understanding and Attributing Climate Change |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=G. C. |last1=Hegerl |first2=F. W. |last2=Zwiers |first3=P. |last3=Braconnot |author-link3=Pascale Braconnot |first4=N. P. |last4=Gillett |first5=Y. |last5=Luo |first6=J. A. |last6=Marengo Orsini |first7=N. |last7=Nicholls |first8=J. E. |last8=Penner |first9=P. A. |last9=Stott |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}} |pages=663–745 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2020-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201022060558/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf }} <!-- Short-cite {{harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}} links to this citation. --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG2|2007}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2007 |title=Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability |series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Fourth Assessment Report|Fourth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=M. L. |editor-last1=Parry |editor-first2=O. F. |editor-last2=Canziani |editor-first3=J. P. |editor-last3=Palutikof |editor-first4=P. J. |editor-last4=van der Linden |editor-first5=C. E. |editor-last5=Hanson |publisher=[[Cambridge University Press]] |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/contents.html |isbn=978-0-521-88010-7 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2018-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110071159/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/contents.html }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG2 Ch19|2007}} |chapter=Chapter 19: Assessing key vulnerabilities and the risk from climate change |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=S. H. |last1=Schneider |first2=S. |last2=Semenov |first3=A. |last3=Patwardhan |first4=I. |last4=Burton |first5=C. H. D. |last5=Magadza |first6=M. |last6=Oppenheimer |first7=A. B. |last7=Pittock |first8=A. |last8=Rahman |first9=J. B. |last9=Smith |first10=A. |last10=Suarez |first11=F. |last11=Yamin |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG2|2007}} |pages=779–810 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2025-11-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251127013735/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter19.pdf }} <!-- Short-cite {{harvnb|IPCC AR4 WG3|2007}} links to this citation. --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG3|2007}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2007 |title=Climate Change 2007: Mitigation of Climate Change |series=Contribution of Working Group III to the [[IPCC Fourth Assessment Report|Fourth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=B. |editor-last1=Metz |editor-first2=O. R. |editor-last2=Davidson |editor-first3=P. R. |editor-last3=Bosch |editor-first4=R. |editor-last4=Dave |editor-first5=L. A. |editor-last5=Meyer |publisher=[[Cambridge University Press]] |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/contents.html |isbn=978-0-521-88011-4 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2014-10-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012170817/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg3/en/contents.html }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR4 WG3 Ch1|2007}} |chapter=Chapter 1: Introduction |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg3/ar4-wg3-chapter1.pdf |year=2007 |display-authors=4 |first1=H.-H. |last1=Rogner |first2=D. |last2=Zhou |first3=R. |last3=Bradley |first4=P. |last4=Crabbé |first5=O. |last5=Edenhofer |first6=B. |last6=Hare |first7=L. |last7=Kuijpers |first8=M. |last8=Yamaguchi |title={{Harvnb|IPCC AR4 WG3|2007}} |pages=95–116 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2025-12-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251210110444/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg3/ar4-wg3-chapter1.pdf }} <!-- =========AR5================== --> '''Fifth Assessment report''' * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1|2013}}<!-- ipcc:20200215 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2013 |title=Climate Change 2013: The Physical Science Basis |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor1-first=T. F. |editor1-last=Stocker |editor2-first=D. |editor2-last=Qin |editor3-first=G.-K. |editor3-last=Plattner |editor4-first=M. |editor4-last=Tignor |editor5-first=S. K. |editor5-last=Allen |editor6-first=J. |editor6-last=Boschung |editor7-first=A. |editor7-last=Nauels |editor8-first=Y. |editor8-last=Xia |editor9-first=V. |editor9-last=Bex |editor10-first=P. M. |editor10-last=Midgley |publisher=[[Cambridge University Press]] |place=Cambridge, UK & New York |isbn=978-1-107-05799-9 <!-- ISBN in printed source is incorrect. --> |url=http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_ALL_FINAL.pdf <!-- Same file, new url per IPCC. --> }}. [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/ AR5 Climate Change 2013: The Physical Science Basis – IPCC] ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Summary for Policymakers|2013}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf |year=2013 |author=IPCC |author-link=IPCC |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch2|2013}} |chapter=Chapter 2: Observations: Atmosphere and Surface |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2017/09/WG1AR5_Chapter02_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=D. L. |last1=Hartmann |first2=A. M. G. |last2=Klein Tank |first3=M. |last3=Rusticucci |first4=L. V. |last4=Alexander |first5=S. |last5=Brönnimann |first6=Y. |last6=Charabi |first7=F. J. |last7=Dentener |first8=E. J. |last8=Dlugokencky |first9=D. R. |last9=Easterling |first10=A. |last10=Kaplan |first11=B. J. |last11=Soden |first12=P. W. |last12=Thorne |first13=M. |last13=Wild |first14=P. M. |last14=Zhai |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |pages=159–254 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch3|2013}} |chapter=Chapter 3: Observations: Ocean |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WG1AR5_Chapter03_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=M. |last1=Rhein |first2=S. R. |last2=Rintoul |first3=S. |last3=Aoki |first4=E. |last4=Campos |first5=D. |last5=Chambers |first6=R. A. |last6=Feely |first7=S. |last7=Gulev |first8=G. C. |last8=Johnson |first9=S. A. |last9=Josey |first10=A. |last10=Kostianoy |first11=C. |last11=Mauritzen |first12=D. |last12=Roemmich |first13=L. D. |last13=Talley |first14=F. |last14=Wang |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |pages=255–315 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch5|2013}} |chapter=Chapter 5: Information from Paleoclimate Archives |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WG1AR5_Chapter05_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=V. |last1=Masson-Delmotte |first2=M. |last2=Schulz |first3=A. |last3=Abe-Ouchi |first4=J. |last4=Beer |first5=A. |last5=Ganopolski |first6=J. F. |last6=González Rouco |first7=E. |last7=Jansen |first8=K. |last8=Lambeck |first9=J. |last9=Luterbacher |first10=T. |last10=Naish |first11=T. |last11=Osborn |first12=B. |last12=Otto-Bliesner |first13=T. |last13=Quinn |first14=R. |last14=Ramesh |first15=M. |last15=Rojas |first16=X. |last16=Shao |first17=A. |last17=Timmermann |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |pages=383–464 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch10|2013}} |chapter=Chapter 10: Detection and Attribution of Climate Change: from Global to Regional |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WG1AR5_Chapter10_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=N. L. |last1=Bindoff |first2=P. A. |last2=Stott |first3=K. M. |last3=AchutaRao |first4=M. R. |last4=Allen |first5=N. |last5=Gillett |first6=D. |last6=Gutzler |first7=K. |last7=Hansingo |first8=G. |last8=Hegerl |first9=Y. |last9=Hu |first10=S. |last10=Jain |first11=I. I. |last11=Mokhov |first12=J. |last12=Overland |first13=J. |last13=Perlwitz |first14=R. |last14=Sebbari |first15=X. |last15=Zhang |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |pages=867–952 }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG1 Ch12|2013}} |chapter=Chapter 12: Long-term Climate Change: Projections, Commitments and Irreversibility |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf |year=2013 |display-authors=4 |first1=M. |last1=Collins |first2=R. |last2=Knutti |first3=J. M. |last3=Arblaster |first4=J.-L. |last4=Dufresne |first5=T. |last5=Fichefet |first6=P. |last6=Friedlingstein |first7=X. |last7=Gao |first8=W. J. |last8=Gutowski |first9=T. |last9=Johns |first10=G. |last10=Krinner |first11=M. |last11=Shongwe |first12=C. |last12=Tebaldi |first13=A. J. |last13=Weaver |first14=M. |last14=Wehner |pages=1029–1136 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}} |access-date=2025-12-08 |archivedate=2019-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191219013928/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf }} <!----------------AR5 Working Group II Report --> {{anchor|{{harvid|IPCC AR5 WG2|2014}}}} <!-- For the entire AR5 WG2 report --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part A: Global and Sectoral Aspects |series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=C. B. |editor-last1=Field |editor-first2=V. R. |editor-last2=Barros |editor-first3=D. J. |editor-last3=Dokken |editor-first4=K. J. |editor-last4=Mach |editor-first5=M. D. |editor-last5=Mastrandrea |editor-first6=T. E. |editor-last6=Bilir |editor-first7=M. |editor-last7=Chatterjee |editor-first8=K. L. |editor-last8=Ebi |editor-first9=Y. O. |editor-last9=Estrada |editor-first10=R. C. |editor-last10=Genova |editor-first11=B. |editor-last11=Girma |editor-first12=E. S. |editor-last12=Kissel |editor-first13=A. N. |editor-last13=Levy |editor-first14=S. |editor-last14=MacCracken |editor-first15=P. R. |editor-last15=Mastrandrea |editor-first16=L. L. |editor-last16=White |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-05807-1 |url=<!-- ** I haven't added AR5 urls yet as I have not determined which is best. -JJ --> }}. Chapters 1–20, SPM, and Technical Summary. ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch13|2014}} |chapter=Chapter 13: Livelihoods and Poverty |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap13_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=L. |last1=Olsson |first2=M. |last2=Opondo |first3=P. |last3=Tschakert |first4=A. |last4=Agrawal |first5=S. H. |last5=Eriksen |first6=S. |last6=Ma |first7=L. N. |last7=Perch |first8=S. A. |last8=Zakieldeen |year=2014 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=793–832 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2025-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251123084604/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap13_FINAL.pdf }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch18|2014}} |chapter=Chapter 18: Detection and Attribution of Observed Impacts |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap18_FINAL.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=W. |last1=Cramer |first2=G. W. |last2=Yohe |first3=M. |last3=Auffhammer |first4=C. |last4=Huggel |first5=U. |last5=Molau |first6=M. A. F. |last6=da Silva Dias |first7=A. |last7=Solow |first8=D. A. |last8=Stone |first9=L. |last9=Tibig |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=979–1037 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2025-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251203184103/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap18_FINAL.pdf }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch19|2014}} |chapter=Chapter 19: Emergent Risks and Key Vulnerabilities |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=M. |last1=Oppenheimer |first2=M. |last2=Campos |first3=R. |last3=Warren |first4=J. |last4=Birkmann |first5=G. |last5=Luber |first6=B. |last6=O'Neill |first7=K. |last7=Takahashi |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 A|2014}} |pages=1039–1099 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2025-11-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251127040853/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap19_FINAL.pdf }} * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 B|2014}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part B: Regional Aspects |series=Contribution of Working Group II to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=V. R. |editor-last1=Barros |editor-first2=C. B. |editor-last2=Field |editor-first3=D. J. |editor-last3=Dokken |editor-first4=K. J. |editor-last4=Mach |editor-first5=M. D. |editor-last5=Mastrandrea |editor-first6=T. E. |editor-last6=Bilir |editor-first7=M. |editor-last7=Chatterjee |editor-first8=K. L. |editor-last8=Ebi |editor-first9=Y. O. |editor-last9=Estrada |editor-first10=R. C. |editor-last10=Genova |editor-first11=B. |editor-last11=Girma |editor-first12=E. S. |editor-last12=Kissel |editor-first13=A. N. |editor-last13=Levy |editor-first14=S. |editor-last14=MacCracken |editor-first15=P. R. |editor-last15=Mastrandrea |editor-first16=L.L |editor-last16=White |publisher=[[Cambridge University Press]] |place=Cambridge, UK & New York |isbn=978-1-107-05816-3 |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-PartB_FINAL.pdf }}. Chapters 21–30, Annexes, and Index. ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG2 Ch28|2014}} |chapter=Chapter 28: Polar Regions |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap28_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=J. N. |last1=Larsen |first2=O. A. |last2=Anisimov |first3=A. |last3=Constable |first4=A. B. |last4=Hollowed |first5=N. |last5=Maynard |first6=P. |last6=Prestrud |first7=T. D. |last7=Prowse |first8=J. M. R. |last8=Stone |year=2014 |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG2 B|2014}} |pages=1567–1612 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2026-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260113144928/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap28_FINAL.pdf }} <!-- ------------------------------ --> * {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG3|2014}} |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Mitigation of Climate Change |url=https://archive.org/details/climatechange2010000inte_s0r3 |series=Contribution of Working Group III to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors=4 |editor-first1=O. |editor-last1=Edenhofer |editor-first2=R. |editor-last2=Pichs-Madruga |editor-first3=Y. |editor-last3=Sokona |editor-first4=E. |editor-last4=Farahani |editor-first5=S. |editor-last5=Kadner |editor-first6=K. |editor-last6=Seyboth |editor-first7=A. |editor-last7=Adler |editor-first8=I. |editor-last8=Baum |editor-first9=S. |editor-last9=Brunner |editor-first10=P. |editor-last10=Eickemeier |editor-first11=B. |editor-last11=Kriemann |editor-first12=J. |editor-last12=Savolainen |editor-first13=S. |editor-last13=Schlömer |editor-first14=C. |editor-last14=von Stechow |editor-first15=T. |editor-last15=Zwickel |editor-first16=J. C. |editor-last16=Minx |publisher=[[Cambridge University Press]] |place=Cambridge, UK & New York, NY |isbn= 978-1-107-05821-7 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG3 Ch9|2014}} |chapter=Chapter 9: Buildings |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg3/ipcc_wg3_ar5_chapter9.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=O. |last1=Lucon |first2=D. |last2=Ürge-Vorsatz |first3=A. |last3=Ahmed |first4=H. |last4=Akbari |first5=P. |last5=Bertoldi |first6=L. |last6=Cabeza |first7=N. |last7=Eyre |first8=A. |last8=Gadgil |first9=L. D. |last9=Harvey |first10=Y. |last10=Jiang |first11=E. |last11=Liphoto |first12=S. |last12=Mirasgedis |first13=S. |last13=Murakami |first14=J. |last14=Parikh |first15=C. |last15=Pyke |first16=M. |last16=Vilariño |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG3|2014}} |access-date=2025-12-08 |archivedate=2025-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250824090413/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg3/ipcc_wg3_ar5_chapter9.pdf }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 WG3 Annex III|2014}} |chapter=Annex III: Technology-specific Cost and Performance Parameters |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf |year=2014 |display-authors=4 |first1=O. |last1=Edenhofer |first2=R. |last2=Pichs-Madruga |first3=Y. |last3=Sokona |first4=E. |last4=Farahani |first5=S. |last5=Kadner |first6=K. |last6=Seyboth |first7=A. |last7=Adler |first8=I. |last8=Baum |first9=S. |last9=Brunner |first10=P. |last10=Eickemeier |first11=B. |last11=Kriemann |first12=J. |last12=Savolainen |first13=S. |last13=Schlömer |first14=C. |last14=von Stechow |first15=T. |last15=Zwickel |first16=J.C. |last16=Minx |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA |title={{Harvnb|IPCC AR5 WG3|2014}} }} * {{cite book |author=IPCC AR5 SYR |author-link=IPCC |year=2014 |title=Climate Change 2014: Synthesis Report |series=Contribution of Working Groups I, II and III to the [[IPCC Fifth Assessment Report|Fifth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |editor1=The Core Writing Team |editor-first2=R. K. |editor-last2=Pachauri |editor-first3=L. A. |editor-last3=Meyer |publisher=IPCC |place=Geneva, Switzerland |isbn=<!-- no isbn --> |url=https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/ }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 SYR Summary for Policymakers|2014}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_SPM.pdf |year=2014 |author=IPCC |author-link=IPCC |title={{Harvnb|IPCC AR5 SYR|2014}} }} ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC AR5 SYR Glossary|2014}} |chapter=Annex II: Glossary |chapter-url=https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_Annexes.pdf |year=2014 |author=IPCC |author-link=IPCC |title={{Harvnb|IPCC AR5 SYR|2014}} |access-date=2025-12-08 |archivedate=2022-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718055704/https://archive.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/syr/AR5_SYR_FINAL_Annexes.pdf }} <!-- =========SR15================== --> '''Special Report: Global Warming of 1.5&nbsp;°C''' * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2018 |title=Global Warming of 1.5&nbsp;°C. An IPCC Special Report on the impacts of global warming of 1.5&nbsp;°C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty |display-editors=4 |editor-first1=V. |editor-last1=Masson-Delmotte |editor-first2=P. |editor-last2=Zhai |editor-first3=H.-O. |editor-last3=Pörtner |editor-first4=D. |editor-last4=Roberts |editor-first5=J. |editor-last5=Skea |editor-first6=P. R. |editor-last6=Shukla |editor-first7=A. |editor-last7=Pirani |editor-first8=W. |editor-last8=Moufouma-Okia |editor-first9=C. |editor-last9=Péan |editor-first10=R. |editor-last10=Pidcock |editor-first11=S. |editor-last11=Connors |editor-first12=J. B. R. |editor-last12=Matthews |editor-first13=Y. |editor-last13=Chen |editor-first14=X. |editor-last14=Zhou |editor-first15=M. I. |editor-last15=Gomis |editor-first16=E. |editor-last16=Lonnoy |editor-first17=T. |editor-last17=Maycock |editor-first18=M. |editor-last18=Tignor |editor-first19=T. |editor-last19=Waterfeld |publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] |isbn=<!-- not issued? --> |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/06/SR15_Full_Report_High_Res.pdf }} Global Warming of 1.5&nbsp;°C –. <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Summary for Policymakers|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2018 |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_SPM_version_report_HR.pdf |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=3–24 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch1|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 1: Framing and Context |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter1_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=M. R. |last1=Allen |first2=O. P. |last2=Dube |first3=W. |last3=Solecki |first4=F. |last4=Aragón-Durand |first5=W. |last5=Cramer |first6=S. |last6=Humphreys |first7=M. |last7=Kainuma |first8=J. |last8=Kala |first9=N. |last9=Mahowald |first10=Y. |last10=Mulugetta |first11=R. |last11=Perez |first12=M. |last12=Wairiu |first13=K. |last13=Zickfeld |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=49–91 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch2|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 2: Mitigation Pathways Compatible with 1.5&nbsp;°C in the Context of Sustainable Development |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter2_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=J. |last1=Rogelj |author1-link=Joeri Rogelj |first2=D. |last2=Shindell |first3=K. |last3=Jiang |first4=S. |last4=Fifta |first5=P. |last5=Forster |first6=V. |last6=Ginzburg |first7=C. |last7=Handa |first8=H. |last8=Kheshgi |first9=S. |last9=Kobayashi |first10=E. |last10=Kriegler |first11=L. |last11=Mundaca |first12=R. |last12=Séférian |first13=M. V. |last13=Vilariño |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=93–174 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch3|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 3: Impacts of 1.5&nbsp;°C Global Warming on Natural and Human Systems |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter3_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=O. |last1=Hoegh-Guldberg |first2=D. |last2=Jacob |first3=M. |last3=Taylor |first4=M. |last4=Bindi |first5=S. |last5=Brown |first6=I. |last6=Camilloni |first7=A. |last7=Diedhiou |first8=R. |last8=Djalante |first9=K. L. |last9=Ebi |first10=F. |last10=Engelbrecht |first11=J. |last11=Guiot |first12=Y. |last12=Hijioka |first13=S. |last13=Mehrotra |first14=A. |last14=Payne |first15=S. I. |last15=Seneviratne |first16=A. |last16=Thomas |first17=R. |last17=Warren |first18=G. |last18=Zhou |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=175–311 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch4|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 4: Strengthening and Implementing the Global Response |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter4_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=H. |last1=de Coninck |first2=A. |last2=Revi |first3=M. |last3=Babiker |first4=P. |last4=Bertoldi |first5=M. |last5=Buckeridge |first6=A. |last6=Cartwright |first7=W. |last7=Dong |first8=J. |last8=Ford |first9=S. |last9=Fuss |first10=J.-C. |last10=Hourcade |first11=D. |last11=Ley |first12=R. |last12=Mechler |first13=P. |last13=Newman |first14=A. |last14=Revokatova |first15=S. |last15=Schultz |first16=L. |last16=Steg |first17=T. |last17=Sugiyama |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=313–443 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SR15 Ch5|2018}} <!-- ipcc:20200312 --> |year=2018 |chapter=Chapter 5: Sustainable Development, Poverty Eradication and Reducing Inequalities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2019/05/SR15_Chapter5_High_Res.pdf |display-authors=4 |first1=J. |last1=Roy |first2=P. |last2=Tschakert |first3=H. |last3=Waisman |first4=S. |last4=Abdul Halim |first5=P. |last5=Antwi-Agyei |first6=P. |last6=Dasgupta |first7=B. |last7=Hayward |first8=M. |last8=Kanninen |first9=D. |last9=Liverman |first10=C. |last10=Okereke |first11=P. F. |last11=Pinho |first12=K. |last12=Riahi |first13=A. G. |last13=Suarez Rodriguez |title={{Harvnb|IPCC SR15|2018}} |pages=445–538 }} <!-- =========SRCCL ============================ --> '''Special Report: Climate change and Land''' * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |display-editors=4 |editor-first1=P. R. |editor-last1=Shukla |editor-first2=J. |editor-last2=Skea |editor-first3=E. |editor-last3=Calvo Buendia |editor-first4=V. |editor-last4=Masson-Delmotte |editor-first5=H.-O. |editor-last5=Pörtner |editor-first6=D. |editor-last6=C. Roberts |editor-first7=P. |editor-last7=Zhai |editor-first8=R. |editor-last8=Slade |editor-first9=S. |editor-last9=Connors |editor-first10=R. |editor-last10=van Diemen |editor-first11=M. |editor-last11=Ferrat |editor-first12=E. |editor-last12=Haughey |editor-first13=S. |editor-last13=Luz |editor-first14=S. |editor-last14=Neogi |editor-first15=M. |editor-last15=Pathak |editor-first16=J. |editor-last16=Petzold |editor-first17=J. |editor-last17=Portugal Pereira |editor-first18=P. |editor-last18=Vyas |editor-first19=E. |editor-last19=Huntley |editor-first20=K. |editor-last20=Kissick |editor-first21=M. |editor-last21=Belkacemi |editor-first22=J. |editor-last22=Malley |year=2019 |title=IPCC Special Report on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse gas fluxes in Terrestrial Ecosystems |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/SRCCL-Full-Report-Compiled-191128.pdf |publisher=In press }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Summary for Policymakers|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/4/2019/12/02_Summary-for-Policymakers_SPM.pdf |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SRCCL|2019}} |pages=3–34 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Ch2|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |chapter=Chapter 2: Land-Climate Interactions |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/05_Chapter-2.pdf |display-authors=4 |first1=G. |last1=Jia |first2=E. |last2=Shevliakova |first3=P. E. |last3=Artaxo<!-- 'Artaxo-Netto'? --> |first4=N. |last4=De Noblet-Ducoudré |first5=R. |last5=Houghton |first6=J. |last6=House |first7=K. |last7=Kitajima |first8=C. |last8=Lennard |first9=A. |last9=Popp |first10=A. |last10=Sirin |first11=R. |last11=Sukumar |first12=L. |last12=Verchot |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SRCCL|2019}} |pages=131–247 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SRCCL Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200204 --> |chapter=Chapter 5: Food Security |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2019/11/08_Chapter-5.pdf |display-authors=4 |first1=C. |last1=Mbow |first2=C. |last2=Rosenzweig |first3=L. G. |last3=Barioni |first4=T. |last4=Benton |first5=M. |last5=Herrero |first6=M. V. |last6=Krishnapillai |first7=E. |last7=Liwenga |first8=P. |last8=Pradhan |first9=M. G. |last9=Rivera-Ferre |first10=T. |last10=Sapkota |first11=F. N. |last11=Tubiello |first12=Y. |last12=Xu |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SRCCL|2019}} |pages=437–550 }} <!-- =========SROCC ============================ --> '''Special Report: The Ocean and Cryosphere in a Changing Climate''' * {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2019 |display-editors=4 |editor-first1=H.-O. |editor-last1=Pörtner |editor-first2=D. C. |editor-last2=Roberts |editor-first3=V. |editor-last3=Masson-Delmotte |editor-first4=P. |editor-last4=Zhai |editor-first5=M. |editor-last5=Tignor |editor-first6=E. |editor-last6=Poloczanska |editor-first7=K. |editor-last7=Mintenbeck |editor-first8=A. |editor-last8=Alegría |editor-first9=M. |editor-last9=Nicolai |editor-first10=A. |editor-last10=Okem |editor-first11=J. |editor-last11=Petzold |editor-first12=B. |editor-last12=Rama |editor-first13=N. |editor-last13=Weyer |title=IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate |publisher=In press |isbn=<!-- Not yet assigned --> |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/12/SROCC_FullReport_FINAL.pdf }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Summary for Policymakers|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/03_SROCC_SPM_FINAL.pdf |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SROCC|2019}} |pages=3–35 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Ch4|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |chapter=Chapter 4: Sea Level Rise and Implications for Low Lying Islands, Coasts and Communities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/08_SROCC_Ch04_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=M. |last1=Oppenheimer |first2=B. |last2=Glavovic |first3=J. |last3=Hinkel |first4=R. |last4=van de Wal |first5=A. K. |last5=Magnan |first6=A. |last6=Abd-Elgawad |first7=R. |last7=Cai |first8=M. |last8=Cifuentes-Jara |first9=R. M. |last9=Deconto |first10=T. |last10=Ghosh |first11=J. |last11=Hay |first12=F. |last12=Isla |first13=B. |last13=Marzeion |first14=B. |last14=Meyssignac |first15=Z. |last15=Sebesvari |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SROCC|2019}} |pages=321–445 }} <!-- ## --> ** {{cite book |ref={{harvid|IPCC SROCC Ch5|2019}} <!-- ipcc:20200202 --> |chapter=Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities |chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/09_SROCC_Ch05_FINAL.pdf |display-authors=4 |first1=N. L. |last1=Bindoff |first2=W. W. L. |last2=Cheung |first3=J. G. |last3=Kairo |first4=J. |last4=Arístegui |first5=V. A. |last5=Guinder |first6=R. |last6=Hallberg |first7=N. J. M. |last7=Hilmi |first8=N. |last8=Jiao |first9=Md S. |last9=Karim |first10=L. |last10=Levin |first11=S. |last11=O'Donoghue |first12=S. R. |last12=Purca Cuicapusa |first13=B. |last13=Rinkevich |first14=T. |last14=Suga |first15=A. |last15=Tagliabue |first16=P. |last16=Williamson |year=2019 |title={{Harvnb|IPCC SROCC|2019}} |pages=447–587 }} '''Sixth Assessment Report''' * {{Cite book |ref = {{harvid|IPCC AR6 WG1|2021}} |author = IPCC |author-link = IPCC |year = 2021 |title = Climate Change 2021: The Physical Science Basis |series = Contribution of Working Group I to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors = 4 |editor1-first = V. |editor1-last = Masson-Delmotte |editor2-first = P. |editor2-last = Zhai |editor3-first = A. |editor3-last = Pirani |editor4-first = S. L. |editor4-last = Connors |editor5-first = C. |editor5-last = Péan |editor6-first = S. |editor6-last = Berger |editor7-first = N. |editor7-last = Caud |editor8-first = Y. |editor8-last = Chen |editor9-first = L. |editor9-last = Goldfarb |editor10-first = M. I. |editor10-last = Gomis |publisher = [[Cambridge University Press]] (In Press) |place = Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US |url = https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_FullReport_small.pdf }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Summary for Policymakers|2021}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM_final.pdf |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2021 |title={{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}} }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021}} |chapter=Technical Summary |last1=Arias |first1=Paola A. |last2=Bellouin |first2=Nicolas |last3=Coppola |first3=Erika |last4=Jones |first4=Richard G. |last5=Krinner |first5=Gerhard |display-authors=4 |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_TS.pdf |year=2021 |title={{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}} }} ** {{Cite book| ref = {{harvid|IPCC AR6 WG1 Ch2|2021}}| chapter = Chapter 2: Changing state of the climate system| last1 = Gulev| first1 = Sergey K.| last2 = Thorne| first2 = Peter W.| last3 = Ahn| first3 = Jinho| last4 = Dentener| first4 = Frank J.| last5 = Domingues| first5 = Catia M.| last6 = Gerland| first6 = Sebastian| last7 = Gong| first7 = Daoyi| last8 = Kaufman| first8 = Darrell S.| last9 = Nnamchi| first9 = Hyacinth C.| last10 = Quaas| first10 = Johannes| last11 = Rivera| first11 = Juan Antonio| last12 = Sathyendranath| first12 = Shubha| last13 = Smith| first13 = Sharon L.| last14 = Trewin| first14 = Blair| last15 = von Shuckmann| first15 = Karina| last16 = Vose| first16 = Russell S.| title = Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change| chapter-url = https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter_02.pdf| display-authors = 4| year = 2021}} ** {{Cite book | ref = {{harvid|IPCC AR6 WG1 Ch4|2021}} | chapter = Chapter 4: Future Global Climate: Scenario-Based Projections and Near-Term Information | last1 = Lee | first1 = June-Yi | last2 = Marotzke | first2 = Jochem | last3 = Bala | first3 = Govindasamy | last4 = Cao | first4 = Long | last5 = Corti | first5 = Susanna | last6 = Dunne | first6 = John P. | last7 = Engelbrecht | first7 = Francois | last8 = Fischer | first8 = Erich M. | last9 = Fyfe | first9 = John C. | last10 = Jones | first10 = Christopher D. | last11 = Maycock | first11 = Amanda C. | last12 = Mutemi | first12 = Joseph | last13 = Ndiaye | first13 = Ousmane | last14 = Panickal | first14 = Swapna | last15 = Zhou | first15 = Tianjun | title = Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | chapter-url = https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-4/ | display-authors = 4 | year = 2021 }} ** {{Cite book | ref = {{harvid|IPCC AR6 WG1 Ch5|2021}} | chapter = Chapter 5: Global Carbon and other Biogeochemical Cycles and Feedbacks | last1 = Canadell | first1 = Josep G. | last2 = Monteiro | first2 = Pedro M.S. | last3 = Costa | first3 = Marcos H. | last4 = Cotrim da Cunha | first4 = Leticia | last5 = Cox | first5 = Peter | last6 = Eliseev | first6 = Alexey V. | last7 = Ghattas | first7 = Julia | last8 = Ishii | first8 = Masao | last9 = Joos | first9 = Fortunat | last10 = Lenton | first10 = Timothy M. | last11 = Patra | first11 = Prabir K. | last12 = Scholes | first12 = Mary | last13 = Shrestha | first13 = Rajan K. | last14 = Tjiputra | first14 = Jerry | last15 = Zaehle | first15 = Sönke | title = Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | chapter-url = https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-5/ | display-authors = 4 | year = 2021 }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Ch11|2021}} |chapter=Chapter 11: Weather and climate extreme events in a changing climate |last1=Seneviratne |first1=Sonia I. |last2=Zhang |first2=Xuebin |last3=Adnan |first3=M. |last4=Badi |first4=W. |last5=Dereczynski |first5=Claudine |last6=Di Luca |first6=Alejandro |last7=Ghosh |first7=S. |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter_11.pdf |display-authors=4 |title={{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}} |year=2021 }} * {{cite book |author=IPCC |ref={{harvid|IPCC AR6 WG2|2022}} |editor-last1=Pörtner |editor-first1=H.-O. |editor-last2=Roberts |editor-first2=D.C. |editor-last3=Tignor |editor-first3=M. |editor-last4=Poloczanska |editor-first4=E.S. |editor-last5=Mintenbeck |editor-first5=K. |editor-last6=Alegría |editor-first6=A. |editor-last7=Craig |editor-first7=M. |editor-last8=Langsdorf |editor-first8=S. |editor-last9=Löschke |editor-first9=S. |editor-last10=Möller |editor-first10=V. |editor-last11=Okem |editor-first11=A. |editor-last12=Rama |editor-first12=B. |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/ |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2022 |doi=10.1017/9781009325844 |isbn=978-1-009-32584-4 }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG2 SPM|2022}} |author=IPCC |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_SummaryForPolicymakers.pdf |title={{harvnb|IPCC AR6 WG2|2022}} |year=2022 |pages=3–33 |doi=10.1017/9781009325844.001 |isbn=978-1-009-32584-4 }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG2 Technical Summary|2022}} |author=IPCC |chapter=Technical Summary |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_TechnicalSummary.pdf |title={{harvnb|IPCC AR6 WG2|2022}} |year=2022 |pages=37–118 |doi=10.1017/9781009325844.002 |isbn=978-1-009-32584-4 }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG2 Ch5|2022}} |chapter=Food, Fibre and Other Ecosystem Products |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_Chapter05.pdf |last1=Bezner Kerr |first1=R. |last2=Hasegawa |first2=T. |last3=Lasco |first3=R. |last4=Bhatt |first4=I. |last5=Deryng |first5=D. |last6=Farrell |first6=A. |last7=Gurney-Smith |first7=H. |last8=Ju |first8=H. |last9=Lluch-Cota |first9=S. |last10=Meza |first10=F. |last11=Nelson |first11=G. |last12=Neufeldt |first12=H. |last13=Thornton |first13=P. |title={{harvnb|IPCC AR6 WG2|2022}} |year=2022 |pages=713–906 |doi=10.1017/9781009325844.007 |isbn=978-1-009-32584-4 }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG2 Ch6|2022}} |chapter=Cities, Settlements and Key Infrastructure |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_Chapter06.pdf |last1=Dodman |first1=D. |last2=Hayward |first2=B. |last3=Pelling |first3=M. |last4=Castan Broto |first4=V. |last5=Chow |first5=W. |last6=Chu |first6=E. |last7=Dawson |first7=R. |last8=Khirfan |first8=L. |last9=McPhearson |first9=T. |last10=Prakash |first10=A. |last11=Zheng |first11=Y. |last12=Ziervogel |first12=G. |title={{harvnb|IPCC AR6 WG2|2022}} |year=2022 |pages=907–1040 |doi=10.1017/9781009325844.008 |isbn=978-1-009-32584-4 }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG2 Ch16|2022}} |chapter=Key Risks across Sectors and Regions |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_Chapter16.pdf |last1=O'Neill |first1=B. |last2=van Aalst |first2=M. |last3=Zaiton Ibrahim |first3=Z. |last4=Berrang Ford |first4=L. |last5=Bhadwal |first5=S. |last6=Buhaug |first6=H. |last7=Diaz |first7=D. |last8=Frieler |first8=K. |last9=Garschagen |first9=M. |last10=Magnan |first10=A. |last11=Midgley |first11=G. |last12=Mirzabaev |first12=A. |last13=Thomas |first13=A. |last14=Warren |first14=R. |title={{harvnb|IPCC AR6 WG2|2022}} |year=2022 |pages=2411–2538 |doi=10.1017/9781009325844.025 |isbn=978-1-009-32584-4 }} * {{cite book |author=IPCC |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3|2022}} |editor-last1=Shukla |editor-first1=P.R. |editor-last2=Skea |editor-first2=J. |display-editors=etal |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/ |title=Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2022 |location=Cambridge, UK and New York, NY, USA |doi=10.1017/9781009157926 |isbn=978-1-009-15792-6 }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3 Summary for Policymakers|2022}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_SummaryForPolicymakers.pdf |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2022 |title={{Harvnb|IPCC AR6 WG3|2022}} }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3 Technical Summary|2022}} |chapter=Technical Summary |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_TechnicalSummary.pdf |last1=Pathak |first1=M. |last2=Slade |first2=R. |last3=Shukla |first3=P.R. |last4=Skea |first4=J. |last5=Pichs-Madruga |first5=R. |last6=Ürge-Vorsatz |first6=D. |title={{harvnb|IPCC AR6 WG3|2022}} |year=2022 |pages=51–148 |doi=10.1017/9781009157926.002 |isbn=978-1-009-15792-6 }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 WG3 Ch3|2022}} |chapter=Mitigation Pathways Compatible with Long-term Goals |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_Chapter03.pdf |last1=Riahi |first1=K. |last2=Schaeffer |first2=R. |last3=Arango |first3=J. |last4=Calvin |first4=K. |last5=Guivarch |first5=C. |last6=Hasegawa |first6=T. |last7=Jiang |first7=K. |last8=Kriegler |first8=E. |last9=Matthews |first9=R. |last10=Peters |first10=G.P. |last11=Rao |first11=A. |last12=Robertson |first12=S. |last13=Sebbit |first13=A.M. |last14=Steinberger |first14=J. |last15=Tavoni |first15=M. |last16=van Vuuren |first16=D.P. |title={{harvnb|IPCC AR6 WG3|2022}} |year=2022 |pages=295–408 |doi=10.1017/9781009157926.005 |isbn=978-1-009-15792-6 }} ** {{Cite book | ref = {{harvid|IPCC AR6 WG3 Ch14|2022}} | chapter = Chapter 14: International Cooperation | last1 = Patt | first1 = Anthony | last2 = Rajamani | first2 = Lavanya | last3 = Bhandari | first3 = Preety | last4 = Caparrós | first4 = Alejandro | last5 = Djemouai | first5 = Kamal | last6 = Ivanova Boncheva | first6 = Antonina | last7 = Kubota | first7 = Izumi | last8 = Peel | first8 = Jacqueline | last9 = Sari | first9 = Agus Pratama | last10 = Sprinz | first10 = Detlef F. | last11 = Wettestad | first11 = Jørgen | last12 = Badiola | first12 = Esther | last13 = Carruthers | first13 = Pasha | title = Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | chapter-url = https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/chapter/chapter-14/ | display-authors = 4 | year = 2022 }} * {{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |author-link=IPCC |ref={{harvid|IPCC AR6 SYR|2023}} |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_FullVolume.pdf |editor-last1=Core Writing Team |editor-last2=Lee |editor-first2=H. |editor-last3=Romero |editor-first3=J. |display-editors=etal |publisher=IPCC |year=2023 |location=Geneva, Switzerland |isbn=978-92-9169-164-7 |doi=10.59327/IPCC/AR6-9789291691647 |hdl=1885/299630 |s2cid=260074696 }} ** {{Cite book |ref={{harvid|IPCC AR6 SYR SPM|2023}} |chapter=Summary for Policymakers |chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_SPM.pdf |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2023 |title={{Harvnb|IPCC AR6 SYR|2023}} }} {{refend}} ==== Other peer-reviewed sources ==== {{refbegin|30em}} * {{cite journal |last1=Albrecht |first1=Bruce A. |s2cid=46152332 |title=Aerosols, Cloud Microphysics, and Fractional Cloudiness |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-09-15_245_4923/page/1227 |journal=[[Science (journal)|Science]] |year=1989 |volume=245 |issue=4923 |pages=1227–1239 |bibcode=1989Sci...245.1227A |doi=10.1126/science.245.4923.1227 |pmid=17747885}} * {{cite journal |last1=Balsari |first1=S. |last2=Dresser |first2=C. |last3=Leaning |first3=J. |title=Climate Change, Migration, and Civil Strife |journal=Curr Environ Health Report |year=2020 |volume=7 |issue=4 |pages=404–414 |pmid=33048318 |doi=10.1007/s40572-020-00291-4 |pmc=7550406 |bibcode=2020CEHR....7..404B}} * {{cite journal |last1=Bamber |first1=Jonathan L. |last2=Oppenheimer |first2=Michael |last3=Kopp |first3=Robert E. |last4=Aspinall |first4=Willy P. |last5=Cooke |first5=Roger M. |date=2019 |title=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=116 |issue=23 |pages=11195–11200 |doi=10.1073/pnas.1817205116 |issn=0027-8424 |pmid=31110015 |pmc=6561295 |bibcode=2019PNAS..11611195B |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Bednar |first1=Johannes |last2=Obersteiner |first2=Michael |last3=Wagner |first3=Fabian |year=2019 |title=On the financial viability of negative emissions |journal=[[Nature Communications]] |volume=10 |issue=1 |page=1783 |doi=10.1038/s41467-019-09782-x |pmid=30992434 |pmc=6467865 |bibcode=2019NatCo..10.1783B |issn=2041-1723}} * {{cite journal |last1=Berrill |first1=P. |last2=Arvesen |first2=A. |last3=Scholz |first3=Y. |last4=Gils |first4=H. C. |last5=Hertwich |first5=E. |display-authors=4 |date=2016 |title=Environmental impacts of high penetration renewable energy scenarios for Europe |journal=[[Environmental Research Letters]] |volume=11 |issue=1 |article-number=014012 |doi=10.1088/1748-9326/11/1/014012 |bibcode=2016ERL....11a4012B |doi-access=free |hdl=11250/2465014 |hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Björnberg |first1=Karin Edvardsson |last2=Karlsson |first2=Mikael |last3=Gilek |first3=Michael |last4=Hansson |first4=Sven Ove |date=2017 |title=Climate and environmental science denial: A review of the scientific literature published in 1990–2015 |journal=Journal of Cleaner Production |volume=167 |pages=229–241 |doi=10.1016/j.jclepro.2017.08.066 |issn=0959-6526 |doi-access=free |bibcode=2017JCPro.167..229B}} * {{cite journal |last1=Boulianne |first1=Shelley |last2=Lalancette |first2=Mireille |last3=Ilkiw |first3=David |date=2020 |title="School Strike 4 Climate": Social Media and the International Youth Protest on Climate Change |url=https://www.cogitatiopress.com/mediaandcommunication/article/view/2768 |journal=Media and Communication |volume=8 |issue=2 |pages=208–218 |doi=10.17645/mac.v8i2.2768 |issn=2183-2439 |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Bui |first1=M. |last2=Adjiman |first2=C. |author-link2=Claire Adjiman |last3=Bardow |first3=A. |last4=Anthony |first4=Edward J. |display-authors=etal |date=2018 |title=Carbon capture and storage (CCS): the way forward |journal=[[Energy & Environmental Science]] |volume=11 |issue=5 |pages=1062–1176 |doi=10.1039/c7ee02342a |doi-access=free |bibcode=2018EnEnS..11.1062B |hdl=10044/1/55714 |hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Burke |first1=Claire |last2=Stott |first2=Peter |s2cid=59509210 |date=2017 |title=Impact of Anthropogenic Climate Change on the East Asian Summer Monsoon |journal=[[Journal of Climate]] |issn=0894-8755 |volume=30 |issue=14 |pages=5205–5220 |doi=10.1175/JCLI-D-16-0892.1 |bibcode=2017JCli...30.5205B |arxiv=1704.00563}} * {{cite journal |last1=Callendar |first1=G. S. |author-link=Guy Stewart Callendar |date=1938 |title=The artificial production of carbon dioxide and its influence on temperature |journal=[[Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society]] |volume=64 |issue=275 |pages=223–240 |bibcode=1938QJRMS..64..223C |doi=10.1002/qj.49706427503}} * {{cite journal |last1=Cattaneo |first1=Cristina |last2=Beine |first2=Michel |last3=Fröhlich |first3=Christiane J. |last4=Kniveton |first4=Dominic |display-authors=4 |last5=Martinez-Zarzoso |first5=Inmaculada |last6=Mastrorillo |first6=Marina |last7=Millock |first7=Katrin |last8=Piguet |first8=Etienne |last9=Schraven |first9=Benjamin |date=2019 |title=Human Migration in the Era of Climate Change |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1093/reep/rez008?journalCode=reep |journal=[[Review of Environmental Economics and Policy]] |volume=13 |issue=2 |pages=189–206 |doi=10.1093/reep/rez008 |issn=1750-6816 |hdl=10.1093/reep/rez008 |s2cid=198660593 |hdl-access=free }} * {{cite journal |last1=Cohen |first1=Judah |last2=Screen |first2=James |last3=Furtado |first3=Jason C. |last4=Barlow |first4=Mathew |last5=Whittleston |first5=David |display-authors=4 |year=2014 |title=Recent Arctic amplification and extreme mid-latitude weather |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=7 |issue=9 |pages=627–637 |doi=10.1038/ngeo2234 |issn=1752-0908 |bibcode=2014NatGe...7..627C |url=https://epic.awi.de/id/eprint/36132/1/Cohenetal_NGeo14.pdf }} * {{cite journal |last1=Curtis |first1=P. |last2=Slay |first2=C. |last3=Harris |first3=N. |last4=Tyukavina |first4=A. |last5=Hansen |first5=M. |s2cid=52273353 |date=2018 |display-authors=4 |title=Classifying drivers of global forest loss |url=https://archive.org/details/science_2018-09-14_361_6407/page/1108 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=361 |issue=6407 |pages=1108–1111 |doi=10.1126/science.aau3445 |pmid=30213911 |bibcode=2018Sci...361.1108C |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Davidson |first1=Eric |title=The contribution of manure and fertilizer nitrogen to atmospheric nitrous oxide since 1860 |year=2009 |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=2 |pages=659–662 |doi=10.1016/j.chemer.2016.04.002 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=DeConto |first1=Robert M. |last2=Pollard |first2=David |s2cid=205247890 |date=2016 |title=Contribution of Antarctica to past and future sea-level rise |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-03-31_531_7596/page/591 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=531 |issue=7596 |pages=591–597 |doi=10.1038/nature17145 |pmid=27029274 |issn=1476-4687 |bibcode=2016Natur.531..591D}} * {{cite journal |last1=Deutsch |first1=Curtis |last2=Brix |first2=Holger |last3=Ito |first3=Taka |last4=Frenzel |first4=Hartmut |last5=Thompson |first5=LuAnne |s2cid=11752699 |display-authors=4 |year=2011 |title=Climate-Forced Variability of Ocean Hypoxia |url=http://jetsam.ocean.washington.edu/~cdeutsch/papers/Deutsch_sci_11.pdf |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=333 |issue=6040 |pages=336–339 |bibcode=2011Sci...333..336D |doi=10.1126/science.1202422 |pmid=21659566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509031133/http://jetsam.ocean.washington.edu/~cdeutsch/papers/Deutsch_sci_11.pdf |archive-date=9 May 2016 |url-status=live |access-date=8 December 2025 |archivedate=9 May 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509031133/http://jetsam.ocean.washington.edu/~cdeutsch/papers/Deutsch_sci_11.pdf |deadurl=yes }} * {{cite journal |last1=Doney |first1=Scott C. |last2=Fabry |first2=Victoria J. |last3=Feely |first3=Richard A. |last4=Kleypas |first4=Joan A. |s2cid=402398 |date=2009 |title=Ocean Acidification: The Other {{CO2}} Problem |journal=Annual Review of Marine Science |volume=1 |issue=1 |pages=169–192 |doi=10.1146/annurev.marine.010908.163834 |pmid=21141034 |bibcode=2009ARMS....1..169D}} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 2|2017}} |year=2017 |chapter=Chapter 2: Physical Drivers of Climate Change |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch2_Physical_Drivers.pdf |first1=D. W. |last1=Fahey |first2=S. J. |last2=Doherty |first3=K. A. |last3=Hibbard |first4=A. |last4=Romanou |first5=P. C. |last5=Taylor |access-date=2025-12-08 |archivedate=2023-07-11 |archiveurl=https://archive.today/20230711092029/https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch2_Physical_Drivers.pdf }} * {{cite journal |last1=Fischer |first1=Tobias P. |last2=Aiuppa |first2=Alessandro |date=2020 |title=AGU Centennial Grand Challenge: Volcanoes and Deep Carbon Global CO2 Emissions From Subaerial Volcanism{{snd}}Recent Progress and Future Challenges |journal=[[Geochemistry, Geophysics, Geosystems]] |volume=21 |issue=3 |article-number=e08690 |doi=10.1029/2019GC008690 |bibcode=2020GGG....2108690F |issn=1525-2027 |doi-access=free |hdl=10447/498846 |hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Friedlingstein |first1=Pierre |last2=Jones |first2=Matthew W. |last3=O'Sullivan |first3=Michael |last4=Andrew |first4=Robbie M. |display-authors=4 |last5=Hauck |first5=Judith |last6=Peters |first6=Glen P. |last7=Peters |first7=Wouter |last8=Pongratz |first8=Julia |last9=Sitch |first9=Stephen |last10=Quéré |first10=Corinne Le |last11=Bakker |first11=Dorothee C. E. |date=2019 |title=Global Carbon Budget 2019 |journal=Earth System Science Data |volume=11 |issue=4 |pages=1783–1838 |doi=10.5194/essd-11-1783-2019 |bibcode=2019ESSD...11.1783F |issn=1866-3508 |doi-access=free |hdl=10871/39943 |hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Forster |first1=P. M. |last2=Smith |first2=C. J. |last3=Walsh |first3=T. |last4=Lamb |first4=W. F. |last5=Lamboli |first5=R. |display-authors=4 |year=2024 |title=Indicators of Global Climate Change 2023: annual update of large-scale indicators of the state of the climate system and human influence |url=https://essd.copernicus.org/articles/16/2625/2024/essd-16-2625-2024.pdf |journal=Earth System Science Data |volume=16 |issue=6 |pages=2625–2658 |doi=10.5194/essd-16-2625-2024 |bibcode=2023ESSD...15.2295F |access-date=1 November 2024 |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Goyal |first1=Rishav |last2=England |first2=Matthew H. |last3=Sen Gupta |first3=Alex |last4=Jucker |first4=Martin |date=2019 |title=Reduction in surface climate change achieved by the 1987 Montreal Protocol |journal=[[Environmental Research Letters]] |volume=14 |issue=12 |page=124041 |doi=10.1088/1748-9326/ab4874 |bibcode=2019ERL....14l4041G |issn=1748-9326 |doi-access=free |hdl=1959.4/unsworks_66865 |hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Grubb |first1=M. |date=2003 |title=The Economics of the Kyoto Protocol |journal=World Economics |volume=4 |issue=3 |pages=144–145 |url=http://ynccf.net/pdf/CDM/The_economic_of_Kyoto_protocol.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904015424/http://ynccf.net/pdf/CDM/The_economic_of_Kyoto_protocol.pdf |archive-date=4 September 2012 }} * {{cite journal |last=Gunningham |first=Neil |date=2018 |title=Mobilising civil society: can the climate movement achieve transformational social change? |url=http://www.interfacejournal.net/wordpress/wp-content/uploads/2018/12/Interface-10-1-2-Gunningham.pdf |journal=Interface: A Journal for and About Social Movements |volume=10 |access-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412214425/http://www.interfacejournal.net/wordpress/wp-content/uploads/2018/12/Interface-10-1-2-Gunningham.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live }} * {{cite journal |title=Nudging out support for a carbon tax |last1=Hagmann |first1=David |last2=Ho |first2=Emily H. |last3=Loewenstein |first3=George |s2cid=182663891 |journal=[[Nature Climate Change]] |year=2019 |volume=9 |issue=6 |pages=484–489 |doi=10.1038/s41558-019-0474-0 |bibcode=2019NatCC...9..484H}} * {{cite journal |last1=Hansen |first1=James |last2=Sato |first2=Makiko |last3=Hearty |first3=Paul |last4=Ruedy |first4=Reto |last5=Kelley |first5=Maxwell |last6=Masson-Delmotte |first6=Valerie |last7=Russell |first7=Gary |last8=Tselioudis |first8=George |last9=Cao |first9=Junji |last10=Rignot |first10=Eric |last11=Velicogna |first11=Isabella |s2cid=9410444 |display-authors=4 |date=2016 |title=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |journal=Atmospheric Chemistry and Physics |volume=16 |issue=6 |pages=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |arxiv=1602.01393 |bibcode=2016ACP....16.3761H |issn=1680-7316 |url=https://www.atmos-chem-phys.net/16/3761/2016/acp-16-3761-2016.html |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Harvey |first1=Jeffrey A. |last2=Van den Berg |first2=Daphne |last3=Ellers |first3=Jacintha |last4=Kampen |first4=Remko |display-authors=4 |last5=Crowther |first5=Thomas W. |last6=Roessingh |first6=Peter |last7=Verheggen |first7=Bart |last8=Nuijten |first8=Rascha J. M. |last9=Post |first9=Eric |last10=Lewandowsky |first10=Stephan |last11=Stirling |first11=Ian |date=2018 |title=Internet Blogs, Polar Bears, and Climate-Change Denial by Proxy |journal=[[BioScience]] |volume=68 |issue=4 |pages=281–287 |doi=10.1093/biosci/bix133 |issn=0006-3568 |pmid=29662248 |pmc=5894087}}{{Erratum|doi=10.1093/biosci/biy033|pmid=29608770|http://retractionwatch.com/2018/04/02/caught-our-notice-climate-change-leads-to-more-neurosurgery-for-polar-bears/ ''Retraction Watch''|checked=yes}} * {{cite journal |display-authors=4 |last1=Hawkins |first1=Ed |last2=Ortega |first2=Pablo |last3=Suckling |first3=Emma |last4=Schurer |first4=Andrew |last5=Hegerl |first5=Gabi |last6=Jones |first6=Phil |last7=Joshi |first7=Manoj |last8=Osborn |first8=Timothy J. |last9=Masson-Delmotte |first9=Valérie |last10=Mignot |first10=Juliette |last11=Thorne |first11=Peter |last12=van Oldenborgh |first12=Geert Jan |year=2017 |title=Estimating Changes in Global Temperature since the Preindustrial Period |url=https://archive.org/details/bulletin-of-the-american-meteorological-society_2017-09_98_9/page/1841 |journal=Bulletin of the American Meteorological Society |volume=98 |issue=9 |pages=1841–1856 |issn=0003-0007 |doi=10.1175/bams-d-16-0007.1 |bibcode=2017BAMS...98.1841H |doi-access=free |hdl=20.500.11820/f0ba8a1c-a259-4689-9fc3-77ec82fff5ab |hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=He |first1=Yanyi |last2=Wang |first2=Kaicun |last3=Zhou |first3=Chunlüe |last4=Wild |first4=Martin |date=2018 |title=A Revisit of Global Dimming and Brightening Based on the Sunshine Duration |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=45 |issue=9 |pages=4281–4289 |doi=10.1029/2018GL077424 |issn=1944-8007 |bibcode=2018GeoRL..45.4281H |doi-access=free |hdl=20.500.11850/268470 |hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Hodder |first1=Patrick |last2=Martin |first2=Brian |date=2009 |title=Climate Crisis? The Politics of Emergency Framing |journal=Economic and Political Weekly |volume=44 |issue=36 |pages=53–60 |issn=0012-9976 |jstor=25663518}} * {{cite journal |last1=Joo |first1=Gea-Jae |last2=Kim |first2=Ji Yoon |last3=Do |first3=Yuno |last4=Lineman |first4=Maurice |date=2015 |title=Talking about Climate Change and Global Warming |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=9 |article-number=e0138996 |doi=10.1371/journal.pone.0138996 |pmid=26418127 |issn=1932-6203 |bibcode=2015PLoSO..1038996L |pmc=4587979 |doi-access=free}} * {{cite journal |title=Climate Change Impact: The Experience of the Coastal Areas of Bangladesh Affected by Cyclones Sidr and Aila |last1=Kabir |first1=Russell |last2=Khan |first2=Hafiz T. A. |last3=Ball |first3=Emma |last4=Caldwell |first4=Khan |volume=2016 |article-number=9654753 |date=2016 |journal=Journal of Environmental and Public Health |doi=10.1155/2016/9654753 |pmid=27867400 |pmc=5102735 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Kaczan |first1=David J. |last2=Orgill-Meyer |first2=Jennifer |date=2020 |title=The impact of climate change on migration: a synthesis of recent empirical insights |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10584-019-02560-0 |journal=Climatic Change |volume=158 |issue=3 |pages=281–300 |doi=10.1007/s10584-019-02560-0 |bibcode=2020ClCh..158..281K |s2cid=207988694 |access-date=9 February 2021 |url-access=subscription }} * {{cite journal <!-- Authors of the box. --> |last1=Kennedy |first1=J. J. |last2=Thorne |first2=W. P. |last3=Peterson |first3=T. C. |last4=Ruedy |first4=R. A. |last5=Stott |first5=P. A. |last6=Parker |first6=D. E. |last7=Good |first7=S. A. |last8=Titchner |first8=H. A. |last9=Willett |first9=K. M. |display-authors=4 |title=How do we know the world has warmed? |at=S26-S27 |date=2010 |editor-first1=D. S. |editor-last1=Arndt |editor-first2=M. O. |editor-last2=Baringer |editor-first3=M. R. |editor-last3=Johnson |journal=[[Bulletin of the American Meteorological Society]] |department=Special supplement: State of the Climate in 2009 |volume=91 |issue=7 |doi=10.1175/BAMS-91-7-StateoftheClimate}} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 15|2017}} |chapter=Chapter 15: Potential Surprises: Compound Extremes and Tipping Elements |last1=Kopp |first1=R. E. |last2=Hayhoe |first2=K. |last3=Easterling |first3=D. R. |last4=Hall |first4=T. |last5=Horton |first5=R. |first6=K. E. |last6=Kunkel |first7=A. N. |last7=LeGrande |display-authors=4 |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/15/ |year=2017 |title=In {{harvnb|USGCRP|2017}} |pages=1–470 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820172529/https://science2017.globalchange.gov/chapter/15/ |archive-date=20 August 2018 |url-status=live |access-date=8 December 2025 |archivedate=28 September 2024 |archiveurl=https://archive.today/20240928041650/https://science2017.globalchange.gov/chapter/15/ }} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 9|2017}} |chapter=Chapter 9: Extreme Storms |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |year=2017 |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/9/ |first1=J. P. |last1=Kossin |first2=T. |last2=Hall |first3=T. |last3=Knutson |first4=K. E. |last4=Kunkel |first5=R. J. |last5=Trapp |first6=D. E. |last6=Walizer |first7=M. F. |last7=Wehner |pages=1–470 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2021-03-15 |archiveurl=https://archive.today/20210315063513/https://science2017.globalchange.gov/chapter/9/ }} * {{cite book |chapter=Appendix C: Detection and attribution methodologies overview. |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/appendix-c/ |last=Knutson |first=T. |year=2017 |pages=1–470 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2024-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240706214341/https://science2017.globalchange.gov/chapter/appendix-c/ }} * {{Cite journal |last1=Kreidenweis |first1=Ulrich |last2=Humpenöder |first2=Florian |last3=Stevanović |first3=Miodrag |last4=Bodirsky |first4=Benjamin Leon |last5=Kriegler |first5=Elmar |last6=Lotze-Campen |first6=Hermann |last7=Popp |first7=Alexander |display-authors=4 |date=July 2016 |title=Afforestation to mitigate climate change: impacts on food prices under consideration of albedo effects |journal=[[Environmental Research Letters]] |volume=11 |issue=8 |article-number=085001 |doi=10.1088/1748-9326/11/8/085001 |bibcode=2016ERL....11h5001K |s2cid=8779827 |issn=1748-9326 |doi-access=free}} * {{cite journal |title=The Aluminum Smelting Process |year=2014 |pmc=4131936 |last1=Kvande |first1=H. |journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine |volume=56 |issue=5 Suppl |pages=S2–S4 |doi=10.1097/JOM.0000000000000154 |pmid=24806722}} * {{cite journal |last=Lapenis |first=Andrei G. |journal=Eos |title=Arrhenius and the Intergovernmental Panel on Climate Change |year=1998 |doi=10.1029/98EO00206 |volume=79 |issue=23 |page=271 |bibcode=1998EOSTr..79..271L}} * {{cite journal |last1=Levermann |first1=Anders |last2=Clark |first2=Peter U. |last3=Marzeion |first3=Ben |last4=Milne |first4=Glenn A. |display-authors=4 |last5=Pollard |first5=David |last6=Radic |first6=Valentina |last7=Robinson |first7=Alexander |date=2013 |title=The multimillennial sea-level commitment of global warming |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=110 |issue=34 |pages=13745–13750 |doi=10.1073/pnas.1219414110 |pmid=23858443 |pmc=3752235 |bibcode=2013PNAS..11013745L |issn=0027-8424 |doi-access=free}} * {{Cite journal |last1=Lenoir |first1=Jonathan |last2=Bertrand |first2=Romain |last3=Comte |first3=Lise |last4=Bourgeaud |first4=Luana |last5=Hattab |first5=Tarek |last6=Murienne |first6=Jérôme |last7=Grenouillet |first7=Gaël |display-authors=4 |title=Species better track climate warming in the oceans than on land |url=https://www.nature.com/articles/s41559-020-1198-2 |year=2020 |journal=Nature Ecology & Evolution |volume=4 |issue=8 |pages=1044–1059 |doi=10.1038/s41559-020-1198-2 |pmid=32451428 |bibcode=2020NatEE...4.1044L |s2cid=218879068 |issn=2397-334X }} * {{cite journal |last1=Liepert |first1=Beate G. |last2=Previdi |first2=Michael |year=2009 |title=Do Models and Observations Disagree on the Rainfall Response to Global Warming? |journal=Journal of Climate |volume=22 |issue=11 |pages=3156–3166 |bibcode=2009JCli...22.3156L |doi=10.1175/2008JCLI2472.1 |url=https://zenodo.org/record/896855 |doi-access=free }} * {{cite journal |last1=Liverman |first1=Diana M. |title=Conventions of climate change: constructions of danger and the dispossession of the atmosphere |journal=Journal of Historical Geography |date=2009 |volume=35 |issue=2 |pages=279–296 |doi=10.1016/j.jhg.2008.08.008}} * {{cite journal |ref={{harvid|Loeb et al.|2021}} |last1=Loeb |first1=Norman G. |last2=Johnson |first2=Gregory C. |last3=Thorsen |first3=Tyler J. |last4=Lyman |first4=John M. |last5=Rose |first5=Fred G. |last6=Kato |first6=Seiji |title=Satellite and Ocean Data Reveal Marked Increase in Earth's Heating Rate |journal=Geophysical Research Letters |publisher=American Geophysical Union (AGU) |volume=48 |issue=13 |at=e2021GL093047 |year=2021 |issn=0094-8276 |doi=10.1029/2021gl093047 |doi-access=free |bibcode=2021GeoRL..4893047L |s2cid=236233508}} * {{Cite journal |last1=Mach |first1=Katharine J. |last2=Kraan |first2=Caroline M. |last3=Adger |first3=W. Neil |last4=Buhaug |first4=Halvard |display-authors=4 |last5=Burke |first5=Marshall |last6=Fearon |first6=James D. |last7=Field |first7=Christopher B. |last8=Hendrix |first8=Cullen S. |last9=Maystadt |first9=Jean-Francois |last10=O'Loughlin |first10=John |last11=Roessler |first11=Philip |date=2019 |title=Climate as a risk factor for armed conflict |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1300-6 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=571 |issue=7764 |pages=193–197 |doi=10.1038/s41586-019-1300-6 |pmid=31189956 |bibcode=2019Natur.571..193M |s2cid=186207310 |issn=1476-4687 |hdl=10871/37969 |hdl-access=free }} * {{cite journal |last1=Matthews |first1=H. Damon |last2=Gillett |first2=Nathan P. |last3=Stott |first3=Peter A. |last4=Zickfeld |first4=Kirsten |s2cid=4423773 |date=2009 |title=The proportionality of global warming to cumulative carbon emissions |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-06-11_459_7248/page/829 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=459 |issue=7248 |pages=829–832 |doi=10.1038/nature08047 |pmid=19516338 |bibcode=2009Natur.459..829M |issn=1476-4687}} * {{cite journal |last=Matthews |first=Tom |year=2018 |title=Humid heat and climate change |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0309133318776490 |journal=Progress in Physical Geography: Earth and Environment |volume=42 |issue=3 |pages=391–405 |doi=10.1177/0309133318776490 |bibcode=2018PrPG...42..391M |s2cid=134820599 }} * {{cite journal |last=McNeill |first=V. Faye |date=2017 |title=Atmospheric Aerosols: Clouds, Chemistry, and Climate |journal=Annual Review of Chemical and Biomolecular Engineering |volume=8 |issue=1 |pages=427–444 |doi=10.1146/annurev-chembioeng-060816-101538 |pmid=28415861 |issn=1947-5438 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Melillo |first1=J. M. |last2=Frey |first2=S. D. |last3=DeAngelis |first3=K. M. |author-link3=Kristen DeAngelis |last4=Werner |first4=W. J. |last5=Bernard |first5=M. J. |last6=Bowles |first6=F. P. |last7=Pold |first7=G. |last8=Knorr |first8=M. A. |last9=Grandy |first9=A. S. |year=2017 |display-authors=4 |title=Long-term pattern and magnitude of soil carbon feedback to the climate system in a warming world |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=358 |issue=6359 |pages=101–105 |bibcode=2017Sci...358..101M |doi=10.1126/science.aan2874 |pmid=28983050 |doi-access=free |hdl=1912/9383 |hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Mercure |first1=J.-F. |last2=Pollitt |first2=H. |last3=Viñuales |first3=J. E. |last4=Edwards |first4=N. R. |display-authors=4 |last5=Holden |first5=P. B. |last6=Chewpreecha |first6=U. |last7=Salas |first7=P. |last8=Sognnaes |first8=I. |last9=Lam |first9=A. |last10=Knobloch |first10=F. |s2cid=89799744 |date=2018 |title=Macroeconomic impact of stranded fossil fuel assets |journal=Nature Climate Change |volume=8 |issue=7 |pages=588–593 |doi=10.1038/s41558-018-0182-1 |bibcode=2018NatCC...8..588M |hdl=10871/37807 |issn=1758-6798 |url=http://oro.open.ac.uk/55387/1/mercure_StrandedAssets_v16_with_Methods.pdf }} * {{cite journal |last1=Mitchum |first1=G. T. |last2=Masters |first2=D. |last3=Hamlington |first3=B. D. |last4=Fasullo |first4=J. T. |last5=Beckley |first5=B. D. |last6=Nerem |first6=R. S. |display-authors=4 |date=2018 |title=Climate-change–driven accelerated sea-level rise detected in the altimeter era |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=115 |issue=9 |pages=2022–2025 |doi=10.1073/pnas.1717312115 |issn=0027-8424 |pmid=29440401 |pmc=5834701 |bibcode=2018PNAS..115.2022N |doi-access=free}} *{{cite journal |ref={{harvid|Mora et al.|2017}} |doi=10.1038/nclimate3322 |title=Global risk of deadly heat |date=2017 |last1=Mora |first1=Camilo |last2=Dousset |first2=Bénédicte |last3=Caldwell |first3=Iain R. |last4=Powell |first4=Farrah E. |last5=Geronimo |first5=Rollan C. |last6=Bielecki |first6=Coral R. |last7=Counsell |first7=Chelsie W. W. |last8=Dietrich |first8=Bonnie S. |last9=Johnston |first9=Emily T. |last10=Louis |first10=Leo V. |last11=Lucas |first11=Matthew P. |last12=McKenzie |first12=Marie M. |last13=Shea |first13=Alessandra G. |last14=Tseng |first14=Han |last15=Giambelluca |first15=Thomas W. |last16=Leon |first16=Lisa R. |last17=Hawkins |first17=Ed |last18=Trauernicht |first18=Clay |journal=Nature Climate Change |volume=7 |issue=7 |pages=501–506 |bibcode=2017NatCC...7..501M |url=https://centaur.reading.ac.uk/71263/1/Mora_etal_heatwaves.pdf }} * {{cite report |author=((National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine)) |title=Negative Emissions Technologies and Reliable Sequestration: A Research Agenda |publisher=The National Academies Press |isbn=978-0-309-48455-8 |doi=10.17226/25259 |url=https://nap.nationalacademies.org/catalog/25259/negative-emissions-technologies-and-reliable-sequestration-a-research-agenda |location=Washington, D.C. |year=2019 |url-access=subscription }} * {{cite book |ref=none |author=National Research Council |title=America's Climate Choices |publisher=The National Academies Press |isbn=978-0-309-14585-5 |location=Washington, D.C. |year=2011 |chapter=Causes and Consequences of Climate Change |chapter-url=https://www.nap.edu/read/12781/chapter/4 |access-date=28 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721185851/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=12781&page=15 |archive-date=21 July 2015 |url-status=live |doi=10.17226/12781 |bibcode=2011nap..book12781N }} * {{cite journal |last1=Neukom |first1=Raphael |last2=Steiger |first2=Nathan |last3=Gómez-Navarro |first3=Juan José |last4=Wang |first4=Jianghao |last5=Werner |first5=Johannes P. |s2cid=198494930 |display-authors=4 |date=2019a |title=No evidence for globally coherent warm and cold periods over the preindustrial Common Era |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=571 |issue=7766 |pages=550–554 |doi=10.1038/s41586-019-1401-2 |pmid=31341300 |issn=1476-4687 |bibcode=2019Natur.571..550N |url=https://boris.unibe.ch/132301/7/333323_4_merged_1557735881.pdf }} * {{cite journal |last1=Neukom |first1=Raphael |last2=Barboza |first2=Luis A. |last3=Erb |first3=Michael P. |last4=Shi |first4=Feng |display-authors=4 |last5=Emile-Geay |first5=Julien |last6=Evans |first6=Michael N. |last7=Franke |first7=Jörg |last8=Kaufman |first8=Darrell S. |last9=Lücke |first9=Lucie |last10=Rehfeld |first10=Kira |last11=Schurer |first11=Andrew |date=2019b |title=Consistent multidecadal variability in global temperature reconstructions and simulations over the Common Era |journal=Nature Geoscience |volume=12 |issue=8 |pages=643–649 |doi=10.1038/s41561-019-0400-0 |pmid=31372180 |pmc=6675609 |bibcode=2019NatGe..12..643P |issn=1752-0908}} * {{cite journal |last1=O'Neill |first1=Saffron J. |last2=Boykoff |first2=Max |date=2010 |title=Climate denier, skeptic, or contrarian? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=107 |issue=39 |pages=E151 |doi=10.1073/pnas.1010507107 |issn=0027-8424 |pmc=2947866 |pmid=20807754 |bibcode=2010PNAS..107E.151O |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Poloczanska |first1=Elvira S. |last2=Brown |first2=Christopher J. |last3=Sydeman |first3=William J. |last4=Kiessling |first4=Wolfgang |last5=Schoeman |first5=David |display-authors=4 |date=2013 |title=Global imprint of climate change on marine life |journal=Nature Climate Change |volume=3 |issue=10 |pages=919–925 |doi=10.1038/nclimate1958 |issn=1758-6798 |bibcode=2013NatCC...3..919P |hdl=2160/34111 |url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:318633/UQ318633_peer_review.pdf }} * {{cite journal |title=Recent Climate Observations Compared to Projections |date=2007 |last1=Rahmstorf |first1=Stefan |last2=Cazenave |first2=Anny |last3=Church |first3=John A. |last4=Hansen |first4=James E. |author-link2=Anny Cazenave |author-link1=Stefan Rahmstorf |author-link3=John A. Church |last5=Keeling |first5=Ralph F. |author-link5=Ralph Keeling |last6=Parker |first6=David E. |author-link6=David Parker (climatologist) |last7=Somerville |first7=Richard C. J. |s2cid=34008905 |author-link7=Richard Somerville |display-authors=4 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=316 |issue=5825 |page=709 |bibcode=2007Sci...316..709R |doi=10.1126/science.1136843 |pmid=17272686 |url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/Publications/Nature/rahmstorf_etal_science_2007.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906115332/http://pik-potsdam.de/~stefan/Publications/Nature/rahmstorf_etal_science_2007.pdf |archive-date=6 September 2018 |url-status=live }} * {{cite journal |last1=Ramanathan |first1=V. |last2=Carmichael |first2=G. |year=2008 |title=Global and Regional Climate Changes due to Black Carbon |url=https://www.researchgate.net/publication/32034622 |journal=Nature Geoscience |volume=1 |issue=4 |pages=221–227 |bibcode=2008NatGe...1..221R |doi=10.1038/ngeo156 }} * {{cite journal |last1=Randel |first1=William J. |last2=Shine |first2=Keith P. |author-link2=Keith Shine |last3=Austin |first3=John |last4=Barnett |first4=John |last5=Claud |first5=Chantal |last6=Gillett |first6=Nathan P. |last7=Keckhut |first7=Philippe |last8=Langematz |first8=Ulrike |last9=Lin |first9=Roger |display-authors=4 |title=An update of observed stratospheric temperature trends |year=2009 |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=114 |issue=D2 |page=D02107 |doi=10.1029/2008JD010421 |bibcode=2009JGRD..114.2107R |doi-access=free |id={{HAL|hal-00355600}}}} * {{cite journal |last1=Rauner |first1=Sebastian |last2=Bauer |first2=Nico |last3=Dirnaichner |first3=Alois |last4=Van Dingenen |first4=Rita |last5=Mutel |first5=Chris |last6=Luderer |first6=Gunnar |s2cid=214619069 |year=2020 |title=Coal-exit health and environmental damage reductions outweigh economic impacts |url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0728-x |journal=Nature Climate Change |volume=10 |issue=4 |pages=308–312 |doi=10.1038/s41558-020-0728-x |bibcode=2020NatCC..10..308R |issn=1758-6798 }} * {{cite journal |last1=Rogelj |first1=Joeri |last2=Forster |first2=Piers M. |last3=Kriegler |first3=Elmar |last4=Smith |first4=Christopher J. |last5=Séférian |first5=Roland |s2cid=197542084 |display-authors=4 |date=2019 |title=Estimating and tracking the remaining carbon budget for stringent climate targets |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=571 |issue=7765 |pages=335–342 |doi=10.1038/s41586-019-1368-z |pmid=31316194 |bibcode=2019Natur.571..335R |issn=1476-4687 |doi-access=free |hdl=10044/1/78011 |hdl-access=free}} *{{cite journal |last1=Romanello |first1=M |display-authors=etal |title=The 2022 report of the Lancet Countdown on health and climate change: health at the mercy of fossil fuels |year=2022 |journal=The Lancet |volume=400 |issue=10363 |pages=1619–1654 |doi=10.1016/S0140-6736(22)01540-9 |pmid=36306815 |pmc=7616806 |url=http://eprints.lse.ac.uk/117227/1/2022_report_of_the_Lancet_Countdown_revision_draft._CORRECTIONS_clean.pdf }} *{{cite journal |last1=Romanello |first1=M |display-authors=etal |title=The 2023 report of the Lancet Countdown on health and climate change: the imperative for a health-centred response in a world facing irreversible harms |year=2023 |journal=The Lancet |volume=402 |issue=10419 |pages=2346–2394 |doi=10.1016/S0140-6736(23)01859-7 |pmid=37977174 |pmc=7616810 |url=http://eprints.lse.ac.uk/120864/1/2023_report_of_the_Lancet_Countdown.pdf }} * {{Cite journal |last1=Ruseva |first1=Tatyana |last2=Hedrick |first2=Jamie |last3=Marland |first3=Gregg |last4=Tovar |first4=Henning |last5=Sabou |first5=Carina |last6=Besombes |first6=Elia |display-authors=4 |date=2020 |title=Rethinking standards of permanence for terrestrial and coastal carbon: implications for governance and sustainability |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S187734352030083X |journal=Current Opinion in Environmental Sustainability |volume=45 |pages=69–77 |doi=10.1016/j.cosust.2020.09.009 |bibcode=2020COES...45...69R |s2cid=229069907 |issn=1877-3435 |url-access=subscription }} * {{cite journal |last1=Samset |first1=B. H. |last2=Sand |first2=M. |last3=Smith |first3=C. J. |last4=Bauer |first4=S. E. |last5=Forster |first5=P. M. |last6=Fuglestvedt |first6=J. S. |last7=Osprey |first7=S. |last8=Schleussner |first8=C.-F. |display-authors=4 |date=2018 |title=Climate Impacts From a Removal of Anthropogenic Aerosol Emissions |journal=Geophysical Research Letters |volume=45 |issue=2 |pages=1020–1029 |doi=10.1002/2017GL076079 |pmid=32801404 |pmc=7427631 |issn=1944-8007 |bibcode=2018GeoRL..45.1020S |url=http://eprints.whiterose.ac.uk/126653/7/Samset_et_al-2018-Geophysical_Research_Letters.pdf }} * {{cite journal |last1=Sand |first1=M. |last2=Berntsen |first2=T. K. |last3=von Salzen |first3=K. |last4=Flanner |first4=M. G. |last5=Langner |first5=J. |last6=Victor |first6=D. G. |title=Response of Arctic temperature to changes in emissions of short-lived climate forcers |display-authors=4 |date=2015 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=6 |issue=3 |pages=286–289 |doi=10.1038/nclimate2880 |bibcode=2016NatCC...6..286S}} * {{cite journal |last1=Schmidt |first1=Gavin A. |last2=Ruedy |first2=Reto A. |last3=Miller |first3=Ron L. |last4=Lacis |first4=Andy A. |s2cid=28195537 |date=2010 |title=Attribution of the present-day total greenhouse effect |journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |issn=2156-2202 |volume=115 |issue=D20 |pages=D20106 |doi=10.1029/2010JD014287 |bibcode=2010JGRD..11520106S |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Serdeczny |first1=Olivia |last2=Adams |first2=Sophie |last3=Baarsch |first3=Florent |last4=Coumou |first4=Dim |display-authors=4 |date=2016 |last5=Robinson |first5=Alexander |last6=Hare |first6=William |last7=Schaeffer |first7=Michiel |last8=Perrette |first8=Mahé |last9=Reinhardt |first9=Julia |s2cid=3900505 |title=Climate change impacts in Sub-Saharan Africa: from physical changes to their social repercussions |url=https://climateanalytics.org/media/ssa_final_published.pdf |journal=Regional Environmental Change |volume=17 |issue=6 |pages=1585–1600 |doi=10.1007/s10113-015-0910-2 |hdl=1871.1/c8dfb143-d9e1-4eef-9bbe-67b3c338d07f |issn=1436-378X |access-date=2025-12-08 |archivedate=2022-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718055456/https://climateanalytics.org/media/ssa_final_published.pdf |deadurl=yes }} * {{cite journal |last1=Sutton |first1=Rowan T. |last2=Dong |first2=Buwen |last3=Gregory |first3=Jonathan M. |date=2007 |title=Land/sea warming ratio in response to climate change: IPCC AR4 model results and comparison with observations |journal=Geophysical Research Letters |volume=34 |issue=2 |page=L02701 |bibcode=2007GeoRL..34.2701S |doi=10.1029/2006GL028164 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Smale |first1=Dan A. |last2=Wernberg |first2=Thomas |last3=Oliver |first3=Eric C. J. |last4=Thomsen |first4=Mads |last5=Harvey |first5=Ben P. |s2cid=91471054 |date=2019 |title=Marine heatwaves threaten global biodiversity and the provision of ecosystem services |journal=Nature Climate Change |volume=9 |issue=4 |pages=306–312 |doi=10.1038/s41558-019-0412-1 |issn=1758-6798 |bibcode=2019NatCC...9..306S |url=http://pure.aber.ac.uk/ws/files/29181264/Smale_et_al_2019_NCC_pre_print.pdf }} * {{cite journal |last1=Smith |first1=Joel B. |last2=Schneider |first2=Stephen H. |last3=Oppenheimer |first3=Michael |last4=Yohe |first4=Gary W. |last5=Hare |first5=William |last6=Mastrandrea |first6=Michael D. |last7=Patwardhan |first7=Anand |last8=Burton |first8=Ian |last9=Corfee-Morlot |first9=Jan |display-authors=4 |year=2009 |title=Assessing dangerous climate change through an update of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) 'reasons for concern' |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=11 |pages=4133–4137 |bibcode=2009PNAS..106.4133S |doi=10.1073/pnas.0812355106 |pmc=2648893 |pmid=19251662 |first10=Chris H. D. |last10=Magadza |first11=Hans-Martin |last11=Füssel |first12=A. Barrie |last12=Pittock |first13=Atiq |last13=Rahman |first14=Avelino |last14=Suarez |first15=Jean-Pascal |last15=van Ypersele |doi-access=free}} * {{Cite journal |last1=Smith |first1=N. |last2=Leiserowitz |first2=A. |date=2013 |title=The role of emotion in global warming policy support and opposition. |journal=Risk Analysis |volume=34 |issue=5 |pages=937–948 |doi=10.1111/risa.12140 |pmid=24219420 |pmc=4298023}} * {{cite journal |last1=Stroeve |first1=J. |last2=Holland |first2=Marika M. |last3=Meier |first3=Walt |last4=Scambos |first4=Ted |last5=Serreze |first5=Mark |display-authors=4 |title=Arctic sea ice decline: Faster than forecast |year=2007 |journal=Geophysical Research Letters |volume=34 |issue=9 |page=L09501 |doi=10.1029/2007GL029703 |bibcode=2007GeoRL..34.9501S |doi-access=free}} * {{cite journal |title=Disentangling greenhouse warming and aerosol cooling to reveal Earth's climate sensitivity |last1=Storelvmo |first1=T. |last2=Phillips |first2=P. C. B. |last3=Lohmann |first3=U. |last4=Leirvik |first4=T. |last5=Wild |first5=M. |date=2016 |journal=Nature Geoscience |volume=9 |issue=4 |pages=286–289 |doi=10.1038/ngeo2670 |issn=1752-0908 |bibcode=2016NatGe...9..286S |url=https://eprints.soton.ac.uk/410581/1/ClimSens_012116_nofigs2.pdf }} * {{Cite journal |ref={{harvid|The Cenozoic CO₂ Proxy Integration Project (CenCOPIP) Consortium|2023}} |last1=The Cenozoic CO₂ Proxy Integration Project (CenCOPIP) Consortium |last2=Hönisch |first2=Bärbel |last3=Royer |first3=Dana L. |last4=Breecker |first4=Daniel O. |last5=Polissar |first5=Pratigya J. |last6=Bowen |first6=Gabriel J. |last7=Henehan |first7=Michael J. |last8=Cui |first8=Ying |last9=Steinthorsdottir |first9=Margret |last10=McElwain |first10=Jennifer C. |last11=Kohn |first11=Matthew J. |last12=Pearson |first12=Ann |last13=Phelps |first13=Samuel R. |last14=Uno |first14=Kevin T. |last15=Ridgwell |first15=Andy |date=2023 |title=Toward a Cenozoic history of atmospheric CO₂ |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=382 |issue=6675 |article-number=eadi5177 |doi=10.1126/science.adi5177 |pmid=38060645 |bibcode=2023Sci...382i5177T |issn=0036-8075 |hdl=10023/30475 |hdl-access=free }} * {{cite journal |last1=Turetsky |first1=Merritt R. |last2=Abbott |first2=Benjamin W. |last3=Jones |first3=Miriam C. |last4=Anthony |first4=Katey Walter |last5=Koven |first5=Charles |last6=Kuhry |first6=Peter |last7=Lawrence |first7=David M. |last8=Gibson |first8=Carolyn |last9=Sannel |first9=A. Britta K. |display-authors=4 |date=2019 |title=Permafrost collapse is accelerating carbon release |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=569 |issue=7754 |pages=32–34 |bibcode=2019Natur.569...32T |doi=10.1038/d41586-019-01313-4 |pmid=31040419 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Turner |first1=Monica G. |last2=Calder |first2=W. John |last3=Cumming |first3=Graeme S. |last4=Hughes |first4=Terry P. |last5=Jentsch |first5=Anke |last6=LaDeau |first6=Shannon L. |last7=Lenton |first7=Timothy M. |last8=Shuman |first8=Bryan N. |last9=Turetsky |first9=Merritt R. |last10=Ratajczak |first10=Zak |last11=Williams |first11=John W. |display-authors=4 |date=2020 |title=Climate change, ecosystems and abrupt change: science priorities |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |volume=375 |issue=1794 |doi=10.1098/rstb.2019.0105 |pmc=7017767 |pmid=31983326}} * {{cite journal |last=Twomey |first=S. |date=1977 |title=The Influence of Pollution on the Shortwave Albedo of Clouds |url=https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1977-07_34_7/page/1149 |journal=J. Atmos. Sci. |volume=34 |issue=7 |pages=1149–1152 |bibcode=1977JAtS...34.1149T |doi=10.1175/1520-0469(1977)034<1149:TIOPOT>2.0.CO;2 |issn=1520-0469 |doi-access=free}} * {{cite journal |last=Tyndall |first=John |author-link=John Tyndall |title=On the Absorption and Radiation of Heat by Gases and Vapours, and on the Physical Connection of Radiation, Absorption, and Conduction |journal=Philosophical Magazine |series=4 |date=1861 |volume=22 |pages=169–194, 273–285 |url-status=live |url=http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/151/1.full.pdf+html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326122934/http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/151/1.full.pdf+html |archive-date=26 March 2016 }} * {{cite journal |last=Urban |first=Mark C. |date=2015 |title=Accelerating extinction risk from climate change |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-05-01_348_6234/page/571 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=348 |issue=6234 |pages=571–573 |doi=10.1126/science.aaa4984 |issn=0036-8075 |pmid=25931559 |bibcode=2015Sci...348..571U |doi-access=free}} * {{cite book |author=USGCRP |year=2009 |title=Global Climate Change Impacts in the United States |editor-last1=Karl |editor1-first=T. R. |editor-last2=Melillo |editor2-first=J. |editor-last3=Peterson |editor3-first=T. |editor-last4=Hassol |editor4-first=S. J. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-14407-0 |url=https://www.globalchange.gov/reports/global-climate-change-impacts-united-states |access-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406060050/http://www.globalchange.gov/publications/reports/scientific-assessments/us-impacts |archive-date=6 April 2010 |archivedate=13 December 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121213094911/http://www.globalchange.gov/publications/reports/scientific-assessments/us-impacts }} * {{cite book |author=USGCRP |year=2017 |title=Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I |pages=1–470 |url=https://science2017.globalchange.gov/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171103181658/https://science2017.globalchange.gov |archive-date=3 November 2017 |editor-last1=Wuebbles |editor1-first=D. J. |editor-last2=Fahey |editor2-first=D. W. |editor-last3=Hibbard |editor3-first=K. A. |editor-last4=Dokken |editor4-first=D. J. |editor-last5=Stewart |editor5-first=B. C. |editor-last6=Maycock |editor6-first=T. K. |display-editors=4 |location=Washington, D.C. |publisher=U.S. Global Change Research Program |doi=10.7930/J0J964J6 |doi-broken-date=30 July 2025 |access-date=8 December 2025 |archivedate=3 November 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171103181658/https://science2017.globalchange.gov/ }} * {{cite journal |last1=Vandyck |first1=T. |last2=Keramidas |first2=K. |last3=Kitous |first3=A. |last4=Spadaro |first4=J. |last5=Van DIngenen |first5=R. |last6=Holland |first6=M. |last7=Saveyn |first7=B. |display-authors=4 |date=2018 |title=Air quality co-benefits for human health and agriculture counterbalance costs to meet Paris Agreement pledges |journal=Nature Communications |volume=9 |issue=4939 |page=4939 |doi=10.1038/s41467-018-06885-9 |pmid=30467311 |pmc=6250710 |bibcode=2018NatCo...9.4939V}} * {{cite journal |last1=Velders |first1=G. J. M. |last2=Andersen |first2=S. O. |author-link2=Stephen O. Andersen |last3=Daniel |first3=J. S. |last4=Fahey |first4=D. W. |last5=McFarland |first5=M. |display-authors=2 |date=2007 |title=The importance of the Montreal Protocol in protecting climate |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=12 |pages=4814–4819 |doi=10.1073/pnas.0610328104 |doi-access=free |pmid=17360370 |pmc=1817831 |bibcode=2007PNAS..104.4814V}} * {{cite journal |last1=Velders |first1=G. J. M. |last2=Daniel |first2=J. S. |last3=Montzka |first3=S. A. |last4=Vimont |first4=I. |last5=Rigby |first5=M. |last6=Krummel |first6=Paul B. |last7=Muhle |first7=J. |last8=O'Doherty |first8=S. |last9=Prinn |first9=R. G. |last10=Weiss |first10=R. F. |last11=Young |first11=D. |display-authors=1 |date=2022 |title=Projections of hydrofluorocarbon (HFC) emissions and the resulting global warming based on recent trends in observed abundances and current policies |journal=Atmospheric Chemistry and Physics |volume=22 |issue=9 |pages=6087–6101 |doi=10.5194/acp-22-6087-2022 |url=https://acp.copernicus.org/articles/22/6087/2022/acp-22-6087-2022.html |doi-access=free |bibcode=2022ACP....22.6087V |hdl=1721.1/148197 |hdl-access=free }} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Chapter 1|2017}} |year=2017 |chapter=Chapter 1: Our Globally Changing Climate |title=In {{harvnb|USGCRP2017}} |chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch1_Our_Globally_Changing_Climate.pdf |first1=D. J. |last1=Wuebbles |first2=D. R. |last2=Easterling |first3=K. |last3=Hayhoe |first4=T. |last4=Knutson |first5=R. E. |last5=Kopp |first6=J. P. |last6=Kossin |first7=K. E. |last7=Kunkel |last9=A. N. |last8=LeGran-de |first10=C. |last10=Mears |first11=W. V. |last11=Sweet |first12=P. C. |last12=Taylor |first13=R. S. |last13=Vose |first14=M. F. |last14=Wehne |display-authors=4 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2024-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240620170608/https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch1_Our_Globally_Changing_Climate.pdf }} * {{cite book |ref={{harvid|USGCRP Climate Science Supplement|2014}} |chapter=Appendix 3: Climate Science Supplement |last1=Walsh |first1=John |last2=Wuebbles |first2=Donald |last3=Hayhoe |first3=Katherine |last4=Kossin |first4=Kossin |last5=Kunkel |first5=Kenneth |last6=Stephens |first6=Graeme |display-authors=4 |chapter-url=http://s3.amazonaws.com/nca2014/low/NCA3_Full_Report_Appendix_3_Climate_Science_Supplement_LowRes.pdf?download=1 |year=2014 |series=US National Climate Assessment |title=Climate Change Impacts in the United States: The Third National Climate Assessment }} * {{cite journal |last1=Wang |first1=Bin |last2=Shugart |first2=Herman H. |last3=Lerdau |first3=Manuel T. |date=2017 |title=Sensitivity of global greenhouse gas budgets to tropospheric ozone pollution mediated by the biosphere |journal=[[Environmental Research Letters]] |volume=12 |issue=8 |page=084001 |doi=10.1088/1748-9326/aa7885 |issn=1748-9326 |bibcode=2017ERL....12h4001W |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Watts |first1=Nick |last2=Amann |first2=Markus |last3=Arnell |first3=Nigel |last4=Ayeb-Karlsson |first4=Sonja |display-authors=4 |last5=Belesova |first5=Kristine |last6=Boykoff |first6=Maxwell |last7=Byass |first7=Peter |last8=Cai |first8=Wenjia |last9=Campbell-Lendrum |first9=Diarmid |last10=Capstick |first10=Stuart |last11=Chambers |first11=Jonathan |s2cid=207976337 |date=2019 |title=The 2019 report of The Lancet Countdown on health and climate change: ensuring that the health of a child born today is not defined by a changing climate |journal=The Lancet |volume=394 |issue=10211 |pages=1836–1878 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32596-6 |issn=0140-6736 |pmid=31733928 |pmc=7616843 |bibcode=2019Lanc..394.1836W |hdl=10871/40583 |hdl-access=free}} * {{cite journal |last=Weart |first=Spencer |title=Rise of interdisciplinary research on climate |year=2013 |volume=110 |pages=3657–3664 |number=Supplement 1 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |doi=10.1073/pnas.1107482109 |pmid=22778431 |pmc=3586608 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Wild |first1=M. |last2=Gilgen |first2=Hans |last3=Roesch |first3=Andreas |last4=Ohmura |first4=Atsumu |last5=Long |first5=Charles |s2cid=13124021 |display-authors=4 |year=2005 |title=From Dimming to Brightening: Decadal Changes in Solar Radiation at Earth's Surface |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-05-06_308_5723/page/847 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=308 |issue=5723 |doi=10.1126/science.1103215 |pages=847–850 |pmid=15879214 |bibcode=2005Sci...308..847W}} * {{cite journal |last1=Williams |first1=Richard G |last2=Ceppi |first2=Paulo |last3=Katavouta |first3=Anna |title=Controls of the transient climate response to emissions by physical feedbacks, heat uptake and carbon cycling |year=2020 |journal=[[Environmental Research Letters]] |volume=15 |issue=9 |pages=0940c1 |doi=10.1088/1748-9326/ab97c9 |bibcode=2020ERL....15i40c1W |doi-access=free |hdl=10044/1/80154 |hdl-access=free}} * {{cite journal |last1=Wolff |first1=Eric W. |last2=Shepherd |first2=John G. |last3=Shuckburgh |first3=Emily |last4=Watson |first4=Andrew J. |title=Feedbacks on climate in the Earth system: introduction |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |pmid=26438277 |pmc=4608041 |doi=10.1098/rsta.2014.0428 |date=2015 |volume=373 |issue=2054 |article-number=20140428 |bibcode=2015RSPTA.37340428W}} * {{cite journal |last1=Young |first1=Paul J. |last2=Harper |first2=Anna B. |last3=Huntingford |first3=Chris |last4=Paul |first4=Nigel D. |last5=Morgenstern |first5=Olaf |last6=Newman |first6=Paul A. |last7=Oman |first7=Luke D. |last8=Madronich |first8=Sasha |last9=Garcia |first9=Rolando R. |title=The Montreal Protocol protects the terrestrial carbon sink |date=2021 |display-authors=3 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=596 |issue=7872 |pages=384–388 |doi=10.1038/s41586-021-03737-3 |doi-access=free |pmid=34408332 |bibcode=2021Natur.596..384Y}} * * {{cite journal |last1=Zeng |first1=Ning |last2=Yoon |first2=Jinho |s2cid=1708267 |title=Expansion of the world's deserts due to vegetation-albedo feedback under global warming |date=2009 |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=36 |issue=17 |page=L17401 |bibcode=2009GeoRL..3617401Z |doi=10.1029/2009GL039699 |issn=1944-8007 |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Zhang |first1=Jinlun |last2=Lindsay |first2=Ron |last3=Steele |first3=Mike |last4=Schweiger |first4=Axel |s2cid=9387303 |date=2008 |title=What drove the dramatic arctic sea ice retreat during summer 2007? |journal=Geophysical Research Letters |volume=35 |issue=11 |pages=1–5 |doi=10.1029/2008gl034005 |bibcode=2008GeoRL..3511505Z |doi-access=free}} {{refend}} ==== Books, reports and legal documents ==== {{refbegin|30em}} * {{cite web |ref={{harvid|G8+5 Academies|2009}} |title=G8+5 Academies' joint statement: Climate change and the transformation of energy technologies for a low carbon future |date=May 2009 |publisher=The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine |author1=Academia Brasileira de Ciéncias (Brazil) |author2=Royal Society of Canada |author3=Chinese Academy of Sciences |author4=Académie des Sciences (France) |author5=Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina (Germany) |author6=Indian National Science Academy |author7=Accademia Nazionale dei Lincei (Italy) |author8=Science Council of Japan, Academia Mexicana de Ciencias |author9=Academia Mexicana de Ciencias (Mexico) |author10=Russian Academy of Sciences |author11=Academy of Science of South Africa |author12=Royal Society (United Kingdom) |author13=National Academy of Sciences (United States of America) |url=http://www.nationalacademies.org/includes/G8+5energy-climate09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215171429/http://www.nationalacademies.org/includes/G8+5energy-climate09.pdf |archive-date=15 February 2010 |access-date=5 May 2010 }} * {{cite book |first1=David |last1=Archer |author-link=David Archer (scientist) |first2=Raymond |last2=Pierrehumbert |author-link2=Raymond Pierrehumbert |title=The Warming Papers: The Scientific Foundation for the Climate Change Forecast |url=https://books.google.com/books?id=sPY9HOfnuS0C&pg=PT10 |year=2013 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-68733-8 }} * {{cite report |ref={{harvid|International Institute for Sustainable Development|2019}} |url=https://www.iisd.org/sites/default/files/publications/fossil-fuel-clean-energy-subsidy-swap.pdf |title=Fossil Fuel to Clean Energy Subsidy Swaps |last1=Bridle |first1=Richard |last2=Sharma |first2=Shruti |last3=Mostafa |first3=Mostafa |last4=Geddes |first4=Anna |date=June 2019 }} * {{cite web |title=The Paris Agreement: Summary. Climate Focus Client Brief on the Paris Agreement III |author=Climate Focus |date=December 2015 |access-date=12 April 2019 |url=https://climatefocus.com/sites/default/files/20151228%20COP%2021%20briefing%20FIN.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005005832/https://climatefocus.com/sites/default/files/20151228%20COP%2021%20briefing%20FIN.pdf |archive-date=5 October 2018 |url-status=live |archivedate=5 October 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005005832/https://climatefocus.com/sites/default/files/20151228%20COP%2021%20briefing%20FIN.pdf |deadurl=yes }} * {{cite report |ref = {{harvid|UN Human Development Report|2020}} |author = Conceição |display-authors = etal |year = 2020 |title = Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |publisher = [[United Nations Development Programme]] |access-date = 9 January 2021 }} * {{cite report |last1=DeFries |first1=Ruth |author-link1=Ruth DeFries |last2=Edenhofer |first2=Ottmar |last3=Halliday |first3=Alex |last4=Heal |first4=Geoffrey |display-authors=etal |date=September 2019 |title=The missing economic risks in assessments of climate change impacts |publisher=Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment, London School of Economics and Political Science |url=https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/wp-content/uploads/2019/09/The-missing-economic-risks-in-assessments-of-climate-change-impacts-2.pdf }} * Dessler, Andrew E. and Edward A. Parson, eds. ''The science and politics of global climate change: A guide to the debate'' (Cambridge University Press, 2019). * {{cite web |title=The climate regime from The Hague to Marrakech: Saving or sinking the Kyoto Protocol? |last=Dessai |first=Suraje |date=2001 |work=Tyndall Centre Working Paper 12 |publisher=Tyndall Centre |archive-url=https://web.archive.org/web/20120610013556/http://www.tyndall.ac.uk/sites/default/files/wp12.pdf |archive-date=10 June 2012 |url=http://www.tyndall.ac.uk/sites/default/files/wp12.pdf |access-date=5 May 2010 |archivedate=10 June 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610013556/http://www.tyndall.ac.uk/sites/default/files/wp12.pdf |deadurl=yes }} * {{cite book |last1=Dunlap |first1=Riley E. |last2=McCright |first2=Aaron M. |editor-last1=Dryzek |editor-first1=John S. |editor-first2=Richard B. |editor-last2=Norgaard |editor-first3=David |editor-last3=Schlosberg |title=The Oxford Handbook of Climate Change and Society |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_j4w5 |publisher=Oxford University Press |date=2011 |pages=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_j4w5/page/144 144]–160 |chapter=Chapter 10: Organized climate change denial |isbn=978-0-19-956660-0}} * {{cite book |last1=Dunlap |first1=Riley E. |last2=McCright |first2=Aaron M. |editor-last1=Dunlap |editor-first1=Riley E. |editor-first2=Robert J. |editor-last2=Brulle |title=Climate Change and Society: Sociological Perspectives |url=https://archive.org/details/climatechangesoc0000unse |publisher=Oxford University Press |date=2015 |pages=[https://archive.org/details/climatechangesoc0000unse/page/300 300]–332 |chapter=Chapter 10: Challenging Climate Change: The Denial Countermovement |isbn=978-0-19-935611-9}} *{{cite report |ref={{harvid|Ebi et al.|2018}} | last1=Ebi | first1=Kristie L. | last2=Balbus | first2=John | last3=Luber | first3=George | last4=Bole | first4=Aparna | last5=Crimmins | first5=Allison R. | last6=Glass | first6=Gregory E. | last7=Saha | first7=Shubhayu | last8=Shimamoto | first8=Mark M. | last9=Trtanj | first9=Juli M. | last10=White-Newsome | first10=Jalonne L. | title=Chapter 14: Human Health. Impacts, Risks, and Adaptation in the United States: The Fourth National Climate Assessment, Volume II | date=2018 | doi=10.7930/nca4.2018.ch14}} * {{cite report | last=Flavell | first=Alex | title=IOM outlook on migration, environment and climate change | publisher=[[International Organization for Migration]] (IOM) | publication-place=Geneva, Switzerland | year=2014 | url=https://publications.iom.int/system/files/pdf/mecc_outlook.pdf | isbn=978-92-9068-703-0 | oclc=913058074 }} * {{cite book |title=The Callendar Effect: the life and work of Guy Stewart Callendar (1898–1964) |year=2007 |last=Fleming |first=James Rodger |publisher=American Meteorological Society |location=Boston |isbn=978-1-878220-76-9 }} * {{cite report |ref = {{harvid|UNDP|2021}} |title = Peoples' Climate Vote |last1 = Flynn |first1 = C. |last2 = Yamasumi |first2 = E. |last3 = Fisher |first3 = S. |last4 = Snow |first4 = D. |last5 = Grant |first5 = Z. |last6 = Kirby |first6 = M. |last7 = Browning |first7 = P. |last8 = Rommerskirchen |first8 = M. |last9 = Russell |first9 = I. |display-authors = 4 |publisher = UNDP and University of Oxford |date = January 2021 |url = https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/publications/UNDP-Oxford-Peoples-Climate-Vote-Results.pdf |access-date = 5 August 2021 }} * {{cite report |ref = {{harvid|UNDP|2024}} |title = Peoples' Climate Vote 2024 Results |last1 = Flynn |first1 = C. |last2 = Jardon |first2 = S. T. |last3 = Fisher |first3 = S. |last4 = Blayney |first4 = M. |last5 = Ward |first5 = A. |last6 = Smith |first6 = H. |last7 = Struthoff |first7 = P. |last8 = Fillingham |first8 = Z. |display-authors = 2 |publisher = UNDP and University of Oxford |date = June 2024 |url = https://peoplesclimate.vote/document/Peoples_Climate_Vote_Report_2024.pdf |access-date = 1 November 2024 }} * {{cite report |author=Global Methane Initiative |title=Global Methane Emissions and Mitigation Opportunities |url=https://www.globalmethane.org/documents/gmi-mitigation-factsheet.pdf |date=2020 |publisher=Global Methane Initiative }} * {{cite book |title=Shock Waves: Managing the Impacts of Climate Change on Poverty. Climate Change and Development |date=2016 |isbn=978-1-4648-0674-2 |doi=10.1596/978-1-4648-0673-5 |last1=Hallegatte |first1=Stephane |last2=Bangalore |first2=Mook |last3=Bonzanigo |first3=Laura |last4=Fay |first4=Marianne |last5=Kane |first5=Tamaro |last6=Narloch |first6=Ulf |last7=Rozenberg |first7=Julie |last8=Treguer |first8=David |last9=Vogt-Schilb |first9=Adrien |display-authors=4 |location=Washington, D.C. |publisher=World Bank |hdl=10986/22787 |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/22787/9781464806735.pdf?sequence=13&isAllowed=y }} * {{cite book |title=Climate Change: Observed Impacts on Planet Earth |last=Haywood |first=Jim |year=2016 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-444-63524-2 |editor-last=Letcher |editor-first=Trevor M. |chapter=Chapter 27 – Atmospheric Aerosols and Their Role in Climate Change }} * {{Cite report |ref={{harvid|IEA|2020b}} | author= IEA | date= December 2020 | title= Energy Efficiency 2020 |chapter=COVID-19 and energy efficiency |chapter-url= https://www.iea.org/reports/energy-efficiency-2020/covid-19-and-energy-efficiency#abstract | location= Paris, France | access-date=6 April 2021 }} * {{Cite report | author= IEA | date= October 2021 | title= Net Zero By 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector | url= https://iea.blob.core.windows.net/assets/deebef5d-0c34-4539-9d0c-10b13d840027/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector_CORR.pdf | location= Paris, France | access-date= 4 April 2022 }} * {{Cite report | ref= {{harvid|IEA World Energy Outlook 2023}} | author= IEA | date= October 2023 | title= World Energy Outlook 2023 | url= https://iea.blob.core.windows.net/assets/26ca51d0-4a42-4649-a7c0-552d75ddf9b2/WorldEnergyOutlook2023.pdf | location= Paris, France | access-date= 25 October 2021 }} * {{cite book |title=Macroeconomic and Financial Policies for Climate Change Mitigation: A Review of the Literature |url=https://www.elibrary.imf.org/doc/IMF001/28337-9781513511955/28337-9781513511955/Other_formats/Source_PDF/28337-9781513512938.pdf |isbn=978-1-5135-1195-5 |last1=Krogstrup |first1=Signe |last2=Oman |first2=William |series=IMF working papers |date=4 September 2019 |volume=19 |issue=185 |doi=10.5089/9781513511955.001 |s2cid=203245445 |issn=1018-5941 }} * {{cite report |ref = {{harvid|Yale|2021}} |title = International Public Opinion on Climate Change |last1 = Leiserowitz |first1 = A. |last2 = Carman |first2 = J. |last3 = Buttermore |first3 = N. |last4 = Wang |first4 = X. |last5 = Rosenthal |first5 = S. |last6 = Marlon |first6 = J. |last7 = Mulcahy |first7 = K. |display-authors = 4 |publisher = Yale Program on Climate Change Communication and Facebook Data for Good |year = 2021 |location = New Haven, CT |url = https://climatecommunication.yale.edu/wp-content/uploads/2021/06/international-climate-opinion-february-2021d.pdf |access-date = 5 August 2021 }} * {{Cite book|title=Future Energy: Improved, Sustainable and Clean Options for our Planet |edition=Third |publisher=[[Elsevier]] |year=2020|isbn=978-0-08-102886-5 |editor-last=Letcher|editor-first=Trevor M.}} * {{cite book |last1=Meinshausen |first1=Malte |chapter=Implications of the Developed Scenarios for Climate Change |date=2019 |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |pages=459–469 |editor-last=Teske |editor-first=Sven |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-05843-2_12 |doi-access=free |isbn=978-3-030-05843-2 |s2cid=133868222 |url=https://apo.org.au/node/235336 }} * {{cite report |ref={{harvid|ICCT|2019}} |first1=J. |last1=Miller |first2=L. |last2=Du |first3=D. |last3=Kodjak |title=Impacts of World-Class Vehicle Efficiency and Emissions Regulations in Select G20 Countries |url=https://theicct.org/sites/default/files/publications/ICCT_G20-briefing-paper_Jan2017_vF.pdf |publisher=The International Council on Clean Transportation |location=Washington, D.C. |year=2017 }} * {{cite book |title=Copenhagen 2009: Failure or final wake-up call for our leaders? EV 49 |last=Müller |first=Benito |date=February 2010 |publisher=[[Oxford Institute for Energy Studies]] |isbn=978-1-907555-04-6 |page=i |url=https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2011/03/EV49-Copenhagen2009Failureorfinalwake-upcallforourleaders-BenitoMuller-2010.pdf |access-date=18 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710081944/https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2011/03/EV49-Copenhagen2009Failureorfinalwake-upcallforourleaders-BenitoMuller-2010.pdf |archive-date=10 July 2017 |url-status=live }} * {{cite report |title=Understanding and responding to climate change: Highlights of National Academies Reports, 2008 edition |author=National Academies |year=2008 |publisher=National Academy of Sciences |url=http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/booklets/climate_change_2008_final.pdf |access-date=9 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011182257/http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/booklets/climate_change_2008_final.pdf |archive-date=11 October 2017 |archivedate=11 October 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011182257/http://dels.nas.edu/resources/static-assets/materials-based-on-reports/booklets/climate_change_2008_final.pdf |deadurl=yes }} * {{cite report |author=National Research Council |year=2012 |title=Climate Change: Evidence, Impacts, and Choices |publisher=National Academy of Sciences |location=Washington, D.C. |url=https://nap.nationalacademies.org/download/14673 |access-date=21 November 2023 }} * {{cite book |last1=Newell |first1=Peter |title=Climate for Change: Non-State Actors and the Global Politics of the Greenhouse |date=14 December 2006 |access-date=30 July 2018 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=ing21MGmh5UC |isbn=978-0-521-02123-4 }} * {{cite web |ref={{harvid|NOAA|2017}} |author=NOAA |url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/publications/techrpt83_Global_and_Regional_SLR_Scenarios_for_the_US_final.pdf |title=January 2017 analysis from NOAA: Global and Regional Sea Level Rise Scenarios for the United States |access-date=7 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171218140625/https://tidesandcurrents.noaa.gov/publications/techrpt83_Global_and_Regional_SLR_Scenarios_for_the_US_final.pdf |archive-date=18 December 2017 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Olivier |first1=J. G. J. |last2=Peters |first2=J. A. H. W. |year=2019 |title=Trends in global CO2 and total greenhouse gas emissions |publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency |url=https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2020-trends-in-global-co2-and-total-greenhouse-gas-emissions-2019-report_4068.pdf |place=The Hague }} * {{cite book |chapter=The scientific consensus on climate change: How do we know we're not wrong? |last1=Oreskes |first1=Naomi |author1-link=Naomi Oreskes |title=Climate Change: What It Means for Us, Our Children, and Our Grandchildren |url=https://archive.org/details/climatechangewha00dime |editor-last1=DiMento |editor-first1=Joseph F. C. |editor-last2=Doughman |editor-first2=Pamela M. |publisher=The MIT Press |year=2007 |isbn=978-0-262-54193-0 }} * {{cite book |title=Merchants of Doubt: How a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming |url=https://archive.org/details/merchantsofdoubt00ores |date=2010 |last1=Oreskes |first1=Naomi |first2=Erik |last2=Conway |publisher=Bloomsbury Press |edition=first |isbn=978-1-59691-610-4 }} * {{Cite report | ref= {{harvid|Pew|2015}} | author= Pew Research Center | date= November 2015 | title= Global Concern about Climate Change, Broad Support for Limiting Emissions | url= https://www.pewresearch.org/global/wp-content/uploads/sites/2/2015/11/Pew-Research-Center-Climate-Change-Report-FINAL-November-5-2015.pdf | access-date= 5 August 2021 }} * {{cite book |author=REN21 |year=2020 |title=Renewables 2020 Global Status Report |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf |location=Paris |publisher=REN21 Secretariat |isbn=978-3-948393-00-7 |access-date=2025-12-08 |archivedate=2020-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923065621/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf }} * {{cite book |date=13 April 2005 |author=Royal Society |title=Economic Affairs – Written Evidence |series=The Economics of Climate Change, the Second Report of the 2005–2006 session, produced by the UK Parliament House of Lords Economics Affairs Select Committee |url=https://publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/12/12we24.htm |publisher=UK Parliament |access-date=9 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113084025/http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/12/12we24.htm |archive-date=13 November 2011 |url-status=live }} * {{cite book |title=Global trends in climate change litigation: 2019 snapshot |last1=Setzer |first1=Joana |last2=Byrnes |first2=Rebecca |date=July 2019 |publisher=the Grantham Research Institute on Climate Change and the Environment and the Centre for Climate Change Economics and Policy |url=http://www.lse.ac.uk/GranthamInstitute/wp-content/uploads/2019/07/GRI_Global-trends-in-climate-change-litigation-2019-snapshot.pdf |location=London }} * {{cite report |ref = {{harvid|NREL|2017}} |last1 = Steinberg |first1 = D. |last2 = Bielen |first2 = D. |last3 = Eichman |first3 = J. |last4 = Eurek |first4 = K. |last5 = Logan |first5 = J. |last6 = Mai |first6 = T. |last7 = McMillan |first7 = C. |last8 = Parker |first8 = A. |display-authors = 2 |title = Electrification & Decarbonization: Exploring U.S. Energy Use and Greenhouse Gas Emissions in Scenarios with Widespread Electrification and Power Sector Decarbonization |publisher = National Renewable Energy Laboratory |date = July 2017 |location = Golden, Colorado |url = https://www.nrel.gov/docs/fy17osti/68214.pdf }} * {{cite book |ref={{harvid|Teske, ed.|2019}} |chapter=Executive Summary |date=2019 |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |pages=xiii–xxxv |editor-last=Teske |editor-first=Sven |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-05843-2 |doi-access=free |isbn=978-3-030-05843-2 |s2cid=198078901 |chapter-url=https://link.springer.com/content/pdf/bfm%3A978-3-030-05843-2%2F1.pdf |url=https://apo.org.au/node/235336 }} * {{cite book |last1 = Teske |first1 = Sven |last2 = Pregger |first2 = Thomas |last3 = Naegler |first3 = Tobias |last4 = Simon |first4 = Sonja |last5 = Pagenkopf |first5 = Johannes |last6 = Vvan den Adel |first6 = Bent |last7 = Deniz |first7 = Özcan |display-authors = 4 |chapter = Energy Scenario Results |date = 2019 |title = Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |pages = 175–402 |editor-last = Teske |editor-first = Sven |publisher = Springer International Publishing |doi = 10.1007/978-3-030-05843-2_8 |doi-access = free |isbn = 978-3-030-05843-2 |s2cid = |url = https://apo.org.au/node/235336 }} * {{cite book |last1=Teske |first1=Sven |chapter=Trajectories for a Just Transition of the Fossil Fuel Industry |date=2019 |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals: Global and Regional 100% Renewable Energy Scenarios with Non-energy GHG Pathways for +1.5&nbsp;°C and +2&nbsp;°C |pages=403–411 |editor-last=Teske |editor-first=Sven |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-05843-2_9 |doi-access=free |isbn=978-3-030-05843-2 |s2cid=133961910 |url=https://apo.org.au/node/235336 }} * {{cite report |author=UN FAO |year=2016 |title=Global Forest Resources Assessment 2015. How are the world's forests changing? |url=http://www.fao.org/3/a-i4793e.pdf#page=11 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=978-92-5-109283-5 |access-date=1 December 2019 }} * {{cite book |ref={{harvid|United Nations Environment Programme|2019}} |publisher=United Nations Environment Programme |year=2019 |title=Emissions Gap Report 2019 |url=https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/30797/EGR2019.pdf?sequence=1&isAllowed=y |location=Nairobi |isbn=978-92-807-3766-0 }} * {{cite book |ref={{harvid|United Nations Environment Programme|2024}} |publisher=United Nations Environment Programme |year=2024 |title=Emissions Gap Report 2024 |url=https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 |location=Nairobi |isbn=978-92-807-4185-8 }} * {{cite book|author=UNEP|year=2018|title=The Adaptation Gap Report 2018|location=Nairobi, Kenya|url=https://www.unenvironment.org/resources/adaptation-gap-report|isbn=978-92-807-3728-8|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)}} * {{cite conference |year=1992 |author=UNFCCC |author-link=UNFCCC |title=United Nations Framework Convention on Climate Change |url=https://unfccc.int/files/essential_background/background_publications_htmlpdf/application/pdf/conveng.pdf }} <!-- ## --> * {{cite web |ref={{harvid|Kyoto Protocol|1997}} |date=1997 |author=UNFCCC |title=Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change |publisher=United Nations |url=https://unfccc.int/resource/docs/convkp/kpeng.html }} <!-- ## --> <!-- Example: Decision 2/CP.15 in {{harvnb|UNFCCC: Copenhagen|2009|loc=}} --> <!-- Cite by paragraph, as page numbering is variable. --> * {{cite conference |ref={{harvid|UNFCCC: Copenhagen|2009}} |date =30 March 2010 |author=UNFCCC |chapter=Decision 2/CP.15: Copenhagen Accord |title=Report of the Conference of the Parties on its fifteenth session, held in Copenhagen from 7 to 19&nbsp;December&nbsp;2009 |id =FCCC/CP/2009/11/Add.1 |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |chapter-url=http://unfccc.int/documentation/documents/advanced_search/items/3594.php?rec=j&priref=600005735#beg |access-date=17 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430005322/https://unfccc.int/documentation/documents/advanced_search/items/3594.php?rec=j&priref=600005735#beg |archive-date=30 April 2010 |url-status=live }} <!-- ## --> * {{cite web |ref={{harvid|Paris Agreement|2015}} |date=2015 |author=UNFCCC |title=Paris Agreement |publisher=United Nations Framework Convention on Climate Change |url=https://unfccc.int/files/essential_background/convention/application/pdf/english_paris_agreement.pdf }} <!-- ## --> * {{cite report |ref = {{harvid|UN NDC Synthesis Report|2021}} |author = UNFCCC |date = 26 February 2021 |title = Nationally determined contributions under the Paris Agreement Synthesis report by the secretariat |url = https://unfccc.int/sites/default/files/resource/cma2021_02E.pdf |publisher = [[United Nations Framework Convention on Climate Change]] }} <!-- ## --> * {{cite web |ref={{harvid|UNHCR|2011}} |title=Climate Change and the Risk of Statelessness: The Situation of Low-lying Island States |last=Park |first=Susin |date=May 2011 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/4df9cb0c9.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502223251/http://www.unhcr.org/4df9cb0c9.pdf |archive-date=2 May 2013 |url-status=live |access-date=13 April 2012 }} * {{cite report |author=United States Environmental Protection Agency |year=2016 |title=Methane and Black Carbon Impacts on the Arctic: Communicating the Science |url=https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-change-science/methane-and-black-carbon-impacts-arctic-communicating-science_.html |access-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906225344/https://19january2017snapshot.epa.gov/climate-change-science/methane-and-black-carbon-impacts-arctic-communicating-science_.html |archive-date=6 September 2017 |url-status=live }} * {{cite journal |last1=Van Oldenborgh |first1=Geert-Jan |last2=Philip |first2=Sjoukje |last3=Kew |first3=Sarah |last4=Vautard |first4=Robert |display-authors=etal |date=2019 |website=Semantic Scholar |s2cid=199454488 |title=Human contribution to the record-breaking June 2019 heat wave in France }} * {{cite book |ref=none |last=Weart |first=Spencer |date=October 2008 |title=The Discovery of Global Warming |edition=2nd |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-03189-0 |url=http://history.aip.org/climate/reviews.htm |access-date=16 June 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118000413/http://history.aip.org/climate/reviews.htm |archive-date=18 November 2016 }} * {{cite book |ref=none |last=Weart |first=Spencer |date=February 2019 |title=The Discovery of Global Warming |edition=online |url=http://history.aip.org/climate/index.htm |access-date=19 June 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200618075616/http://history.aip.org/climate/index.htm |archive-date=18 June 2020 |author-link=Spencer R. Weart }} ** {{citation|ref={{harvid|Weart "The Carbon Dioxide Greenhouse Effect"}} |mode=cs1 <!-- Because {cite web} doesn't do chapters. --> |last =Weart |first=Spencer |date =January 2020<!-- "The Discovery of Global Warming" is an evolving website, date is not useful for SFNs. --> |title=The Discovery of Global Warming |chapter=The Carbon Dioxide Greenhouse Effect |chapter-url=http://history.aip.org/climate/co2.htm |access-date=19 June 2020 |publisher=American Institute of Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191800/http://history.aip.org/climate/co2.htm |archive-date=11 November 2016 |url-status=live }} ** {{citation|ref=none |mode=cs1 <!-- Because {cite web} doesn't do chapters. --> |last =Weart |first=Spencer |date =January 2020<!-- "The Discovery of Global Warming" is an evolving website, date is not useful for SFNs. --> |title=The Discovery of Global Warming |chapter=The Public and Climate Change |chapter-url=http://history.aip.org/climate/public.htm |access-date=19 June 2020 |publisher =American Institute of Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191711/http://history.aip.org/climate/public.htm |archive-date=11 November 2016 |url-status=live }} *** {{citation|ref={{harvid|Weart "Suspicions of a Human-Caused Greenhouse (1956–1969)"}} |mode=cs1 <!-- Because {cite web} doesn't do chapters. --> |last =Weart |first=Spencer |date =January 2020<!-- "The Discovery of Global Warming" is an evolving website, date is not useful for SFNs. --> |title=The Discovery of Global Warming |chapter=The Public and Climate Change: Suspicions of a Human-Caused Greenhouse (1956–1969) |chapter-url=http://history.aip.org/climate/public.htm#S2 |access-date=19 June 2020 |publisher =American Institute of Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191711/http://history.aip.org/climate/public.htm#S2 |archive-date=11 November 2016 |url-status=live }} ** {{citation|ref={{harvid|Weart "The Public and Climate Change (since 1980)"}} |mode=cs1 <!-- Because {cite web} doesn't do chapters. --> |last1=Weart |first1=Spencer |date =January 2020<!-- "The Discovery of Global Warming" is an evolving website, date is not useful for SFNs. --> |title=The Discovery of Global warming |chapter=The Public and Climate Change (cont.&nbsp;– since 1980) |chapter-url=https://history.aip.org/climate/public2.htm |access-date=19 June 2020 |publisher =American Institute of Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191659/http://history.aip.org/climate/public2.htm |archive-date=11 November 2016 |url-status=live }} *** {{citation|ref={{harvid|Weart "The Public and Climate Change: The Summer of 1988"}} |mode=cs1 <!-- Because {cite web} doesn't do chapters. --> |first=Spencer |last=Weart |date =January 2020<!-- "The Discovery of Global Warming" is an evolving website, date is not useful for SFNs. --> |title=The Discovery of Global Warming |chapter=The Public and Climate Change: The Summer of 1988 |chapter-url=http://history.aip.org/climate/public2.htm#S1988 |access-date=19 June 2020 |publisher=American Institute of Physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111191659/http://history.aip.org/climate/public2.htm#S1988 |archive-date=11 November 2016 |url-status=live }} * {{cite report|ref={{harvid|World Bank, June|2019}} |title=State and Trends of Carbon Pricing 2019 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/191801559846379845/pdf/State-and-Trends-of-Carbon-Pricing-2019.pdf |date=June 2019 |publisher=World Bank |location=Washington, D.C. |doi=10.1596/978-1-4648-1435-8 |hdl=10986/29687 |isbn=978-1-4648-1435-8 |hdl-access=free }} *{{cite report |ref={{harvid|World Economic Forum|2024}} |author=World Economic Forum |title=Quantifying the Impact of Climate Change on Human Health |year=2024 |url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_Quantifying_the_Impact_of_Climate_Change_on_Human_Health_2024.pdf}} * {{Cite report |ref={{harvid|WHO|2016}} | author= World Health Organization | year= 2016 | title=Ambient air pollution: a global assessment of exposure and burden of disease | location= Geneva, Switzerland | isbn = 978-92-4-151135-3 | url= https://apps.who.int/iris/rest/bitstreams/1061179/retrieve }} * {{cite book |ref={{harvid|WHO|2018}} |publisher=World Health Organization |title=COP24 Special Report Health and Climate Change |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/276405/9789241514972-eng.pdf?ua=1 |year=2018 |location=Geneva |isbn=978-92-4-151497-2 }} * {{cite report |ref={{harvid|WMO SAOD|2022}} <!-- ipcc:20200204 --> |author=[[World Meteorological Organization]] |publisher=[[World Meteorological Organization]] |title=Scientific Assessment of Ozone Depletion|url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2022/downloads/2022OzoneAssessment.pdf |series=GAW Report No. 278 |isbn=978-9914-733-99-0 |year=2022 |location=Geneva }} ** {{cite book |ref={{harvid|WMO SAOD Executive Summary|2022}} |author=[[World Meteorological Organization]] |title={{Harvnb|WMO SAOD|2022}} |chapter-url=https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/2022/downloads/executivesummary.pdf |year=2022 |chapter=Executive Summary }} * {{cite book |ref={{harvid|WMO|2024a}} |publisher=[[World Meteorological Organization]] |title=WMO Statement on the State of the Global Climate in 2023 |url=https://library.wmo.int/viewer/68835/download?file=1347_Global-statement-2023_en.pdf&type=pdf&navigator=1 |year=2024 |location=Geneva |series=WMO-No. 1347 |isbn=978-92-63-11347-4 }} * {{cite report |ref={{harvid|WMO|2024b}} |publisher=[[World Meteorological Organization]] |title=WMO Global Annual to Decadal Climate Update: 2024-2028 |url=https://library.wmo.int/viewer/68910/download?file=WMO_GADCU_2024-2028_en.pdf&type=pdf&navigator=1 |year=2024 |location=Geneva }} * {{cite book |ref={{harvid|World Resources Institute, December|2019}} |publisher=World Resources Institute |date=December 2019 |title=Creating a Sustainable Food Future: A Menu of Solutions to Feed Nearly 10 Billion People by 2050 |location=Washington, D.C. |url=https://files.wri.org/d8/s3fs-public/wrr-food-full-report.pdf |isbn=978-1-56973-953-2 }} {{refend}} ==== Non-technical sources ==== {{refbegin|30em}} * ''[[Associated Press]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Associated Press, 22 September|2015}} |url=https://www.apstylebook.com/blog_posts/4 |title=An addition to AP Stylebook entry on global warming |last=Colford |first=Paul |date=22 September 2015 |website=AP Style Blog |access-date=6 November 2019 }} * ''[[BBC]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|BBC, 1 May|2019}} |date=1 May 2019 |title=UK Parliament declares climate change emergency |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-48126677 |access-date=30 June 2019 }} ** {{cite web |ref={{harvid|BBC Science Focus Magazine, 3 February|2020}} |last=Rigby |first=Sara |date=3 February 2020 |title=Climate change: should we change the terminology? |website=BBC Science Focus Magazine |url=https://www.sciencefocus.com/news/climate-change-should-we-change-the-terminology/ |access-date=24 March 2020 }} * ''[[Bulletin of the Atomic Scientists]]'' ** {{cite news |last1=Stover |first1=Dawn |title=The global warming 'hiatus' |url=https://thebulletin.org/2014/09/the-global-warming-hiatus/ |work=Bulletin of the Atomic Scientists |date=23 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711032006/https://thebulletin.org/2014/09/the-global-warming-hiatus/ |archive-date=11 July 2020 |url-status=live }} * ''[[Carbon Brief]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 4 Jan|2017}} |date=4 January 2017 |last=Yeo |first=Sophie |title=Clean energy: The challenge of achieving a 'just transition' for workers |website=Carbon Brief |url=https://www.carbonbrief.org/clean-energy-the-challenge-of-achieving-a-just-transition-for-workers |access-date=18 May 2020 }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 19 June|2017}} |url=https://www.carbonbrief.org/billions-face-deadly-threshold-heat-extremes-2100-study/ |title=Billions to face 'deadly threshold' of heat extremes by 2100, finds study |last=McSweeney |first=Robert M. |date=19 June 2017 |website=Carbon Brief }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 21 November|2017}} |last=Yeo |first=Sophie |date=21 November 2017 |title=Explainer: Why a UN climate deal on HFCs matters |url=https://www.carbonbrief.org/explainer-why-a-un-climate-deal-on-hfcs-matters |access-date=10 January 2021 |url-status=live |website=Carbon Brief |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501225407/https://www.carbonbrief.org/explainer-why-a-un-climate-deal-on-hfcs-matters/ }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 15 January|2018}} |date=15 January 2018 |last1=McSweeney |first1=Robert M. |last2=Hausfather |first2=Zeke |title=Q&A: How do climate models work? |website=Carbon Brief |url=https://www.carbonbrief.org/qa-how-do-climate-models-work |access-date=2 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305004530/https://www.carbonbrief.org/qa-how-do-climate-models-work |archive-date=5 March 2019 |url-status=live }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 19 April|2018}} |date=19 April 2018 |last1=Hausfather |first1=Zeke |title=Explainer: How 'Shared Socioeconomic Pathways' explore future climate change |website=Carbon Brief |url=https://www.carbonbrief.org/explainer-how-shared-socioeconomic-pathways-explore-future-climate-change |access-date=20 July 2019 }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 8 October|2018}} |date=8 October 2018 |last1=Hausfather |first1=Zeke |title=Analysis: Why the IPCC 1.5C report expanded the carbon budget |url=https://www.carbonbrief.org/analysis-why-the-ipcc-1-5c-report-expanded-the-carbon-budget |access-date=28 July 2020 |website=Carbon Brief }} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 7 January|2020}} |url=https://www.carbonbrief.org/media-reaction-australias-bushfires-and-climate-change |title=Media reaction: Australia's bushfires and climate change |last1=Dunne |first1=Daisy |last2=Gabbatiss |first2=Josh |last3=McSweeney |first3=Robert |date=7 January 2020 |website=Carbon Brief |access-date=11 January 2020 }} ** {{cite web |ref={{Harvid|Carbon Brief, 10 February|2020}} |last=McSweeney |first=Robert |title=Nine Tipping Points That Could Be Triggered by Climate Change |url=https://www.carbonbrief.org/explainer-nine-tipping-points-that-could-be-triggered-by-climate-change/ |website=Carbon Brief |date=10 February 2020 |access-date=27 May 2022 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007002119/https://www.carbonbrief.org/explainer-nine-tipping-points-that-could-be-triggered-by-climate-change/ |url-status=live }} ** {{Cite web|ref={{harvid|Carbon Brief, 16 October|2021}}|last1=Gabbatiss|first1=Josh|last2=Tandon|first2=Ayesha|date=4 October 2021|title=In-depth Q&A: What is 'climate justice'?|url=https://www.carbonbrief.org/in-depth-qa-what-is-climate-justice|access-date=16 October 2021|website=Carbon Brief|language=en}} ** {{cite web |ref={{harvid|Carbon Brief, 3 July|2023}} |url=https://www.carbonbrief.org/analysis-how-low-sulphur-shipping-rules-are-affecting-global-warming/ |title=Analysis: How low-sulphur shipping rules are affecting global warming |last1=Hausfather |first1=Zeke |last2=Forster |first2=Piers |author-link2=Piers Forster |date=3 July 2023 |website=Carbon Brief |access-date=2 November 2024 }} * ''[[Climate.gov]]'' ** {{Cite web |ref={{harvid|Climate.gov, 23 June|2022}} |last=Lindsey |first=Rebecca |title=Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide |website=Climate.gov |url=https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624204311/http://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide |archive-date=24 June 2013 |date=23 June 2022 |access-date=7 May 2023 |archivedate=24 June 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130624204311/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide |deadurl=yes }} * ''[[Deutsche Welle]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|Deutsche Welle, 22 June|2019}} |last1=Ruiz |first1=Irene Banos |title=Climate Action: Can We Change the Climate From the Grassroots Up? |url=https://www.ecowatch.com/climate-action-grassroots-2638915946.html |access-date=23 June 2019 |publisher=Deutsche Welle |date=22 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623124154/https://www.ecowatch.com/climate-action-grassroots-2638915946.html |archive-date=23 June 2019 |url-status=live }} * ''[[EPA]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|EPA|2016}} |title=Myths vs. Facts: Denial of Petitions for Reconsideration of the Endangerment and Cause or Contribute Findings for Greenhouse Gases under Section 202(a) of the Clean Air Act |publisher=U.S. Environmental Protection Agency |date=10 September 2020 |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/myths-vs-facts-denial-petitions-reconsideration-endangerment-and-cause-or-contribute |access-date=7 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523211147/https://www.epa.gov/ghgemissions/myths-vs-facts-denial-petitions-reconsideration-endangerment-and-cause-or-contribute |archive-date=23 May 2021 }} ** {{cite web |ref={{harvid|EPA|2019}} |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data |title=Global Greenhouse Gas Emissions Data |publisher=U.S. Environmental Protection Agency |date=10 September 2024 |access-date=8 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218125157/https://www.epa.gov/ghgemissions/global-greenhouse-gas-emissions-data |archive-date=18 February 2020 }} ** {{cite web |ref={{harvid|EPA|2020}} |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/overview-greenhouse-gases |title=Overview of Greenhouse Gases |publisher=U.S. Environmental Protection Agency |date=11 April 2024 |access-date=15 September 2020 |archive-date=9 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009203854/https://www.epa.gov/ghgemissions/overview-greenhouse-gases }} * ''[[EUobserver]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|EUobserver, 20 December|2009}} |date=20 December 2009 |title=Copenhagen failure 'disappointing', 'shameful' |website=EUobserver |access-date=12 April 2019 |url=https://euobserver.com/environment/29181 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412092312/https://euobserver.com/environment/29181 |archive-date=12 April 2019 |url-status=live }} * ''[[European Parliament]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|European Parliament, February|2020}} |date=February 2020 |first=M. |last=Ciucci |title=Renewable Energy |website=European Parliament |url=https://www.europarl.europa.eu/factsheets/en/sheet/70/renewable-energy |access-date=3 June 2020 }} * ''[[The Guardian]]''<!-- |issn=0261-3077 - not needed, nor location. The parameters for harvid should match the first two parameters used in harvnb for the short-cite in the text. --> ** {{cite news |ref={{harvid|The Guardian, 19 March|2019}} |last=Carrington |first=Damian |date=19 March 2019 |title=School climate strikes: 1.4 million people took part, say campaigners |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/mar/19/school-climate-strikes-more-than-1-million-took-part-say-campaigners-greta-thunberg |access-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320122303/https://www.theguardian.com/environment/2019/mar/19/school-climate-strikes-more-than-1-million-took-part-say-campaigners-greta-thunberg |archive-date=20 March 2019 |url-status=live }} ** {{cite news |ref={{harvid|The Guardian, 28 November|2019}} |url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/28/eu-parliament-declares-climate-emergency |title='Our house is on fire': EU parliament declares climate emergency |last=Rankin |first=Jennifer |date=28 November 2019 |work=The Guardian |access-date=28 November 2019 |issn=0261-3077 }} ** {{cite news |ref={{harvid|The Guardian, 19 February|2020}} |last=Watts |first=Jonathan |date=19 February 2020 |title=Oil and gas firms 'have had far worse climate impact than thought' |url=https://www.theguardian.com/environment/2020/feb/19/oil-gas-industry-far-worse-climate-impact-than-thought-fossil-fuels-methane |newspaper=The Guardian }} ** {{cite web |ref={{harvid|The Guardian, 28 October|2020}} |date=28 October 2020 |last=McCurry |first=Justin |title=South Korea vows to go carbon neutral by 2050 to fight climate emergency |url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/28/south-korea-vows-to-go-carbon-neutral-by-2050-to-fight-climate-emergency |access-date=6 December 2020 |work=The Guardian }} * ''[[International Energy Agency]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|IEA – Projected Costs of Generating Electricity 2020}} |title=Projected Costs of Generating Electricity 2020 |website=IEA |date=9 December 2020 |url=https://www.iea.org/reports/projected-costs-of-generating-electricity-2020 |access-date=4 April 2022 }} * ''[[NASA]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|NASA, 28 May|2013}} |year=2013 |title=Arctic amplification |publisher=NASA |url=https://climate.nasa.gov/news/927/arctic-amplification |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731054007/https://climate.nasa.gov/news/927/arctic-amplification/ |archive-date=31 July 2018 |url-status=live }} ** {{cite web |ref={{harvid|NASA, 5 December|2008}} |date=5 December 2008 |last=Conway |first=Erik M. |author-link=Erik M. Conway |title=What's in a Name? Global Warming vs. Climate Change |publisher=NASA |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100809221926/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html |archive-date=9 August 2010 |access-date=8 December 2025 |archivedate=9 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809221926/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html |deadurl=yes }} ** {{cite web |date=January 2016 |last1=Shaftel |first1=Holly |title=What's in a name? Weather, global warming and climate change |website=NASA Climate Change: Vital Signs of the Planet |url=https://climate.nasa.gov/resources/global-warming |access-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928145703/https://climate.nasa.gov/resources/global-warming/ |archive-date=28 September 2018 }} ** {{cite web |ref={{harvid|NASA, 7 July|2020}} |date=7 July 2020 |editor-last=Shaftel |editor-first=Holly |editor2-last=Jackson |editor2-first=Randal |editor3-last=Callery |editor3-first=Susan |editor4-last=Bailey |editor4-first=Daniel |title=Overview: Weather, Global Warming and Climate Change |url=https://climate.nasa.gov/resources/global-warming-vs-climate-change |access-date=14 July 2020 |website=Climate Change: Vital Signs of the Planet }} * ''[[National Conference of State Legislators]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|National Conference of State Legislators, 17 April|2020}} |date=17 April 2020 |title=State Renewable Portfolio Standards and Goals |website=National Conference of State Legislators |url=https://www.ncsl.org/research/energy/renewable-portfolio-standards.aspx |access-date=3 June 2020 }} * ''[[National Geographic]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|National Geographic, 13 August|2019}} |last=Welch |first=Craig |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/2019/08/arctic-permafrost-is-thawing-it-could-speed-up-climate-change-feature/ |archive-url=https://archive.today/20190814144104/https://www.nationalgeographic.com/environment/2019/08/arctic-permafrost-is-thawing-it-could-speed-up-climate-change-feature/ |archive-date=14 August 2019 |title=Arctic permafrost is thawing fast. That affects us all. |date=13 August 2019 |website=National Geographic |access-date=25 August 2019 }} * ''[[National Science Digital Library]]'' ** {{cite web |first=James R. |last=Fleming |title=Climate Change and Anthropogenic Greenhouse Warming: A Selection of Key Articles, 1824–1995, with Interpretive Essays |website=National Science Digital Library Project Archive PALE:ClassicArticles |date=17 March 2008 |url=https://nsdl.library.cornell.edu/websites/wiki/index.php/PALE_ClassicArticles/GlobalWarming.html |access-date=7 October 2019 }} * ''[[Natural Resources Defense Council]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Natural Resources Defense Council, 29 September|2017}} |date=29 September 2017 |title=What Is the Clean Power Plan? |website=Natural Resources Defense Council |url=https://www.nrdc.org/stories/how-clean-power-plan-works-and-why-it-matters |access-date=3 August 2020 }} * ''[[The New York Times]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|The New York Times, 25 May|2015}} |title=Paris Can't Be Another Copenhagen |work=The New York Times |last=Rudd |first=Kevin |date=25 May 2015 |access-date=26 May 2015 |url=https://www.nytimes.com/2015/05/26/opinion/kevin-rudd-paris-cant-be-another-copenhagen.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203110636/https://www.nytimes.com/2015/05/26/opinion/kevin-rudd-paris-cant-be-another-copenhagen.html |archive-date=3 February 2018 |url-status=live }} * ''[[NOAA]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|NOAA, 10 July|2011}} |date=10 July 2011 |author=NOAA |url=https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/polar-opposites-arctic-and-antarctic |title=Polar Opposites: the Arctic and Antarctic |access-date=20 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222152103/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/polar-opposites-arctic-and-antarctic |archive-date=22 February 2019 |archivedate=22 February 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190222152103/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/polar-opposites-arctic-and-antarctic |deadurl=yes }} ** {{cite web |first=Amara |last=Huddleston |title=Happy 200th birthday to Eunice Foote, hidden climate science pioneer |website=NOAA Climate.gov |date=17 July 2019 |url=https://www.climate.gov/news-features/features/happy-200th-birthday-eunice-foote-hidden-climate-science-pioneer |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724162706/https://www.climate.gov/news-features/features/happy-200th-birthday-eunice-foote-hidden-climate-science-pioneer |archive-date=24 July 2019 |access-date=8 October 2019 |archivedate=15 June 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220615205052/https://www.climate.gov/news-features/features/happy-200th-birthday-eunice-foote-hidden-climate-science-pioneer |deadurl=yes }} * ''[[Our World in Data]]'' ** {{cite journal |date=15 January 2018 |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |title=Land Use |journal=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/land-use |access-date=1 December 2019 }} ** {{cite web |date=18 September 2020 |ref={{harvid|Our World in Data, 18 September|2020}} |last1=Ritchie |first1=Hannah |title=Sector by sector: where do global greenhouse gas emissions come from? |website=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/ghg-emissions-by-sector |access-date=28 October 2020 }} ** {{cite web |ref={{harvid|Our World in Data-Why did renewables become so cheap so fast?}} |date=2022 |last1=Roser |first1=Max |title=Why did renewables become so cheap so fast? |website=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/cheap-renewables-growth |access-date=4 April 2022 }} * ''[[Pew Research Center]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Pew|2020}} |first1=Moira |last1=Fagan |first2=Christine |last2=Huang |publisher=Pew Research Center |date=16 October 2020 |title=Many globally are as concerned about climate change as about the spread of infectious diseases |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/10/16/many-globally-are-as-concerned-about-climate-change-as-about-the-spread-of-infectious-diseases/ |access-date=19 August 2021 }} * ''[[Politico]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Politico, 11 December|2019}} |url=https://www.politico.eu/article/the-commissions-green-deal-plan-unveiled/ |title=Europe's Green Deal plan unveiled |last1=Tamma |first1=Paola |last2=Schaart |first2=Eline |date=11 December 2019 |website=Politico |access-date=29 December 2019 |last3=Gurzu |first3=Anca }} * ''[[RIVM]]'' ** {{cite AV media |ref={{harvid|RIVM|2016}} |date=11 October 2016 |title=Documentary Sea Blind |medium=Dutch Television |language=nl |url=http://www.rivm.nl/en/Documents_and_publications/Common_and_Present/Newsmessages/2016/Documentary_Sea_Blind_on_Dutch_Television |access-date=26 February 2019 |publisher=RIVM: Netherlands National Institute for Public Health and the Environment |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817055817/https://www.rivm.nl/en/Documents_and_publications/Common_and_Present/Newsmessages/2016/Documentary_Sea_Blind_on_Dutch_Television |archive-date=17 August 2018 |url-status=live }} * ''[[Salon (website)|Salon]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|Salon, 25 September|2019}} |first=Evelyn |last=Leopold |title=How leaders planned to avert climate catastrophe at the UN (while Trump hung out in the basement) |url=https://www.salon.com/2019/09/25/how-serious-people-planned-to-avert-climate-catastrophe-at-the-un-while-trump-hung-out-in-the-basement_partner/ |date=25 September 2019 |website=Salon |access-date=20 November 2019 }} * ''[[ScienceBlogs]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|Gleick, 7 January|2017}} |last1=Gleick |first1=Peter |title=Statements on Climate Change from Major Scientific Academies, Societies, and Associations (January 2017 update) |date=7 January 2017 |access-date=2 April 2020 |url=https://scienceblogs.com/significantfigures/index.php/2017/01/07/statements-on-climate-change-from-major-scientific-academies-societies-and-associations-january-2017-update |work=ScienceBlogs }} * ''[[Scientific American]]'' ** {{cite magazine |ref={{harvid|Scientific American, 29 April|2014}} |title=Indian Monsoons Are Becoming More Extreme |last=Ogburn |first=Stephanie Paige |date=29 April 2014 |url=https://www.scientificamerican.com/article/indian-monsoons-are-becoming-more-extreme/ |magazine=Scientific American |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622193126/https://www.scientificamerican.com/article/indian-monsoons-are-becoming-more-extreme/ |archive-date=22 June 2018 |url-status=live }} * ''[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Smithsonian, 26 June|2016}} |url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/studying-climate-past-essential-preparing-todays-rapidly-changing-climate-180959595/ |title=Studying the Climate of the Past Is Essential for Preparing for Today's Rapidly Changing Climate |last=Wing |first=Scott L. |website=Smithsonian |access-date=8 November 2019 |date=29 June 2016 }} * ''The Sustainability Consortium'' ** {{cite web |ref={{harvid|The Sustainability Consortium, 13 September|2018}} |website=The Sustainability Consortium |date=13 September 2018 |url=https://www.sustainabilityconsortium.org/2018/09/one-fourth-of-global-forest-loss-permanent-deforestation-is-not-slowing-down/ |title=One-Fourth of Global Forest Loss Permanent: Deforestation Is Not Slowing Down |access-date=1 December 2019 |archivedate=21 May 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190521000038/https://www.sustainabilityconsortium.org/2018/09/one-fourth-of-global-forest-loss-permanent-deforestation-is-not-slowing-down/ |deadurl=yes }} * ''[[UNFCCC]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|UNFCCC, "What are United Nations Climate Change Conferences?"}} |title=What are United Nations Climate Change Conferences? |website=UNFCCC |access-date=12 May 2019 |url=https://unfccc.int/process/conferences/what-are-united-nations-climate-change-conferences |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512084017/https://unfccc.int/process/conferences/what-are-united-nations-climate-change-conferences |archive-date=12 May 2019 |url-status=live }} ** {{cite web |ref={{harvid|UNFCCC, "What is the United Nations Framework Convention on Climate Change?"}} |title=What is the United Nations Framework Convention on Climate Change? |website=UNFCCC |url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-convention/what-is-the-united-nations-framework-convention-on-climate-change }} * ''[[Union of Concerned Scientists]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Union of Concerned Scientists, 8 January|2017}} |date=8 January 2017 |title=Carbon Pricing 101 |website=Union of Concerned Scientists |url=https://www.ucsusa.org/resources/carbon-pricing-101 |access-date=15 May 2020 }} * ''[[Vice (website)|Vice]]'' ** {{cite news |ref={{harvid|Vice, 2 May|2019}} |website=Vice |last1=Segalov |first1=Michael |title=The UK Has Declared a Climate Emergency: What Now? |url=https://www.vice.com/en/article/uk-climate-emergency-what-does-it-mean/ |access-date=30 June 2019 |date=2 May 2019 }} * ''[[The Verge]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|The Verge, 27 December|2019}} |title=2019 was the year of 'climate emergency' declarations |last=Calma |first=Justine |date=27 December 2019 |website=The Verge |url=https://www.theverge.com/2019/12/27/21038949/climate-change-2019-emergency-declaration |access-date=28 March 2020 }} * ''[[Vox (website)|Vox]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Vox, 20 September|2019}} |last1=Roberts |first1=D. |date=20 September 2019 |title=Getting to 100% renewables requires cheap energy storage. But how cheap? |website=Vox |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2019/8/9/20767886/renewable-energy-storage-cost-electricity |access-date=28 May 2020 }} * ''[[World Health Organization]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|WHO, Nov|2023}} |date=3 November 2023 |title=We must fight one of the world's biggest health threats: climate change |website=World Health Organization |url=https://www.who.int/news-room/commentaries/detail/we-must-fight-one-of-the-world-s-biggest-health-threats-climate-change |access-date=19 September 2024 }} * ''[[World Resources Institute]]'' ** {{cite journal |ref={{harvid|World Resources Institute, 8 August|2019}} |date=8 August 2019 |last1=Levin |first1=Kelly |title=How Effective Is Land At Removing Carbon Pollution? The IPCC Weighs In |website=World Resources institute |url=https://www.wri.org/blog/2019/08/how-effective-land-removing-carbon-pollution-ipcc-weighs |access-date=15 May 2020 }} ** {{cite journal |ref={{harvid|World Resources Institute, 8 December|2019}} |date=8 December 2019 |first1=Frances |last1=Seymour |first2=David |last2=Gibbs |title=Forests in the IPCC Special Report on Land Use: 7 Things to Know |url=https://www.wri.org/blog/2019/08/forests-ipcc-special-report-land-use-7-things-know/ |website=World Resources Institute }} * ''[[Yale Climate Connections]]'' ** {{cite web |ref={{harvid|Yale Climate Connections, 2 November|2010}} |title=Yale Researcher Anthony Leiserowitz on Studying, Communicating with American Public |date=2 November 2010 |last=Peach |first=Sara |publisher=Yale Climate Connections |access-date=30 July 2018 |url=https://www.yaleclimateconnections.org/2010/11/communicating-with-american-public |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207130823/https://www.yaleclimateconnections.org/2010/11/communicating-with-american-public/ |archive-date=7 February 2019 |url-status=live }} {{refend}} == বাহ্যিক সংযোগ == {{Spoken Wikipedia|date=30 October 2021|En-Climate_change-article.ogg}} {{Scholia}} {{Library resources box |by=no |onlinebooks=no |others=yes |lcheading=Climate change}} * [https://www.ipcc.ch/ Intergovernmental Panel on Climate Change: IPCC] ([[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]]) * [https://www.un.org/en/climatechange UN: Climate Change] (UN) * [http://www.metoffice.gov.uk/climate-guide Met Office: Climate Guide] ([[Met Office]]) * [https://www.noaa.gov/climate National Oceanic and Atmospheric Administration: Climate] ([[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]]) * [https://royalsociety.org/news-resources/projects/climate-change-evidence-causes Royal Society. Climate change: Evidence and causes] ([[Royal Society]]) {{Commons|Climate change}} {{Authority control|state=expanded}} [[শ্ৰেণী: জলবায়ু পৰিৱৰ্তন| ]] lkyrdx2csmp65znlty6thwfr9emyh2t 0 131979 634551 612487 2026-09-06T21:43:27Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634551 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ৰিভকা কাৰ্মি| native_name = רבקה כרמי | native_name_lang = he | image = Carmi 2015- updated photo.jpg | caption = ৰিভকা কাৰ্মি(২০১৫) | birth_date = {{Birth year and age|1948}} | birth_place = [[জিখ্ৰন ইয়াকোভ]], ইজৰাইল | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | education = *[[জেৰুজালেমৰ হিব্ৰু ইউনিভাৰ্চিটি ]] [[হাদাছা মেডিকেল স্কুল]] *[[Soroka Medical Center|Soroka University]] Medical Center (residency in [[শিশু চিকিৎসা]] and fellowship in [[নৱজাতক বিজ্ঞান]]) *[[Boston Children's Hospital]] and [[হাৰ্ভাৰ্ড চিকিৎসা বিদ্যালয়]] (fellowship in [[medical genetics]]) | occupation = [[শিশু চিকিৎসক]] আৰু [[জিনীয় বিশেষজ্ঞ]] | known_for = নেগেভ আৰব-বেডুইন জনসংখ্যাৰ জিনীয় ৰোগৰ ক্লিনিকেল প্ৰকাশ আৰু আণৱিক ভিত্তিৰ চিত্ৰণ; [[বেন-গুৰিয়ান ইউনিভাৰ্চিটি অৱ দ্য নেগেভ]]ৰ অধ্যক্ষ }} '''ৰিভকা কাৰ্মি''' ( {{lang-en|: Rivka Carmi ; হিব্ৰু: רבקה כרמי; জন্ম ১৯৪৮}} ) এগৰাকী ইজৰাইলী শিশু চিকিৎসক আৰু জিনীয় বিশেষজ্ঞ। ২০০৬ চনৰ মে’ মাহৰ পৰা ২০১৮ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহলৈকে [[বেন-গুৰিয়ান ইউনিভাৰ্চিটি অৱ দ্য নেগেভ]] (বিজিইউ)ৰ সভানেত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।<ref>{{cite news|last=Solomon|first=Shoshanna|title=Stepping down, first female university head speaks of tough choices, no regrets|url=https://www.timesofisrael.com/stepping-down-first-female-university-head-speaks-of-tough-choices-no-regrets/|access-date=2021-04-28|website=[[The Times of Israel]]|language=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{cite news|last=Solomon|first=Shoshanna|title=Stepping down, first female university head speaks of tough choices, no regrets|url=https://www.timesofisrael.com/stepping-down-first-female-university-head-speaks-of-tough-choices-no-regrets/|access-date=2021-04-28|website=[[The Times of Israel]]|language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> ==প্ৰাৰম্ভিক জীৱন== কাৰ্মিৰ জন্ম হৈছিল ইজৰাইলৰ জিখ্ৰন ইয়াকোভত। তেওঁৰ মাকৰ নাম জিপোৰা এগৰাকী সমাজকৰ্মী আৰু তেওঁৰ পিতৃ মেনাচেম এজন একাউণ্টেণ্ট, চিত্ৰশিল্পী আৰু এজন অপেশাদাৰী পুৰাতত্ত্ববিদ আছিল । কাৰ্মিৰ ১৪ বছৰ বয়সতে তেওঁ পিতৃৰ মৃত্যু হৈছিল। কাৰ্মি ইজৰাইলৰ প্ৰতিৰক্ষা বাহিনীৰ এগৰাকী বিষয়া (কেপ্তেইন) আছিল, আৰু একাডেমিক বিষয়া প্ৰশিক্ষণ বিদ্যালয়ৰ অধিনায়ক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। [[যোম কিপ্পুৰ যুদ্ধ]]ৰ সময়ত তেওঁ আইডিএফত মিছিং ইন একচন (এমআইএ) একাউণ্টিং ইউনিট স্থাপন কৰাত সহায় কৰিছিল। কাৰ্মি [[জেৰুজালেমৰ হিব্ৰু ইউনিভাৰ্চিটি হাদাছা মেডিকেল স্কুল]]ৰ পৰা স্নাতক ডিগ্ৰী লয়।<ref name="in.bgu.ac.il">{{Cite web|title=Faculty of Health Sciences - Professor Rivka Carmi, MD|url=https://in.bgu.ac.il/en/fohs/Pages/deans/Rivka_Carmi.aspx|access-date=2021-04-28|website=in.bgu.ac.il|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428030101/https://in.bgu.ac.il/en/fohs/Pages/deans/Rivka_Carmi.aspx|deadurl=yes}}</ref> শিশু চিকিৎসাৰ ৰেচিডেন্সি আৰু ছ’ৰোকা বিশ্ববিদ্যালয় চিকিৎসা কেন্দ্ৰত নৱজাতক বিজ্ঞানৰ ফেল’শ্বিপ আৰু [[বষ্টন শিশু চিকিৎসালয়]] আৰু [[হাৰ্ভাৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় চিকিৎসা বিদ্যালয়]]ত চিকিৎসা জেনেটিক্সত অতিৰিক্ত ফেল’শ্বিপ সম্পূৰ্ণ কৰে।<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/1.5200013|title=Juggling Act|date=2012-03-01|work=[[Haaretz]]|author=Doron Halutz|access-date=2018-08-23|language=en|archivedate=2018-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180823174253/https://www.haaretz.com/1.5200013|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=פרופ' רבקה כרמי מונתה לדירקטורית בשותפות המו"פ IMED|url=https://www.b7net.co.il/%d7%a6%d7%a8%d7%9b%d7%a0%d7%95%d7%aa/%d7%a4%d7%a8%d7%95%d7%a4-%d7%a8%d7%91%d7%a7%d7%94-%d7%9b%d7%a8%d7%9e%d7%99-%d7%9e%d7%95%d7%a0%d7%aa%d7%94-%d7%9c%d7%93%d7%99%d7%a8%d7%a7%d7%98%d7%95%d7%a8%d7%99%d7%aa-%d7%91%d7%a9%d7%95%d7%aa%d7%a4%d7%95%d7%aa-%d7%94%d7%9e%d7%95-%d7%a4-imed-469309|access-date=2021-04-28|website=www.b7net.co.il|language=he}}</ref> ==চিকিৎসা আৰু শৈক্ষিক কৰ্মজীৱন== কাৰ্মিৰ গৱেষণাই মূলত [[নেগেভ আৰব-বেডুইন]] জনসংখ্যাৰ জিনীয় ৰোগৰ ক্লিনিকেল প্ৰকাশ আৰু আণৱিক ভিত্তিৰ চিত্ৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।<ref>{{Cite journal|vauthors=Bet-Or H, Weizman D, Elbedour K, Shoham-Vardi I, Carmi R |date=2000|title=Community based program to prevent hereditary deafness among the negev bedouins in israel|journal=J Med Genet|volume=A15|issue=37}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Scott|first1=D. A.|last2=Carmi|first2=R.|last3=Elbedour|first3=K.|last4=Yosefsberg|first4=S.|last5=Stone|first5=E. M.|last6=Sheffield|first6=V. C.|date=1996-08-01|title=An autosomal recessive nonsyndromic-hearing-loss locus identified by DNA pooling using two inbred Bedouin kindreds|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1996-08_59_2/page/385|journal=American Journal of Human Genetics|volume=59|issue=2|pages=385–391|issn=0002-9297|pmc=1914732|pmid=8755925}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Raz|first1=Aviad E.|last2=Atar|first2=Marcela|last3=Rodnay|first3=Maya|last4=Shoham-Vardi|first4=Ilana|last5=Carmi|first5=Rivka|title=Between Acculturation and Ambivalence: Knowledge of Genetics and Attitudes towards Genetic Testing in a Consanguineous Bedouin Community|journal=Public Health Genomics|volume=6|issue=2|pages=88–95|doi=10.1159/000073004|pmid=14560069|year=2003|s2cid=10952354}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Scott|first1=D. A.|last2=Carmi|first2=R.|last3=Elbedour|first3=K.|last4=Duyk|first4=G. M.|last5=Stone|first5=E. M.|last6=Sheffield|first6=V. C.|date=1995-10-01|title=Nonsyndromic autosomal recessive deafness is linked to the DFNB1 locus in a large inbred Bedouin family from Israel|journal=American Journal of Human Genetics|volume=57|issue=4|pages=965–968|issn=0002-9297|pmc=1801487|pmid=7573061}}</ref>তেওঁ চিকিৎসা জিনীয় বিজ্ঞানৰ ১৫০ টাতকৈও অধিক প্ৰকাশনৰ লেখিকা, তেওঁৰ গৱেষণাত ১২টা নতুন জিন চিনাক্তকৰণ<ref>{{Cite journal|last1=Birnbaum|first1=Ramon Y.|last2=Landau|first2=Daniella|last3=Elbedour|first3=Khalil|last4=Ofir|first4=Rivka|last5=Birk|first5=Ohad S.|last6=Carmi|first6=Rivka|date=2008-04-15|title=Deletion of the first pair of fibronectin type III repeats of the integrin β-4 gene is associated with epidermolysis bullosa, pyloric atresia and aplasia cutis congenita in the original Carmi syndrome patients|journal=American Journal of Medical Genetics Part A|language=en|volume=146A|issue=8|pages=1063–1066|doi=10.1002/ajmg.a.31903|pmid=18348258|s2cid=205308681|issn=1552-4833}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Chiang|first1=Annie P.|last2=Beck|first2=John S.|last3=Yen|first3=Hsan-Jan|last4=Tayeh|first4=Marwan K.|last5=Scheetz|first5=Todd E.|last6=Swiderski|first6=Ruth E.|last7=Nishimura|first7=Darryl Y.|last8=Braun|first8=Terry A.|last9=Kim|first9=Kwang-Youn A.|date=2006-04-18|title=Homozygosity mapping with SNP arrays identifies TRIM32, an E3 ubiquitin ligase, as a Bardet–Biedl syndrome gene (BBS11)|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=103|issue=16|pages=6287–6292|doi=10.1073/pnas.0600158103|issn=0027-8424|pmc=1458870|pmid=16606853|bibcode=2006PNAS..103.6287C|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Nishimura|first1=Darryl Y.|last2=Fath|first2=Melissa|last3=Mullins|first3=Robert F.|last4=Searby|first4=Charles|last5=Andrews|first5=Michael|last6=Davis|first6=Roger|last7=Andorf|first7=Jeaneen L.|last8=Mykytyn|first8=Kirk|last9=Swiderski|first9=Ruth E.|date=2004-11-23|title=Bbs2-null mice have neurosensory deficits, a defect in social dominance, and retinopathy associated with mislocalization of rhodopsin|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|language=en|volume=101|issue=47|pages=16588–16593|doi=10.1073/pnas.0405496101|issn=0027-8424|pmc=534519|pmid=15539463|bibcode=2004PNAS..10116588N|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Mykytyn|first1=Kirk|last2=Nishimura|first2=Darryl Y.|last3=Searby|first3=Charles C.|last4=Shastri|first4=Mythreyi|last5=Yen|first5=Hsan-jan|last6=Beck|first6=John S.|last7=Braun|first7=Terry|last8=Streb|first8=Luan M.|last9=Cornier|first9=Alberto S.|date=2002-08-01|title=Identification of the gene (BBS1) most commonly involved in Bardet-Biedl syndrome, a complex human obesity syndrome|journal=Nature Genetics|language=en|volume=31|issue=4|pages=435–438|doi=10.1038/ng935|issn=1061-4036|pmid=12118255|s2cid=29915446}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Walder|first1=Roxanne Y.|last2=Landau|first2=Daniel|last3=Meyer|first3=Peter|last4=Shalev|first4=Hanna|last5=Tsolia|first5=Maria|last6=Borochowitz|first6=Zvi|last7=Boettger|first7=Melanie Barbara|last8=Beck|first8=Gretel E.|last9=Englehardt|first9=Richard K.|date=2002-06-01|title=Mutation of TRPM6 causes familial hypomagnesemia with secondary hypocalcemia|journal=Nature Genetics|language=en|volume=31|issue=2|pages=171–174|doi=10.1038/ng901|issn=1061-4036|pmid=12032570|s2cid=33192419}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Nishimura|first1=Darryl Y.|last2=Searby|first2=Charles C.|last3=Carmi|first3=Rivka|last4=Elbedour|first4=Khalil|last5=Maldergem|first5=Lionel Van|last6=Fulton|first6=Anne B.|last7=Lam|first7=Byron L.|last8=Powell|first8=Berkley R.|last9=Swiderski|first9=Ruth E.|date=2001-04-02|title=Positional cloning of a novel gene on chromosome 16q causing Bardet–Biedl syndrome (BBS2)|journal=Human Molecular Genetics|language=en|volume=10|issue=8|pages=865–874|doi=10.1093/hmg/10.8.865|issn=0964-6906|pmid=11285252|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Haider|first1=Neena B.|last2=Jacobson|first2=Samuel G.|last3=Cideciyan|first3=Artur V.|last4=Swiderski|first4=Ruth|last5=Streb|first5=Luan M.|last6=Searby|first6=Charles|last7=Beck|first7=Gretel|last8=Hockey|first8=Robin|last9=Hanna|first9=David B.|date=2000-02-01|title=Mutation of a nuclear receptor gene, NR2E3, causes enhanced S cone syndrome, a disorder of retinal cell fate|journal=Nature Genetics|language=en|volume=24|issue=2|pages=127–131|doi=10.1038/72777|issn=1061-4036|pmid=10655056|s2cid=19508439}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Carstea|first1=Eugene D.|last2=Morris|first2=Jill A.|last3=Coleman|first3=Katherine G.|last4=Loftus|first4=Stacie K.|last5=Zhang|first5=Dana|last6=Cummings|first6=Christiano|last7=Gu|first7=Jessie|last8=Rosenfeld|first8=Melissa A.|last9=Pavan|first9=William J.|date=1997-07-11|title=Niemann-Pick C1 Disease Gene: Homology to Mediators of Cholesterol Homeostasis|journal=Science|language=en|volume=277|issue=5323|pages=228–231|doi=10.1126/science.277.5323.228|issn=0036-8075|pmid=9211849|url=https://zenodo.org/record/1231116}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Maman|first1=Eran|last2=Maor|first2=Esther|last3=Kachko|first3=Leonid|last4=Carmi|first4=Rivka|date=1998-06-30|title=Epidermolysis bullosa, pyloric atresia, aplasia cutis congenita: Histopathological delineation of an autosomal recessive disease|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/(SICI)1096-8628(19980630)78:23.0.CO;2-L/abstract|journal=American Journal of Medical Genetics|language=en|volume=78|issue=2|pages=127–133|doi=10.1002/(sici)1096-8628(19980630)78:2<127::aid-ajmg6>3.0.co;2-l|pmid=9674902|issn=1096-8628|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Scott|first1=Da|last2=Kraft|first2=Ml|last3=Carmi|first3=R|last4=Ramesh|first4=A|last5=Elbedour|first5=K|last6=Yairi|first6=Y|last7=Srisailapathy|first7=C. R. Srikumari|last8=Rosengren|first8=Ss|last9=Markham|first9=Af|date=1998-01-01|title=Identification of mutations in the connexin 26 gene that cause autosomal recessive nonsyndromic hearing loss|journal=Human Mutation|language=en|volume=11|issue=5|pages=387–394|doi=10.1002/(sici)1098-1004(1998)11:5<387::aid-humu6>3.0.co;2-8|pmid=9600457|issn=1098-1004|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Buskila|first1=Dan|last2=Neumann|first2=Lily|last3=Hazanov|first3=Ilia|last4=Carmi|first4=Rivka|date=1996-12-01|title=Familial aggregation in the fihromyalgia syndrome|journal=Seminars in Arthritis and Rheumatism|volume=26|issue=3|pages=605–611|doi=10.1016/S0049-0172(96)80011-4|pmid=8989805}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Carmi|first1=R.|last2=Rokhlina|first2=T.|last3=Kwitek-Black|first3=A. E.|last4=Elbedour|first4=K.|last5=Nishimura|first5=D.|last6=Stone|first6=E. M.|last7=Sheffield|first7=V. C.|date=1995-01-01|title=Use of a DNA pooling strategy to identify a human obesity syndrome locus on chromosome 15|journal=Human Molecular Genetics|volume=4|issue=1|pages=9–13|issn=0964-6906|pmid=7711739|doi=10.1093/hmg/4.1.9}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Sheffield|first1=Val C.|last2=Carml|first2=Rivka|last3=Kwltek-Black|first3=Anne|last4=Rokhlina|first4=Tatiana|last5=Nishlmura|first5=Darryl|last6=Duyk|first6=Geoffrey M.|last7=Elbedour|first7=Khalil|last8=Sunden|first8=Sara L.|last9=Stone|first9=Edwin M.|date=1994-08-01|title=Identification of a Bardet-Biedl syndrome locus on chromosome 3 and evaluation of an efficient approach to homozygosity mapping|journal=Human Molecular Genetics|language=en|volume=3|issue=8|pages=1331–1335|doi=10.1093/hmg/3.8.1331|issn=0964-6906|pmid=7987310}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Carmi|first1=R.|last2=Gohar|first2=J.|last3=Meizner|first3=I.|last4=Katz|first4=M.|date=1994-06-01|title=Spontaneous abortion–high risk factor for neural tube defects in subsequent pregnancy|journal=American Journal of Medical Genetics|language=en|volume=51|issue=2|pages=93–97|doi=10.1002/ajmg.1320510203|pmid=8092200|issn=1096-8628}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Parvari|first1=R.|last2=Weinstein|first2=Y.|last3=Ehrlich|first3=S.|last4=Steinitz|first4=M.|last5=Carmi|first5=R.|date=1994-02-15|title=Linkage localization of the thoraco-abdominal syndrome (TAS) gene to Xq25–26|journal=American Journal of Medical Genetics|language=en|volume=49|issue=4|pages=431–434|doi=10.1002/ajmg.1320490416|issn=1096-8628|pmid=7909197}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kwitek-Black|first1=Anne E.|last2=Carmi|first2=Rivka|last3=Duyk|first3=Geoffrey M.|last4=Buetow|first4=Kenneth H.|last5=Elbedour|first5=Khalil|last6=Parvari|first6=Ruti|last7=Yandava|first7=Chandra Naidu|last8=Stone|first8=Edwin M.|last9=Sheffield|first9=Val C.|date=1993-12-01|title=Linkage of Bardet–Biedl syndrome to chromosome 16q and evidence for non–allelic genetic heterogeneity|journal=Nature Genetics|language=en|volume=5|issue=4|pages=392–396|doi=10.1038/ng1293-392|pmid=8298649|s2cid=30898539}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Carmi|first1=Rivka|last2=Boughman|first2=Joann A.|date=1992-01-01|title=Pentalogy of Cantrell and associated midline anomalies: A possible ventral midline developmental field|journal=American Journal of Medical Genetics|language=en|volume=42|issue=1|pages=90–95|doi=10.1002/ajmg.1320420118|issn=1096-8628|pmid=1308371}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Carmi|first1=R.|last2=Meizner|first2=I.|last3=Katz|first3=M.|date=1990-07-01|title=Familial congenital diaphragmatic defect and associated midline anomalies: Further evidence for an X-linked midline gene?|journal=American Journal of Medical Genetics|language=en|volume=36|issue=3|pages=313–315|doi=10.1002/ajmg.1320360314|issn=1096-8628|pmid=2363430}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Carmi|first1=R.|last2=Sofer|first2=S.|last3=Karplus|first3=M.|last4=Ben-Yakar|first4=Y.|last5=Mahler|first5=D.|last6=Zirkin|first6=H.|last7=Bar-Ziv|first7=J.|last8=Opitz|first8=John M.|date=1982-03-01|title=Aplasia cutis congenita in two sibs discordant for pylori atresia|journal=American Journal of Medical Genetics|language=en|volume=11|issue=3|pages=319–328|doi=10.1002/ajmg.1320110308|pmid=6177243|issn=1096-8628}}</ref> আৰু ২টা নতুন চিনড্ৰমৰ চিত্ৰণ কৰা হৈছিল,<ref>{{cite web|url=http://www.omim.org/entry/313850|title=OMIM - % 313850 - THORACOABDOMINAL SYNDROME; THAS|website=www.omim.org|access-date=2016-09-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.omim.org/entry/226730|title=OMIM Entry - # 226730 - CARMI SYNDROME|website=www.omim.org|access-date=2016-09-08}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Carmi|first1=R.|last2=Barbash|first2=A.|last3=Mares|first3=A. J.|date=1990-05-01|title=The thoracoabdominal syndrome (TAS): A new X-linked dominant disorder|journal=American Journal of Medical Genetics|language=en|volume=36|issue=1|pages=109–114|doi=10.1002/ajmg.1320360122|issn=1096-8628|pmid=2139758}}</ref> ইয়াৰে এটাক কাৰ্মি চিণ্ড্ৰম নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে। কাৰ্মিৰ প্ৰথম একাডেমিক প্ৰকাশনত (১৯৭৭) হঠাৎ শিশুৰ মৃত্যুৰ চিনড্ৰমৰ পৰিঘটনাৰ সৈতে সম্ভাৱ্য সম্পৰ্কত কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ অক্সিজেন হুড, শিশুৰ বিচনা আৰু ইনকিউবেটৰৰ সঞ্চয়ৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।<ref>{{Cite journal|last1=Gale|first1=Rena|last2=Redner-Carmi|first2=Rivka|last3=Gale|first3=J.|date=1977-10-01|title=Accumulation of Carbon Dioxide in Oxygen Hoods, Infant Cots, and Incubators|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/60/4/453|journal=Pediatrics|language=en|volume=60|issue=4|pages=453–456|doi=10.1542/peds.60.4.453 |issn=0031-4005|pmid=905008|s2cid=27446461 |url-access=subscription}}</ref>তেওঁৰ সামুহীয়া সচেতনতা কাৰ্যসূচীসমূহ বেদুইন সম্প্ৰদায়ত বংশগত ৰোগ প্ৰতিৰোধ আৰু মহিলাৰ শিক্ষা আগুৱাই নিয়াৰ লক্ষ্যৰে পৰিচালিত হৈছিল। তেওঁ নেগেভৰ বেন-গুৰিয়ান বিশ্ববিদ্যালয়ত জৈৱ-প্ৰযুক্তি উদ্যোগ স্থাপনৰ কামত জড়িত আছিল আৰু নেগেভত স্থাপিত হোৱা নতুন নেগেভৰ নৱজাত নেচনেল ইনষ্টিটিউট ফৰ বায়’টেকন’লজিৰ কাৰ্যনিৰ্বাহী সঞ্চালক হিচাপে দায়িত্ব পালন কৰিছিল। <ref name="in.bgu.ac.il"/> ২০০৬ চনৰ মে’ – ২০১৮ চনৰ ডিচেম্বৰলৈকে তেওঁ [[বেন-গুৰিয়ান ইউনিভাৰ্চিটি অৱ দ্য নেগেভ]] (বিজিইউ)ৰ সভানেত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।<ref name="autogeneratedil">{{cite web |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19 |archivedate=2021-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121123700/https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |deadurl=yes }}</ref> তেখেতে অবিশ্বাই ব্ৰেভাৰমেনৰ পিছত ডেনিয়েল চামোভিট্জৰ পিছত লয়। <ref name="autogeneratedil"/><ref>{{cite web |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19 |archivedate=2019-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190613231029/http://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |deadurl=yes }}</ref> ==ৰাজহুৱা পদবী== কাৰ্মি জেনেছিছ প্ৰাইজ ফাউণ্ডেশ্যনৰ পৰামৰ্শদাতা ব’ৰ্ডৰ সদস্য।<ref>{{cite web|title=A member of the Advisory Board of the Genesis Prize Foundation|url=http://www.genesisprize.org/about/leadership/rivka-carmi.html|website=The Genesis Prize}}</ref> তেওঁ ব্ৰিটেইন-ইজৰাইল বিজ্ঞান পৰিষদৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য আৰু ২০১০–২০১৭ চনত অধ্যাপক ৰেমণ্ড ড্ৱেকৰ সৈতে ইয়াৰ সহ-অধ্যক্ষ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=https://www.britishcouncil.org.il/en/Science-Council|title=UK-Israel Science Council British Council|website=www.britishcouncil.org.il|language=en|access-date=2017-07-24|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001201/https://www.britishcouncil.org.il/en/Science-Council|url-status=dead|archivedate=2018-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001201/https://www.britishcouncil.org.il/en/Science-Council|deadurl=yes}}</ref> ২০১৩ চনৰ ৪ এপ্ৰিলত ন্যায় মন্ত্ৰী সাংসদ জিপি লিভনিয়ে কাৰ্মিক ৰিভলিন কমিটীৰ অংশ হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। তেওঁ ডিমোনাৰ পাৰমাণৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰৰ শ্ৰমিকসকলৰ ক্ষতিপূৰণ চুক্তি পৰীক্ষা কৰি আয়নীকৰণ বিকিৰণৰ সংস্পৰ্শলৈ আহি কৰ্কট ৰোগ ধৰা শ্ৰমিকসকলক ক্ষতিপূৰণ দিছিল। ২০১৪ চনৰ মে’ মাহত কাৰ্মিক ইজৰাইলৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰক্ষা বাজেট পৰীক্ষা কৰা লকাৰ কমিটীত নিযুক্তি দিয়া হয়। ২০১১ চনত তেওঁক উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত মহিলাৰ প্ৰসাৰ আৰু প্ৰতিনিধিত্ব সমিতি (কাৰ্মি দল)ৰ অধ্যক্ষ হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়।<ref>{{cite web|title=במוסדות להשכלה גבוהה קידום וייצוג נשים -תשע"ה 2015 דו"ח הועדה|url=http://che.org.il/wp-content/uploads/2015/07/%D7%93%D7%95%D7%97-%D7%99%D7%99%D7%A6%D7%95%D7%92-%D7%A0%D7%A9%D7%99%D7%9D.pdf}}</ref> ২০১৫ চনত তেওঁ চিকিৎসা বিজ্ঞানত মহিলাৰ মৰ্যাদা অধ্যয়নৰ বাবে স্থাপিত ইজৰাইলী মেডিকেল এছ’চিয়েশ্যনৰ টাস্ক ফ’ৰ্চৰ নেতৃত্ব দিছিল। ২০২১ চনৰ পৰা ২০২৩ চনৰ ভিতৰত তেওঁ টেলেম (কাউন্সিল ফৰ নেচনেল ৰিচাৰ্চ ইনফ্ৰাষ্ট্ৰাকচাৰ্ছ কমিটি ফৰ বায়'-কনভাৰ্জেন্স)ৰ অধ্যক্ষ আছিল।<ref name=":0">{{Cite web |title=האקדמיה הלאומית הישראלית למדעים The Israel Academy of Sciences and Humanities - TELEM Forum |url=https://www.academy.ac.il/RichText/GeneralPage.aspx?nodeId=859 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250104111917/https://academy.ac.il/RichText/GeneralPage.aspx?nodeId=859 |archive-date=4 January 2025 |access-date=2025-01-26 |website=www.academy.ac.il |language=en |url-status=live }}</ref> বৰ্তমান (২০২৫) অধ্যাপক কাৰ্মিয়ে ইজৰাইলী মেডিকেল এছচিয়েচনৰ দ্বাৰা ইজৰাইল একাডেমী অৱ চাইন্স ইন মেডিচিনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সভানেত্ৰী হিচাপে কাম কৰি আছে (২০১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা),<ref>{{Cite web |last=Partnership (IAP) |first=the InterAcademy |title=Rivka Carmi |url=https://www.interacademies.org/person/rivka-carmi |access-date=2025-01-26 |website=www.interacademies.org |language=en-GB}}</ref> টেলেম চাইন্টিফিক এডভাইজাৰী কমিটি ফৰ বায়’-কনভাৰ্জেন্সৰ অধ্যক্ষ,<ref>{{Cite web |title=Prof. Rivka Carmi |url=https://www.scienceabroad.org.il/team/prof-rivka-carmi/ |access-date=2025-01-26 |website=ScienceAbroad |language=en-US}}</ref> চাইন্সএব্ৰডৰ অধ্যক্ষ,<ref>{{Cite web |title=Team & Board |url=https://www.8400thn.org/team-1 |access-date=2025-01-26 |website=8400 Health Network |language=en}}</ref> চিএইচই এডভাইজাৰী কমিটি অন মেডিকেল এডুকেচনৰ অধ্যক্ষ, শ্বমুৱেল নিমেন ইনষ্টিটিউটৰ গৱেষণা সহযোগী, ব’ৰ্ডৰ সদস্য - ৮৪০০, লেভিনস্কি-উইংগেট একাডেমিক চেণ্টাৰ, মৰুভূমি স্তাৰ আৰু অতিৰিক্ত ষ্টাৰ্টআপ ব’ৰ্ড।<ref>{{Cite web |title=חברי דירקטוריון |url=https://www.levinsky.ac.il/table/%D7%97%D7%91%D7%A8%D7%99-%D7%93%D7%99%D7%A8%D7%A7%D7%98%D7%95%D7%A8%D7%99%D7%95%D7%9F/ |access-date=2025-01-26 |website=המרכז האקדמי לוינסקי-וינגייט (קמפוס לוינסקי) |language=he-IL}}</ref><ref>{{Cite web |title=הועד המנהל של עמותת כוכבי המדבר |url=https://www.desertstars.org.il/boardofdirectors-english |access-date=2025-01-26 |website=thedesertstars |language=en}}</ref>  লগতে তেওঁ আন বহুতো সংস্থাৰ পৰিচালনা পৰিষদৰ সদস্য হিচাপে কাম কৰি আছে, আৰু কেইবাটাও ষ্টাৰ্টআপ কোম্পানীৰ বোৰ্ডতো জড়িত আছে। বহুতো আন্তৰাষ্ট্ৰীয় বঁটা আৰু স্বীকৃতিৰ লগতে ২০১৫ চনত বিবিচি-১০০ মহিলাৰ তালিকাত অন্তভুক্ত হয়। ==তথ্য সূত্ৰ== {{reflist}} h8bosb50df97jfnzftjjvdczto16gd0 0 137260 634514 613654 2026-09-06T17:47:42Z গোবিন্দ সৎনামী 19897 /* */ 634514 wikitext text/x-wiki == আদৰণি বাৰ্তা == মোৰ ৱিকিপিডিয়া আলোচনা পৃষ্ঠালৈ আপোনাক আদৰণি জনাইছোঁ। মোৰ সাহিত্য, গৱেষণা বা সামাজিক কৰ্মৰাজিৰ সম্পৰ্কীয় যিকোনো গঠনমূলক দিহা-পৰামৰ্শ বা আলোচনাৰ বাবে আপোনালোকে তলত নতুন অনুচ্ছেদ যোগ কৰি বাৰ্তা এৰিব পাৰে। ধন্যবাদ। --[[সদস্য:গোবিন্দ সৎনামী|গোবিন্দ সৎনামী]] ([[সদস্য বাৰ্তা:গোবিন্দ সৎনামী|বাৰ্তা]]) 12:11, 31 May 2026 (ইউ.টি.চি.) lps7e6h40z7nkg8fzpqvebk96hqo1od 0 137860 634574 617271 2026-09-07T02:07:32Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634574 wikitext text/x-wiki [[File:Antarctic_aurora_ESA313457.jpg|thumb|upright=1.5|মহাকাশৰ পৰা দেখা দিয়াৰ দৰে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল, দিগন্তত বিভিন্ন ৰঙৰ বেণ্ড হিচাপে। তলৰ পৰা আফটাৰগ্লোৱে ডাৱৰৰ চিলোৱাটৰ সৈতে কমলা ৰঙৰ ট্ৰপ’স্ফিয়াৰক আলোকিত কৰে, আৰু ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰক বগা আৰু নীলা ৰঙেৰে আলোকিত কৰে। ইয়াৰ পিছত মেছ’স্ফিয়াৰ (গোলাপী অঞ্চল) মহাকাশৰ প্ৰান্তৰ ঠিক তললৈ এশ কিলোমিটাৰ আৰু নিম্ন তাপমণ্ডলৰ গোলাপী ৰঙৰ [[বায়ুগ্লো]]ৰ ৰেখা (আন্ধাৰ)লৈকে বিস্তৃত হয়, য’ত কেইবাশ কিলোমিটাৰত সেউজীয়া আৰু ৰঙা [[মেৰুপ্ৰভা]] থাকে।]] [[File:Atmosphere layers-en.svg|thumb|upright=0.5|পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ পাঁচটা প্ৰাথমিক স্তৰ দেখুওৱা ডায়েগ্ৰাম: বহিঃমণ্ডল, তাপমণ্ডল, মেছ’স্ফিয়াৰ, ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ আৰু ট্ৰ’প’স্ফিয়াৰ। পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ ওপৰলৈকে (৫০ কিলোমিটাৰ) পৃথিৱীৰ ব্যাসাৰ্ধৰ ১%ৰ অলপ কম।]] '''মেছ’স্ফিয়াৰ''' (/ˈmɛsəsfɪər, ˈmɛz-, ˈmiːsə-, -zə-/;<ref>{{cite Dictionary.com|mesosphere}}</ref> প্ৰাচীন গ্ৰীক μέσος (mésos) 'মধ্য' আৰু -[[গোলক]]ৰ পৰা) [[বায়ুমণ্ডল]]ৰ তৃতীয় স্তৰ, [[ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ]]ৰ পোনে পোনে ওপৰত আৰু [[তাপমণ্ডল]]ৰ পোনে পোনে তলত থাকে। মেছ’স্ফিয়াৰত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পায়। এই বৈশিষ্ট্যটো সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়:ই [[ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ]]ৰ ওপৰৰপৰা আৰম্ভ হয় (কেতিয়াবা ইয়াক [[ষ্ট্ৰেট’প’জ]] বুলিও কোৱা হয়), আৰু [[মেছ’পজ]]ত শেষ হয়, যিটো পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ ঠাণ্ডা অংশ, যাৰ উষ্ণতা −১৪৩ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (−২২৫ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট; ১৩০ কেল’ৰি)তকৈ কম। অক্ষাংশ আৰু ঋতু অনুসৰি মেছ’স্ফিয়াৰৰ সঠিক ওপৰৰ আৰু তলৰ সীমা ভিন্ন হয় (শীতকালত আৰু ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত অধিক, গ্ৰীষ্মকালত আৰু মেৰুত কম), কিন্তু তলৰ সীমা সাধাৰণতে সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ৪৭ৰপৰা ৫১ কিলোমিটাৰ (২৯ৰপৰা ৩২ মাইল; ১৫৪,০০০ৰপৰা ১৬৭,০০০ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত, আৰু ওপৰৰ সীমা (মেছ’পজ) সাধাৰণতে ৮৫ৰপৰা ১০০ কিলোমিটাৰ (৫৩ৰপৰা ৬২ মাইল; ২৭৯,০০০ৰপৰা ৩২৮,০০০ ফুট)।<ref>{{Cite web|url=http://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/environment/atmosphere/middle-atmosphere|title=Middle atmosphere|website=www.antarctica.gov.au|access-date=17 June 2018}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Venkat Ratnam|first1=M.|last2=Patra|first2=A. K.|last3=Krishna Murthy|first3=B. V.|date=25 March 2010|title=Tropical mesopause: Is it always close to 100&nbsp;km?|journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=115|issue=D6|pages=D06106|doi=10.1029/2009jd012531|bibcode=2010JGRD..115.6106V|issn=0148-0227|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scied.ucar.edu/shortcontent/mesosphere-overview|title=The Mesosphere - overview |publisher=[[University Corporation for Atmospheric Research|UCAR]] Center for Science Education|website=scied.ucar.edu|access-date=17 June 2018}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=von Zahn|first1=U.|last2=Höffner|first2=J.|last3=Eska|first3=V.|last4=Alpers|first4=M.|date=1 November 1996|title=The mesopause altitude: Only two distinctive levels worldwide?|url=https://archive.org/details/geophysical-research-letters_1996-11-01_23_22/page/3231|journal=[[Geophysical Research Letters]]|volume=23|issue=22|pages=3231–34|doi=10.1029/96gl03041|bibcode=1996GeoRL..23.3231V|issn=0094-8276}}</ref> [[ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ]] আৰু মেছ’স্ফিয়াৰক কেতিয়াবা সামূহিকভাৱে "মধ্য বায়ুমণ্ডল" বুলিও কোৱা হয়,<ref>{{Cite web|url=https://atmos.washington.edu/academic/midatmos.html|title=Middle Atmosphere Meteorology|publisher=[[University of Washington]]|website=atmos.washington.edu|access-date=19 December 2018}}</ref> যি পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰপৰা প্ৰায় ১২ৰপৰা ৮০ কিলোমিটাৰ (৭.৫ আৰু ৪৯.৭ মাইল) উচ্চতাত বিস্তৃত। ৮০–৯০ কিলোমিটাৰ (৫০–৫৬ মাইল) উচ্চতাত মেছ’প’জে মেছ’স্ফিয়াৰক [[পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল]]ৰ দ্বিতীয় বাহ্যিক স্তৰ তাপমণ্ডলৰপৰা পৃথক কৰে। পৃথিৱীত মেছ’প’জ [[টাৰ্বোপ’জ]]ৰ সৈতে প্ৰায় সহ-সংলগ্ন হয়, যাৰ তলত অশান্ত ঘূৰ্ণীৰ বাবে বিভিন্ন ৰাসায়নিক প্ৰজাতি ভালদৰে মিহলি হৈ থাকে। এই স্তৰৰ ওপৰত বায়ুমণ্ডল অসদৃশ হৈ পৰে কাৰণ বিভিন্ন ৰাসায়নিক প্ৰজাতিৰ স্কেলৰ উচ্চতা আণৱিক ভৰ অনুসৰি বেলেগ বেলেগ হয়। মহাকাশৰ ওচৰৰ শব্দটো কেতিয়াবা মেছ’স্ফিয়াৰৰ ভিতৰৰ উচ্চতাক বুজাবলৈও ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই শব্দটোৰ কোনো কাৰিকৰী সংজ্ঞা নাই, কিন্তু সাধাৰণতে ই আৰ্মষ্ট্ৰং সীমা (প্ৰায় ৬২,০০০ ফুট বা ১৯ কিলোমিটাৰ, যাৰ ওপৰত মানুহক জীয়াই থাকিবলৈ চাপৰ চুটৰ প্ৰয়োজন) আৰু কাৰ্মান ৰেখা (য'ত উৰণ লাভ কৰিবলৈ জ্যোতিৰ্গতিবিদ্যায় বায়ুগতিবিদ্যাৰপৰা ঠাই ল'ব লাগিব)ৰ মাজৰ অঞ্চলটোক বুজায়; বা আন এটা সংজ্ঞা অনুসৰি, সৰ্বোচ্চ উচ্চতাৰ বাণিজ্যিক বিমানসমূহে (প্ৰায় ৪০,০০০ ফুট (১২.২ কিলোমিটাৰ)) উৰণ আৰু পৃথিৱীক প্ৰদক্ষিণ কৰিব পৰা উপগ্ৰহৰ সৰ্বনিম্ন পেৰিজি (প্ৰায় ৪৫ মাইল (৭৩ কিলোমিটাৰ))ৰ মাজৰ স্থানলৈ। কিছুমান উৎসই "স্থানৰ ওচৰত" আৰু "উচ্চ বায়ুমণ্ডল" শব্দ দুটাৰ মাজত প্ৰভেদ আনে, যাৰ ফলত কেৱল কাৰ্মান ৰেখাৰ ওচৰৰ স্তৰবোৰকহে "স্থানৰ ওচৰত" বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। ==তাপমান== মেছ’স্ফিয়াৰৰ ভিতৰত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পায়। উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে আপেক্ষিকভাৱে অ’জনৰ ঘনত্ব হ্ৰাস পোৱা বিৰল বায়ুমণ্ডলৰ দ্বাৰা সৌৰ বিকিৰণৰ শোষণ হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত (তাপমণ্ডলৰ দ্বাৰা শোষণৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা UV তৰংগদৈৰ্ঘ্যত অ’জনই মূল শোষক)।<ref name="Photochemistry of Ozone">{{Cite web |title=Photochemistry of Ozone |url=https://slideplayer.com/slide/10904550/ |access-date=2026-07-08 |archivedate=2025-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250120213632/https://slideplayer.com/slide/10904550/ |deadurl=yes }}</ref> ইয়াৰ উপৰিও CO2 বিকিৰণ নিৰ্গমনৰ দ্বাৰা শীতলতা বৃদ্ধিৰ ফলতো ইয়াৰ সৃষ্টি হয়। মেছ’স্ফিয়াৰৰ ওপৰ অংশ যাক মেছ’প’জ বোলা হয়, পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ শীতল অংশ।<ref>{{GoldBookRef|title=mesosphere|file=M03855}}</ref> ওপৰৰ মেছ’স্ফিয়াৰৰ তাপমাত্ৰা প্ৰায় −১০০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (১৭৩ কেল’ৰি; −১৪৮ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) লৈকে কম হয়,<ref>{{Citation |title=Mesosphere |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html |access-date=14 November 2011 |publisher=Atmosphere, Climate & Environment Information ProgGFKDamme (UK [[Department for Environment, Food and Rural Affairs]]) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html |archive-date=1 July 2010}}</ref> অক্ষাংশ আৰু ঋতু অনুসৰি ইয়াৰ ভিন্নতা থাকে। ==সক্ৰিয় বৈশিষ্ট্যসমূহ== [[File:ISS-46 Soyuz TMA-17M reentry.jpg|thumb|300px|ট্ৰপ’স্ফিয়াৰ (কমলা), ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (নীলা) আৰু মেছ’স্ফিয়াৰ (আন্ধাৰ)ৰ [[হেঙুলীয়া ৰহণ]] যিহেৰে বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰৱেশ আৰম্ভ হয়, ধোঁৱাৰ পথ এৰি যায়, যেনে এই ক্ষেত্ৰত মহাকাশযানৰ পুনৰ প্ৰৱেশ।]] এই অঞ্চলৰ আটাইতকৈ বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ'ল প্ৰবল জ’নেল (পূব-পশ্চিম) বতাহ, বায়ুমণ্ডলীয় জোৱাৰ, অভ্যন্তৰীণ বায়ুমণ্ডলীয় মাধ্যাকৰ্ষণ তৰংগ (সাধাৰণতে "মাধ্যাকৰ্ষণ তৰংগ" বুলি কোৱা হয়), আৰু গ্ৰহৰ তৰংগ। এই জোৱাৰ-ভাটাৰ অধিকাংশই [[ট্ৰপ’স্ফিয়াৰ]] আৰু নিম্ন স্তৰমণ্ডলৰপৰা আৰম্ভ হয়, আৰু মেছ’স্ফিয়াৰলৈ বিয়পি পৰে। মেছ’স্ফিয়াৰত মাধ্যাকৰ্ষণ-তৰংগৰ প্ৰসাৰণ ইমানেই ডাঙৰ হ’ব পাৰে যে তৰংগবোৰ অস্থিৰ হৈ পৰে আৰু অপচয় হয়। এই অপচয়ই মেছ’স্ফিয়াৰত গতিশীলতা জমা কৰে আৰু বহুলাংশে গোলকীয় পৰিসঞ্চালনক আগুৱাই লৈ যায়। নিশাৰ ডাৱৰ মেছ’স্ফিয়াৰত অৱস্থিত। ওপৰৰ মেছ’স্ফিয়াৰটোও আয়নমণ্ডলৰ ডি স্তৰ বুলি জনাজাত অঞ্চল, যিটো দিনৰ ভাগতহে উপস্থিত থাকে যেতিয়া নাইট্ৰিক অক্সাইডক লাইমেন ছিৰিজ-আলফা হাইড্ৰ’জেন বিকিৰণৰদ্বাৰা আয়নীকৰণৰ সৈতে কিছু আয়নীকৰণ ঘটে। আয়নীয়কৰণ ইমানেই দুৰ্বল যে যেতিয়া ৰাতি পৰে, আৰু আয়নীয়কৰণৰ উৎস আঁতৰাই পেলোৱা হয়, তেতিয়া মুক্ত ইলেক্ট্ৰন আৰু আয়ন পুনৰ নিৰপেক্ষ অণুলৈ গঠন হয়। ৫ কিলোমিটাৰ (৩.১ মাইল; ১৬,০০০ ফুট) গভীৰ ছডিয়াম স্তৰ ৮০–১০৫ কিলোমিটাৰ (৫০–৬৫ মাইল; ২৬২,০০০–৩৪৪,০০০ ফুট)ৰ মাজত অৱস্থিত। ছডিয়ামৰ অবান্ধি ৰখা, অ-আয়নীকৃত পৰমাণুৰে নিৰ্মিত ছডিয়াম স্তৰটোৱে দুৰ্বলভাৱে বিকিৰণ কৰি বায়ুৰ পোহৰত অৰিহণা যোগায়। ছডিয়ামৰ গড় ঘনত্ব প্ৰতি ঘন চেণ্টিমিটাৰত ৪ লাখ পৰমাণু। এই বেণ্ডটো নিয়মিতভাৱে অহা উল্কাপিণ্ডৰপৰা ছডিয়াম চালিমেটিঙৰদ্বাৰা পুনৰ ভৰাই তোলা হয়। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানীসকলে এই ছডিয়াম বেণ্ডটো ব্যৱহাৰ কৰি "গাইড ষ্টাৰ" সৃষ্টি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে, যিটো অতি চোকা ভূমিভিত্তিক পৰ্যবেক্ষণ উৎপাদন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা অভিযোজিত আলোকীয় সংশোধন প্ৰক্ৰিয়াৰ অংশ হিচাপে।<ref>{{cite web |date=11 July 2016 |title=Martin Enderlein et al., ''ESO's Very Large Telescope sees four times first light'', Laser Focus World, July 2016, pp. 22-24 |url=http://www.laserfocusworld.com/articles/print/volume-52/issue-07/features/adaptive-optics-eso-s-very-large-telescope-sees-four-times-first-laser-light.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817040827/http://www.laserfocusworld.com/articles/print/volume-52/issue-07/features/adaptive-optics-eso-s-very-large-telescope-sees-four-times-first-laser-light.html |archive-date=2016-08-17 |access-date=2026-07-08 |archivedate=2021-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211113024518/https://www.laserfocusworld.com/articles/print/volume-52/issue-07/features/adaptive-optics-eso-s-very-large-telescope-sees-four-times-first-laser-light.html |deadurl=yes }}</ref> অন্যান্য ধাতুৰ স্তৰ, যেনে- লোহা আৰু পটাছিয়াম, ওপৰৰ মেছ'স্ফিয়াৰ/নিম্ন তাপমণ্ডল অঞ্চলতো থাকে। ২০১৮ চনৰ অক্টোবৰৰ পৰা[স্পষ্ট কৰাৰ প্ৰয়োজন], মেছ’স্ফিয়াৰৰপৰা উৎপত্তি হোৱা এটা সুকীয়া ধৰণৰ অৰোৰা চিনাক্ত কৰা হৈছে। বিলৰ বালিচহীয়া ঢৌৰ সৈতে সাদৃশ্য থকাৰ বাবে প্ৰায়ে ‘টিলা’ বুলি কোৱা হয়, সেউজীয়া ঢৌৱা পোহৰবোৰ বিষুৱৰেখাৰফালে বিস্তৃত হৈ থাকে। ভূপৃষ্ঠৰপৰা প্ৰায় ৯৬ কিলোমিটাৰ (৬০ মাইল; ৩১৫,০০০ ফুট) উচ্চতাত উৎপত্তি হোৱা বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। যিহেতু [[মেৰুপ্ৰভা]]ৰ কাৰণ অতি উচ্চ গতিৰ সৌৰ কণিকাই বায়ুমণ্ডলীয় অণুৰ সৈতে পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ ফলত হয়, গতিকে এই টিলাবোৰৰ সেউজীয়া ৰং আংশিকভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে (কোনে কৰিছে?) সেই সৌৰ কণাবোৰৰ অক্সিজেন অণুৰ সৈতে পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰদ্বাৰা। সেয়েহে টিলাবোৰ য'ত মেছ'স্ফেৰিক অক্সিজেন অধিক ঘনীভূত হয় তাতেই দেখা দিয়ে।<ref>{{cite web| url = https://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-type-aurora-ripples-across-sky-horizontal-green-dunes-180974083/?spMailingID=41658140&spUserID=NzQwNDUzNzY2MzMS1&spJobID=1682695015&spReportId=MTY4MjY5NTAxNQS2| title = Wu, Katherine J. A New Type of Aurora Ripples Across the Sky in Horizontal Green "Dunes". Smithsonian Magazine (29 January 2020)}}</ref> পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত লাখ লাখ [[উল্কাপিণ্ড]] প্ৰৱেশ কৰে আৰু বছৰি গড়ে ৪০,০০০ টন [[উল্কাপিণ্ড]] প্ৰৱেশ কৰে।<ref>Leinert C.; Gruen E. (1990). "Interplanetary Dust". Physics and Chemistry in Space (R. Schwenn and E. Marsch eds.). Springer-Verlag. pp. 204-275</ref> [[উল্কাপিণ্ড]]ৰ ধোঁৱা বুলি কোৱা এই এবলেটেড পদাৰ্থই নক্টিলুচেণ্ট ডাৱৰৰ বাবে ঘনীভূত নিউক্লিয়াছ হিচাপে কাম কৰে বুলি ভবা হয়। ==অন্বেষণ== মেছ’স্ফিয়াৰ বিমানৰ উচ্চতাৰ অভিলেখৰ ওপৰত অৱস্থিত,<ref>{{cite web|url=http://www.fai.org/fai-record-file/?recordId=2825|title=Powered Aeroplanes World Records|publisher=[[Fédération Aéronautique Internationale]]|access-date=31 August 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911215233/http://www.fai.org/fai-record-file/?recordId=2825|archive-date=11 September 2016|archivedate=11 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911215233/http://www.fai.org/fai-record-file/?recordId=2825|deadurl=yes}}</ref> আনহাতে বেলুনৰ বাবে মাত্ৰ আটাইতকৈ কম কিলোমিটাৰহে প্ৰৱেশযোগ্য, যাৰ বাবে উচ্চতাৰ অভিলেখ ৫৩.০ কিলোমিটাৰ (৩২.৯ মাইল)।<ref>{{cite web|url=http://www.isas.jaxa.jp/e/special/2003/yamagami/03.shtml|title=Research on Balloon to Float over 50&nbsp;km Altitude|publisher=Institute of Space and Astronautical Science, [[JAXA]]|access-date=29 September 2011}}</ref> ইফালে, বায়ুমণ্ডলৰ অধিক টানি লোৱাৰ বাবে মেছ’স্ফিয়াৰ কক্ষপথৰ মহাকাশযানৰ বাবে নূন্যতম উচ্চতাৰ তলত থাকে।<ref>{{cite web|url=http://www.iadc-online.org/Documents/IADC-2002-01,%20IADC%20Space%20Debris%20Guidelines,%20Revision%201.pdf|title=IADC Space Debris Mitigation Guidelines|publisher=[[Inter-Agency Space Debris Coordination Committee]]|date=15 October 2002|access-date=31 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203014608/http://www.iadc-online.org/Documents/IADC-2002-01,%20IADC%20Space%20Debris%20Guidelines,%20Revision%201.pdf|archive-date=3 December 2013|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.orbitaldebris.jsc.nasa.gov/library/NSS1740_14/nss1740_14-1995.pdf |title=NASA Safety Standard 1740.14, Guidelines and Assessment Procedures for Limiting Orbital Debris |publisher=Office of Safety and Mission Assurance |date=1 August 1995 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215143933/http://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/library/NSS1740_14/nss1740_14-1995.pdf |archive-date=15 February 2013 |access-date=8 July 2026 |archivedate=15 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130215143933/http://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/library/NSS1740_14/nss1740_14-1995.pdf |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://nccur.lib.nccu.edu.tw/handle/140.119/51133|title=100 km Altitude Boundary for Astronautics|publisher=Fédération Aéronautique Internationale|access-date=2026-07-08|archivedate=2020-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201221031527/http://nccur.lib.nccu.edu.tw/handle/140.119/51133|deadurl=yes}}</ref> ইয়াক কেৱল শব্দ কৰা ৰকেটৰ ব্যৱহাৰৰ দ্বাৰাহে প্ৰৱেশ কৰা হৈছে, যিবোৰে প্ৰতিটো অভিযানত মাত্ৰ কেইমিনিটমানৰ বাবেহে মেছ’স্ফিয়াৰিক জোখ ল’ব পাৰে।<ref>{{cite web|date=24 July 2006|url=http://rscience.gsfc.nasa.gov/srrov.html|title=NASA Sounding Rocket Program Overview|work=NASA Sounding Rocket Program|publisher=NASA|access-date=10 October 2006}}</ref> ফলত ই পৰিৱেশৰ কম বুজা অংশ, যাৰ ফলত হাস্যৰসময় মনিকাৰ ইগন’ৰ’স্ফিয়াৰ (humorous moniker ''ignorosphere'')ৰ সৃষ্টি হয়।<ref>{{cite web|date=1 September 2016|url=https://www.discovermagazine.com/technology/reusable-rockets-set-to-explore-the-ignorosphere|title=Reusable Rockets Set to Explore the 'Ignorosphere'|publisher=[[Discover (magazine)|Discover Magazine]]|access-date=2 April 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/nation/2003-02-06-atmosphere_x.htm|title=Upper atmosphere may hold clues in Columbia mystery|date=6 February 2003}}</ref> এই দুৰ্বলভাৱে বুজা স্তৰৰ ভিতৰত ৰঙা স্প্ৰাইট আৰু নীলা জেট (নিম্ন মেছ'স্ফিয়াৰৰ ভিতৰত বৈদ্যুতিক নিৰ্গমন বা বিজুলী), নক্টিলুচেণ্ট ডাৱৰ আৰু ঘনত্বৰ ছিয়াৰৰ উপস্থিতি বৰ্তমানৰ বৈজ্ঞানিক আগ্ৰহৰ বিষয়। ২০০৩ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত স্পেচ শ্বাটল কলম্বিয়া পুনৰ প্ৰৱেশৰ সময়ত প্ৰায় ৬২ কিলোমিটাৰ (৩৯ মাইল) উচ্চতাত, নিম্ন মেছ’স্ফিয়াৰত ভাঙি যায় আৰু সাতজন ক্ৰুৰ সদস্যৰ মৃত্যু হয়। ২০২৫ চনত বিজ্ঞানীসকলে মেছ’স্ফিয়াৰৰ স্থায়ী অন্বেষণৰ বাবে ফটোফ’ৰেটিক সূৰ্য্যৰ পোহৰ চালিত উৰণীয়া গঠনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়, যাৰ সম্ভাৱ্য প্ৰয়োগ বায়ুমণ্ডলীয় সংবেদন, যোগাযোগ আৰু মংগল গ্ৰহৰ দৰে পাতল বায়ুমণ্ডলীয় গ্ৰহৰ অন্বেষণত কৰা হয়।<ref name="y579">{{cite journal | last1=Schafer | first1=Benjamin C. | last2=Kim | first2=Jong-hyoung | last3=Sharipov | first3=Felix | last4=Hwang | first4=Gyeong-Seok | last5=Vlassak | first5=Joost J. | last6=Keith | first6=David W. | title=Photophoretic flight of perforated structures in near-space conditions | journal=Nature | volume=644 | issue=8076 | date=2025-08-14 | issn=0028-0836 | doi=10.1038/s41586-025-09281-8 | pages=362–369 | url=https://www.nature.com/articles/s41586-025-09281-8 | access-date=2026-05-28| url-access=subscription }}</ref> ==মেছ’স্ফিয়াৰ আৰু মহাকাশৰ ওচৰৰ পৰিঘটনা== [[File:ISS-44_Red_Sprites,_northwest_Mexico.jpg|thumb|left|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ কেন্দ্ৰত থকা এজন মহাকাশচাৰীয়ে দিগন্তত বিজুলী মেছ’স্ফিয়াৰলৈ বিস্তৃত হৈ [[আকাশী ৰহণ]]ৰ ৰেখাৰ ঠিক তলত ৰঙা [[স্প্ৰাইট]] হিচাপে পৰ্যবেক্ষণ কৰে।]] [[File:ISS028-E-8400_-_View_of_Asia.jpg|thumb|মেছ'স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰ প্ৰান্তত নক্টিলুচেণ্ট ডাৱৰ (অলপ ওপৰত থকা [[আকাশী ৰহণ]] বুলি ভুল কৰিব নালাগে)।]] * [[আকাশী ৰহণ]] * [[বায়ুমণ্ডলীয় জোৱাৰ]] * [[আয়নমণ্ডল]] * [[উল্কাপিণ্ড]] * [[অস্বচ্ছ ডাৱৰ]] * [[মেৰুপ্ৰভা]] * [[স্প্ৰাইট (বিজুলী)]]। * [[উচ্চ বায়ুমণ্ডলীয় বিজুলী]] (ক্ষণস্থায়ী আলোকময় পৰিঘটনা) ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:বায়ুমণ্ডল]] 41npois8w5pepdr0dm2h60gm42ya8b4 0 137869 634567 632337 2026-09-07T01:11:04Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634567 wikitext text/x-wiki {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 300 | footer = যদি বতাহ দক্ষিণ গোলাৰ্ধত উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে বয় (যেনে পেৰুৰ উপকূলৰ কাষেৰে, য’ত বতাহ উত্তৰ দিশলৈ বয়), [[একমান পৰিবহণ|একমান পৰিবহণে]] বাওঁফালে ৯০° পৃষ্ঠীয় পানীৰ নেট গতি উৎপন্ন কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত উপকূলীয় উত্থান ঘটিব পাৰে।<ref>[https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_currents/03coastal4.html Upwelling] National Ocean Service, NOAA.</ref> | image1 = Upwelling animated.gif | alt1 = | image2 = Upwelling-labels-en.svg | alt2 = }} '''পানীৰ উৰ্ধগতি''' বা আপৱেলিং এক সাগৰীয় পৰিঘটনা, এই ঘটনাত গভীৰ পানীৰপৰা সাগৰৰ পৃষ্ঠৰফালে ঘন, শীতল আৰু সাধাৰণতে পুষ্টিকৰ পানীৰ বতাহৰদ্বাৰা পৰিচালিত গতি জড়িত। ই উষ্ণ আৰু সাধাৰণতে পুষ্টিকৰ উপাদান ক্ষয় হোৱা পৃষ্ঠীয় পানীৰ ঠাই লয়। পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ সমৃদ্ধ উৰ্ধমুখী পানীয়ে [[ফাইটোপ্লাংকটন]]ৰ দৰে প্ৰাথমিক উৎপাদকৰ বৃদ্ধি আৰু প্ৰজননক উদ্দীপিত কৰে। ফাইটোপ্লাংকটনৰ জৈৱবস্তু আৰু সেই অঞ্চলসমূহত শীতল পানীৰ উপস্থিতিয়ে শীতল সাগৰৰ পৃষ্ঠৰ উষ্ণতা (SST) আৰু ’ক্ল’ৰ’ফিল এ’ৰ উচ্চ ঘনত্বৰদ্বাৰা উৰ্ধগতিৰ অঞ্চল চিনাক্ত কৰাত সহজ কৰে।<ref name="Anderson">{{cite journal | last1 = Anderson | first1 = DM | last2 = Prell | first2 = WL | year = 1993 | title = A 300 KYR record of upwelling off Oman during the late quaternary: evidence of the Asian southwest monsoon | journal = Paleoceanography | volume = 8 | issue = 2| pages = 193–208 | doi=10.1029/93pa00256| bibcode = 1993PalOc...8..193A }}</ref><ref name="Sarhan">{{cite journal | last1 = Sarhan | first1 = T | last2 = Lafuente | first2 = JG | last3 = Vargas | first3 = M | last4 = Vargas | first4 = JM | last5 = Plaza | first5 = F | year = 1999 | title = Upwelling mechanisms in the northwestern Alboran Sea | journal = Journal of Marine Systems | volume = 23 | issue = 4| pages = 317–331 | doi=10.1016/s0924-7963(99)00068-8}}</ref> পানীৰ উৰ্ধগতিৰ অঞ্চলত পুষ্টিকৰ উপাদানৰ উপলভ্যতা বৃদ্ধিৰ ফলত প্ৰাথমিক উৎপাদনৰ মাত্ৰা অধিক হয় আৰু তেনেকৈ মীন উৎপাদন হয়। বিশ্বৰ মুঠ সাগৰীয় মাছ ধৰাৰ প্ৰায় ২৫% পাঁচটা উৰ্ধগতিৰপৰা আহে, যিয়ে মুঠ সাগৰীয় অঞ্চলৰ মাত্ৰ ৫%হে দখল কৰে।<ref name="Jennings">Jennings, S., Kaiser, M.J., Reynolds, J.D. (2001) "Marine Fisheries Ecology." Oxford: Blackwell Science Ltd. {{ISBN|0-632-05098-5}}</ref> উপকূলীয় সোঁত বা বিচ্ছিন্ন মুকলি সাগৰৰদ্বাৰা পৰিচালিত উৰ্ধগতিয়ে পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ সমৃদ্ধ পানী আৰু বিশ্বৰ মীন উৎপাদনত সৰ্বাধিক প্ৰভাৱ পেলায়।<ref name="Jennings"/><ref name="Mann">Mann, K.H., Lazier, J.R.N. (2006) ''Dynamics of Marine Ecosystems: Biological-Physical Interactions in the Oceans''. Oxford: Blackwell Publishing Ltd. {{ISBN|1-4051-1118-6}}</ref> ==ব্যৱস্থা== উত্থান ঘটাবলৈ একেলগে কাম কৰা তিনিটা মূল চালক হ’ল [[বতাহ]], [[ক’ৰিঅ’লিছ বল]] আৰু [[একমান পৰিবহণ]]। বিভিন্ন ধৰণৰ উৰ্ধগতিৰ বাবে ইহঁতে বেলেগ বেলেগ ধৰণে কাম কৰে, কিন্তু সাধাৰণ প্ৰভাৱ একে থাকে।<ref name="Bakun">{{cite journal |author1-link=Andrew Bakun | last1 = Bakun | first1 = A | year = 1990 | title = Global climate change and intensification of coastal ocean upwelling |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-01-12_247_4939/page/198 | journal = Science | volume = 247 | issue = 4939| pages = 198–201 | doi=10.1126/science.247.4939.198| pmid = 17813287 | bibcode = 1990Sci...247..198B | s2cid = 32516158 }}</ref> পানীৰ উৰ্ধগতিৰ সামগ্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াত বতাহ সাগৰৰ পৃষ্ঠৰ ওপৰেৰে এটা বিশেষ দিশত বয়, যাৰ ফলত বতাহ-পানীৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি হয়। বতাহৰ ফলত [[ক’ৰিঅ’লিছ বল]] আৰু একমান পৰিবহণৰ বাবে পানীয়ে বতাহৰ দিশৰ পৰা ৯০ ডিগ্ৰী জাল পৰিবহণ কৰিছে। একমান পৰিবহণৰ ফলত পানীৰ পৃষ্ঠীয় স্তৰটো বতাহৰ দিশৰ পৰা প্ৰায় ৪৫ ডিগ্ৰী কোণত গতি কৰে আৰু সেই স্তৰ আৰু ইয়াৰ তলৰ স্তৰৰ মাজৰ ঘৰ্ষণৰ ফলত একেৰাহে স্তৰবোৰ একে দিশতে গতি কৰে। ইয়াৰ ফলত পানীৰ স্তম্ভৰ তললৈ পানীৰ সৰ্পিল ধাৰা এটা গতি কৰে। তাৰ পিছত, পানী কোনফালে গতি কৰিব সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰে [[ক’ৰিঅ’লিছ বল]]বোৰে; উত্তৰ গোলাৰ্ধত পানী বতাহৰ দিশৰ সোঁফালে পৰিবহণ কৰা হয়। দক্ষিণ গোলাৰ্ধত পানী বতাহৰ বাওঁফালে পৰিবহণ কৰা হয়।<ref name="Chelton">{{cite journal | last1 = Chelton | first1 = DB | last2 = Schlax | first2 = MG | last3 = Freilich | first3 = MH | last4 = Milliff | first4 = RF | year = 2004 | title = Satellite measurements reveal persistent small-scale features in ocean winds | url = https://archive.org/details/sim_science_2004-02-13_303_5660/page/978 | journal = Science | volume = 303 | issue = 5660| pages = 978–983 | doi=10.1126/science.1091901| pmid = 14726595 | bibcode = 2004Sci...303..978C | s2cid = 31502815 }}</ref> যদি পানীৰ এই নেট গতিবিধি বিচ্ছিন্ন হয়, তেন্তে হেৰাই যোৱা পানীৰ ঠাইত গভীৰ পানীৰ ওপৰলৈ উঠি যোৱা হয়।<ref name="Anderson"/><ref name="Bakun" /> ==প্ৰকাৰ== সাগৰৰ প্ৰধান উৰ্ধগতিবোৰ সোঁতৰ বিচ্ছিন্নতাৰ সৈতে জড়িত যিয়ে গভীৰ, ঠাণ্ডা, পুষ্টিকৰ পানী পৃষ্ঠলৈ আনে। উপকূলীয় উৰ্ধগতি, সাগৰৰ ভিতৰৰ অংশত বৃহৎ পৰিসৰৰ বতাহৰ দ্বাৰা পৰিচালিত উৰ্ধগতি, ঘূৰ্ণীবতাহৰ সৈতে জড়িত উৰ্ধগতি, ভূ-প্ৰকৃতিগতভাৱে জড়িত উৰ্ধগতি আৰু সাগৰৰ ভিতৰৰ অংশত বহল-বিস্তাৰিত উৰ্ধগতি। ===উপকূলীয়=== উপকূলীয় পানীৰ উৰ্ধগতি হৈছে আটাইতকৈ পৰিচিতপ্ৰকাৰৰ উৰ্ধগতি, আৰু ই মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ সৈতে আটাইতকৈ ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত কাৰণ ই বিশ্বৰ কিছুমান আটাইতকৈ উৎপাদনশীল মীনপালনক সমৰ্থন কৰে। বতাহৰ দিশ উপকূলৰ সমান্তৰাল হ’লে আৰু বতাহৰদ্বাৰা পৰিচালিত সোঁতৰ সৃষ্টি হ’লে উপকূলীয় উৰ্ধগতি হ’ব। বতাহৰদ্বাৰা পৰিচালিত সোঁতবোৰ উত্তৰ গোলাৰ্ধৰ বতাহৰ সোঁফালে আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধৰ বাঁওফালে ক’ৰিঅ’লিছ প্ৰভাৱৰ বাবে গতি পৰিৱৰ্তন কৰা হয়। ফলত বতাহৰ দিশৰ সৈতে সমান কোণত পৃষ্ঠীয় পানীৰ মুখ্য গতি হয়, যাক একমান পৰিবহণ বুলি জনা যায়। যেতিয়া একমান পৰিবহণ উপকূলৰপৰা আঁতৰত ঘটি থাকে, তেতিয়া আঁতৰি যোৱা পৃষ্ঠীয় পানীৰ ঠাইত গভীৰ, ঠাণ্ডা আৰু ঘন পানীয়ে ঠাই লয়।<ref name="Mann"/> সাধাৰণতে এই উৰ্ধগতিৰ প্ৰক্ৰিয়াটো প্ৰতিদিনে প্ৰায় ৫–১০ মিটাৰ হাৰত ঘটে, কিন্তু বতাহৰ শক্তি আৰু দূৰত্বৰ বাবে উপকূলৰপিনে উৰ্ধগতিৰ হাৰ আৰু সম্ভাৱনীয়তা পৰিৱৰ্তন হ'ব পাৰে।<ref name="Anderson"/><ref name="Nelson">{{cite journal | last1 = Bakun | first1 = A | last2 = Nelson | first2 = CS | year = 1991 | title = The seasonal cycle of wind-stress curl in subtropical eastern boundary current regions | url = https://archive.org/details/journal-of-physical-oceanography_1991-12_21_12/page/1815 | journal = Journal of Physical Oceanography | volume = 21 | issue = 12| pages = 1815–1834 | doi=10.1175/1520-0485(1991)021<1815:tscows>2.0.co; 2| bibcode = 1991JPO....21.1815B | doi-access = free }}</ref> গভীৰ পানীত নাইট্ৰেট, ফছফেট আৰু চিলিচিক এচিডকে ধৰি পুষ্টিকৰ উপাদান থাকে, নিজেই পৃষ্ঠীয় পানীৰপৰা ডুব যোৱা জৈৱিক পদাৰ্থ (মৃত/ধ্বংসিত প্লাংকটন)ৰ পচনৰ ফল। এই পুষ্টিকৰ পদাৰ্থবোৰ পৃষ্ঠলৈ অনাৰ সময়ত ফাইটোপ্লাংকটনে দ্ৰৱীভূত CO₂ (কাৰ্বন ডাই অক্সাইড) আৰু সূৰ্য্যৰপৰা অহা পোহৰ শক্তিৰ সৈতে ব্যৱহাৰ কৰি সালোক সংশ্লেষণৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে জৈৱিক যৌগ উৎপন্ন কৰে। সেয়েহে পানীৰ উৰ্ধগতিৰ অঞ্চলৰ ফলত সাগৰৰ অন্যান্য অঞ্চলৰ তুলনাত প্ৰাথমিক উৎপাদন (ফাইটোপ্লাংকটনে নিৰ্ধাৰণ কৰা কাৰ্বনৰ পৰিমাণ) অতি উচ্চ মাত্ৰাৰ সৃষ্টি হয়। বিশ্বৰ সামুদ্ৰিক উৎপাদনশীলতাৰ প্ৰায় ৫০% ইহঁতে।<ref name="Blanchette">{{cite journal | last1 = Blanchette | first1 = CA | author-link1 = Carol Blanchette | last2 = Wieters | first2 = EA | last3 = Briotman | first3 = BR | last4 = Kinlan | first4 = BP | last5 = Schiel | first5 = DR | year = 2009 | title = Trophic structure and diversity in rocky intertidal upwelling ecosystems: a comparison of community patterns across California, Chile, South Africa, and New Zealand | journal = Progress in Oceanography | volume = 83 | issue = 1–4 | pages = 107–116 | doi = 10.1016/j.pocean.2009.07.038 | bibcode = 2009PrOce..83..107B | url = http://americanae.aecid.es/americanae/es/registros/registro.do?tipoRegistro=MTD&idBib=3452053 | hdl = 10533/241332 | hdl-access = free | access-date = 2026-07-09 | archivedate = 2025-05-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20250526020246/https://americanae.aecid.es/americanae/es/registros/registro.do?tipoRegistro=MTD&idBib=3452053 | deadurl = yes }}</ref> উচ্চ প্ৰাথমিক উৎপাদনে খাদ্য শৃংখলৰ ওপৰলৈ বিয়পি পৰে কাৰণ ফাইটোপ্লাংকটন সাগৰীয় খাদ্য শৃংখলৰ গুৰিতে থাকে।<ref name="Lalli">Lalli, C.M., Parsons, T.R. (1997) "Biological Oceanography: An Introduction" Oxford: Elsevier Publications. {{ISBN|0-7506-3384-0}}</ref> খাদ্য শৃংখলটোৱে নিম্নোক্ত পদ্ধতি অনুসৰণ কৰে: * [[ফাইট’প্লাংকটন]] → [[জুপ্লাংকটন]] → চিকাৰী জুপ্লাংকটন→ [[ফিল্টাৰ ফিডাৰচ]] → চিকাৰী মাছ<ref name="Mann"/> → সাগৰীয় চৰাই, সাগৰীয় স্তন্যপায়ী প্ৰাণী<ref name="Brodeur">{{cite journal | last1 = Brodeur | first1 = RD | last2 = Ware | first2 = DM | year = 2007 | title = Long-term variability in zooplankton biomass in the subarctic Pacific ocean | journal = Fisheries Oceanography | volume = 1 | issue = 1| pages = 32–38 | doi = 10.1111/j.1365-2419.1992.tb00023.x }}</ref> কিছুমান অঞ্চলত উপকূলীয় উৰ্ধগতি বছৰজুৰি থাকে, যাক প্ৰধান উপকূলীয় উৰ্ধগতিৰ ব্যৱস্থা বুলি জনা যায় আৰু আন অঞ্চলত বছৰৰ কিছুমান মাহতহে হয়, যাক ঋতুভিত্তিক উপকূলীয় উৰ্ধগতি ব্যৱস্থা বুলি জনা যায়। এই উৰ্ধগতি ব্যৱস্থাসমূহৰ বহুতো তুলনামূলকভাৱে উচ্চ কাৰ্বন উৎপাদনশীলতাৰ সৈতে জড়িত আৰু সেয়েহে ইয়াক বৃহৎ সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়।<ref name="Kampf">Kämpf J., Chapman P. (2016) "Upwelling Systems of the World" Cham: Springer International Publishing AG. {{ISBN|978-3-319-42524-5}}</ref> বিশ্বজুৰি পানীৰ উৰ্ধগতিৰ অঞ্চলৰ সৈতে জড়িত পাঁচটা প্ৰধান উপকূলীয় সোঁত আছে: [[কেনেৰী সোঁত]] (উত্তৰ-পশ্চিম আফ্ৰিকাৰ ওচৰত), [[বেংগুৱেলা সোঁত]] (দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ওচৰত), [[কেলিফৰ্ণিয়া সোঁত]] (কেলিফৰ্ণিয়া আৰু অৰেগনৰ ওচৰত), [[হামবল্ড সোঁত]] (পেৰু আৰু চিলিৰ ওচৰত), আৰু [[ছোমালি সোঁত]] (ছ’মালিয়া আৰু ওমানৰ ওচৰত)। এই সকলোবোৰ সোঁতে প্ৰধান মীনপালনক সমৰ্থন কৰে। উপকূলীয় উত্থান প্ৰধানকৈ হোৱা চাৰিটা প্ৰধান পূব সীমাৰ প্ৰৱাহ হ’ল কেনেৰী সোঁত, বেংগুৱেলা সোঁত, কেলিফৰ্ণিয়া সোঁত আৰু হামবল্ড সোঁত।<ref name="Cury">{{cite journal | last1 = Cury | first1 = P | last2 = Bakun | first2 = A | last3 = Crawford | first3 = RJM | last4 = Jarre | first4 = A | last5 = Quinones | first5 = RA | last6 = Shannon | first6 = LJ | last7 = Verheye | first7 = HM | year = 2000 | title = Small pelagics in upwelling systems: patterns of interaction and structural changes in "wasp-waist" ecosystems | url = https://archive.org/details/ices-journal-of-marine-science_2000-06_57_3/page/603 | journal = ICES Journal of Marine Science | volume = 57 | issue = 3| pages = 603–618 | doi=10.1006/jmsc.2000.0712| doi-access = free | bibcode = 2000ICJMS..57..603C }}</ref> বেংগুৱেলা সোঁত দক্ষিণ আটলাণ্টিক উপগ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় গাইৰৰ পূব সীমা আৰু ইয়াক উত্তৰ আৰু দক্ষিণ উপ-ব্যৱস্থাত বিভক্ত কৰিব পাৰি আৰু দুয়োটা অঞ্চলতে আপৱেলিং সংঘটিত হয়। উপ-ব্যৱস্থাসমূহক লুডেৰিটজৰপৰা স্থায়ী আপৱেলিং অঞ্চলৰদ্বাৰা বিভক্ত কৰা হৈছে, যিটো বিশ্বৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী উৰ্ধগতিৰ অঞ্চল। কেলিফৰ্ণিয়া সোঁত ব্যৱস্থা (CCS) হৈছে উত্তৰ প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ পূব সীমাৰ সোঁত যিটো উত্তৰ আৰু দক্ষিণ বিভাজনৰদ্বাৰাও বৈশিষ্ট্যযুক্ত। এই ব্যৱস্থাৰ বিভাজন কেলিফৰ্ণিয়াৰ পইণ্ট কনচেপচনত দক্ষিণত দুৰ্বল উৰ্ধগতি আৰু উত্তৰত প্ৰবল উৰ্ধগতিৰ বাবে ঘটে। কেনেৰী সোঁত উত্তৰ আটলাণ্টিক গাইৰৰ পূব সীমা প্ৰৱাহ আৰু কেনেৰী দ্বীপপুঞ্জৰ উপস্থিতিৰ বাবেও ই পৃথক। শেষত হামবল্ড সোঁত বা পেৰু সোঁত দক্ষিণ আমেৰিকাৰ উপকূলৰ কাষেৰে পেৰুৰপৰা চিলিলৈ পশ্চিম দিশলৈ বৈ যায় আৰু সাগৰৰ পাৰৰপৰা ১০০০ কিলোমিটাৰ পৰ্যন্ত বিস্তৃত হয়।<ref name="Blanchette"/> এই চাৰিটা পূব সীমাৰ সোঁতে সাগৰৰ উপকূলীয় উৰ্ধগতিৰ অঞ্চলৰ অধিকাংশই গঠন কৰে। ===বিষুৱীয়=== [[File:Equatorial upwelling zone in the Pacific ocean.gif|thumb|300px|right|{{center|প্ৰশান্ত মহাসাগৰত পৃষ্ঠীয় ক্ল'ৰ'ফিলৰ ঘনত্বৰ ওপৰত বিষুৱীয় উত্থানৰ প্ৰভাৱ}}]] বিষুৱৰেখাত পানীৰ উৰ্ধগতি আন্তঃক্ৰান্তীয় অভিসৰণ মণ্ডল (ITCZ)ৰ সৈতে জড়িত যিটো প্ৰকৃততে গতি কৰে, আৰু ফলস্বৰূপে, ই প্ৰায়ে বিষুৱৰেখাৰ ঠিক উত্তৰ বা দক্ষিণে অৱস্থিত। উত্তৰ-পূব আৰু দক্ষিণ-পূবৰপৰা পূব দিশৰ (পশ্চিম দিশলৈ) বাণিজ্যিক বতাহ বয় আৰু পশ্চিম দিশৰপৰা বৈ যোৱা বিষুৱৰেখাৰ কাষেৰে একত্ৰিত হৈ আইটিচিজেড গঠন কৰে। যদিও বিষুৱৰেখাৰ কাষেৰে কোনো ক’ৰিঅ’লিছ বল উপস্থিত নাই, তথাপি বিষুৱৰেখাৰ ঠিক উত্তৰ আৰু দক্ষিণে উৰ্ধগতি ঘটে। ইয়াৰ ফলত এটা বিচ্ছিন্নতা ঘটে, তলৰপৰা ঘন, পুষ্টিকৰ পানী ওপৰলৈ উঠি যায় আৰু ইয়াৰ ফলত এইটো উল্লেখযোগ্য যে প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ বিষুৱীয় অঞ্চলটোক মহাকাশৰপৰা উচ্চ ফাইটোপ্লাংকটন ঘনত্বৰ বহল ৰেখা হিচাপে ধৰা পেলাব পাৰি।<ref name="Jennings"/> ===দক্ষিণ মহাসাগৰ=== [[File:Antarctic bottom water.svg|thumb|300px|{{center|দক্ষিণ মহাসাগৰত উৰ্ধগতি}}]] দক্ষিণ মহাসাগৰতো বৃহৎ পৰিসৰৰ আপৱেলিং পোৱা যায়। ইয়াত এণ্টাৰ্কটিকাৰ চাৰিওফালে পশ্চিমৰ (পূব দিশৰ) প্ৰবল বতাহ বলি থাকে, যাৰ ফলত উত্তৰ দিশলৈ পানীৰ উল্লেখযোগ্য প্ৰৱাহ ঘটে। এইটো আচলতে একপ্ৰকাৰৰ উপকূলীয় উৰ্ধগতি। যিহেতু দক্ষিণ আমেৰিকা আৰু এণ্টাৰ্কটিকা উপদ্বীপৰ ডগাৰ মাজত মুকলি অক্ষাংশৰ এটা বেণ্ডত কোনো মহাদেশ নাই, গতিকে এই পানীৰ কিছু অংশ বহু গভীৰতাৰপৰা ওপৰলৈ টানি অনা হয়। বহুতো সংখ্যাগত আৰ্হি আৰু পৰ্যবেক্ষণ সংশ্লেষণত দক্ষিণ মহাসাগৰৰ আপৱেলিঙে গভীৰ ঘন পানী পৃষ্ঠলৈ অনাৰ প্ৰাথমিক উপায়ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এণ্টাৰ্কটিকাৰ কিছুমান অঞ্চলত উপকূলৰ ওচৰৰ বতাহৰদ্বাৰা পৰিচালিত উৰ্ধগতিয়ে তুলনামূলকভাৱে উষ্ণ চাৰ্কামপোলাৰ গভীৰ পানীক মহাদেশীয় শ্বেল্ফলৈ টানি আনে, য'ত ই বৰফৰ শ্বেল্ফৰ গলনা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে আৰু বৰফৰ তৰপৰ স্থিৰতাক প্ৰভাবিত কৰিব পাৰে।<ref>{{Cite journal|last1=Greene|first1=Chad A.|last2=Blankenship|first2=Donald D.|last3=Gwyther|first3=David E.|last4=Silvano|first4=Alessandro|last5=Wijk|first5=Esmee van|date=2017-11-01|title=Wind causes Totten Ice Shelf melt and acceleration|journal=Science Advances|language=en|volume=3|issue=11|article-number=e1701681|doi=10.1126/sciadv.1701681|issn=2375-2548|pmc=5665591|pmid=29109976|bibcode=2017SciA....3E1681G}}</ref> উত্তৰ আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ পশ্চিম উপকূল, উত্তৰ-পশ্চিম আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম আফ্ৰিকা, আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম আৰু দক্ষিণ অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ওচৰতো অগভীৰ, বতাহৰদ্বাৰা পৰিচালিত উত্থান পোৱা যায়, এই সকলোবোৰ সাগৰীয় উপগ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় উচ্চ চাপৰ পৰিসঞ্চালনৰ সৈতে জড়িত॥ সাগৰীয় পৰিসঞ্চালনৰ কিছুমান আৰ্হিৰপৰা অনুমান কৰা হয় যে বহল পৰিসৰৰ আপৱেলিং ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত হয়, কাৰণ চাপৰদ্বাৰা পৰিচালিত প্ৰৱাহে পানীক নিম্ন অক্ষাংশৰফালে অভিসৰণ কৰে য'ত ওপৰৰপৰা বিস্তাৰিতভাৱে উষ্ণ হয়। প্ৰয়োজনীয় প্ৰসাৰণ সহগ অৱশ্যে প্ৰকৃত সাগৰত পৰ্যবেক্ষণ কৰাতকৈ ডাঙৰ যেন লাগে। তথাপি, কিছুমান বিস্তাৰিত আপৱেলিং সম্ভৱতঃ ঘটে। ==অন্যান্য উৎস== *যেতিয়া সাগৰৰ পাৰৰ দ্বীপ, ৰিজ বা সাগৰীয় পৰ্বতে যেতিয়া গভীৰ সোঁতৰ বিচ্যুতি ঘটায়, তেতিয়া স্থানীয় আৰু মাজে মাজে উপস্থিত হোৱা আপৱেলিং হ'ব পাৰে অন্যথা কম উৎপাদনশীল সাগৰীয় অঞ্চলত পুষ্টিকৰ অঞ্চল প্ৰদান কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে গালাপাগোছ দ্বীপপুঞ্জ আৰু ছিচেলছ দ্বীপপুঞ্জৰ চাৰিওফালে থকা আপৱেলিং, য'ত প্ৰধান পেলেজিক মীনপালন আছে।<ref name="Jennings"/> *অনুভূমিক বতাহৰ ক্ষেত্ৰত পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে ছিয়াৰ থাকিলে যিকোনো ঠাইতে আপৱেলিং হ’ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে যেতিয়া গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় ঘূৰ্ণীবতাহে কোনো অঞ্চল অতিক্ৰম কৰে, সাধাৰণতে যেতিয়া ঘণ্টাত ৫ মাইল (ঘণ্টাত ৮ কিলোমিটাৰ)তকৈ কম বেগত গতি কৰে। ঘূৰ্ণীবতাহৰ বতাহে একমান স্তৰৰ পৃষ্ঠীয় পানীত বিচ্ছিন্নতা সৃষ্টি কৰে, যাৰ বাবে ধাৰাবাহিকতা বজাই ৰাখিবলৈ গভীৰ পানীৰ ওপৰলৈ উঠি যোৱাৰ প্ৰয়োজন হয়।<ref>{{cite book |last1=Knauss |first1=J.A |title=Introduction to Physical Oceanography |url=https://archive.org/details/introductiontoph0000knau_h2u6 |date=1997 |publisher=Waveland Press, Inc. |isbn=978-1-57766-429-1}}</ref> *কৃত্ৰিম আপৱেলিং এনে যন্ত্ৰৰদ্বাৰা উৎপন্ন হয় যিয়ে সাগৰৰ তৰংগ শক্তি বা সাগৰৰ তাপ শক্তিৰ ৰূপান্তৰ ব্যৱহাৰ কৰি পানী পৃষ্ঠলৈ পাম্প কৰে। সাগৰীয় বতাহৰ টাৰ্বাইনেও আপৱেলিং উৎপন্ন কৰে বুলি জনা যায়।<ref>{{cite web|url=https://wiki.met.no/_media/windfarms/brostrom_jms_2008.pdf|format=PDF|title=On the influence of large wind farms on the upper ocean circulation|author=Göran Broström, Norwegian Meteorological Institute, Oslo, Norway|website=Wiki.met.no|access-date=23 May 2026}}</ref> সাগৰীয় ঢৌৰ যন্ত্ৰই প্লাংকটন ফুল উৎপন্ন কৰা দেখা গৈছে।<ref>[http://oregonstate.edu/dept/ncs/newsarch/2008/Sep08/artificialupwelling.html US Research project, NSF and Oregon State University] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090804092457/http://oregonstate.edu/dept/ncs/newsarch/2008/Sep08/artificialupwelling.html |date=August 4, 2009 }}</ref> ==তাৰতম্য== [[File:Sstanom 199711 krig.jpg|thumb|300px|right|{{center|পূবৰপৰা অহা অস্বাভাৱিকভাৱে প্ৰবল বতাহে উষ্ণ (ৰঙা) পৃষ্ঠীয় পানীক আফ্ৰিকাৰফালে ঠেলি দিয়ে, যাৰ ফলত সুমাট্ৰাৰ উপকূলৰ কাষেৰে ঠাণ্ডা (নীলা) পানী ওপৰলৈ উঠি যায়}}]] বতাহৰ শক্তি আৰু ঋতুৰ পৰিৱৰ্তনশীলতাৰ লগতে পানীৰ উলম্ব গঠন, তলৰ বেথিমেট্ৰিৰ তাৰতম্য আৰু সোঁতৰ অস্থিৰতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। কিছুমান অঞ্চলত উৰ্ধগতি হৈছে ঋতুভিত্তিক পৰিঘটনা যাৰ ফলত উপকূলীয় পানীত বসন্তকালীন ফুলৰ দৰে সময়ে সময়ে উৎপাদনশীল হৈ বিকশিত হয়। স্থলভাগৰ ওপৰৰ উষ্ণ, লঘু বতাহ আৰু সাগৰৰ ওপৰৰ শীতল ঘন বতাহৰ মাজত উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্যৰ ফলত বতাহৰ ফলত উত্থান ঘটে। নাতিশীতোষ্ণ অক্ষাংশত উষ্ণতাৰ বৈপৰীত্য ঋতু অনুসৰি বহু পৰিমাণে পৰিৱৰ্তনশীল হয়, যাৰ ফলত বসন্ত আৰু গ্ৰীষ্মকালত প্ৰবল উত্থানৰ সময়ৰ সৃষ্টি হয়, শীতকালত দুৰ্বল বা কোনো উত্থান নহয়। উদাহৰণস্বৰূপে, অৰেগনৰ উপকূলত ছমাহৰ উত্থানৰ ঋতুত কম বা একেবাৰেই উত্থান নোহোৱা সময়ৰদ্বাৰা পৃথক চাৰি বা পাঁচটা শক্তিশালী আপৱেলিং পৰিঘটনা হয়। ইয়াৰ বিপৰীতে গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় অক্ষাংশত উষ্ণতাৰ বৈপৰীত্য অধিক স্থিৰ হৈ থাকে, যাৰ ফলত বছৰটোৰ ভিতৰত অহৰহ উত্থানৰ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণস্বৰূপে পেৰুৰ উত্থান বছৰৰ বেছিভাগ সময়েই ঘটে, যাৰ ফলত চাৰ্ডিন আৰু এঞ্চ'ভিৰ বাবে বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ সাগৰীয় মীন পালন হয়।<ref name="Mann"/> বিষম বছৰত যেতিয়া বাণিজ্যিক বতাহ দুৰ্বল বা ওলোটা হয়, তেতিয়া ওপৰলৈ উঠা পানী বহুত উষ্ণ আৰু পুষ্টিকৰ উপাদান কম হয়, যাৰ ফলত জৈৱবস্তু আৰু ফাইটোপ্লাংকটনৰ উৎপাদনশীলতা তীব্ৰভাৱে হ্ৰাস পায়। এই পৰিঘটনাটোক এল নিনো-দক্ষিণ দোলন (ENSO) ইভেণ্ট বুলি জনা যায়। পেৰুৰ আপৱেলিং ব্যৱস্থাটো ENSOৰ পৰিঘটনাৰ প্ৰতি বিশেষভাৱে দুৰ্বল, আৰু ই উৎপাদনশীলতাৰ ক্ষেত্ৰত চৰম আন্তঃবাৰ্ষিক পৰিৱৰ্তনশীলতাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।<ref name="Mann"/> বেথিমেট্ৰিৰ পৰিৱৰ্তনে আপৱেলিঙৰ শক্তিত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, উপকূলৰপৰা বাহিৰলৈ বিস্তৃত ছাবমেৰিন ৰিজে চুবুৰীয়া অঞ্চলতকৈ অধিক অনুকূল আপৱেলিং পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰিব। সাধাৰণতে এনে ৰিজত আপৱেলিং আৰম্ভ হয় আৰু অন্য স্থানত বিকশিত হোৱাৰ পিছতো ৰিজত আটাইতকৈ শক্তিশালী হৈ থাকে।<ref name="Mann"/> ==উচ্চ উৎপাদনশীলতা== আটাইতকৈ উৎপাদনশীল আৰু উৰ্বৰ সাগৰীয় অঞ্চল, আপৱেলিং অঞ্চলসমূহ সাগৰীয় উৎপাদনশীলতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। সমগ্ৰ ট্ৰফিক স্তৰতে ইহঁতে শ শ প্ৰজাতিক আকৰ্ষণ কৰে; এই ব্যৱস্থাসমূহৰ বৈচিত্ৰ্য সাগৰীয় গৱেষণাৰ বাবে এক কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ আহিছে। আপৱেলিং অঞ্চলৰ সাধাৰণ ট্ৰফিক স্তৰ আৰু আৰ্হি অধ্যয়ন কৰি থাকোঁতে গৱেষকসকলে আৱিষ্কাৰ কৰিছে যে আপৱেলিং ব্যৱস্থাই ৱাচ্প-ৱেইষ্টৰ সমৃদ্ধিৰ আৰ্হি প্ৰদৰ্শন কৰে। এই ধৰণৰ আৰ্হিত উচ্চ আৰু নিম্ন ট্ৰফিক মাত্ৰাক উচ্চ প্ৰজাতিৰ বৈচিত্ৰ্যই ভালদৰে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। কিন্তু মধ্যৱৰ্তী ট্ৰফিক স্তৰটোক মাত্ৰ এটা বা দুটা প্ৰজাতিৰদ্বাৰাহে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হয়। সৰু, পেলেজিক মাছৰে গঠিত এই ট্ৰফিক স্তৰটোৱে সাধাৰণতে উপস্থিত সকলো মাছৰ প্ৰজাতিৰ প্ৰজাতিৰ বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰায় তিনিৰপৰা চাৰি শতাংশহে গঠন কৰে। তলৰ ট্ৰফিক স্তৰসমূহত গড়ে প্ৰায় ৫০০ প্ৰজাতিৰ কপেপড, ২৫০০ প্ৰজাতিৰ গেষ্ট্ৰ’পড আৰু ২৫০০ প্ৰজাতিৰ ক্ৰুষ্টেচিয়ানৰ সৈতে অতি ভালদৰে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হৈছে। শিখৰ আৰু শিখৰৰ ওচৰৰ ট্ৰফিক স্তৰত সাধাৰণতে প্ৰায় ১০০ প্ৰজাতিৰ সাগৰীয় স্তন্যপায়ী আৰু প্ৰায় ৫০ প্ৰজাতিৰ সাগৰীয় চৰাই থাকে। গুৰুত্বপূৰ্ণ মধ্যৱৰ্তী ট্ৰফিক প্ৰজাতিসমূহ অৱশ্যে সৰু পেলেজিক মাছ যিয়ে সাধাৰণতে ফাইটোপ্লাংকটন খায়। বেছিভাগ আপৱেলিং ব্যৱস্থাতে এই প্ৰজাতিবোৰ হয় এঞ্চ'ভি বা চাৰ্ডিন হয় আৰু সাধাৰণতে মাত্ৰ এটাহে থাকে যদিও মাজে মাজে দুটা বা তিনিটা প্ৰজাতি উপস্থিত থাকিব পাৰে। এই মাছবোৰ ডাঙৰ ডাঙৰ পেলেজিক মাছ, সাগৰীয় স্তন্যপায়ী, সাগৰীয় চৰাই আদি চিকাৰীৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ খাদ্যৰ উৎস। যদিও ইহঁত ট্ৰফিক পিৰামিডৰ গুৰিতে নহয়, ইহঁতে সমগ্ৰ সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰক সংযোগ কৰা আৰু আপৱেলিং জ’নৰ উৎপাদনশীলতা ইমান উচ্চ কৰি ৰখা অতি প্ৰয়োজনীয় প্ৰজাতি।<ref name="Cury"/> ==উৰ্ধগতি পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ প্ৰতি ভাবুকি== এই গুৰুত্বপূৰ্ণ মধ্যৱৰ্তী ট্ৰফিক স্তৰ আৰু সমগ্ৰ আপৱেলিং ট্ৰফিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰ দুয়োটাৰে বাবে এটা ডাঙৰ ভাবুকি হৈছে বাণিজ্যিক মাছ ধৰাৰ সমস্যা। যিহেতু আপৱেলিং অঞ্চলসমূহ বিশ্বৰ আটাইতকৈ উৎপাদনশীল আৰু প্ৰজাতি সমৃদ্ধ অঞ্চল, গতিকে ইয়াত অধিকসংখ্যক বাণিজ্যিক মাছমৰীয়া আৰু মীনপালক আকৰ্ষণ কৰে। এফালে এইটো আপৱেলিং প্ৰক্ৰিয়াৰ আন এটা সুবিধা কাৰণ ই সাগৰীয় প্ৰাণীৰ উপৰি ইমানবোৰ মানুহ আৰু জাতিৰ বাবে খাদ্য আৰু আয়ৰ এক কাৰ্য্যক্ষম উৎস হিচাপে কাম কৰে। কিন্তু যিকোনো পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ দৰেই কোনো জনসংখ্যাৰপৰা অতিৰিক্ত মাছ ধৰাৰ পৰিণতি সেই জনসংখ্যা আৰু সামগ্ৰিকভাৱে পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বাবে ক্ষতিকাৰক হ’ব পাৰে। আপৱেলিং পৰিৱেশ তন্ত্ৰত উপস্থিত প্ৰতিটো প্ৰজাতিয়ে সেই পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ কাৰ্য্যকলাপত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। যদি এটা প্ৰজাতিৰ যথেষ্ট পৰিমাণে ক্ষয় হয়, তেন্তে বাকী ট্ৰফিক স্তৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ পৰিব। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনো জনপ্ৰিয় চিকাৰ প্ৰজাতিক মীনপালনৰ লক্ষ্য কৰি লোৱা হয়, তেন্তে মাছমৰীয়াসকলে কেৱল ওপৰলৈ উঠি অহা পানীত জাল পেলাই এই প্ৰজাতিৰ লাখ লাখ ব্যক্তি সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে। এই মাছবোৰ ক্ষয় হোৱাৰ লগে লগে এই মাছবোৰ চিকাৰ কৰাসকলৰ খাদ্যৰ উৎসও ক্ষয় হয়। গতিকে লক্ষ্য কৰি লোৱা মাছৰ চিকাৰীবোৰ মৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিব, আৰু ওপৰৰ চিকাৰীবোৰক খুৱাবলৈ ইমান বেছি নাথাকিব। এই ব্যৱস্থা সমগ্ৰ খাদ্য শৃংখলতে চলি থাকে, যাৰ ফলত পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সম্ভাৱ্য পতন ঘটে। সম্ভৱ যে সময়ৰ লগে লগে পৰিৱেশ তন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু এইবোৰৰ দৰে পৰিঘটনাৰপৰা সকলো প্ৰজাতিয়েই সুস্থ হৈ উঠিব নোৱাৰে। যদিও প্ৰজাতিটোৱে খাপ খাব পাৰে, তথাপি পানীৰ এই উৰ্ধগতি সম্প্ৰদায়ৰ পুনৰ্গঠনত পলম হ’ব পাৰে।<ref name="Cury"/> এনে পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ পতনৰ সম্ভাৱনাই হৈছে আপৱেলিং অঞ্চলত মীনপালনৰ একেবাৰে বিপদ। মীনপালনে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাছক লক্ষ্য কৰি ল’ব পাৰে, আৰু সেয়েহে ই পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বহু প্ৰজাতিৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ ভাবুকি, অৱশ্যে ই মধ্যৱৰ্তী পেলেজিক মাছৰ বাবে সৰ্বাধিক ভাবুকি কঢ়িয়াই আনে। যিহেতু এই মাছবোৰে আপৱেলিং পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সমগ্ৰ ট্ৰফিক প্ৰক্ৰিয়াৰ মূল ৰূপ গঠন কৰে, গতিকে সমগ্ৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰটোত ইহঁতৰ প্ৰতিনিধিত্ব অতিশয় বেছি (যদিও মাত্ৰ এটা প্ৰজাতি উপস্থিত থাকে)। দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে এই মাছবোৰ মীনপালনৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় লক্ষ্য হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে কাৰণ ইহঁতৰ সমগ্ৰ ধৰাৰ প্ৰায় ৬৪ শতাংশই পেলেজিক মাছৰে গঠিত। ইয়াৰ ভিতৰত সাধাৰণতে মধ্যৱৰ্তী ট্ৰফিক স্তৰ গঠন কৰা ছটা মূল প্ৰজাতিয়ে ধৰাৰ আধাতকৈও অধিক প্ৰজাতি প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।<ref name="Cury"/> ইহঁতৰ অনুপস্থিতিৰ বাবে প্ৰত্যক্ষভাৱে পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ পতনৰ কাৰণ হোৱাৰ উপৰি ইয়াৰ ফলত আন বিভিন্ন পদ্ধতিৰ জৰিয়তেও পৰিৱেশ তন্ত্ৰত সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে। ট্ৰফিক স্তৰত থকা জীৱ-জন্তুবোৰ হয়তো সম্পূৰ্ণৰূপে অনাহাৰে মৃত্যুমুখত পৰি মৃত্যুমুখত নপৰে, কিন্তু খাদ্যৰ যোগান হ্ৰাস পোৱাটোৱে তথাপি জনসংখ্যাক আঘাত কৰিব পাৰে। যদি জীৱ-জন্তুৱে পৰ্যাপ্ত খাদ্য নাপায় তেন্তে ইয়াৰ প্ৰজনন ক্ষমতা হ্ৰাস পাব অৰ্থাৎ ইহঁতে সচৰাচৰৰ দৰে সঘনাই বা সফলতাৰে প্ৰজনন নকৰে। ইয়াৰ ফলত জনসংখ্যা হ্ৰাস পাব পাৰে, বিশেষকৈ যিবোৰ প্ৰজাতিৰ স্বাভাৱিক পৰিস্থিতিত সঘনাই প্ৰজনন নকৰে বা জীৱনৰ শেষৰফালে প্ৰজনন ক্ষেত্ৰত পৰিপক্ব হয়। আন এটা সমস্যা হ’ল মীনপালনৰ বাবে কোনো প্ৰজাতিৰ জনসংখ্যা হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত জিনীয় বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস পাব পাৰে, যাৰ ফলত এটা প্ৰজাতিৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস পাব পাৰে। যদিহে প্ৰজাতিৰ বৈচিত্ৰ্য বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পায়, তেন্তে ইমান পৰিৱৰ্তনশীল আৰু দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনশীল পৰিৱেশত ইয়াৰ ফলত প্ৰজাতিটোৰ বাবে সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে; ইহঁতে খাপ খাব নোৱাৰিবও পাৰে, যাৰ ফলত জনসংখ্যা বা পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ পতন ঘটিব পাৰে।<ref name="Cury"/> আপৱেলিং অঞ্চলৰ উৎপাদনশীলতা আৰু পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ প্ৰতি আন এটা ভাবুকি হৈছে এল নিনো-দক্ষিণ দোলন (ENSO) ব্যৱস্থা বা অধিক নিৰ্দিষ্টভাৱে এল নিনোৰ পৰিঘটনা। স্বাভাৱিক সময়ছোৱাত আৰু লা নিনাৰ পৰিঘটনাৰ সময়ত পূবৰ বাণিজ্যিক বতাহ এতিয়াও প্ৰবল, যিয়ে আপৱেলিং প্ৰক্ৰিয়াটোক আগুৱাই লৈ যায়। কিন্তু এল নিনোৰ সময়ত বাণিজ্যিক বতাহ দুৰ্বল হয়, যাৰ ফলত বিষুৱীয় অঞ্চলত পানীৰ উত্থান হ্ৰাস পায় কাৰণ বিষুৱৰেখাৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণে পানীৰ বিচ্ছিন্নতা ইমান প্ৰবল বা ইমান প্ৰচলিত নহয়। উপকূলীয় আপৱেলিং জ'নসমূহো কমি যায় কাৰণ ইহঁত বতাহৰদ্বাৰা পৰিচালিত ব্যৱস্থা, আৰু এই অঞ্চলসমূহত বতাহ এতিয়া বৰ শক্তিশালী চালিকা শক্তি নহয়। ফলত বিশ্বব্যাপী আপৱেলিং ভয়ংকৰভাৱে হ্ৰাস পায়, যাৰ ফলত পানীয়ে পুষ্টিকৰ পানী আৰু লাভ নকৰাৰ বাবে উৎপাদনশীলতা হ্ৰাস পায়। এই পুষ্টিকৰ উপাদানসমূহৰ অবিহনে ট্ৰফিক পিৰামিডৰ বাকী অংশ টিকিয়াই ৰাখিব নোৱাৰি আৰু সমৃদ্ধ আপৱেলিং পৰিৱেশ তন্ত্ৰটো ভাঙি যাব।<ref name="Carpenter">{{cite journal | last1 = Rasmussen | first1 = EM | last2 = Carpenter | first2 = TH | year = 1982 | title = Variations in tropical sea surface temperature and surface wind fields associated with the outer Oscillation/El Nino | url = https://archive.org/details/monthly-weather-review_1982-05_110_5/page/354 | journal = Monthly Weather Review | volume = 110 | issue = 5 | pages = 354–384 | doi = 10.1175/1520-0493(1982)110<0354:VITSST>2.0.CO;2 | bibcode = 1982MWRv..110..354R | doi-access = free }}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:পৰিঘটনা]] [[শ্ৰেণী:সাগৰীয় পৰিঘটনা]] ac2xuecl1m26s3m3yp7ni0o3au7fvwk 0 137891 634489 634455 2026-09-06T16:04:59Z Pranamikaadhikary 27435 /* মূল্যায়ন */ 634489 wikitext text/x-wiki [[File:CoatiNosara.jpg|thumb|alt=A coati|দক্ষিণ আমেৰিকাৰ এটা কোটি। ২০০৮ চনৰ জুলাই মাহত এজন ১৭ বছৰীয়া ছাত্ৰই ব্যক্তিগত কৌতুক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ Coati ত এটা উদ্ভাৱনীমূলক ডাকনাম যোগ কৰি তেওঁলোকক "ব্ৰাজিলিয়ান আৰ্ডভাৰ্ক" বুলি অভিহিত কৰে। এই ভুৱা তথ্য ছবছৰ ধৰি চলিছিল আৰু শ শ ৱেবছাইট, কেইবাখনো বাতৰি কাকত, আনকি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰেছৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত কেইখনমান কিতাপেও ইয়াক প্ৰচাৰ কৰিছিল।<ref name="NewYorker_May19_2014">{{cite magazine|title=How a raccoon became an aardvark|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|first=Eric|last=Randall|date=May 19, 2014|magazine=The New Yorker|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229170809/http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|archive-date=December 29, 2016|access-date=November 24, 2016}}</ref><ref name="RegisterKolbe">{{cite web|title=Happy birthday: Jimbo Wales' sweet 16 Wikipedia fails. From aardvark to Bicholim, the encylopedia {{sic|nolink=y}} of things that never were|url=https://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|first=Andreas|last=Kolbe|date=January 16, 2017|work=The Register|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708162916/http://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|archive-date=July 8, 2017|access-date=June 4, 2017}}</ref>]] ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য আৰু স্বেচ্ছাসেৱকসকলৰদ্বাৰা সম্পাদিত আৰু সম্প্ৰদায়-নিয়ন্ত্ৰিত সম্পাদনা আৰ্হি, বিশেষকৈ ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণৰ '''নিৰ্ভৰযোগ্যতা'''ক লৈ সময়ে সময়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা হৈছে আৰু পৰীক্ষা কৰা হৈছে। ৱিকিপিডিয়াত স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদক (ৱিকিপিডিয়ান নামেৰে জনাজাত)ৰদ্বাৰা লিখা আৰু সম্পাদনা কৰা হয়, যিসকলে সম্প্ৰদায়ৰদ্বাৰা সৃষ্টি কৰা নীতি আৰু নিৰ্দেশনাৰ জৰিয়তে অন্য স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ সম্পাদকীয় তদাৰকত অনলাইন বিষয়-বস্তু সৃষ্টি কৰে। তুলনামূলক পৰ্যালোচনা, ঐতিহাসিক আৰ্হিৰ বিশ্লেষণ, আৰু ইয়াৰ সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি আৰু দুৰ্বলতাসমূহৰ জৰিয়তে প্ৰকল্পটোৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰিসংখ্যাগতভাৱে পৰীক্ষা কৰা হৈছে।<ref>{{Cite news |title= Snared in the Web of a Wikipedia Liar |first= Katharine Q. |last= Seelye |date= December 5, 2005 |work= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |access-date= February 23, 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140907013706/http://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |archive-date= September 7, 2014 |url-status= live }}</ref> ৱিকিপিডিয়া এক অনালাইন বিশ্বকোষ আৰু এই অনলাইন বিশ্বকোষখনৰ বাস্তৱিক অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে সমালোচনা কৰা হৈছে, মূলতঃ ইয়াৰ বিষয়-বস্তু, উপস্থাপন আৰু সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ ক্ষেত্ৰত। ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা জোখাৰ প্ৰয়াস কৰা অধ্যয়ন আৰু জৰীপৰ ফলাফল মিশ্ৰিত। ২০০০ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সঘনাই সমালোচনা কৰা হৈছিল যদিও ইয়াৰ উন্নতি হৈছে; ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণটো ২০১০ চনৰ শেষৰফালে আৰু ২০২০ চনৰ আৰম্ভণিতে প্ৰশংসিত হৈছে।<ref name="Wiki20">{{cite news|date=January 9, 2021|title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|access-date=February 25, 2021|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108205244/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|url-status=live}}</ref><ref name="Last best">{{cite news|last1=Cooke|first1=Richard|date=February 17, 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=October 13, 2020|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref><ref name="Econ21">{{Cite news|date=January 9, 2021|title=Happy Birthday, Wikipedia|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|access-date=February 16, 2022|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108171842/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|url-status=live}}</ref> [[File:Klee-Irwin.gif|thumb|ৱিকিপিডিয়াৰ দৰে ভিৰৰ উৎসৰ কামত প্ৰবন্ধৰ অস্থিৰতা আৰু জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা দুটা সম্ভাৱ্য সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰ।]] ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ নিৰ্বাচিত মূল্যায়ন কৰাৰ পাছত এইটো সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে যিমান পাৰি সিমান সোনকালেই ভুৱা আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ বুলি জনা তথ্য আঁতৰাই পেলায়।<ref>Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, Kushal Dave: [http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf Studying Cooperation and Conflict between Authors with history flow Visualizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060125025047/http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|date=January 25, 2006}}. Proceedings of the [[CHI (conference)|SIGCHI conference on Human factors in computing systems]], 575–582, Vienna 2004, {{ISBN|1-58113-702-8}}</ref><ref name="History flow: results"/> প্ৰকল্পটো আৰম্ভ হোৱাৰ দুবছৰৰ পাছত ২০০৩ চনত আই বি এমৰ এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে "সাধাৰণতে শুদ্ধিকৰণৰ কাম অতি সোনকালে কৰি পেলোৱা হয় আৰু কম সময়ৰ ভিতৰতে পুনৰ্লিখন কৰা হয়—কাৰ্যটো ইমান ক্ষিপ্ৰ হয় যে বেছিভাগ ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াৰ প্ৰভাৱ কেতিয়াও দেখা নাপায়। ভুৱা তথ্য বা ৰচনা কৰা বিষয়-বস্তুৰ অন্তৰ্ভুক্তি, কেতিয়াবা, ইয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত বছৰ বছৰ ধৰি চলি আহিছে।<ref name="TimesFrenchWPHoax" /><ref name="SeigenthalerUSAToday" /> ইয়াৰ সম্পাদনা আৰ্হিয়ে একাধিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্ব, যেনে নিৰ্বাচন পক্ষপাতিত্ব, অন্তৰ্ভুক্তি পক্ষপাতিত্ব, অংশগ্ৰহণ পক্ষপাতিত্ব, আৰু গোট-চিন্তা পক্ষপাতিত্বৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। বিশ্বকোষখনৰ অধিকাংশই পুৰুষ সম্পাদকে লিখা, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয় আৰু সম্পাদনা সম্প্ৰদায়ৰ গঠনে বৰ্ণবাদী পক্ষপাতিত্ব, স্পিন পক্ষপাতিত্ব, কৰ্পৰেট পক্ষপাতিত্ব, আৰু জাতীয় পক্ষপাতিত্ব আদিৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>{{Cite news|last=Torres|first=Nicole|date=June 2, 2016|title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia?|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|access-date=June 26, 2020|issn=0017-8012|archive-date=June 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|url-status=live}}</ref><ref name="Fast Company">{{cite web|last1=Cassano|first1=Jay|title=Black History Matters, So Why Is Wikipedia Missing So Much Of It?|url=http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510040813/http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|archive-date=May 10, 2015|access-date=April 13, 2015|website=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]|date=January 29, 2015}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Cooke|first=Richard|date=January 2, 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=January 2, 2020|issn=1059-1028|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref> ৱিকিপিডিয়াত এটা মতাদৰ্শগত পক্ষপাতিত্বও সচেতন আৰু অৱচেতন দুয়োটা স্তৰতে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ২০১২ আৰু ২০১৪ চনত হাৰ্ভাৰ্ড বিজনেছ স্কুলৰপৰা কৰা এক ধাৰাবাহিক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাতকৈ "উল্লেখযোগ্যভাৱে অধিক পক্ষপাতদুষ্ট" বুলি পোৱা গৈছে যদিও এই তথ্যৰ কাৰণ হেলনীয়া সম্পাদনাৰ বিপৰীতে অনলাইন বিশ্বকোষৰ দৈৰ্ঘ্যৰ বাবে অধিক বুলি কোৱা হৈছে।<ref>{{Cite news|last=Frick|first=Walter|date=December 3, 2014|title=Wikipedia Is More Biased Than Britannica, but Don't Blame the Crowd|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|access-date=June 20, 2020|issn=0017-8012|archive-date=June 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626165654/https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Greenstein|first1=Shane|last2=Zhu|first2=Feng|date=January 1, 2012|title=Is Wikipedia Biased?|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|journal=American Economic Review|language=en-us|publisher=[[Harvard Business School]]|volume=103|access-date=June 26, 2020|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|url-status=live|archivedate=December 30, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|deadurl=yes}}</ref> অনিৰপেক্ষ বা স্বাৰ্থৰ সংঘাতৰ সম্পাদনাৰ দৃষ্টান্ত আৰু "প্ৰতিশোধমূলক সম্পাদনা"ৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰে প্ৰবন্ধ, বিশেষকৈ জীৱিত মানুহৰ জীৱনীত ভুৱা, পক্ষপাতমূলক বা মানহানিকাৰক বিষয়-বস্তুৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে।<ref>{{cite web | url=http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | title=Revenge, ego and the corruption of Wikipedia | work=Salon | date=May 17, 2013 | access-date=June 4, 2016 | author=Leonard, Andrew | archive-url=https://web.archive.org/web/20160531215546/http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | archive-date=May 31, 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | title=The Covert World of People Trying to Edit Wikipedia—for Pay | work=[[The Atlantic]] | date=August 11, 2015 | access-date=June 4, 2016 | author=Pinsker, Joe | archive-url=https://web.archive.org/web/20160601002855/http://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | archive-date=June 1, 2016 | url-status=live }}</ref> কম কাৰিকৰী বিষয় যেনে সমাজ বিজ্ঞান, মানৱীয় আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰবন্ধসমূহে ভুল তথ্যৰ চক্ৰ, জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্ব, কভাৰেজৰ অমিল আৰু সম্পাদকৰ বিবাদৰ সৈতে মোকাবিলা কৰা বুলি জনা গৈছে। অনলাইন বিশ্বকোষে ইয়াৰ তথ্যৰ বৈধতাৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে। তথাপি তালিকাভুক্ত উল্লেখ, উদ্ধৃতি আৰু উৎসসমূহ পৰীক্ষা কৰিব বিচৰা গৱেষকসকলৰ বাবে ইয়াক এক মূল্যৱান "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে গণ্য কৰা হয়। শিক্ষাবিদসকলে প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড মূল্যায়ন কৰাৰ সময়ত নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসসমূহ পৰ্যালোচনা কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।<ref name="Petiška 016555151988860">{{Cite journal|last1=Petiška|first1=Eduard|last2=Moldan|first2=Bedřich|date=December 9, 2019|title=Indicator of quality for environmental articles on Wikipedia at the higher education level|journal=Journal of Information Science|volume=47|issue=2|language=en-US|pages=269–280|doi=10.1177/0165551519888607|s2cid=214401940|issn=0165-5515}}</ref><ref>{{Cite web|last=Harrison|first=Stephen|date=March 19, 2020|title=The Coronavirus Is Stress-Testing Wikipedia's Systems—and Editors|url=https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|access-date=July 10, 2020|website=Slate Magazine|language=en|archive-date=April 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418195356/https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|url-status=live}}</ref> ইয়াৰদ্বাৰা চিকিৎসা আৰু বৈজ্ঞানিক প্ৰবন্ধ যেনে পেথ'লজী,<ref name="Wood">{{cite journal|last=Wood|first=A|author2=Struthers, K|year=2010|title=Pathology education, Wikipedia and the Net generation|journal=Medical Teacher|volume=32|issue=7|pages=618–620|doi=10.3109/0142159X.2010.497719|pmid=20653388|quote=We have identified Wikipedia as an informative and accurate source for Pathology education and believe that Wikipedia is potentially an important learning tool for of the 'Net Generation'.|doi-access=free}}</ref> টক্সিক'লজী,<ref name="Tox09" /> অংক’লজী,<ref name="Leithner">{{cite journal|last=Leithner|first=A|author2=Maurer-Ertl, W|author3=Glehr, M|author4=Friesenbichler, J|author5=Leithner, K|author6=Windhager, R|date=Jul–Aug 2010|title=Wikipedia and osteosarcoma: a trustworthy patients' information?|journal=Journal of the American Medical Informatics Association|volume=17|issue=4|pages=373–4|doi=10.1136/jamia.2010.004507|pmc=2995655|pmid=20595302}}</ref> ঔষধ,<ref name="Drug08" /> আৰু মনোৰোগ চিকিৎসা<ref name="Reavley">{{Cite journal|last1=Reavley|first1=N. J.|last2=MacKinnon|first2=A. J.|last3=Morgan|first3=A. J.|last4=Alvarez-Jimenez|first4=M.|last5=Hetrick|first5=S. E.|last6=Killackey|first6=E.|last7=Nelson|first7=B.|last8=Purcell|first8=R.|last9=Yap|first9=M. B. H.|last10=Jorm|first10=A. F.|year=2011|title=Quality of information sources about mental disorders: A comparison of Wikipedia with centrally controlled web and printed sources|journal=Psychological Medicine|volume=42|issue=8|pages=1753–1762|doi=10.1017/S003329171100287X|pmid=22166182|hdl-access=free|hdl=11343/59260|s2cid=13329595}}</ref> ২০০৫ চনৰ নেচাৰ অধ্যয়নত পেছাদাৰী আৰু সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। এবছৰৰ পাছত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই প্ৰকৃতি অধ্যয়নক বিতৰ্কিত কৰিছিল, যাৰ লেখকসকলে পাছলৈ আৰু এটা খণ্ডন কৰি উত্তৰ দিছিল।<ref name="GilesJ2005Internet">{{Cite journal|last1=Giles|first1=J.|author-link=Jim Giles (reporter)|year=2005|title=Internet encyclopaedias go head to head: Jimmy Wales' Wikipedia comes close to Britannica in terms of the accuracy of its science entries|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-15_438_7070/page/900|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=438|issue=7070|pages=900–1|bibcode=2005Natur.438..900G|doi=10.1038/438900a|pmid=16355180|doi-access=free}} The study (which was not in itself peer-reviewed) was cited in many news articles such as this: {{cite news|date=December 15, 2005|title=Wikipedia survives research test|work=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|url-status=live|access-date=July 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807165903/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|archive-date=August 7, 2012}}</ref> আমেৰিকান ছ'চাইটি অৱ ক্লিনিকেল অংক'লজী (২০১১)দ্বাৰা প্ৰকাশিত অধ্যয়নত পঠনযোগ্যতা আৰু কাৰিকৰী ভাষাৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।<ref>{{cite web|author=Nature |url=http://www.nature.com/nature/britannica/index.html |title=Nature's responses to Encyclopaedia Britannica |publisher=Nature.com |date=March 30, 2006 |access-date=March 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105172011/http://www.nature.com/nature/britannica/index.html|archive-date=November 5, 2006}}</ref><ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'']. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |date=July 9, 2016 }} ''Encyclopædia Britannica'', March 2006</ref> মানসিক চিকিৎসা (২০১২) আৰু ইউৰোপিয়ান জাৰ্নেল অৱ গেষ্ট্ৰ’এণ্টেৰ’লজি এণ্ড হেপাট’লজী (২০১৪)।<ref>{{cite journal | last1 = Rajagopalan | first1 = M. S. | last2 = Khanna | first2 = V. K. | last3 = Leiter | first3 = Y. | last4 = Stott | first4 = M. | last5 = Showalter | first5 = T. N. | last6 = Dicker | first6 = A. P. | last7 = Lawrence | first7 = Y. R. | doi = 10.1200/JOP.2010.000209 | title = Patient-Oriented Cancer Information on the Internet: A Comparison of Wikipedia and a Professionally Maintained Database | journal = Journal of Oncology Practice | volume = 7 | issue = 5 | pages = 319–323 | year = 2011 | pmid = 22211130 | pmc =3170066 }}</ref> সৰল ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াই প্ৰবন্ধৰ সৰলীকৃত সংস্কৰণ হিচাপে কাম কৰে যাতে মৌলিক ইংৰাজীত কোনো এটা বিষয়ৰ জটিল প্ৰবন্ধ সাধাৰণ ব্যক্তিৰ বাবে অধিক সুলভ হয়। ৱিকিপিডিয়াৰ জনপ্ৰিয়তা, গণ পাঠক আৰু মুক্ত প্ৰৱেশৰ বাবে বিশ্বকোষক সমগ্ৰ বিশ্বতে এক যথেষ্ট ছেকেণ্ড হেণ্ড জ্ঞানমূলক কৰ্তৃত্বৰ আদেশ দিছে।<ref>{{cite news|last=Barnett|first=David|date=February 17, 2018|title=Can we trust Wikipedia? 1.4 billion people can't be wrong|url=http://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|access-date=July 15, 2021|work=The Independent|archive-date=February 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211185638/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Mak|first=Aaron|date=May 28, 2019|title=Inside the Brutal, Petty War Over Donald Trump's Wikipedia Page|url=https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|access-date=July 15, 2020|magazine=Slate|archive-date=June 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615214408/https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|url-status=live}}</ref>{{refn|Its reliability has received wide-spread media coverage and is [[Wikipedia in culture|frequently featured]] in popular culture.|group=nb}} ==ৱিকিপিডিয়া সম্পাদনাৰ আৰ্হি== ৱিকিপিডিয়াই বেনামী সম্পাদককো ("সম্পাদক" হিচাপে জনাজাত) সম্পাদনাৰ অনুমতি দিয়ে; অৱদানকাৰীসকলে ইয়াত অৱদান আগবঢ়াবলৈ কোনো চিনাক্তকৰণ বা ইমেইল ঠিকনা প্ৰদান কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।<ref name="samaritan">{{cite journal |last1=Anthony |first1=Denise |last2=Smith |first2=Sean W. |last3=Williamson |first3=Timothy |date=July 20, 2009 |title=Reputation and Reliability in Collective Goods |journal=Rationality and Society |language=en |volume=21 |issue=3 |pages=283–306 |doi=10.1177/1043463109336804|citeseerx=10.1.1.299.9401 |s2cid=146210753 }}</ref> ২০০৯ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াত ডাৰ্টমাউথ কলেজৰ ওপৰত কৰা এক অধ্যয়নত উল্লেখ কৰা হৈছে যে সাধাৰণ সামাজিক প্ৰত্যাশাৰ বিপৰীতে বেনামী সম্পাদকসকল ৱিকিপিডিয়াৰ বৈধ বিষয়-বস্তুৰ কিছুমান উল্লেখযোগ্য অৱদানকাৰী আছিল। ডাৰ্টমাউথৰ এই অধ্যয়নক পদ্ধতিগত অভাৱৰ বাবে আৰ্ছ টেকণিকাৰ জন টিমাৰে সমালোচনা কৰিছিল।<ref name="Dartmouth">{{cite web|url=https://arstechnica.com/news.ars/post/20071018-anonymous-good-samaritans-may-produce-wikipedias-best-content.html|title=Anonymous "good samaritans" produce Wikipedia's best content, says study|first=John|last=Timmer|website=Ars Technica|date=October 18, 2007|access-date=October 27, 2007|quote=Good samaritans with less than 100 edits made higher-quality contributions than those with registered accounts and equal amounts of content. In fact, anonymous contributors with a single edit had the highest quality of any group. But quality steadily declined, and more-frequent anonymous contributors were anything but Samaritans; their contributions generally didn't survive editing... The authors also recognize that contributions in the form of stubs on obscure topics might survive unaltered indefinitely, inflating the importance of single contributions...Objective ratings of quality are difficult, and it's hard to fault the authors for attempting to find an easily-measured proxy for it. In the absence of independent correlation, however, it's not clear that the measurement used actually works as a proxy. Combined with the concerns regarding anonymous contributor identity, there are enough problems with this study that the original question should probably be considered unanswered, regardless of how intuitively satisfying these results are.|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026031829/http://arstechnica.com/news.ars/post/20071018-anonymous-good-samaritans-may-produce-wikipedias-best-content.html|archive-date=October 26, 2007|url-status=live}}</ref> ৱিকিপিডিয়াই একেটা সম্প্ৰদায়কে আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু গুণগত নিয়ন্ত্ৰণত অধিক দক্ষ হ’বলৈ বিশ্বাস কৰে। ৱিকিপিডিয়াই লাখ লাখ লোকৰ কামৰ সহায় লৈ বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ জ্ঞানভিত্তিক চাইটটো নিৰ্মাণ কৰাৰ লগতে ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ চফ্টৱেৰ প্ৰস্তুত কৰিছে, যাৰ ফলত ১২ বছৰৰ কম সময়ৰ ভিতৰতে ২৮০ টাতকৈও অধিক ভিন্ন ভাষাৰ সংস্কৰণত ঊনৈছ মিলিয়নতকৈ অধিক প্ৰবন্ধ লিখা হৈছে।<ref>{{cite web |url=http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |title=WikiStats by S23 – List of Wikipedias |publisher=s23Wiki |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718010941/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |archive-date=July 18, 2011 |access-date=July 12, 2026 |archivedate=August 6, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806174101/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |deadurl=yes }}</ref> এই কাৰণেই প্ৰকল্পটোৰ প্ৰতি শৈক্ষিকভাৱে আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি, ব্যৱসায়, প্ৰকল্প পৰিচালনা, জ্ঞান আহৰণ, চফট্ ৱেৰ প্ৰগ্ৰেমিং, অন্যান্য সহযোগিতামূলক প্ৰকল্প আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ দৰে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰপৰা যথেষ্ট আগ্ৰহ দেখা গৈছে, যাতে ৱিকিপিডিয়া মডেলে গুণগত ফলাফল উৎপন্ন কৰিব পাৰে নেকি, এইদৰে সহযোগিতাই মানুহৰ বিষয়ে কি উন্মোচন কৰিব পাৰে আৰু জড়িততাৰ পৰিসৰে ব্যক্তিগত সীমাবদ্ধতা আৰু দুৰ্বল সম্পাদনাৰ বাধাসমূহ অতিক্ৰম কৰিব পাৰে নেকি যিটো অন্যথা হ’লহেঁতেন, সেই বিষয়ে অন্বেষণ কৰিবলৈ উঠা।{{citation needed|date=August 2021}} ৱিকিপিডিয়াৰ সত্যতাৰ মাত্ৰা ইয়াৰ প্ৰযুক্তি, নীতি আৰু সম্পাদক সংস্কৃতিৰপৰাই বিস্তৃত। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনাৰ ইতিহাসসমূহ ৰাজহুৱাভাৱে দৃশ্যমান হৈ থাকে। ফুটনোটত দাবীৰ উৎপত্তি দেখুওৱা হৈছে। সম্পাদকসকলে পৰীক্ষা কৰিব নোৱাৰা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলায় আৰু নিৰপেক্ষ দৃষ্টিকোণত (NPOV) বাক্যাংশ নকৰা দাবীসমূহ অভাৰৰুল কৰে ("ৰিভাৰ্ট")। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰিলে সম্পাদকৰ মানসিকতাৰো উমান পোৱা যাব পাৰে। ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে আত্মপৰীক্ষাৰ দিশত প্ৰৱণতা ৰাখে আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ দোষ স্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ মুকলি মডেলে অল্পকালীন কৌতুক আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰৱঞ্চনাকে ধৰি প্ৰবন্ধ-টেম্পাৰিং (ভাণ্ডালিজম)ৰ অনুমতি দিয়ে। কিছুমান সম্পাদকে ট্ৰলিং (ভাণ্ডালিজম, স্পেম, আৰু হাৰাশাস্তি সৃষ্টি)ত বহু সময় কটায়, আনহাতে কিছুমানে বিশ্বকোষৰ উন্নতিৰ বাবে বহু সময় খৰচ কৰে, অৱশ্যে ট্ৰলিং দ্ৰুতভাৱে ঘূৰাই দিয়া হয়। ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদক গোট, প্ৰায় ৪০,০০০ সক্ৰিয় সম্পাদক যিয়ে মাহেকীয়াকৈ পাঁচটা সম্পাদনা কৰে, আৰু মূলতঃ পুৰুষ আৰু শ্বেতাংগৰ প্ৰতি তীৰ্যক, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ আৰু জাতিভিত্তিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয়। শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক "ঐকমত্যৰ সত্য"ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা বুলি ভাবে য'ত পাঠকে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতামূলক তথ্যৰ যুগত বাস্তৱতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, যেতিয়া ক'ভিড-১৯ মহামাৰীক কেন্দ্ৰ কৰি তথ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত সলনি হৈছিল বা বিতৰ্ক হৈছিল, তেতিয়া সম্পাদকসকলে "পৰীক্ষাযোগ্যতা" আৰু "এনপিঅ’ভি" নিৰ্দেশনা মানি নচলা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলাইছিল। ==তথ্য পৰীক্ষা কৰা== ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য পৰীক্ষণ হৈছে ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকসকলে ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকাশিত বিষয়-বস্তুৰ তথ্য পৰীক্ষা কৰা প্ৰক্ৰিয়া, আনহাতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰি তথ্য পৰীক্ষা কৰা হৈছে অন্য প্ৰকাশনসমূহৰ তথ্য পৰীক্ষাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰসংগত তথ্য পৰীক্ষাৰ বহল বিষয়টোত তথ্য-পৰীক্ষণত ৱিকিপিডিয়াৰ স্থানৰ সাংস্কৃতিক আলোচনাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইউটিউব<ref name="Glaser 2018">{{cite web |last1=Glaser |first1=April |title=YouTube Is Adding Fact-Check Links for Videos on Topics That Inspire Conspiracy Theories |url=https://slate.com/technology/2018/08/youtube-is-adding-fact-check-links-from-wikipedia-and-encyclopedia-britannica-for-videos-on-topics-that-inspire-conspiracy-theories.html |website=[[Slate (magazine)|Slate Magazine]] |language=en |date=August 14, 2018 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126060718/https://slate.com/technology/2018/08/youtube-is-adding-fact-check-links-from-wikipedia-and-encyclopedia-britannica-for-videos-on-topics-that-inspire-conspiracy-theories.html |url-status=live }}</ref> আৰু ফেচবুককে<ref name="Flynn 2017">{{cite web |last1=Flynn |first1=Kerry |title=Facebook outsources its fake news problem to Wikipedia—and an army of human moderators |url=https://mashable.com/2017/10/05/facebook-wikipedia-context-articles-news-feed/ |website=[[Mashable]] |language=en |date=October 5, 2017 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=December 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204004531/https://mashable.com/2017/10/05/facebook-wikipedia-context-articles-news-feed/ |url-status=live }}</ref> ধৰি ডাঙৰ ডাঙৰ প্লেটফৰ্মসমূহে নিজৰ মিডিয়া সংগ্ৰহত থকা তথ্যৰ সঠিকতা নিশ্চিত কৰিবলৈ ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তু ব্যৱহাৰ কৰে। জনবিশ্বাস বিচৰাটো ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰকাশন দৰ্শনৰ এটা প্ৰধান অংশ।<ref name="Iannucci 2017">{{cite web |last1=Iannucci |first1=Rebecca |title=What can fact-checkers learn from Wikipedia? We asked the boss of its nonprofit owner |url=https://www.poynter.org/fact-checking/2017/what-can-fact-checkers-learn-from-wikipedia-we-asked-the-boss-of-its-nonprofit-owner/ |website=[[Poynter Institute]] |date=July 6, 2017 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=January 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112174026/https://www.poynter.org/fact-checking/2017/what-can-fact-checkers-learn-from-wikipedia-we-asked-the-boss-of-its-nonprofit-owner/ |url-status=live }}</ref> ৱিকিপিডিয়া এটা সৰল বিশ্বকোষৰ বাহিৰলৈ গৈ নিউয়ৰ্ক টাইমছে কোৱা "ডিজিটেল জগতখনক একেলগে ধৰি ৰখা বাস্তৱিক নেটিং"লৈ পৰিণত হৈছে।<ref name="NYT & ChatGPT">{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Gertner| first = Jon| title = Wikipedia's Moment of Truth| work = The New York Times| access-date = 2024-05-23| date = 2023-07-18| url = https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html| archive-date = July 20, 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230720125400/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html| url-status = live}}</ref> চাৰ্চ ইঞ্জিনক সোধা সাধাৰণ প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ ৱিকিপিডিয়াৰপৰা গ্ৰহণ কৰা জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি দিয়া হয়, আৰু প্ৰায়ে ইয়াৰ উৎস হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ক্ৰেডিট বা লিংক দিয়া হয়। ৱিকিপিডিয়া সম্ভৱতঃ উৎপাদনশীল কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰ্হি, যেনে ChatGPT প্ৰশিক্ষণ দিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ একক উৎস, যাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াক অতি গঠনমূলক ফৰ্মেটিংৰ সৈতে এটা সু-কিউৰেট কৰা তথ্যৰ গোট হিচাপে মূল্য দিয়া হয়।<ref>{{harvnb|Gertner|2023}}: "While estimates of its influence can vary, Wikipedia is probably the most important single source in the training of A.I. models. ... In fact, no one I spoke with in the tech community seemed to know if it would even be possible to build a good A.I. model without Wikipedia."</ref> এআই মডেলৰ সঠিকতা ইয়াৰ প্ৰশিক্ষণ তথ্যৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, কিন্তু এই মডেলসমূহেও নিজৰ জ্ঞানৰ বাবে নিজৰ মূল উৎস উল্লেখ কৰিবলৈ মৌলিকভাৱে অক্ষম, গতিকে এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ উৎস বুলি নাজানি ৱিকিপিডিয়াৰ জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰে। এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে এনে ফলাফলো লাভ কৰে যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰপৰা উৎপত্তি হোৱা তথ্যসমূহক কাল্পনিক তথ্য বিন্দুৰ সৈতে সংযোগ কৰে (AI hallucinations), তথ্য আহৰণৰ সময়ত বাস্তৱ সময়ৰ তথ্য-পৰীক্ষাৰ অনুপস্থিতিত তথ্যৰ মান হ্ৰাস কৰে। ==মূল্যায়ন== ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা তলত দিয়া মাপকাঠীসমূহৰদ্বাৰা জুখিব পাৰি: *প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত দিয়া তথ্যৰ শুদ্ধতা *উপযুক্ত ছবিৰ সংযোগ *প্ৰবন্ধসমূহৰ শৈলী আৰু কেন্দ্ৰবিন্দুৰ উপযুক্ততা<ref name="Stvilia2008Information">{{Cite journal |last1=Stvilia |first1=Besiki |last2=Twidale |first2=Michael B. |last3=Smith |first3=Linda C. |last4=Gasser |first4=Les |date=April 2008 |title=Information Quality Work Organization in Wikipedia |url=http://mailer.fsu.edu/~bstvilia/papers/stvilia_wikipedia_infoWork_p.pdf |journal=[[Journal of the American Society for Information Science and Technology]] |volume=59 |issue=6 |pages=983–1001 |citeseerx=10.1.1.163.5109 |doi=10.1002/asi.20813 |s2cid=10156153 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820183345/http://mailer.fsu.edu/~bstvilia/papers/stvilia_wikipedia_infoWork_p.pdf |archive-date=August 20, 2007}}</ref> *ভুৱা তথ্যৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা, আৰু বাদ দিয়া আৰু আঁতৰোৱা *প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত আৰু প্ৰবন্ধৰ পৰিসৰত ব্যাপকতা, পৰিসৰ আৰু সামৰি লোৱা *উদ্ধৃতি হিচাপে স্বনামধন্যা তৃতীয়পক্ষৰ উৎস চিনাক্ত কৰা *সন্মানীয় উৎসৰদ্বাৰা বিবৃতিসমূহৰ পৰীক্ষাযোগ্যতা *প্ৰবন্ধবোৰৰ স্থিৰতা *সম্পাদকীয় আৰু ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা<ref name="Petiška 016555151988860" /> *লিখাৰ মানদণ্ড কেইবাটাও "বজাৰমুখী" বাহ্যিক পদক্ষেপে প্ৰমাণ কৰে যে বৃহৎ দৰ্শকে ৱিকিপিডিয়াক কোনোবা নহয় কোনোবা ধৰণে বিশ্বাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আইএমএছ ইনষ্টিটিউট ফৰ হেল্থকেয়াৰ ইনফৰ্মেটিক্সৰ এক প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, "আমেৰিকাৰ চিকিৎসকৰ ৫০ শতাংশই স্বাস্থ্যৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে তথ্যৰ বাবে ... ৱিকিপিডিয়াৰ পৰামৰ্শ লৈছে বুলি কয়।<ref>{{cite news |last=Fearnow |first=Benjamin |date=January 31, 2014 |title=Report: Wikipedia The Top Source Of Health Care Info For Doctors, Patients |publisher=[[CBS]] |url=http://connecticut.cbslocal.com/2014/01/29/report-wikipedia-the-top-source-of-health-care-info-for-doctors-patients/ |url-status=live |access-date=February 1, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131062756/http://connecticut.cbslocal.com/2014/01/29/report-wikipedia-the-top-source-of-health-care-info-for-doctors-patients/ |archive-date=January 31, 2014}}</ref> ২০০৫ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত ব্ৰিটিছ কাকত দ্য গাৰ্ডিয়ানত "Can you trust Wikipedia?" শীৰ্ষক এটা অধ্যয়নত বিশেষজ্ঞৰ এটা পেনেলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰৰ সৈতে জড়িত সাতটা বিষয় পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰতিটো প্ৰবন্ধক ০ৰপৰা ১০লৈকে সংখ্যাৰ নাম দিয়া হৈছিল। এই পৰ্যালোচিত প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিকাংশই ৫ৰপৰা ৮ৰ ভিতৰত নম্বৰ লাভ কৰিছিল। আটাইতকৈ সাধাৰণ সমালোচনা আছিল গদ্যৰ দুৰ্বল গাঁথনি, বা পঢ়াত সহজ বিষয় (তিনিটা উল্লেখ), বাদ দিয়া বা ভুল, প্ৰায়ে সৰু কিন্তু কিছুমান প্ৰবন্ধত মূলকথা বাদ পৰা (তিনিটা উল্লেখ), আৰু দুৰ্বল ভাৰসাম্য, কম গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰসমূহক অধিক মনোযোগ দিয়া হৈছিল আৰু বিপৰীতভাৱে (এটা উল্লেখ)। আটাইতকৈ সাধাৰণ প্ৰশংসাবোৰ আছিল বাস্তৱিকতে সঠিক আৰু শুদ্ধ, কোনো চকুত পৰা ভুল নাছিল (চাৰিটা উল্লেখ), আৰু বহু উপযোগী তথ্য, ভালদৰে নিৰ্বাচিত লিংককে ধৰি, যাৰ ফলত "বহু তথ্য দ্ৰুতভাৱে লাভ কৰা" (তিনিটা উল্লেখ) সম্ভৱ হৈছিল।<ref><!-- Can you trust Wikipedia? -->{{cite Q|Q110613135}}</ref> ২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত নেচাৰ আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়া আৰু এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধৰ সৰু উপগোটৰ সঠিকতাৰ পৰ্যালোচকৰ মূল্যায়ন বিচৰা অন্ধ অধ্যয়নৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত নোহোৱা এই অধ্যয়নটো নেচাৰে সুপৰিচিত বিজ্ঞানীসকলৰ জীৱনীকে ধৰি বৈজ্ঞানিক বিষয়ৰ ৪২টা প্ৰবন্ধৰ নিৰ্বাচনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছিল। নমুনা লোৱা প্ৰবন্ধসমূহত পোৱা বাস্তৱিক ভুল, বাদ পৰা বা বিভ্ৰান্তিকৰ বক্তব্য ৱিকিপিডিয়াৰ বাবে ১৬২ আৰু ব্ৰিটানিকাৰ বাবে ১২৩ (৪:৩)। গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহৰ ভুল ব্যাখ্যাৰ দৰে গুৰুতৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত ৪টা, আৰু ব্ৰিটানিকাত ৪টা পোৱা গৈছিল (১:১)। অধ্যয়নটোৱে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "বিজ্ঞানৰ প্ৰৱেশৰ সঠিকতাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে",<ref name="GilesJ2005Internet"/> যদিও ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ প্ৰায়ে "দুৰ্বল গঠন" আছিল।<ref name="GilesJ2005Internet"/> এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে, যাৰ ফলত নেচাৰে নিজৰ জৰীপ পদ্ধতিৰ অধিক নথি-পত্ৰ প্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news|url=http://www.nature.com/news/2005/051212/exref/supplementary_information.doc |work=Nature |title=Supplementary information to accompany Nature news article 'Internet encyclopedias go head to head' |date=December 22, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928012459/http://www.nature.com/news/2005/051212/exref/supplementary_information.doc |archive-date=September 28, 2007 }}</ref> এই অতিৰিক্ত তথ্যৰ ভিত্তিত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই নেচাৰ আলোচনীৰ অধ্যয়নৰ বৈধতাক অস্বীকাৰ কৰি কয় যে ই "মাৰাত্মকভাৱে ত্ৰুটিপূৰ্ণ।" ব্ৰিটানিকাৰ সমালোচনাৰ ভিতৰত আছিল যে তেওঁলোকৰ কিছুমান প্ৰবন্ধৰ সম্পূৰ্ণ গ্ৰন্থৰ পৰিৱৰ্তে উদ্ধৃতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, কিছুমান উদ্ধৃতি যুৱ সংস্কৰণৰ বাবে লিখা প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা সংকলন আছিল, নেচাৰ আলোচনীয়ে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ বাস্তৱিক দাবী পৰীক্ষা কৰা নাছিল আৰু পৰ্যালোচকসকলে ভুল বুলি লেবেল লগোৱা বহু কথা সম্পাদনাৰ মতামতৰ পাৰ্থক্য আছিল। ব্ৰিটানিকাই আৰু কয় যে "যদিও শিৰোনামত ঘোষণা কৰা হৈছিল যে 'ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ বিজ্ঞান প্ৰৱেশৰ শুদ্ধতাৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে', প্ৰবন্ধটোৰ মুখ্য অংশৰ গভীৰতা থকা সংখ্যাবোৰে ইয়াৰ হুবহু বিপৰীত কথা কৈছিল: ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকৃততে ব্ৰিটানিকাতকৈ এক তৃতীয়াংশ বেছি ভুল আছিল।" (আমি তলত দেখুওৱাৰ দৰে, নেচাৰৰ গৱেষণাই ব্ৰিটানিকাৰ ভুলবোৰক গুৰুতৰভাৱে অতিৰঞ্জিত কৰিছিল, গতিকে আমি এই সংখ্যাটো কেৱল সংখ্যাবোৰ উপস্থাপন কৰা হেলনীয়া ধৰণেৰে আঙুলিয়াই দিবলৈহে উল্লেখ কৰিছোঁ। )"<ref name=FF>{{cite web|url=http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf|title=Fatally Flawed – Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature''|date=March 2006|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=June 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf|archive-date=July 9, 2016|url-status=live}}</ref> নেচাৰ আলোচনীয়ে ব্ৰিটানিকাৰ কিছুমান নিষ্কাশনৰ সংকলিত প্ৰকৃতিক স্বীকাৰ কৰিছিল, কিন্তু ইয়াৰদ্বাৰা অধ্যয়নৰ সিদ্ধান্তক বাতিল কৰা বুলি অস্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{Cite journal| title = Britannica attacks | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-30_440_7084/page/n21 | journal = [[Nature (journal)|Nature]]| volume = 440 | page = 582 | doi = 10.1038/440582b | date = March 30, 2006| pmid = 16572128 | issue = 7084 |bibcode = 2006Natur.440R.582. | doi-access = free }}</ref> এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই এইটোও যুক্তি দিছিল যে ভুলসমূহৰ বিভাজনে ইংগিত দিয়ে যে ৱিকিপিডিয়াত হোৱা ভুলসমূহ বেছিভাগেই ভুল তথ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা, আনহাতে ব্ৰিটানিকাৰ ভুলসমূহ "বাদ দিয়াৰ ভুল" আছিল, যাৰ ফলত "চিত্ৰ অনুসৰি ব্ৰিটানিকা ৱিকিপিডিয়াতকৈ বহুত বেছি সঠিক।"<ref name=FF/> তাৰ পিছত নেচাৰে ব্ৰিটানিকাৰ সঁহাৰি নাকচ কৰি কয় যে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ কোনো ভুল কোনো এটা বিশ্বকোষৰ সপক্ষে পক্ষপাতিত্ব কৰা নাছিল,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4840340.stm|title=Wikipedia study 'fatally flawed'|date=March 24, 2006|work=BBC News|access-date=May 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20060714210009/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4840340.stm|archive-date=July 14, 2006|url-status=live}}</ref> কিছুমান ক্ষেত্ৰত ই দুয়োখন বিশ্বকোষৰ প্ৰবন্ধৰ অংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু ব্ৰিটানিকাই নিজৰ "মুকলি চিঠি" খণ্ডন প্ৰকাশ কৰাৰ আগতে নেচাৰৰ সৈতে বিশেষ উদ্বেগ ভাগ-বাটোৱাৰা কৰা নাছিল।<ref>{{cite web| title=Encyclopædia Britannica and Nature: a response| work=[[Nature (journal)|Nature]]| date=March 23, 2006| url=http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071031053055/http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf| archive-date=October 31, 2007| url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.nature.com/nature/britannica/eb_advert_response_final.pdf|work=Nature Press release|title=Encyclopædia Britannica and Nature: a response|date=March 23, 2006|access-date=May 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031052930/http://www.nature.com/nature/britannica/eb_advert_response_final.pdf|archive-date=October 31, 2007|url-status=live}}</ref> এই দুটাপক্ষৰ মাজত পইণ্ট-ফৰ-পইণ্ট মতানৈক্য যিয়ে সংকলন/পাঠ্য উদ্ধৃতি আৰু অতি সৰু নমুনা আকাৰৰ বিষয়সমূহক সম্বোধন কৰিছিল—উইকিপিডিয়াৰ সপক্ষে ফলাফলক পক্ষপাতিত্ব কৰাৰ যুক্তি দিছিল, বনাম ব্ৰিটানিকাৰ গুণগত নিয়ন্ত্ৰিত বিন্যাসৰ পক্ষত থকা এটা বিস্তৃত, সম্পূৰ্ণ প্ৰবন্ধ, বৃহৎ নমুনাৰ আকাৰৰ অধ্যয়ন—অনলাইন আলোচনাত প্ৰতিধ্বনিত হৈছে,<ref>{{cite web |url=http://blog.sethroberts.net/2007/06/02/one-sided-critiques-of-the-day/ |title=Seth's Blog » Blog Archive » One-Sided Critiques of the Day |publisher=Blog.sethroberts.net |date=June 2, 2007 |access-date=April 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428133142/http://blog.sethroberts.net/2007/06/02/one-sided-critiques-of-the-day/ |archive-date=April 28, 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.wikimedia.org/2012/08/02/seven-years-after-nature-pilot-study-compares-wikipedia-favorably-to-other-encyclopedias-in-three-languages/ |title=Seven years after Nature, pilot study compares Wikipedia favorably to other encyclopedias in three languages — Wikimedia blog |date=August 2, 2012 |publisher=Blog.wikimedia.org |access-date=April 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615100445/http://blog.wikimedia.org/2012/08/02/seven-years-after-nature-pilot-study-compares-wikipedia-favorably-to-other-encyclopedias-in-three-languages/ |archive-date=June 15, 2014 |url-status=live }}</ref> নেচাৰ অধ্যয়নৰ উদ্ধৃতি দিয়া প্ৰবন্ধসমূহকে ধৰি, যেনে, য'ত প্ৰবন্ধ/প্ৰবন্ধৰ অংশসমূহ হাতৰদ্বাৰা নিৰ্বাচনৰ বাবে "ত্ৰুটিপূৰ্ণ অধ্যয়ন ডিজাইন", ইয়াৰ ১০০,০০০ তকৈ অধিক ব্ৰিটানিকা আৰু ১০ লাখতকৈ অধিক ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ ৪০টা প্ৰবন্ধ তুলনা কৰাত অধ্যয়নৰ "পৰিসংখ্যাগত শক্তি"ৰ অভাৱ, আৰু কোনো অধ্যয়নৰ পৰিসংখ্যা বিশ্লেষণৰ অনুপস্থিতি (যেনে, অধ্যয়নৰ বাবে আস্থাৰ ব্যৱধানৰ ৰিপৰ্ট দিয়া ফলাফল)ও লক্ষ্য কৰা হৈছে।<ref>See author-acknowledged comments in response to the citation of the ''Nature'' study, at ''PLoS One'', 2014, [http://www.plosone.org/annotation/listThread.action?root=80078 ''Citation of fundamentally flawed ''Nature'' quality "study"''], in response to T. Yasseri et al. (2012), ''Dynamics of Conflicts in Wikipedia'', published June 20, 2012, DOI 10.1371/journal.pone.0038869. Retrieved July 21, 2014. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116210930/http://www.plosone.org/annotation/listThread.action?root=80078 |date=January 16, 2016 }}.</ref> বিজ্ঞান যোগাযোগকাৰী জনাথন জেৰীয়ে ২০২৪ চনত কৈছিল যে এই অধ্যয়ন ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ, আৰু তেতিয়াৰপৰাই ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ ওপৰত প্ৰায় প্ৰতিখন বিজ্ঞান গৱেষণা পত্ৰতে ইয়াৰ উদ্ধৃতি দিয়া হৈছে, কিন্তু এই ধৰণৰ গৱেষণাই মাত্ৰ এটা "স্নেপশ্বট"হে প্ৰদান কৰিব আৰু দ্ৰুতভাৱে অবিশ্বাস্য হৈ পৰিব।<ref name="Can You Trust Dr. Wikipedia? 2024">{{cite news |last1=Jarry |first1=Jonathan |author1-link=Jonathan Jarry |title=Can You Trust Dr. Wikipedia? |url=https://www.mcgill.ca/oss/article/critical-thinking-technology/can-you-trust-dr-wikipedia |access-date=7 September 2024 |work=[[Office for Science and Society]] |date=6 September 2024 |language=en}}</ref> ২০০৬ চনৰ জুন মাহত আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ বিশেষজ্ঞ অধ্যাপক ৰয় ৰ’জেনজৱেইগে ২৫ জন আমেৰিকান লোকৰ ৱিকিপিডিয়া জীৱনীৰ তুলনা এনকাৰ্টা আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়’গ্ৰাফী অনলাইনত পোৱা সংশ্লিষ্ট জীৱনীৰ সৈতে প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ লিখিছে যে ৱিকিপিডিয়াই "আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ নাম, তাৰিখ আৰু পৰিঘটনাৰ প্ৰতিৱেদন দিয়াত আচৰিত ধৰণে সঠিক" আৰু কিছুমান ভুলক "বহুলভাৱে প্ৰচলিত কিন্তু ভুল বিশ্বাস" বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। কিন্তু তেওঁ উল্লেখ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু তুচ্ছ সবিশেষৰ মাজত পাৰ্থক্য স্থাপন কৰাত ব্যৰ্থ হয়, আৰু উত্তম উল্লেখ প্ৰদান নকৰে। তেওঁ ৱিকিপিডিয়াৰ "চালি-জাৰি চাব পৰা বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা, আৰু স্পষ্ট আৰু আকৰ্ষণীয় গদ্য"ৰ অভাৱৰ বিষয়েও অভিযোগ কৰিছিল।<ref name=Rosenzweig>{{Cite journal|first=Roy |last=Rosenzweig |author-link=Roy Rosenzweig |title=Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past |journal=The Journal of American History |volume=93 |issue=1 |date=June 2006 |pages=117–146 |url=http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 |access-date=August 11, 2006 |doi=10.2307/4486062 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425130754/http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 |archive-date=April 25, 2010 |jstor=4486062 |url-access=subscription }} (Center for History and New Media)</ref>{{refn|Wikipedia's policies on [[Wikipedia:No original research|original research]], including [[WP:SYNTH|unpublished synthesis of published data]], disallow new analysis and interpretation not found in [[Wikipedia:Reliable sources|reliable sources]].|group=nb}} ২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰৰপৰা ২০০৬ চনৰ মে' মাহলৈকে ডমিংগেজ হিলছৰ কেলিফৰ্ণিয়া ষ্টেট ইউনিভাৰ্চিটিৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ অধ্যাপক লেৰী প্ৰেছে কৰা ৱেব ভিত্তিক সমীক্ষাত "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ সঠিকতা আৰু সম্পূৰ্ণতা"ৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছে।<ref>{{cite web| title=Survey of Wikipedia accuracy and completeness| work=[[California State University at Dominguez Hills]]| date=May 2006| url=http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| access-date=December 10, 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20140721105607/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| archive-date=July 21, 2014| url-status=live| archivedate=July 21, 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140721105607/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| deadurl=yes}}</ref> এটা লেখাৰ মূল্যায়নৰ বাবে পঞ্চাশজন লোকে নিমন্ত্ৰণ গ্ৰহণ কৰিলে। পঞ্চাশজনৰ ভিতৰত ছয়সত্তৰ শতাংশই (৭৬%) ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটো সঠিক বুলি একমত বা দৃঢ়তাৰে সন্মত হয় আৰু ছয়চল্লিছ শতাংশই (৪৬%) এই প্ৰবন্ধটো সম্পূৰ্ণ বুলি একমত বা দৃঢ়ভাৱে সন্মত হয়। আঠাইশজন লোকে তেওঁলোকে পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰবন্ধটোক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ একেটা বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। সঠিকতাৰ ওপৰত মতামত দুয়োখন বিশ্বকোষৰ মাজত প্ৰায় সমান আছিল (৬খনে ব্ৰিটানিকাৰ পক্ষত, ৭খনে ৱিকিপিডিয়াৰ পক্ষত, ৫খনে সমান বুলি কয়), আৰু আঠাইশখনৰ ভিতৰত এঘাৰখনে (৬১%) ৱিকিপিডিয়াক কিছু পৰিমাণে বা যথেষ্ট বেছি সম্পূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰিছিল, আঠাইশখনৰ ভিতৰত সাতখনে (৩৯%) ব্ৰিটানিকাৰ বাবে। সমীক্ষাটোত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক যাদৃচ্ছিকভাৱে নিৰ্বাচন কৰাৰ চেষ্টা কৰা হোৱা নাছিল আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক কেনেকৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল সেয়া স্পষ্ট নহয়।<ref>{{cite web| title=Survey of Wikipedia accuracy and completeness| publisher=Larry Press, Professor of Computer Information Systems, California State University| year=2006| url=http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20110928205017/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| archive-date=September 28, 2011| url-status=live| archivedate=September 28, 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928205017/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| deadurl=yes}}</ref> জাৰ্মান কম্পিউটিং আলোচনীয়ে ২০০৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ব্ৰকহাউছ মাল্টিমিডিয়াল, মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ তুলনা কৰিছিল: বিশেষজ্ঞসকলে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ৬৬টা প্ৰবন্ধৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। সামগ্ৰিক স্ক’ৰত ৱিকিপিডিয়াক ৫ পইণ্টৰ ভিতৰত ৩.৬ পইণ্ট (B-) ৰেটিং দিয়া হৈছিল।<ref>Michael Kurzidim: Wissenswettstreit. Die kostenlose Wikipedia tritt gegen die Marktführer Encarta und Brockhaus an, in: [[c't]] 21/2004, October 4, 2004, S. 132–139.</ref> ২০০৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত c't ৰ দ্বিতীয়টো পৰীক্ষাত ১৫০টা প্ৰবন্ধ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, ইয়াৰে ৫৬টা নিবিড়ভাৱে মূল্যায়ন কৰা হৈছিল, চাৰিটা ডিজিটেল বিশ্বকোষ তুলনা কৰিবলৈ: Bertelsmann Enzyklopädie 2007, Brockhaus Multimedial premium 2007, Encarta 2007 Enzyklopädie আৰু ৱিকিপিডিয়াক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত আছিল: "আমি মুক্ত বিশ্বকোষৰ গ্ৰন্থসমূহত ইয়াৰ বাণিজ্যিক প্ৰতিযোগীসকলৰ গ্ৰন্থতকৈ অধিক ভুল বিচাৰি পোৱা নাছিলোঁ।"<ref>Dorothee Wiegand: "Entdeckungsreise. Digitale Enzyklopädien erklären die Welt." c't 6/2007, March 5, 2007, p. 136–145. Original quote: "Wir haben in den Texten der freien Enzyklopädie nicht mehr Fehler gefunden als in denen der kommerziellen Konkurrenz"</ref> ৱিকিপিডিয়াক অৰ্থনীতিবিদসকলৰ ধাৰণাসমূহৰ নিখুঁত প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ সংজ্ঞাৰ লগত খাপ খোৱা বুলি চাই জৰ্জ ব্ৰেগেছে (গুৱেলফ-হাম্বাৰ বিশ্ববিদ্যালয়) ৱিকিপিডিয়াৰ সাতজন শীৰ্ষস্থানীয় পশ্চিমীয়া দাৰ্শনিকৰ ওপৰত লিখা প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰিছিল: এৰিষ্টটল, প্লেটো, ইমানুৱেল কাণ্ট, ৰেনে ডেকাৰ্ট, জৰ্জ উইলহেম ফ্ৰেড্ৰিখ হেগেল, থমাছ একুইনাছ আৰু জন লক। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহক দৰ্শনৰ চাৰিখন তথ্যসূত্ৰৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা বিষয়-বস্তুৰ একমত তালিকাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। ব্ৰেগেছে বিচাৰি উলিয়াইছিল যে গড়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহে মাত্ৰ ৫২% সহমতৰ বিষয়-বস্তুহে সামৰি লৈছিল। কোনো ভুল পোৱা নগ'ল যদিও ইয়াত উল্লেখযোগ্য বাদ দিয়া হৈছিল।<ref>{{cite SSRN |last=Bragues |first=George |title=Wiki-Philosophizing in a Marketplace of Ideas: Evaluating Wikipedia's Entries on Seven Great Minds |date=April 2007 |ssrn=978177 }}</ref> পিচি প্ৰ’ আলোচনীয়ে (আগষ্ট ২০০৭) বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ বৈজ্ঞানিক ক্ষেত্ৰৰ চাৰিটা প্ৰবন্ধ (এটা সৰু নমুনা) ৱিকিপিডিয়া, ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ মাজত তুলনা কৰিবলৈ কয়। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে ৱিকিপিডিয়াক "বহুলাংশে শুদ্ধ", "ভালকৈ চম্ভালিব পৰা", "ভাল কাম কৰে", "খেল তথ্যৰ বাবে ভাল" আৰু "ব্যাপকভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। এটা প্ৰবন্ধত "শেষৰফালে লক্ষণীয় অৱনতি ঘটিছিল" আনহাতে আন এটাত "স্পষ্ট আৰু অধিক মাৰ্জিত" লেখা আছিল, তৃতীয়টোক কম শুদ্ধতাৰে লিখা কিন্তু প্ৰতিযোগীসকলতকৈ ভাল বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল আৰু চতুৰ্থটো প্ৰবন্ধ "এনকাৰ্টা বা ব্ৰিটানিকাৰ সমতুল্যতকৈ অধ্যয়নশীল ছাত্ৰৰ বাবে অধিক উপকাৰী" বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত কোনো গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে এটা এনকাৰ্টা আৰু এটা ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধত গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হৈছিল।<ref name="uncovered">''PC Pro'' magazine, August 2007, p. 136, "Wikipedia Uncovered".</ref> ২০০৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহত অষ্ট্ৰেলিয়াৰ আলোচনী পিচি অথৰিটিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতাৰ ওপৰত এটা বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে। প্ৰবন্ধটোত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুক অন্যান্য জনপ্ৰিয় অনলাইন বিশ্বকোষ অৰ্থাৎ ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। আলোচনীখনে বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰখনৰ সৈতে জড়িত প্ৰবন্ধসমূহৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয়। মুঠ চাৰিটা প্ৰবন্ধ তিনিজন বিশেষজ্ঞই পৰ্যালোচনা কৰিছিল। ৱিকিপিডিয়া আন বিশ্বকোষৰ সৈতে তুলনাযোগ্য আছিল, ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ শ্ৰেণীত শীৰ্ষস্থান দখল কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.pcauthority.com.au/Feature/93908,wikipedia-uncovered.aspx/1|title=''PC Authority'' – 'Wikipedia Uncovered'|access-date=December 31, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226143321/http://www.pcauthority.com.au/Feature/93908,wikipedia-uncovered.aspx/1|archive-date=February 26, 2009|url-status=live}}</ref> ২০০৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত জাৰ্মান আলোচনী ষ্টাৰনে জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়া আৰু ব্ৰকহাউছ এনচাইক্লোপেডিৰ ১৫ খণ্ডৰ সংস্কৰণৰ অনলাইন সংস্কৰণৰ তুলনাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। এই পৰীক্ষাটো এটা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (কলনস্থিত WIND GmbH)ক নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, যাৰ বিশ্লেষকসকলে প্ৰতিটো বিশ্বকোষৰপৰা (ৰাজনীতি, ব্যৱসায়, ক্ৰীড়া, বিজ্ঞান, সংস্কৃতি, মনোৰঞ্জন, ভূগোল, চিকিৎসা, ইতিহাস আৰু ধৰ্ম সামৰি লোৱা) ৫০টা প্ৰবন্ধ চাৰিটা মাপকাঠী (সঠিকতা, সম্পূৰ্ণতা, সময়োপযোগীতা আৰু স্পষ্টতা)ৰ ওপৰত মূল্যায়ন কৰিছিল আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ গড় হিচাপত অধিক সঠিক বুলি বিচাৰ কৰিছিল (১ৰপৰা ৬লৈকে স্কেলত ১.৬ বনাম ব্ৰকহাউছৰ বাবে ২.৩, ১টা শ্ৰেষ্ঠ আৰু ৬টা আটাইতকৈ বেয়া)। ৱিকিপিডিয়াৰ কভাৰেজও অধিক সম্পূৰ্ণ আৰু শেহতীয়া হোৱা দেখা গৈছিল; কিন্তু ব্ৰকহাউছক অধিক স্পষ্টকৈ লিখা বুলি বিবেচিত কৰা হৈছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াৰ কেইবাটাও প্ৰবন্ধক অবিশেষজ্ঞৰ বাবে অতি জটিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল আৰু বহুতো প্ৰবন্ধক অতি দীঘলীয়া বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল।<ref>{{cite magazine |date=December 2007 |title=Wikipedia: Wissen für alle |trans-title=Wikipedia: Knowledge for Everyone |volume=2007 |issue=50 |magazine=[[Stern (magazine)|Stern]] |pages=30–44 |quote=Einige Wikipedia-Artikel sind für Laien schlicht zu kompliziert, viele zu weitschweifig, urteilten die Tester. [Some Wikipedia articles are simply too complicated for laypersons, many too long-winded, judged the testers.] |language=de |last1=Schönert |first1=Ulf |last2=Güntheroth |first2=Horst |url=https://www.stern.de/digital/online/wikipedia--wissen-fuer-alle-3217272.html |access-date=January 11, 2023 |archive-date=January 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111175055/https://www.stern.de/digital/online/wikipedia--wissen-fuer-alle-3217272.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |date=December 5, 2007 |title=Wikipedia schlägt Brockhaus |trans-title=Wikipedia beats Brockhaus |url=http://www.stern.de/computer-technik/internet/:stern-Test-Wikipedia-Brockhaus/604423.html |magazine=[[Stern (magazine)|Stern]] |publisher=[[Gruner + Jahr]] |access-date=September 6, 2016 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802143802/http://www.stern.de/computer-technik/internet/:stern-Test-Wikipedia-Brockhaus/604423.html |archive-date=August 2, 2009 |url-status=live }}</ref><ref>K.C. Jones: ''[http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=204702694 German Wikipedia Outranks Traditional Encyclopedia's Online Version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212231601/http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=204702694 |date=December 12, 2007 }}''. [[InformationWeek]], December 7, 2007 <!--Note: This article incorrectly reports that Wikipedia articles were "judged ... more ... easy to read", in fact this was the one of the four areas where ''Brockhaus'' reached a better result (1.8 vs. 2.4 for Wikipedia)--></ref> ২০০৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ সংখ্যাত ব্ৰিটিছ কম্পিউটিং আলোচনী পিচি প্লাছে ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াক ৱৰ্ল্ড বুক এনচাইক্লোপিডিয়া আৰু এনচাইক্লোপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ডিভিডি সংস্কৰণৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল, প্ৰত্যেকৰে বাবে ৰেণ্ডম বিষয়ৰ শৃংখলাৰ কভাৰেজৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। ইয়াৰ সামৰণিত "তিনিও ক্ষেত্ৰতে বিষয়-বস্তুৰ মান ভাল" আৰু ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰকাৰীসকলক পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে "সচেতন হওক যে ভুল সম্পাদনা হয়, আৰু অদ্ভুত যেন লগা যিকোনো বস্তু দ্বিতীয় উৎসৰ সৈতে পৰীক্ষা কৰক।" কিন্তু ৱিকিপিডিয়াৰ বিপুলসংখ্যক মূল্যৱান আৰু সঠিক তথ্যৰে ভৰি আছে।"<ref>{{cite web |first=Simon |last=Williams |url=http://www.techradar.com/news/internet/web/wikipedia-vs-encyclopaedia-a-question-of-trust-316163 |title=Wikipedia vs Encyclopaedia: A question of trust? |website=Techradar.com |date=April 21, 2008 |access-date=September 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705234729/http://www.techradar.com/news/internet/web/wikipedia-vs-encyclopaedia-a-question-of-trust-316163 |archive-date=July 5, 2008 }}</ref> ২০০৮ চনত ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছ ৰিভিউত প্ৰকাশিত এখন গৱেষণা পত্ৰত ঐতিহাসিক বিষয়ৰ ওপৰত নটা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা, দ্য ডিকচনেৰী অৱ আমেৰিকান হিষ্ট্ৰী আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়'গ্ৰাফী অনলাইনৰ সমকক্ষসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। গৱেষণা পত্ৰখনত দেখা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশৰ সামগ্ৰিক সঠিকতাৰ হাৰ ৮০ শতাংশ, আনহাতে আন বিশ্বকোষসমূহৰ সঠিকতাৰ হাৰ ৯৫ৰপৰা ৯৬ শতাংশ।<ref>{{cite journal|last1=Rector|first1=Lucy Holman|title=Comparison of ''Wikipedia'' and other encyclopedias for accuracy, breadth, and depth in historical articles|url=https://archive.org/details/sim_reference-services-review_2008_36_1/page/7|journal=Reference Services Review|volume=36|issue=1|pages=7–22|doi=10.1108/00907320810851998|year=2008}}</ref> ২০১০ চনৰ এক অধ্যয়নত দেশসমূহৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাসমূহ চাইটটোৰ পৰীক্ষণযোগ্যতাৰ নীতিৰ সৈতে কিমানখিনি মিল আছে তাৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। এই নীতিৰ বিপৰীতে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ বহু দাবী উদ্ধৃতিৰদ্বাৰা সমৰ্থিত হোৱা নাছিল আৰু যিবোৰ দাবী আছিল, সেইবোৰৰ বহুতো, একাডেমিক আলোচনীৰ প্ৰবন্ধৰ পৰিৱৰ্তে জনপ্ৰিয় সংবাদ মাধ্যম আৰু চৰকাৰী ৱেবছাইটৰপৰা পোৱা গৈছিল।<ref>{{Cite journal |last1=Luyt |first1=Brendan |last2=Tan |first2=Daniel |date=April 1, 2010 |title=Improving Wikipedia's credibility: References and citations in a sample of history articles |journal=Journal of the American Society for Information Science and Technology |volume=61 |issue=4 |pages=715–722 |doi=10.1002/asi.21304 |hdl=10356/95416 |issn=1532-2890|hdl-access=free }}</ref> ২০১১ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ব্ৰিগম ইয়ং বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এডাম ব্ৰাউনে পি এছ পলিটিকেল ছায়েন্স এণ্ড পলিটিক্স আলোচনীত "প্ৰাৰ্থী, নিৰ্বাচন আৰু পদবীধাৰীৰ বিষয়ে হাজাৰ হাজাৰ ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ" পৰীক্ষা কৰি এটা অধ্যয়ন প্ৰকাশ কৰিছিল। অধ্যয়নটোত দেখা গৈছে যে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ তথ্যসমূহ সঠিক হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকিলেও পৰীক্ষা কৰা প্ৰবন্ধসমূহত বাদ দিয়াৰ বহুতো ভুল আছে।<ref>{{cite journal|last1=Brown|first1=Adam R.|title=Wikipedia as a Data Source for Political Scientists: Accuracy and Completeness of Coverage|url=https://archive.org/details/sim_ps-political-science-politics_2011-04_44_2/page/339|journal=PS: Political Science & Politics|date=April 8, 2011|volume=44|issue=2|pages=339–343|doi=10.1017/S1049096511000199|s2cid=154963796}}</ref> ২০১২ চনত শ্বেন গ্ৰীণষ্টেইনৰ সহ-লেখকত কৰা এক অধ্যয়নত আমেৰিকাৰ ৰাজনীতিৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ এটা দশকৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখা গৈছে যে কোনো এটা প্ৰবন্ধত যিমানেই অধিক অৱদানকাৰী থাকে সিমানেই ই অধিক নিৰপেক্ষ হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে, যিটো লিনাছৰ আইনখনৰ সংকীৰ্ণ ব্যাখ্যাৰ সৈতে সংগতি ৰখা হৈছিল।<ref>{{cite journal | doi=10.3386/w18167 | title=Collective Intelligence and Neutral Point of View: The Case of Wikipedia | journal=NBER Working Paper No. 18167 | date=June 2012 | last1=Greenstein | first1=Shane | last2=Zhu | first2=Feng | doi-access=free }}</ref> ৰিভলি আৰু অন্যান্যই (২০১২) ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্বাচিত মানসিক স্বাস্থ্য বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু মনোৰোগ চিকিৎসাৰ এখন পাঠ্যপুথিৰ সংশ্লিষ্ট প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে বিশেষজ্ঞসকলক প্ৰবন্ধৰ বিষয়-বস্তুৰ সঠিকতা, শেহতীয়া সংযোজন, কভাৰেজৰ বিস্তৃতি, উল্লেখ আৰু পঠনযোগ্যতাৰ ক্ষেত্ৰত ৰেটিং দিবলৈ কয়। পঠনযোগ্যতাৰ বাহিৰে সকলো মাপকাঠীতে ৱিকিপিডিয়াই সৰ্বাধিক নম্বৰ লাভ কৰে আৰু লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ দৰে ভাল বা ইয়াতকৈ ভাল আৰু এটা মানক পাঠ্যপুথি।<ref name="Reavley" /> ২০১৪ চনৰ নিউ ইংলেণ্ড জাৰ্নেল অৱ মেডিচিনৰ এটা দৃষ্টিভংগীৰটুকুৰাত ২২টা প্ৰেছক্ৰিপচন ঔষধৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠা পৰীক্ষা কৰি নিৰ্ণয় কৰা হৈছিল যে সেইবোৰক শেহতীয়াকৈ এফ ডি এৰ সুৰক্ষা সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হৈছে নেকি। ইয়াত দেখা গৈছে যে এই পৃষ্ঠাসমূহৰ ৪১% সতৰ্কবাণীৰ পিছত দুসপ্তাহৰ ভিতৰত আপডেট কৰা হৈছিল, ২৩% পৃষ্ঠা দুসপ্তাহতকৈ অধিক পিছত আপডেট কৰা হৈছিল আৰু বাকী ৩৬% পৃষ্ঠা ২০১৪ চনৰ জানুৱাৰীলৈকে ১ বছৰতকৈ অধিক সময়ৰ পাছত সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হোৱা নাছিল।<ref>{{cite journal|last1=Hwang|first1=Thomas J.|last2=Bourgeois|first2=Florence T.|last3=Seeger|first3=John D.|title=Drug Safety in the Digital Age|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-06-26_370_26/page/2460|journal=New England Journal of Medicine|date=June 26, 2014|volume=370|issue=26|pages=2460–2462|doi=10.1056/NEJMp1401767|pmid=24963564|doi-access=free}}</ref> ২০১৪ চনত জাৰ্নেল অৱ দ্য আমেৰিকান ফাৰ্মাচিষ্ট এছ'চিয়েচনত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে ১৯টা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি এই সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে এই সকলোবোৰ প্ৰবন্ধতে ইয়াৰ "চিকিৎসামূলক ব্যৱহাৰ আৰু বিৰূপ প্ৰভাৱ"ৰ বিষয়ে তথ্য আছে, কিন্তু এইটোও সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে "কেইবাটাও ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া, গৰ্ভাৱস্থা আৰু বিৰোধিতাৰ বিষয়ে তথ্যৰ অভাৱ।" সেয়েহে অধ্যয়নটোৰ লেখকসকলে পৰামৰ্শ দিছিল যে ৰোগীয়ে প্ৰশ্ন কৰা বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে তথ্যৰ উৎস হিচাপে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ওপৰত যাতে নিৰ্ভৰ নকৰে।<ref>{{cite journal|last1=Phillips|first1=Jennifer|last2=Lam|first2=Connie|last3=Palmisano|first3=Lisa|title=Analysis of the accuracy and readability of herbal supplement information on Wikipedia|journal=Journal of the American Pharmacists Association|date=July 1, 2014|volume=54|issue=4|pages=406–14|doi=10.1331/JAPhA.2014.13181|pmid=25063262}}</ref> ২০১৪ চনত PLOS ONE ত প্ৰকাশিত আন এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ঔষধ বিজ্ঞানৰ পাঠ্যপুথিৰ তুলনাত ৱিকিপিডিয়াৰ ফাৰ্মাক’লজীৰ তথ্য ৯৯.৭% সঠিক, আৰু ৱিকিপিডিয়াত এনে তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮%। অধ্যয়নটোৱে এইটোও নিৰ্ণয় কৰে যে এই ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সম্পূৰ্ণতা "ফাৰ্মাকোকাইনেটিক্স" শ্ৰেণীত সৰ্বনিম্ন (৬৮%) আৰু "ইণ্ডিকেচন" শ্ৰেণীত সৰ্বাধিক (৯১.৩%)। লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া হৈছে স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে ঔষধ সম্পৰ্কীয় তথ্যৰ এক সঠিক আৰু বিস্তৃত উৎস।"<ref>{{cite journal|last1=Kräenbring|first1=Jona|last2=Monzon Penza|first2=Tika|last3=Gutmann|first3=Joanna|last4=Muehlich|first4=Susanne|last5=Zolk|first5=Oliver|last6=Wojnowski|first6=Leszek|last7=Maas|first7=Renke|last8=Engelhardt|first8=Stefan|last9=Sarikas|first9=Antonio|last10=Lovis|first10=Christian|title=Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology|journal=PLOS ONE|date=September 24, 2014|volume=9|issue=9|article-number=e106930|doi=10.1371/journal.pone.0106930|pmid=25250889|pmc=4174509|bibcode=2014PLoSO...9j6930K|doi-access=free}}</ref> ==বিশেষজ্ঞৰ মতামত== ===লাইব্ৰেৰিয়ানসকলৰ মতামত=== ২০০৪ চনত দ্য গাৰ্ডিয়ানৰ সৈতে হোৱা এক সাক্ষাৎকাৰত আত্মবৰ্ণিত তথ্য বিশেষজ্ঞ আৰু ইণ্টাৰনেট পৰামৰ্শদাতা<ref>Self description taken from [[blog]] biography, {{cite web| title=Phil Bradley – biography| publisher=Phil Bradley| year=2007| url=http://www.philb.com/philbiog.htm| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071103141032/http://www.philb.com/philbiog.htm| archive-date=November 3, 2007| archivedate=November 3, 2007| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103141032/http://www.philb.com/philbiog.htm| deadurl=yes}}</ref> ফিলিপ ব্ৰেডলিয়ে কৈছিল যে তেওঁ ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ নকৰে আৰু "এজনো লাইব্ৰেৰিয়ানৰ বিষয়ে তেওঁ অৱগত নহয় যিয়ে ব্যৱহাৰ কৰিব।" তাৰ পিছত তেওঁ বুজাই দিলে যে "মূল সমস্যাটো হ'ল কৰ্তৃত্বৰ অভাৱ।" ছপা প্ৰকাশনৰ সহায়ত প্ৰকাশকে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে তেওঁলোকৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য, কিয়নো তেওঁলোকৰ জীৱিকা ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কিন্তু এনেকুৱা কিবা এটাৰ সৈতে, সেই সকলোবোৰ খিৰিকীৰে বাহিৰলৈ ওলাই যায়।"<ref name="Who">{{cite news| title=Who knows?| first=Simon| last=Waldman| work=[[The Guardian]]| date=October 26, 2004| access-date=February 3, 2011| url=https://www.theguardian.com/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement| location=London| archive-url=https://web.archive.org/web/20140825234204/http://www.theguardian.com/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement| archive-date=August 25, 2014| url-status=live}}</ref> ২০০৫ চনত অণ্টাৰিঅ’ৰ ট্ৰেণ্ট বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পুথিভঁৰালটোৱে কয় যে ৱিকিপিডিয়াত বহুতো প্ৰবন্ধ আছে যিবোৰ "দীঘলীয়া আৰু ব্যাপক", কিন্তু "ভুল তথ্য আৰু পক্ষপাতিত্বৰ বাবে বহুত ঠাই আছে আৰু প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড আৰু গভীৰতা দুয়োটাতে বহুত পৰিৱৰ্তনশীলতা আছে।" ইয়াত আৰু কোৱা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতা আছে, ইয়াৰ "কাৰিকৰী বিষয়ৰ উৎকৃষ্ট কভাৰেজ আছে" আৰু প্ৰবন্ধসমূহ "প্ৰায়ে দ্ৰুতভাৱে যোগ কৰা হয় আৰু, ফলস্বৰূপে, সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাৰ কভাৰেজ যথেষ্ট ভাল", ইয়াক এই কামত অক্ষম পৰম্পৰাগত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰিলে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি প্ৰয়োজন অনুসৰি কোনোবাই সমালোচনাত্মকভাৱে চিন্তা কৰিব লাগে আৰু নিজৰ উৎসৰ উপযুক্ততা মূল্যায়ন কৰিব লাগে, "আপুনি তথ্য বিচাৰিছে নেকি বা মতামত বিচাৰিছে নেকি, আপুনি এটা বিষয় অন্বেষণ কৰাৰ সময়ত কিমান গভীৰ হ'ব বিচাৰে, নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু সঠিকতাৰ গুৰুত্ব, আৰু সময়োপযোগী বা শেহতীয়া তথ্যৰ গুৰুত্ব", আৰু লগতে কয় যে ৱিকিপিডিয়াক যিকোনো পৰিস্থিতিত "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।<ref>{{cite web|date=April 30, 2007|title=About Wikipedia|url=http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20051204085922/http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|archive-date=December 4, 2005|access-date=April 13, 2010|website=Trent University Library|publisher=Trent University|archivedate=December 4, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051204085922/http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|deadurl=yes}}</ref> লাইব্ৰেৰিয়ান জাৰ্নেলৰদ্বাৰা ২০০৬ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ পৰ্যালোচনা, লাইব্ৰেৰিয়ানৰ এটা পেনেল ব্যৱহাৰ কৰি, "উল্লেখযোগ্য সামগ্ৰীৰ আটাইতকৈ কঠিন সমালোচকসকলে, যিয়েই নহওক কিয়", "দীৰ্ঘদিনীয়া পৰ্যালোচকসকলক" ৱিকিপিডিয়াৰ তিনিটা ক্ষেত্ৰ (জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি, সাম্প্ৰতিক পৰিস্থিতি আৰু বিজ্ঞান) মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয় আৰু এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "সীমিত পেছাদাৰী ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰতি গৌৰৱ কৰা সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত এতিয়াও সাৱধানে আগবাঢ়ি যোৱাৰ কাৰণ আছে যদিও বহুতো উৎসাহজনক চিন প্ৰকাশ কৰে যে (এতিয়াৰ বাবে অন্ততঃ) ৱিকিপিডিয়াক লাইব্ৰেৰিয়ানৰ অনুমোদনৰ ছীল প্ৰদান কৰা হ’ব পাৰে।" 'বিতৰ্কিত ঐতিহাসিক আৰু সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাসমূহ অন্বেষণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা এজন পৰ্যালোচকে কয় যে, "ৱিকিপিডিয়াই বিতৰ্কিত বিষয়সমূহৰ বস্তুনিষ্ঠ উপস্থাপনত মই সন্তুষ্ট হৈছিলোঁ"। কিন্তু "চাইবাৰস্পেচত ওপঙি থকা বহু তথ্যৰ দৰেই, মতামতৰপৰা তথ্য উলিওৱাত এক সুস্থ মাত্ৰাৰ সন্দেহ আৰু দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন।" আন পৰ্যালোচকসকলে লক্ষ্য কৰিছে যে ইয়াত "বহুত তাৰতম্য" আছে কিন্তু "ভাল বিষয়-বস্তুৰ প্ৰাচুৰ্যও আছে।"<ref name="libraryjournal">{{cite magazine| title=I want my Wikipedia!| magazine=Library Journal| date=April 2006| url=http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia/| access-date=October 23, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20151204024637/http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia| archive-date=December 4, 2015| url-status=live| archivedate=December 4, 2015| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151204024637/http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia| deadurl=yes}}</ref> ২০০৭ চনত আমেৰিকান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (ALA) প্ৰাক্তন সভাপতি মাইকেল গ’ৰমেনে এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা ব্লগত উল্লেখ কৰিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰা এজন অধ্যাপক এজন ডায়েটিচিয়ানৰ বৌদ্ধিক সমতুল্য যিয়ে সকলো বস্তুৰে সৈতে বিগ মেকৰ স্থিৰ খাদ্য খোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।"<ref>{{cite encyclopedia|last=Gorman|first=Michael|title=Jabberwiki: The Educational Response, Part II|url=http://blogs.britannica.com/2007/06/jabberwiki-the-educational-response-part-ii/|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Blog|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=April 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424015841/http://blogs.britannica.com/2007/06/jabberwiki-the-educational-response-part-ii/|archive-date=April 24, 2017|url-status=live}}</ref> ইনফৰ্মেচন টুডে (মাৰ্চ ২০০৬)-এ লাইব্ৰেৰিয়ান নেন্সি অ’নিলৰ (চাণ্টা মনিকা পাব্লিক লাইব্ৰেৰী চিষ্টেমৰ ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছৰ প্ৰধান লাইব্ৰেৰিয়ান)ৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "লাইব্ৰেৰী সম্প্ৰদায়ত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়ে ভালেখিনি সন্দেহ আছে" কিন্তু "তেওঁ আনন্দৰে স্বীকাৰ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই অনুসন্ধানৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ স্থান হিচাপে কাম কৰে। আপুনি পৰিভাষা, নাম আৰু অনুভৱৰ বিষয় পায়।"<ref name="informationtoday">{{cite web|date=March 2006|title=Wikipedia and Britannica: The kid's all right|url=http://www.infotoday.com/searcher/mar06/berinstein.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071104031002/http://www.infotoday.com/Searcher/mar06/berinstein.shtml|archive-date=November 4, 2007|access-date=October 31, 2007|website=Searcher|publisher=Information Today, Inc.}}</ref> পিচি প্ৰ’ই (আগষ্ট ২০০৭) ব্ৰিটিছ লাইব্ৰেৰীৰ ইউৰোপীয় আৰু আমেৰিকান সংগ্ৰহৰ মুৰব্বী ষ্টিফেন বুৰীৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "ৱিকিপিডিয়া সম্ভাৱনাময়ভাৱে এটা ভাল বস্তু—ই নতুন পৰিঘটনাৰ প্ৰতি দ্ৰুত সঁহাৰি প্ৰদান কৰে, আৰু পুৰণি বস্তুৰ নতুন প্ৰমাণৰ প্ৰতি।" প্ৰবন্ধটোৰ সামৰণিত কোৱা হৈছে: "[বুৰী]ৰ বাবে সমস্যাটো ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাতকৈ ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ধৰণটোহে পছন্দৰ।" 'এইটো ইতিমধ্যে গৱেষকৰ বাবে প্ৰথম বন্দৰ হৈ পৰিছে', বুৰীয়ে কয়, তাৰ আগতে লক্ষ্য কৰাৰ আগতে যে এইটো "যেতিয়ালৈকে তেওঁলোক অধিক আগুৱাই নাযায় তেতিয়ালৈকে সমস্যাজনক নহয়।" বুৰীৰ মতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰাৰ কৌশলটো হ'ল এইটো এটা বোধ যে " ই বিশ্বকোষত (বিনামূলীয়া, ৱেব বা ছপা) থকাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ই সঁচা। প্ৰমাণ বিচাৰক ... আৰু অৰিহণা যোগাওক।"<ref name="uncovered"/> ===বিতৰ্কিত বিষয়ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধ=== ২০০৬ চনত কানাডিয়ান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (CLA)<ref>{{cite Q|Q66411582}}<!-- Wikipedia Grows Up -->.</ref>ৰ বাবে এটা প্ৰবন্ধত ৱিকিপিডিয়াৰ পদ্ধতি, প্ৰক্ৰিয়া আৰু ফলাফলৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে আলোচনা কৰা হৈছিল, উদাহৰণস্বৰূপে মন্তব্য কৰা হৈছিল যে বিতৰ্কিত বিষয়সমূহত "আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য কথাটো হ’ল যে দুয়োপক্ষই প্ৰকৃততে ইজনে সিজনক জড়িত কৰিছিল আৰু প্ৰবন্ধটোৰ এনে এটা সংস্কৰণৰ আলোচনা কৰিছিল যাৰ সৈতে দুয়োজনে কম-বেছি পৰিমাণে টিকি থাকিব পাৰে।" লেখকে মন্তব্য কৰিছে যে:আচলতে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰথমতে দেখাতকৈ অধিক প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনি আছে। প্ৰায় ৮০০ অভিজ্ঞ ব্যৱহাৰকাৰীক প্ৰশাসক হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে, বাইণ্ডিং আৰু লুজিঙৰ বিশেষ ক্ষমতাৰ সৈতে: তেওঁলোকে প্ৰবন্ধসমূহ সুৰক্ষিত আৰু অসুৰক্ষিত, মচি পেলাব পাৰে আৰু পুনৰ ঘূৰাই আনিব পাৰে, আৰু ব্যৱহাৰকাৰীসকলক ব্লক আৰু আনব্লক কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে নিজৰ ক্ষমতাক নিৰপেক্ষভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি সমাজৰ সহমত গঠন আৰু কাৰ্যকৰী কৰাটো আশা কৰা হয়। তেওঁলোকৰ হস্তক্ষেপৰ প্ৰভাৱ বেছিভাগ বিতৰ্কিত প্ৰবন্ধৰ আলোচনা পৃষ্ঠাত দেখা যায়। ৱিকিপিডিয়া দীৰ্ঘদিন ধৰি বৰ্তি আছে কাৰণ ইয়াত সংঘটিতটো মানি লোৱাতকৈ সালসলনি কৰি উলটিব পৰাটো সহজ... শ্বি আৰু অন্যান্যই ৰাজনীতি, সামাজিক বিষয় আৰু বিজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সকলো সম্পাদনাৰ বিষয়-বস্তু বিশ্লেষণৰ ভিত্তিত ২০১৭ চনত "মেৰুকৃত ভিৰৰ জ্ঞান"ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰি ইয়াৰ আৰম্ভণিৰপৰা ২০১৬ চনৰ ১ ডিচেম্বৰলৈকে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰায় ৫ শতাংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা প্ৰায় ২ লাখ ৩৩ হাজাৰ প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। তেওঁলোকে লিখিছে: "ৰাজনৈতিক ভাষণ [অন্ততঃ আমেৰিকাত] শেহতীয়া বছৰবোৰত লক্ষণীয়ভাৱে অধিক মেৰুকৃত হৈ পৰিছে... বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ তথ্যৰ প্ৰৱেশ গণতান্ত্ৰিক কৰাৰ আৰম্ভণিতে বিশ্বব্যাপী ৱেবৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ পাছতো, সংবাদ মাধ্যমৰ পছন্দ আৰু ছ'চিয়েল নেটৱৰ্কিং প্লেটফৰ্ম বৃদ্ধি কৰা... [সৃষ্টি কৰা] প্ৰতিধ্বনি কক্ষ যিয়ে ... ব্যক্তিগত সিদ্ধান্তৰ মানদণ্ড হ্ৰাস কৰে, ... পৰিচয়-অসঙ্গতিপূৰ্ণ মতামতক ৰেহাই দিয়ে, উদ্দীপিত কৰে আৰু তথাপি, এটা বৃহৎ সাহিত্যই তথ্য, সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ সহযোগিতামূলক উৎপাদনত সামাজিক পাৰ্থক্যই প্ৰয়োগ কৰিব পৰা ইতিবাচক প্ৰভাৱৰ নথিভুক্ত কৰে। তেওঁলোকে লাখ লাখ ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকৰ সম্পাদনাৰ ইতিহাসক ৭ পইণ্টৰ ৰাজনৈতিক চিনাক্তকৰণ স্কেললৈ অনুবাদ কৰিছিল আৰু সেইটোক মেচিন লাৰ্নিং এলগৰিদমৰ জৰিয়তে নিযুক্ত ৱিকিপিডিয়াৰ ছয় স্তৰৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ স্ক’ৰ (ষ্টাব, ষ্টাৰ্ট, চি, বি, ভাল, বৈশিষ্ট্যযুক্ত)ৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে দেখিলে যে "অধিক মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰা প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিক সুষমা প্ৰকাশিত হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে... [আৰু] উচ্চ মেৰুকৰণ উচ্চ মানদণ্ডৰ সৈতে জড়িত।"<ref>{{cite Q|Q47248083}}<!-- Shi et al. (2017) The wisdom of polarized crowds-->. They continued, "To explore whether political diversity has an upper bound beyond which polarization hampers performance, we re-estimated the regression models of quality with a quadratic polarization term. Estimates suggest that quality may eventually decline with increasing polarization, but the optimal level of polarization is above that realized by 95% of the teams in this study. For the 5% most polarized teams, there is no statistically significant pattern between polarization and quality. In other words, we do not find evidence that very high levels of political polarization hampers Wikipedia performance." (p. 11)</ref> ===একাডেমী=== ====ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰ (২০০০–২০১৯)==== ৱিকিপিডিয়াক এটা নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবেও শিক্ষাবিদসকলে সমালোচনা কৰিছিল আৰু কাৰণ ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলৰ তেওঁলোকে অৰিহণা যোগোৱা বিষয়সমূহৰ কোনো পাৰদৰ্শী বা দক্ষতাৰ প্ৰমাণ-পত্ৰ নাথাকিবও পাৰে।<ref name = Duke>{{cite web|url=http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|title=Several colleges push to ban Wikipedia as resource|work=Duke Chronicle|date=March 28, 2007|first=Lysa|last=Chen|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413092513/http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|archive-date=April 13, 2009|access-date=September 5, 2026|archivedate=April 13, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090413092513/http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|deadurl=yes}}</ref><ref name="Susan_Youngwood">{{Cite news|first = Susan|last = Youngwood|title = Wikipedia: What do they know; when do they know it, and when can we trust it?|url = http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070401/FEATURES/70330002|archive-url = https://web.archive.org/web/20161108094637/http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070401%2FFEATURES%2F70330002|archive-date = November 8, 2016|work = [[Rutland Herald]]|date = April 1, 2007|quote = Perhaps the most important thing to understand about Wikipedia—both its genius and its Achilles heel—is that anyone can create or modify an entry. Anyone means your 10-year-old neighbor or a Nobel Prize winner—or an editor like me, who is itching to correct a grammar error in that Wikipedia entry that I just quoted. Entries can be edited by numerous people and be in constant flux. What you read now might change in five minutes. Five seconds, even.|access-date = May 16, 2019|url-status = live|archivedate = November 8, 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161108094637/http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070401%2FFEATURES%2F70330002|deadurl = yes}}</ref> হুইটিয়াৰ কলেজৰ এজন গণিতজ্ঞ এড্ৰিয়ান ৰিস্কিনে মন্তব্য কৰিছিল যে গণিতজ্ঞৰ বাবে গণিতজ্ঞসকলে অতি কাৰিকৰী প্ৰবন্ধ লিখিব পাৰে কিন্তু, অধিক সাধাৰণ গণিতৰ বিষয়, যেনে [[বহুপদ]]ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধটো, কেইবাটাও স্পষ্ট ভুলৰ সৈতে অতি অপেশাদাৰী ধৰণে ৱিকিপিডিয়াত লিখা হয়।<ref name=Riskin>{{cite web|last=Riskin|first=Adrian|title=Elementary Mathematics on Wikipedia|url=http://wikipediocracy.com/2013/10/20/elementary-mathematics-on-wikipedia-2/|access-date=October 24, 2013|date=October 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021055906/http://wikipediocracy.com/2013/10/20/elementary-mathematics-on-wikipedia-2/|archive-date=October 21, 2013|url-status=live}}</ref> যিহেতু ৱিকিপিডিয়াক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস বুলি ধৰিব নোৱাৰি, সেয়েহে বহু বিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ত আনুষ্ঠানিক গৱেষণা পত্ৰ লিখাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ গ্ৰহণ কৰা নহয় আৰু কিছুমান শিক্ষানুষ্ঠানে ইয়াক প্ৰাথমিক উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰাৰ বিপৰীতে আন কিছুমানে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কেৱল বাহ্যিক উৎসৰ ক্ষেত্ৰতে সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছে।<ref name=Duke /><ref>"[http://www.insidehighered.com/news/2007/01/26/wiki A Stand Against Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810033318/http://www.insidehighered.com/news/2007/01/26/wiki |date=2012-08-10 }}", ''Inside Higher Ed'' (January 26, 2007). Retrieved January 27, 2007.</ref><ref name=McHenry>{{Cite news|author=McHenry, Robert |date=November 15, 2004 |url=http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A |title=The Faith-Based Encyclopedia |publisher=Tech Central Station |access-date=October 12, 2008 |author-link=Robert McHenry |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613214340/http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A |archive-date=June 13, 2006 }}</ref> নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস নহয় বুলি কৰা সমালোচনা অৱশ্যে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য নহয়, সাধাৰণতে বিশ্বকোষৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে—ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিৰ্দিষ্ট কামটোত ছপা ভিত্তিক বিশ্বকোষৰ উদ্ধৃতি দিলে কিছুমান বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰবক্তা সন্তুষ্ট নহয়।<ref>{{cite web|url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/02/27/2003350261|title=Wikipedia on an academic hit list|first=Noam|last=Cohen|author-link = Noam Cohen|publisher=NY Times News Service|date=February 27, 2007|access-date=April 16, 2007|quote=Middlebury professor Thomas Beyer, of the Russian department, said: 'I guess I am not terribly impressed by anyone citing an encyclopedia as a reference point, but I am not against using it as a starting point.'|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305114213/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/02/27/2003350261|archive-date=March 5, 2007|url-status=live}}</ref> এনেধৰণৰ চিন্তাৰ বাবেই প্ৰশিক্ষকসকলে শিক্ষাক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক তুচ্ছজ্ঞান কৰিছে যেন লাগে। গৱেষক আৰু শিক্ষাবিদসকলে কয় যে যদিও ৱিকিপিডিয়াক চূড়ান্ত গৱেষণা পত্ৰৰ বাবে ১০০ শতাংশ সঠিক উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা নহ’বও পাৰে, গৱেষণাৰ বাবে ই এক মূল্যৱান জাম্পিং অফ পইণ্ট, যিটো সমালোচনাত্মকভাৱে আগবঢ়াই নিলে বহু সম্ভাৱনাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত যিটো নোহোৱা হ’ব পাৰে সেয়া হ’ল মাধ্যমিক আৰু উচ্চ শিক্ষাত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। পলক, জনষ্টন আৰু এভাৰ্ছৰ মতে, শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে উলাই কৰিব নালাগে (বাদ দিয়াৰ ভুলতকৈ ভুল কম) বৰঞ্চ ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিব লাগে, আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তাধাৰাৰ দক্ষতাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ৱিকিপিডিয়াক শিক্ষাৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকাব লাগে যিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক অনলাইন বিশ্বকোষত পোৱা তথ্যসমূহ ফিল্টাৰ কৰি তেওঁলোকৰ তথ্যসমূহ সমালোচনাত্মকভাৱে বিশ্লেষণ কৰাত সহায় কৰিব।<ref>{{cite journal | last1 = Polk | first1 = Tracy |last2 = Johnston | first2 = Melissa P. | last3 = Evers | first3 = Stephanie | year = 2015 | title = Wikipedia Use in Research: Perceptions in Secondary Schools | journal = TechTrends: Linking Research & Practice to Improve Learning | volume = 59 | issue = 3| pages = 92–102 | doi=10.1007/s11528-015-0858-6| s2cid = 62595811}}</ref> ২০০৬ চনত নটিংহাম বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এজন বিজনেছ স্কুলৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ প্ৰবক্তাই<ref>{{cite journal|url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|last=Chesney|first=Thomas|title=An empirical examination of Wikipedia's credibility|journal=First Monday|date=May 16, 2006|doi=10.5210/fm.v11i11.1413|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002221750/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|archive-date=October 2, 2025|doi-access= free}}</ref> কাৰিকৰী ৱেবছাইট ''আৰ্ছ টেকনিকা''ত পৰ্যালোচনাৰ বিষয়বস্তু হিচাপে কৰা এক অভিজ্ঞতাভিত্তিক অধ্যয়নত<ref>Study cited in {{cite web| title=Experts rate Wikipedia's accuracy higher than non-experts| publisher=Ars Technica| date=November 27, 2006| url=https://arstechnica.com/news.ars/post/20061127-8296.html| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071105210223/http://arstechnica.com/news.ars/post/20061127-8296.html| archive-date=November 5, 2007| url-status=live}}</ref> ৫৫গৰাকী শিক্ষাবিদক ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্দিষ্ট প্ৰবন্ধসমূহ পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, যিবোৰ হয় তেওঁলোকৰ বিশেষজ্ঞ ক্ষেত্ৰৰ (গোট ১) বা যাদৃচ্ছিকভাৱে বাছি লোৱা (গোট ২) আছিল। তেওঁলোক এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে: "বিশেষজ্ঞসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ লেখাসমূহ অবিশেষজ্ঞসকলতকৈ অধিক বিশ্বাসযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰিছিল।" ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতা অধিক। কিন্তু ফলাফলসমূহক সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰযোগ্য সম্পদ হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ সমৰ্থন হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয় কাৰণ বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, ১৩ শতাংশ প্ৰবন্ধত ভুল আছে (১০% বিশেষজ্ঞই অনিৰ্দিষ্ট মাত্ৰাৰ বাস্তৱিক ভুলৰ কথা জনাইছে, ইয়াৰে ৩% বানান ভুলৰ কথা জনাইছে)।"<ref>The study explains that "In the survey, all respondents under Condition 1 were asked if there were any mistakes in the article they had been asked to read. Only five reported seeing mistakes and one of those five reported spelling mistakes rather than factual errors. This suggests that 13 percent of Wikipedia's articles have errors." Thus 80% of the 13% related to factual errors and 20% of the 13% related to spelling errors. {{cite journal|url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|title=An empirical examination of Wikipedia's credibility|author=Chesney, Thomas|journal=First Monday|date=May 16, 2006|doi=10.5210/fm.v11i11.1413|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411055809/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|archive-date=April 11, 2010|doi-access=free|url-access=subscription|archivedate=April 11, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100411055809/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|deadurl=yes}}</ref> মিনেছ’টাৰ কাৰ্লেটন কলেজৰ গ’ল্ড লাইব্ৰেৰীত ৱিকিপিডিয়াক একাডেমীত ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা এটা ৱেব পেজ আছে। ইয়াত দৃঢ়তাৰে কোৱা হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া নিঃসন্দেহে এক মূল্যৱান আৰু তথ্যসমৃদ্ধ সম্পদ", কিন্তু ইয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ "নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু স্থিৰতাৰ অভাৱ কঢ়িয়াই ফুৰে" আৰু পুনৰ আন উৎসৰ দৰে একেই অসুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে। আন পৰ্যালোচনাৰ দৰেই ইয়াতো মন্তব্য কৰা হৈছে যে কোনোবাই নিজৰ উৎস আৰু ইয়াৰ পৰা কি বিচৰা হৈছে সেইটো মূল্যায়ন কৰিব লাগে আৰু "ৱিকিপিডিয়া কিছুমান বিষয়ৰ বাবে উপযুক্ত সম্পদ হ'ব পাৰে, আকৌ আন কিছুমানৰ বাবে নহয়।" ইয়াত ৱিকিপিডিয়াৰ সহ-প্ৰতিষ্ঠাপক জিমি ৱেলছৰ মত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়া সকলো শৈক্ষিক ব্যৱহাৰৰ বাবে আদৰ্শ উৎস নহ'বও পাৰে, আৰু (অন্য উৎসৰ দৰে) ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰা হৈছে যে, অন্ততঃ ৱিকিপিডিয়াৰ এটা শক্তি হ'ল যে ই অতি বিস্তৃত বিষয়ৰ বৰ্তমানৰ তথ্যৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ বিন্দু হিচাপে কাম কৰে।<ref>{{cite web| title=Using Wikipedia| first=Matt| last=Bailey| publisher=Lawrence McKinley Gould Library, Carleton College| date=October 2, 2007| url=http://apps.carleton.edu/campus/library/for_faculty/faculty_find/wikipedia/| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071103095446/http://apps.carleton.edu/campus/library/for_faculty/faculty_find/wikipedia/| archive-date=November 3, 2007}}</ref> ২০০৭ চনত ক্ৰনিকল অৱ হাইয়াৰ এডুকেশ্যনে ড্যুক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আন্তঃশাখা অধ্যয়ন আৰু ইংৰাজী বিভাগৰ অধ্যাপিকা কেথী ডেভিডছনে লিখা এটা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে, আৰু তাত তেওঁ দৃঢ়তাৰে কয় যে ৱিকিপিডিয়াৰ সহায়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু বিশ্বাসযোগ্যতাৰ ধাৰণাসমূহৰ বিষয়ে শিকোৱা উচিত।<ref>{{cite journal |title= We Can't Ignore the Influence of Digital Technologies |journal= The Chronicle of Higher Education |publisher= Chronicle of Higher Education |date= March 23, 2007 |url= http://chronicle.com/article/We-Can-t-Ignore-the-Influence/1762 |access-date= December 15, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160116210930/http://chronicle.com/article/We-Can-t-Ignore-the-Influence/1762 |archive-date= January 16, 2016 |url-status= live }}</ref> ২০০৮ চনত খাজাৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক তথা সভাপতি হেমলেট ইছাখানলিয়ে আজাৰবাইজান আৰু ইয়াৰ সম্পৰ্কিত বিষয়সমূহৰ ওপৰত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ তুলনা কৰিছিল। তেওঁৰ অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে, ৱিকিপিডিয়াই এই বিষয়টো বহুত বেছি ব্যাপকভাৱে, অধিক সঠিকভাৱে আৰু অধিক বিশদভাৱে সামৰি লৈছে, যদিও কিছু ভাৰসাম্যৰ অভাৱ আছিল তথাপি প্ৰাথমিক ধাৰণাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াই আছিল সৰ্বোত্তম উৎস।<ref>What is Happening in the Educational System of the Contemporary World and How "The State Program on Reforms of the Higher Education System in the Republic of Azerbaijan for the Period of 2008–2012" May Best be Carried Out (in Azeri). Khazar University Press, 2008</ref> ২০১১ চনত ৱাশ্বিংটন কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ সহযোগী অধ্যাপক কাৰ্ল কেহমে কৈছিল: "মই (মোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক) মৌলিক উৎসৰ বাবে পিছত লগা বহুতো উপায়ৰ ভিতৰত এটা হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছোঁ।" ৱিকিপিডিয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ বিষয়সমূহ বিস্তৃত উদ্ধৃতিৰ সৈতে ভালদৰে গৱেষণা কৰা হৈছে"।<ref name="Burnsed">{{cite news |last1=Burnsed |first1=Brian |title=Wikipedia Gradually Accepted in College Classrooms |url=https://www.usnews.com/education/best-colleges/articles/2011/06/20/wikipedia-gradually-accepted-in-college-classrooms |access-date=June 2, 2018 |work=[[U.S. News & World Report]] |date=June 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612212951/https://www.usnews.com/education/best-colleges/articles/2011/06/20/wikipedia-gradually-accepted-in-college-classrooms |archive-date=June 12, 2018 |url-status=live }}</ref> কিছুমান একাডেমিক আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ কথা উল্লেখ কৰে যদিও ইয়াক পৰম্পৰাগত উল্লেখৰ দৰে একে স্তৰলৈ উন্নীত কৰা নাই। উদাহৰণস্বৰূপে, ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ উল্লেখ ''বিজ্ঞান'' আলোচনীত অনলাইনত প্ৰদান কৰা "বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগী"ত দিয়া হৈছে। এই দৃষ্টিভংগীসমূহৰ ভিতৰত প্ৰথমটোৱে ৱিকিপিডিয়াৰ হাইপাৰলিংক প্ৰদান কৰিছিল ২০০২ চনত "এ হোৱাইট কলাৰ প্ৰটিন চেন্স ব্লু লাইট"<ref>{{cite journal|author=Linden, Hartmut|date=August 2, 2002|title=A White Collar Protein Senses Blue Light|journal=[[Science (journal)|Science]]|doi=10.1126/science.1075485|volume=297|issue=5582|pages=777–778|pmid=12161636|s2cid=41282143}} (subscription access only)</ref> আৰু তেতিয়াৰ পৰাই কেইবা ডজন বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীয়ে এনে সংযোগ প্ৰদান কৰিছে। ''বিজ্ঞান'' আলোচনীৰ প্ৰকাশকে কয় যে এই বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীসমূহত "হাইপাৰনোটসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে—যিবোৰ মানক গ্ৰন্থতালিকাগত উল্লেখৰ বাহিৰেও অনলাইনত উপলভ্য অন্যান্য প্ৰাসংগিক তথ্যৰ ৱেবছাইটসমূহৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰে’’।<ref>{{cite web|url=http://www.aaas.org/publications/books_reports/CCLI/PDFs/01_D_Perspectives.pdf|title=Perspectives from AAAS|publisher=American Association for the Advancement of Science|first1=Yolanda S.|last1=George|first2=Shirley S.|last2=Malcolm|name-list-style=amp|access-date=October 27, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029115643/http://www.aaas.org/publications/books_reports/CCLI/PDFs/01_D_Perspectives.pdf|archive-date=October 29, 2007}}</ref> ====২০২০ চনৰ পৰা==== স্বেৰিৰ ষ্টেইনছনে ২০২৩ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ বিশ্বাসযোগ্যতাক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহৰ অনুসন্ধান কৰিছিল আৰু দেখিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰবোৰত থকা তথ্যৰ সন্দেহজনক উৎস সময়ৰ লগে লগে ক্ৰমান্বয়ে নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।"<ref name="Steinsson_3/9/2023">{{cite journal | last=Steinsson | first=Sverrir | title=Rule Ambiguity, Institutional Clashes, and Population Loss: How Wikipedia Became the Last Good Place on the Internet | journal=[[American Political Science Review]] | publisher=[[Cambridge University Press]] | date=March 9, 2023 | volume=118 | issn=0003-0554 | doi=10.1017/s0003055423000138 | pages=235–251| s2cid=257434844 | doi-access=free }}</ref> ইয়াৰ কাৰণ আছিল ই "এটা সক্ৰিয় তথ্য-পৰীক্ষক আৰু অলংকাৰ বিৰোধী"<ref name="ShahBano_Ijaz_5/29/2023" /> হৈ পৰাৰ বাবে, ৱিকিপিডিয়া সম্প্ৰদায়ে এন পি অ'ভি নীতিৰ ব্যাখ্যা সলনি কৰি বিভ্ৰান্তিকৰ বিষয়-বস্তুক ছ্যুড'ছায়েন্স, ষড়যন্ত্ৰ তত্ত্ব আদি বুলি অধিক সঠিকভাৱে লেবেল লগাবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে "ফ্ৰিঞ্জ সমৰ্থক সম্পাদক"সকলে চাইটটো এৰি থৈ যায়।<ref name="ShahBano_Ijaz_5/29/2023">{{cite web | last=ShahBano Ijaz | first=Syeda | title=How Conflicts and Population Loss Led to the Rise of English Wikipedia's Credibility | website=Political Science Now | date=May 29, 2023 | url=https://politicalsciencenow.com/how-conflicts-and-population-loss-led-to-the-rise-of-english-wikipedias-credibility/ | access-date=June 20, 2023 | archive-date=June 5, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230605012749/http://politicalsciencenow.com/how-conflicts-and-population-loss-led-to-the-rise-of-english-wikipedias-credibility/ | url-status=live }}</ref> এনপিঅ'ভিৰ এই পুনৰ ব্যাখ্যাৰ "অৰ্থপূৰ্ণ পৰিণতি আছিল, যিটো সংস্থাই ছদ্ম বিজ্ঞান, ষড়যন্ত্ৰমূলক তত্ত্ব আৰু উগ্ৰবাদক বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু ভুৱা ভাৰসাম্য প্ৰদান কৰিছিল, সেইটোক ফ্ৰিঞ্জ ডিচকোৰ্চৰ সক্ৰিয় ডিবাংকাৰ, তথ্য-পৰীক্ষক আৰু চিনাক্তকৰ্তালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছিল।"<ref name="Steinsson_3/9/2023" /> শৈক্ষিক আৰু জ্ঞানমূলক মনোবিজ্ঞানী ছেম ৱাইনবাৰ্গে ২০২৪ চনত কৈছিল যে "নহয়, ৱিকিপিডিয়া কোনোৱে সম্পাদনা কৰিব পৰা অবিশ্বাস্য উৎসৰ লেখা নহয় আৰু সেয়া পৰিহাৰ কৰা উচিত। ২০২৪ চনত ই এক উল্লেখযোগ্যভাৱে কঠোৰ আত্মসংশোধিত সম্পদত পৰিণত হৈছে যিটো আমি সকলোৱে অধিক সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।"<ref name="The Boston Globe 17 October 2024">{{cite news |last1=Wineburg |first1=Sam |last2=Ziv |first2=Nadav |title=Go ahead and use Wikipedia for research - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2024/10/17/opinion/use-wikipedia-reliable-source/ |access-date=18 October 2024 |work=[[The Boston Globe]] |date=17 October 2024 |archive-date=November 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106160106/https://www.bostonglobe.com/2024/10/17/opinion/use-wikipedia-reliable-source/ |url-status=live }}</ref> ===সাংবাদিকতা আৰু বাতৰি কক্ষত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ=== নিউয়ৰ্ক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সাংবাদিকতাৰ অধ্যাপক চাৰ্লছ চেইফে ২০১৪ চনত লিখা ভাৰ্চুৱেল আনৰিয়েলিটি নামৰ গ্ৰন্থখনত ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদনা কৰা বাণিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক সংগঠনসমূহে "সাধাৰণ মানুহৰ ৰূপ লৈ" হেতালি খেলাকে ধৰি প্ৰৱঞ্চনা আৰু ভুল তথ্যৰ প্ৰতি সহজলভ্যতা উল্লেখ কৰিছে। সামৰণিত ছেইফে তলত দিয়া পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল:[99] ৱিকিপিডিয়া এজন বুঢ়া আৰু অদ্ভুত ক্ষমতাসম্পন্ন ককাৰ দৰে। “তেওঁ বহুত মজা কৰিব পাৰে—বছৰ বছৰ ধৰি তেওঁ বহুত দেখিছে, আৰু তেওঁ এটা ডাঙৰ কাহিনী ক’ব পাৰে। সিও কোনো নকল নহয়; তেওঁ বহুত তথ্য জমা কৰিছে আৰু তেওঁ যি সংগ্ৰহ কৰিছে সেই বিষয়ে কিছু শক্তিশালী মতামত আছে। তেওঁৰপৰা যথেষ্টখিনি শিকিব পাৰি। কিন্তু তেওঁ কোৱা সকলো কথা নিমখৰ দানাৰ সৈতে লৈ লওক। তেওঁ নিশ্চিতভাৱে জানে বুলি ভবা বহু কথা একেবাৰে সঠিক নহয় বা প্ৰসংগৰ বাহিৰলৈ লৈ যোৱা হৈছে। আৰু যেতিয়া ইয়াৰ ওপৰত নামি আহে, কেতিয়াবা তেওঁ এনেকুৱা কথা বিশ্বাস কৰে যিবোৰ অলপ, ভাল, যেনে, বাদাম। যদি আপোনাৰ বাবে কেতিয়াবা গুৰুত্বপূৰ্ণ হয় যে তেওঁ কোৱা কথা এটা বাস্তৱিক নে কাল্পনিক, তেন্তে ইয়াক অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসৰ সৈতে পৰীক্ষা কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।[99] ছেইফে লক্ষ্য কৰিছিল যে যেতিয়া ৱিকিপিডিয়াৰপৰা ভুৱা তথ্য অন্য প্ৰকাশনলৈ বিয়পি পৰে, তেতিয়া ই কেতিয়াবা সত্যক নিজেই সলনি কৰে।[99] উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১২ চনৰ ২৮ জুনত ৱিকিপিডিয়াৰ এজন বেনামী অৱদানকাৰীয়ে বেছবল খেলুৱৈ মাইক ট্ৰাউটৰ ৱিকিপিডিয়াৰ জীৱনীত "মিলভিল মিটিয়ৰ" উদ্ভাৱন কৰা ডাকনামটো সংযোজন কৰে। দুসপ্তাহমানৰ পিছত নিউজডেৰ এজন ক্ৰীড়া লেখকে এই ডাকনামটো এটা প্ৰবন্ধত পুনৰুত্পাদন কৰে আৰু "সেই কাৰ্য্যৰ লগে লগে ভুৱা ডাকনামটো বাস্তৱ হৈ পৰিল।" [99] ছেইফে আঙুলিয়াই দিছিল যে কিছুমান মানদণ্ড অনুসৰি ৱিকিপিডিয়াক পৰম্পৰাগত প্ৰকাশনৰ দৰেই "মোটামুটিভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰিব পাৰি, আৰু অধিক শেহতীয়া, "ৱিকিপিডিয়াত কি ধৰণৰ ভুল পোৱা যায় আৰু ব্ৰিটানিকা বা কলিয়াৰ বা আনকি এতিয়া বন্ধ হৈ যোৱা মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা বিশ্বকোষতো কি হ'ব তাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে... ৱিকিপিডিয়াৰ বেছিভাগ প্ৰৱঞ্চনাই কেতিয়াও পাব নোৱাৰে।" পুৰণি বিশ্বকোষত প্ৰকাশ পাইছিল।" [99] ড্ৱাইট গাৰ্নাৰে নিউয়ৰ্ক টাইমছত ছেইফৰ কিতাপখনৰ পৰ্যালোচনা কৰি কয় যে তেওঁ নিজেই "ৱিকিপিডিয়াৰ হাউলাৰ"কে ধৰি বেয়া অনলাইন তথ্যৰদ্বাৰা যথেষ্টবাৰ জ্বলি গৈছে, যাৰ বাবে তেওঁ অতি সন্দেহবাদী মানসিকতা গ্ৰহণ কৰিছে।[100] ২০১২ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ন্যায়াধীশ ব্ৰায়ান লেভেছনে ব্ৰিটিছ প্ৰেছৰ সংস্কৃতি, আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত লিখা প্ৰতিৱেদনত এজন "ব্ৰেট ষ্ট্ৰাউব"ক দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্ট কাকতৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে নাম উল্লেখ কৰাৰ সময়ত "সাংবাদিকতাৰ এটা মৌলিক নিয়ম" পাহৰি যোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল। এই নামটো এবছৰতকৈও অধিক পূৰ্বে দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্টত প্ৰকাশিত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটোত যোগ কৰা হৈছিল আৰু এই নামটো কেলিফৰ্ণিয়াৰ এজন ২৫বছৰীয়া যুৱকৰ বুলি ওলাইছিল, যাৰ বন্ধুৱে প্ৰেংক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাৰ ধাৰাবাহিকতাত নিজৰ নাম যোগ কৰিছিল।[101] ষ্ট্ৰাউবক দ্য টেলিগ্ৰাফে বিচাৰি উলিয়াই মন্তব্য কৰিছিল, "কোনোবাই, বিশেষকৈ এজন ন্যায়াধীশে ৱিকিপিডিয়াত কিবা এটা বিশ্বাস কৰাটো একপ্ৰকাৰ আচৰিত ধৰণৰ। মোৰ বন্ধুৱে আগবাঢ়ি গৈ ৱিকিপিডিয়াৰ এজাক পৃষ্ঠা সম্পাদনা কৰি মোৰ নামটো ৰাখিলে। [...] মই জানিছিলো মোৰ বন্ধুৱে কৰিলে কিন্তু মই নাজানিছিলো যে কেনেকৈ সেইবোৰ ঘূৰাই সলনি কৰিব পাৰি আৰু মই ভাবিছিলো কোনোবাই কৰিব। এটা সময়ত মই কোকাকোলা বা কিবা এটাৰ সৃষ্টিকৰ্তা আছিলোঁ। ৱিকিপিডিয়া সলনি কৰাটো কিমান সহজ আপোনালোকে জানে। প্ৰতিবাৰেই তেওঁ ৰঙা লিংকযুক্ত নামৰ সন্মুখীন হ'লেই তাৰ ঠাইত মোৰ নামটো ৰাখিছিল।" [102] ২০১৬ চনত চিয়াৰন মেকক'লিৰ বিবিচিৰ এটা প্ৰবন্ধত একেদৰেই উল্লেখ কৰা হৈছে যে "প্ৰচুৰ দুষ্টামিপূৰ্ণ, ৰচনা কৰা তথ্যই ৱিকিপিডিয়ালৈ যোৱাৰ পথ বিচাৰি পাইছে" আৰু "এই ভুৱা তথ্যবোৰৰ বহুতো ফাটৰ মাজেৰে পৰিছে আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাবিদৰপৰা আৰম্ভ কৰি ডাঙৰ বাতৰি কাকত আৰু সম্প্ৰচাৰকলৈকে সকলোৱে সুসমাচাৰ হিচাপে লৈছে।" [103] ৱিকিপিডিয়াৰপৰা প্ৰৱঞ্চনা আৰু অন্যান্য ভুৱা তথ্যসমূহ তেওঁলোকৰ লেখাত পুনৰুত্পাদন কৰি সাংবাদিকসকলে লাজ পোৱাৰ উদাহৰণ তালিকাভুক্ত কৰি, য'ত প্ৰধান সংবাদ সংস্থাসমূহে মৰিছ জেৰে আৰু ৰনি হেজলহাৰ্ষ্টৰ মৃত্যু বাৰ্তাত প্ৰচাৰ কৰা ভুৱা তথ্যও অন্তৰ্ভুক্ত কৰি, মেকক'লিয়ে কয়: "যিকোনো বাতৰি কক্ষৰ যিকোনো সাংবাদিকে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণ সন্দেহৰ বাহিৰে আন একোৰে ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে সম্পাদকৰ মূৰত চোকা চৰ পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে (আপুনি কল্পনা কৰিব পাৰে যে মই এই লেখাটোৰ ওপৰত লোৱা কিকিং)।" [103] ডেইলী মেইলে—ইয়াৰ অনুভূত অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে ২০১৭ চনত ৱিকিপিডিয়াত উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল—ৰাজহুৱাভাৱে উল্লেখ কৰিছে যে ই "২০১৪ চনত ইয়াৰ সকলো সাংবাদিককে ৱিকিপিডিয়াক একমাত্ৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল কাৰণ ইয়াৰ অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে।" [104] স্লেটে ২০২২ চনত কৈছিল যে "উইকিপিডিয়াৰ ভাঙি পেলোৱা প্ৰবন্ধৰ স্ক্ৰীণশ্বট, আনকি মিনিটৰ ভিতৰতে ঘূৰাই দিলেও, বাতৰিৰ প্ৰতিৱেদন আৰু ছ'চিয়েল মিডিয়াত প্ৰায়ে বহু দীঘলীয়া মৃত্যুৰ পিছৰ জীৱন থাকে, যাৰ ফলত জনসাধাৰণৰ ধাৰণা সৃষ্টি হয় যে প্লেটফৰ্মটো প্ৰকৃততে থকাতকৈ নিৰ্যাতনৰ বাবে অধিক দুৰ্বল।" [105] ===বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান=== বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান এনেকুৱা এক ক্ষেত্ৰ য’ত শুদ্ধতাৰ গুৰুত্ব অতি বেছি আৰু সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাই উৎকৃষ্ট নিয়ম। ৱিকিপিডিয়াৰ কিছুমান বিষয়বস্তুৱে এক প্ৰকাৰৰ সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাত উত্তীৰ্ণ হৈছে যদিও বেছিভাগেই উত্তীৰ্ণ হোৱা নাই।<ref>{{cite journal|last1=Heilman|first1=JM|last2=Kemmann|first2=E|last3=Bonert|first3=M|last4=Chatterjee|first4=A|last5=Ragar|first5=B|last6=Beards|first6=GM|last7=Iberri|first7=DJ|last8=Harvey|first8=M|last9=Thomas|first9=B|last10=Stomp|first10=W|last11=Martone|first11=MF|last12=Lodge|first12=DJ|last13=Vondracek|first13=A|last14=de Wolff|first14=JF|last15=Liber|first15=C|last16=Grover|first16=SC|last17=Vickers|first17=TJ|last18=Meskó|first18=B|last19=Laurent|first19=MR|title=Wikipedia: a key tool for global public health promotion|journal=Journal of Medical Internet Research|date=January 31, 2011|volume=13|issue=1|pages=e14|pmid=21282098|doi=10.2196/jmir.1589|pmc=3221335 |doi-access=free }}</ref> ২০০৮ চনৰ এক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াৰ ৮০টা ঔষধৰ বিষয়ে লিখা বিষয় পৰীক্ষা কৰা হৈছিল। গৱেষকসকলে এই প্ৰবন্ধৰ গোটটোত বাস্তৱিক ভুল কমেইহে পাইছিল যদিও নিৰ্ণয় কৰিছিল যে এই প্ৰবন্ধসমূহত প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য, যেনে বিৰোধ আৰু ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ অভাৱ আছিল। গৱেষকসকলৰ এজনে লক্ষ্য কৰিছে যে "যদি মানুহে স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞৰ সৈতে যোগাযোগ নকৰাকৈয়ে গৈ ইয়াকেই একমাত্ৰ বা কৰ্তৃত্বশীল উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে...তেন্তে সেইবোৰেই নেতিবাচক প্ৰভাৱ হ’ব পাৰে।" গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াক ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা, মাত্ৰা আৰু ক্ৰিয়াৰ ব্যৱস্থাকে ধৰি আঠটা শ্ৰেণীৰ ঔষধৰ তথ্য সামৰি লোৱা ৮০টা ভিন্ন প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰি মেডস্কেপ ড্ৰাগ ৰেফাৰেন্স (এমডিআৰ)ৰ সৈতেও তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে নিৰ্ণয় কৰিছে যে এমডিআৰে ৮২.৫ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াই মাত্ৰ ৪০ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব পাৰিছিল, আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ বাবেও উত্তৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম আছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ কোনো এটা উত্তৰ বাস্তৱিকভাৱে ভুল বুলি নিৰ্ণয় কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে তেওঁলোকে এমডিআৰত চাৰিটা ভুল উত্তৰ পোৱা গৈছিল। কিন্তু গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত ৪৮টা বিষয় বাদ দিয়াৰ ভুল বিচাৰি পাইছিল, আনহাতে এমডিআৰৰ ক্ষেত্ৰত ১৪টা ভুল পোৱা গৈছিল। মুখ্য তদন্তকাৰীয়ে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "মই ভাবোঁ যে এই বাদ দিয়া বিষয়বোৰ (অশুদ্ধ তথ্যৰ দৰেই) বিপজ্জনক হ’ব পাৰে", আৰু তেওঁ আঙুলিয়াই দিছিল যে ঔষধ কোম্পানী প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ঔষধক অসুৰক্ষিত যেন কৰিব পৰা তথ্য ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰপৰা মচি পেলোৱাটো ধৰা পৰিছে।<ref name=Drug08>{{cite journal |author1=Clauson KA |author2=Polen HH |author3=[[Maged N. Kamel Boulos|Kamel Boulos MN]] |author4=Dzenowagis JH |title=Scope, completeness, and accuracy of drug information in Wikipedia |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=12 |year=2008 |pmid=19017825 |doi=10.1345/aph.1L474 |url=http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |pages=1814–21 |s2cid=2072846 |access-date=September 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |archive-date=March 25, 2009 |archivedate=March 25, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |deadurl=yes }} *{{cite news |author=Anne Harding |date=November 25, 2008 |title=Wikipedia often omits important drug information: study |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |access-date=July 1, 2017 |archive-date=October 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005123637/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |url-status=live }}</ref> ২০০৯ চনৰ এক সমীক্ষাত আমেৰিকাৰ বিষবিজ্ঞানীসকলক সোধা হৈছিল যে বিভিন্ন মাধ্যমৰ উৎসত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ স্বাস্থ্যজনিত বিপদৰ চিত্ৰণক তেওঁলোকে কিমান সঠিকভাৱে ৰেটিং দিছে। ছ’চাইটি অৱ টক্সিক’লজীৰ ৯৩৭ জন সদস্যৰ উত্তৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই বিশেষজ্ঞসকলে এই ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সকলো পৰম্পৰাগত সংবাদ মাধ্যমতকৈ বহু বেছি বুলি গণ্য কৰিছিল: {{Cquote|সমগ্ৰ অধ্যয়নটোৰ সম্ভৱতঃ আটাইতকৈ আচৰিত তথ্যটো, এই সকলোবোৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যম (আমেৰিকাৰ বাতৰি কাকত, বাতৰি আলোচনী, স্বাস্থ্য আলোচনী, সম্প্ৰচাৰ আৰু কেবল টেলিভিছন নেটৱৰ্ক) আৰু "নতুন মাধ্যম"ৰ দুটা: ৱেবএমডি আৰু ৱিকিপিডিয়া গ্ৰহণ কৰে। ৱেবএমডি হৈছে একমাত্ৰ বাতৰিৰ উৎস যাৰ ৰাসায়নিক বিপদৰ কভাৰেজক গৰিষ্ঠসংখ্যক (৫৬ শতাংশ) বিষবিজ্ঞানীয়ে সঠিক বুলি গণ্য কৰে, ইয়াৰ নিবিড়ভাৱে অনুসৰণ কৰে ৱিকিপিডিয়াৰ ৪৫ শতাংশ সঠিকতা ৰেটিং। ইয়াৰ বিপৰীতে মাত্ৰ ১৫ শতাংশইহে ''দ্য নিউয়ৰ্ক টাইমছ'', ৱাশ্বিংটন পোষ্ট আৰু ৱাল ষ্ট্ৰীট জাৰ্নেলত পোৱা ৰাসায়নিক বিপদৰ চিত্ৰণক সঠিক বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।<ref name=Tox09>S. Robert Lichter, Ph.D,,: [https://web.archive.org/web/20130824041907/http://stats.org/stories/2009/are_chemicals_killing_us.html Are chemicals killing us?] Statistical Assessment Service, May 21, 2009</ref>}} ২০১০ চনত গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ ১০প্ৰকাৰৰ কৰ্কট ৰোগৰ বিষয়ে তথ্যক নেচনেল কেন্সাৰ ইনষ্টিটিউটৰ চিকিৎসক তথ্য প্ৰশ্নৰ একেধৰণৰ তথ্যৰ সৈতে তুলনা কৰি এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "ৱিকি সম্পদটোৰ পেছাদাৰীভাৱে সম্পাদিত তথ্যকোষৰ সৈতে একেধৰণৰ সঠিকতা আৰু গভীৰতা আছিল" আৰু "সাধাৰণ আৰু অস্বাভাৱিক কৰ্কট ৰোগৰ তুলনা কৰা উপ-বিশ্লেষণে দুয়োটাৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য প্ৰদৰ্শন কৰা নাছিল", কিন্তু পঠনযোগ্যতাৰ সৰলতা এটা সমস্যা আছিল।<ref>{{cite journal|last=Rajagopalan|title=Accuracy of cancer information on the Internet: A comparison of a Wiki with a professionally maintained database|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=28|issue=15_suppl|page=6058|year=2010|url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/28/15_suppl/6058|access-date=June 5, 2010|display-authors=etal|doi=10.1200/jco.2010.28.15_suppl.6058|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109220833/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/28/15_suppl/6058|archive-date=January 9, 2014|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ২০১১ চনত কৰা এক অধ্যয়নত এই ফলাফল পোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ ঔষধৰ প্ৰবন্ধত সঘনাই অনুপস্থিত শ্ৰেণীসমূহ হ'ল ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া আৰু স্তন্যপানত ঔষধৰ ব্যৱহাৰ।<ref name=Lavsa2011>{{Cite journal | last1 = Lavsa | first1 = S. M. | last2 = Corman | first2 = S. L. | last3 = Culley | first3 = C. M. | last4 = Pummer | first4 = T. L. | title = Reliability of Wikipedia as a medication information source for pharmacy students | doi = 10.1016/j.cptl.2011.01.007 | journal = Currents in Pharmacy Teaching and Learning | volume = 3 | issue = 2 | pages = 154–158 | year = 2011 }}</ref> অসম্পূৰ্ণ কভাৰেজ থকা আন শ্ৰেণীসমূহ আছিল অফ-লেবেল ইংগিত, বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, বিৰূপ ঔষধৰ পৰিঘটনা আৰু মাত্ৰাৰ বিৱৰণ।<ref name=Lavsa2011/> অধ্যয়নত ব্যৱহৃত অন্যান্য উৎসৰপৰা সঘনাই বিচ্যুত হোৱা তথ্য আছিল বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, ঔষধ শোষণ আৰু ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা।<ref name=Lavsa2011/> ২০১২ চনৰ এক অধ্যয়নত প্ৰকাশ পাইছে যে শিশুৰ অটোলেৰিংগ'লজীৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহত চিকিৎসা ডাটাবেছ ই-মেডিচিনতকৈ দুগুণ বেছি ভুল আৰু তথ্য খালী ৰখা হৈছে।<ref>{{cite journal|last1=Volsky|first1=Peter G.|last2=Baldassari|first2=Cristina M.|last3=Mushti|first3=Sirisha|last4=Derkay|first4=Craig S.|title=Quality of Internet information in pediatric otolaryngology: A comparison of three most referenced websites|journal=International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology|date=September 2012|volume=76|issue=9|pages=1312–1316|doi=10.1016/j.ijporl.2012.05.026|pmid=22770592}}</ref> ২০১৪ চনত আমেৰিকাৰ এক অধ্যয়নত ১০ জন গৱেষকে আমেৰিকাৰ আটাইতকৈ ব্যয়-বহুল চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ ১০টা ৱিকিপিডিয়াৰ স্বাস্থ্য প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখিলে যে ৯০% প্ৰবন্ধত শেহতীয়া চিকিৎসা গৱেষণাৰ বিৰোধিতা কৰা আৰু ভুল বক্তব্য আছে। কিন্তু ৱিকিমিডিয়া ইউ কেৰ ষ্টেভি বেনটনৰ মতে গৱেষণাত ব্যৱহৃত নমুনাৰ আকাৰ হয়তো অতি সৰু আছিল যাৰ বাবে ইয়াক প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি।<ref>{{cite news|title=Trust your doctor, not Wikipedia, say scientists|url=https://www.bbc.com/news/health-27586356|work=BBC News|access-date=May 27, 2014|date=May 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527152757/http://www.bbc.com/news/health-27586356|archive-date=May 27, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Wikipedia vs Peer-Reviewed Medical Literature for Information About the 10 Most Costly Medical Conditions|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|date=May 1, 2014|volume=114|issue=5|pages=368–373|doi=10.7556/jaoa.2014.035|pmid=24778001 | last1 = Hasty | first1 = RT | last2 = Garbalosa | first2 = RC | last3 = Barbato | first3 = VA | last4 = Valdes | first4 = PJ Jr | last5 = Powers | first5 = DW | last6 = Hernandez | first6 = E | last7 = John | first7 = JS | last8 = Suciu | first8 = G | last9 = Qureshi | first9 = F | last10 = Popa-Radu | first10 = M | last11 = San Jose | first11 = S | last12 = Drexler | first12 = N | last13 = Patankar | first13 = R | last14 = Paz | first14 = JR | last15 = King | first15 = CW | last16 = Gerber | first16 = HN | last17 = Valladares | first17 = MG | last18 = Somji | first18 = AA| doi-access = free }}</ref> Only part of the data was made public, and for two statements that were released for other researchers to examine, the claim that Wikipedia's statements were contradictory to the peer-reviewed literature was called into question.<ref>{{Cite Q | Q56888119 }}</ref> তথ্যৰ এটা অংশহে ৰাজহুৱা কৰা হৈছিল আৰু আন গৱেষকসকলে পৰীক্ষা কৰিবলৈ প্ৰকাশ কৰা দুটা বক্তব্যৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ বক্তব্যসমূহ সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত সাহিত্যৰ সৈতে বিৰোধী বুলি কৰা দাবীয়ে প্ৰশ্নবোধক কৰি তুলিছিল।<ref>{{Cite Q | Q56888119 }}</ref> কিন্তু ২০১৭ আৰু ২০২০ চনত প্ৰকাশিত অধিক মুক্ত অধ্যয়নে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়াই পেইড-এক্সেছ অনলাইন বিশ্বকোষতকৈ কম সঠিক চিকিৎসা তথ্য প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite journal | doi=10.2174/1874220301704010015 | doi-access=free| title=Wikipedia as Informal Self-Education for Clinical Decision-Making in Medical Practice | date=2017 | last1=Matheson | first1=David | last2=Matheson-Monnet | first2=Catherine | journal=Open Medicine Journal | volume=4 | pages=15–25 | hdl=2436/620739 | hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.2196/18076 | doi-access=free | title=Wikipedia in Vascular Surgery Medical Education: Comparative Study | date=2020 | last1=Yacob | first1=Michael | last2=Lotfi | first2=Shamim | last3=Tang | first3=Shannon | last4=Jetty | first4=Prasad | journal=JMIR Medical Education | volume=6 | issue=1 | article-number=e18076 | pmid=32417754 | pmc=7334757 }}</ref> ২০১৪ চনত PLOS One ত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত ইংৰাজী আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধক একাডেমিক পাঠ্যপুথিৰ সৈতে তুলনা কৰি ফাৰ্মাক’লজীৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত চকু ৰাখিছিল। এই বিশ্লেষণৰপৰা দেখা গ’ল যে ৱিকিপিডিয়াত ঔষধৰ তথ্যৰ সঠিকতা ৯৯.৭%, আনহাতে এই তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮% বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি "ৱিকিপিডিয়াৰ সহযোগিতামূলক আৰু অংশগ্ৰহণমূলক ডিজাইনে ফাৰ্মাক'লজীৰ উচ্চমানৰ তথ্য সৃষ্টি কৰে যি স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে উপযোগী।"<ref>{{Cite journal | doi = 10.1371/journal.pone.0106930| title = Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology| journal = PLOS ONE| volume = 9| issue = 9| article-number = e106930| year = 2014| last1 = Kräenbring | first1 = J. | last2 = Monzon Penza | first2 = T. | last3 = Gutmann | first3 = J. | last4 = Muehlich | first4 = S. | last5 = Zolk | first5 = O. | last6 = Wojnowski | first6 = L. | last7 = Maas | first7 = R. | last8 = Engelhardt | first8 = S. | last9 = Sarikas | first9 = A. | pmid=25250889 | pmc=4174509 | bibcode = 2014PLoSO...9j6930K| doi-access = free}}</ref> ২০২৪ চনত স্বাস্থ্যসেৱা সম্পৰ্কীয় গৱেষণাৰ বাবে অনলাইন তথ্যৰ উৎসৰ পৰ্যালোচনাত ৱিকিপিডিয়াক প্ৰাথমিক উল্লেখ হিচাপে ব্যৱহাৰ নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰা হৈছিল আৰু তথ্যৰ উৎস চিনাক্তকৰণৰ সম্পদ হিচাপে ইয়াৰ মূল্য লক্ষ্য কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite journal |pmid=38864650 |date=2024 |last1=Banchik |first1=L. H. |last2=Gray |first2=B. |title=What happened to my Index Medicus? |journal=Nutrition in Clinical Practice|volume=39 |issue=4 |pages=743–750 |doi=10.1002/ncp.11173 }}</ref> ২০২৪ চনত জেৰীয়ে কৈছিল যে চিকিৎসা বা যিকোনো বিষয়ৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা মূল্যায়ন কৰাটো প্ৰত্যাহ্বানজনক আৰু গৱেষকসকলে "এটা নমুনা বাছি ল'ব লাগিব আৰু ই প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি আশা কৰিব লাগিব," লগতে কয় যে "ৱিকিপিডিয়াৰ সামগ্ৰিকভাৱে ইমান ভাল হোৱাৰ কোনো উদ্দেশ্য নাই।"<ref name="Can You Trust Dr. Wikipedia? 2024" /> ===ন্যায়পালিকাৰ=== ২০০৪ চনৰপৰা আমেৰিকাৰ ন্যায়িক আলোচনাত ৱিকিপিডিয়াৰ উল্লেখ প্ৰতি বছৰে বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৭ চনৰ এটা ৰায়দানত টেক্সাছৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ন্যায়িক ৰায়দানৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল, যুক্তি দিছিল যে ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ অভাৱে ইয়াক আইনী মতামতত কৰ্তৃত্বৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত বাধা দিয়ে।<ref>{{cite web |last1=Volokh |first1=Eugene |author1-link=Eugene Volokh |title=When should courts rely on Wikipedia? |url=https://reason.com/volokh/2017/03/17/when-should-courts-rely-on-wik/ |publisher=Reason |date=March 17, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821011846/https://reason.com/volokh/2017/03/17/when-should-courts-rely-on-wik/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|author=Texas Supreme Court|title=D Magazine Partners v. Rosenthal|url=http://www.txcourts.gov/media/1437551/150790.pdf|access-date=August 21, 2021|archive-date=June 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172812/http://www.txcourts.gov/media/1437551/150790.pdf|url-status=live}}</ref> ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ''Commr. of Customs, Bangalore vs. ACER India Pvt.'' (উদ্ধৃতি ২০০৭(১২)SCALE581) দিয়া ৰায়দানত কয় যে, 'আমি ৱিকিপিডিয়াক উল্লেখ কৰিছোঁ, কাৰণ আদালতৰ বিদ্বান অধিবক্তাই ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। ই এক অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ’বও পাৰে।" ই এটা অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ'বও পাৰে।"<ref>Sinham, B. [http://www.judis.nic.in/supremecourt/qrydisp.aspx?filename=29717 Appeal (civil) 2321 of 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410103840/http://judis.nic.in/supremecourt/qrydisp.aspx?filename=29717 |date=April 10, 2009 }}. [[Supreme Court of India]].</ref> ==প্ৰবন্ধৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰীক্ষা কৰাৰ সঁজুলি== অভিজ্ঞ সম্পাদকে প্ৰবন্ধৰ ইতিহাস আৰু আলোচনা পৃষ্ঠা চাব পাৰে যদিও সাধাৰণ আৰু নতুন ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য নে নহয় পৰীক্ষা কৰাটো ইমান সহজ নহয়। কেলিফৰ্ণিয়া, ছুইজাৰলেণ্ড আৰু জাৰ্মানীৰ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকল্পসমূহে আনুষ্ঠানিক বিশ্লেষণ আৰু তথ্য খনিৰ পদ্ধতিৰে সেইটো উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। চুইজাৰলেণ্ডৰপৰা অহা [[ৱিকিবু]]ৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হোৱা জাৰ্মানীৰ [[ৱিকি-ৱাচ্চ|ৱিকি ৱাচ্চে]] ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰতিটো ইংৰাজী বা জাৰ্মান প্ৰবন্ধৰ বাবে পাঁচ তাৰকা পৰ্যন্ত মূল্যায়ন দেখুৱাইছে। এই ৰেটিঙৰ এটা অংশ হৈছে ৱিকিট্ৰাষ্ট সঁজুলি যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ একক লিখনী অংশৰ বিশ্বাসযোগ্যতা বগা (বিশ্বাসযোগ্য) বা কমলা (বিশ্বাসযোগ্য নহয়) চিহ্নৰদ্বাৰা দেখুৱায়।<ref>Selena Mann: ''{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110611194514/http://www.itworldcanada.com/blogs/cooltools/2011/01/14/new-tool-used-to-evaluate-wikipedia/55979/ New tool used to evaluate Wikipedia.]}}'' In: it-World Canada. January 14, 2011.</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== csaug26qstcgqcmwrhgo1ifhnemetq4 634493 634489 2026-09-06T16:30:08Z Pranamikaadhikary 27435 /* সাংবাদিকতা আৰু বাতৰি কক্ষত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ */ 634493 wikitext text/x-wiki [[File:CoatiNosara.jpg|thumb|alt=A coati|দক্ষিণ আমেৰিকাৰ এটা কোটি। ২০০৮ চনৰ জুলাই মাহত এজন ১৭ বছৰীয়া ছাত্ৰই ব্যক্তিগত কৌতুক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ Coati ত এটা উদ্ভাৱনীমূলক ডাকনাম যোগ কৰি তেওঁলোকক "ব্ৰাজিলিয়ান আৰ্ডভাৰ্ক" বুলি অভিহিত কৰে। এই ভুৱা তথ্য ছবছৰ ধৰি চলিছিল আৰু শ শ ৱেবছাইট, কেইবাখনো বাতৰি কাকত, আনকি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰেছৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত কেইখনমান কিতাপেও ইয়াক প্ৰচাৰ কৰিছিল।<ref name="NewYorker_May19_2014">{{cite magazine|title=How a raccoon became an aardvark|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|first=Eric|last=Randall|date=May 19, 2014|magazine=The New Yorker|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229170809/http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|archive-date=December 29, 2016|access-date=November 24, 2016}}</ref><ref name="RegisterKolbe">{{cite web|title=Happy birthday: Jimbo Wales' sweet 16 Wikipedia fails. From aardvark to Bicholim, the encylopedia {{sic|nolink=y}} of things that never were|url=https://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|first=Andreas|last=Kolbe|date=January 16, 2017|work=The Register|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708162916/http://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|archive-date=July 8, 2017|access-date=June 4, 2017}}</ref>]] ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য আৰু স্বেচ্ছাসেৱকসকলৰদ্বাৰা সম্পাদিত আৰু সম্প্ৰদায়-নিয়ন্ত্ৰিত সম্পাদনা আৰ্হি, বিশেষকৈ ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণৰ '''নিৰ্ভৰযোগ্যতা'''ক লৈ সময়ে সময়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা হৈছে আৰু পৰীক্ষা কৰা হৈছে। ৱিকিপিডিয়াত স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদক (ৱিকিপিডিয়ান নামেৰে জনাজাত)ৰদ্বাৰা লিখা আৰু সম্পাদনা কৰা হয়, যিসকলে সম্প্ৰদায়ৰদ্বাৰা সৃষ্টি কৰা নীতি আৰু নিৰ্দেশনাৰ জৰিয়তে অন্য স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ সম্পাদকীয় তদাৰকত অনলাইন বিষয়-বস্তু সৃষ্টি কৰে। তুলনামূলক পৰ্যালোচনা, ঐতিহাসিক আৰ্হিৰ বিশ্লেষণ, আৰু ইয়াৰ সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি আৰু দুৰ্বলতাসমূহৰ জৰিয়তে প্ৰকল্পটোৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰিসংখ্যাগতভাৱে পৰীক্ষা কৰা হৈছে।<ref>{{Cite news |title= Snared in the Web of a Wikipedia Liar |first= Katharine Q. |last= Seelye |date= December 5, 2005 |work= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |access-date= February 23, 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140907013706/http://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |archive-date= September 7, 2014 |url-status= live }}</ref> ৱিকিপিডিয়া এক অনালাইন বিশ্বকোষ আৰু এই অনলাইন বিশ্বকোষখনৰ বাস্তৱিক অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে সমালোচনা কৰা হৈছে, মূলতঃ ইয়াৰ বিষয়-বস্তু, উপস্থাপন আৰু সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ ক্ষেত্ৰত। ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা জোখাৰ প্ৰয়াস কৰা অধ্যয়ন আৰু জৰীপৰ ফলাফল মিশ্ৰিত। ২০০০ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সঘনাই সমালোচনা কৰা হৈছিল যদিও ইয়াৰ উন্নতি হৈছে; ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণটো ২০১০ চনৰ শেষৰফালে আৰু ২০২০ চনৰ আৰম্ভণিতে প্ৰশংসিত হৈছে।<ref name="Wiki20">{{cite news|date=January 9, 2021|title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|access-date=February 25, 2021|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108205244/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|url-status=live}}</ref><ref name="Last best">{{cite news|last1=Cooke|first1=Richard|date=February 17, 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=October 13, 2020|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref><ref name="Econ21">{{Cite news|date=January 9, 2021|title=Happy Birthday, Wikipedia|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|access-date=February 16, 2022|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108171842/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|url-status=live}}</ref> [[File:Klee-Irwin.gif|thumb|ৱিকিপিডিয়াৰ দৰে ভিৰৰ উৎসৰ কামত প্ৰবন্ধৰ অস্থিৰতা আৰু জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা দুটা সম্ভাৱ্য সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰ।]] ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ নিৰ্বাচিত মূল্যায়ন কৰাৰ পাছত এইটো সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে যিমান পাৰি সিমান সোনকালেই ভুৱা আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ বুলি জনা তথ্য আঁতৰাই পেলায়।<ref>Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, Kushal Dave: [http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf Studying Cooperation and Conflict between Authors with history flow Visualizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060125025047/http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|date=January 25, 2006}}. Proceedings of the [[CHI (conference)|SIGCHI conference on Human factors in computing systems]], 575–582, Vienna 2004, {{ISBN|1-58113-702-8}}</ref><ref name="History flow: results"/> প্ৰকল্পটো আৰম্ভ হোৱাৰ দুবছৰৰ পাছত ২০০৩ চনত আই বি এমৰ এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে "সাধাৰণতে শুদ্ধিকৰণৰ কাম অতি সোনকালে কৰি পেলোৱা হয় আৰু কম সময়ৰ ভিতৰতে পুনৰ্লিখন কৰা হয়—কাৰ্যটো ইমান ক্ষিপ্ৰ হয় যে বেছিভাগ ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াৰ প্ৰভাৱ কেতিয়াও দেখা নাপায়। ভুৱা তথ্য বা ৰচনা কৰা বিষয়-বস্তুৰ অন্তৰ্ভুক্তি, কেতিয়াবা, ইয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত বছৰ বছৰ ধৰি চলি আহিছে।<ref name="TimesFrenchWPHoax" /><ref name="SeigenthalerUSAToday" /> ইয়াৰ সম্পাদনা আৰ্হিয়ে একাধিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্ব, যেনে নিৰ্বাচন পক্ষপাতিত্ব, অন্তৰ্ভুক্তি পক্ষপাতিত্ব, অংশগ্ৰহণ পক্ষপাতিত্ব, আৰু গোট-চিন্তা পক্ষপাতিত্বৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। বিশ্বকোষখনৰ অধিকাংশই পুৰুষ সম্পাদকে লিখা, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয় আৰু সম্পাদনা সম্প্ৰদায়ৰ গঠনে বৰ্ণবাদী পক্ষপাতিত্ব, স্পিন পক্ষপাতিত্ব, কৰ্পৰেট পক্ষপাতিত্ব, আৰু জাতীয় পক্ষপাতিত্ব আদিৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>{{Cite news|last=Torres|first=Nicole|date=June 2, 2016|title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia?|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|access-date=June 26, 2020|issn=0017-8012|archive-date=June 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|url-status=live}}</ref><ref name="Fast Company">{{cite web|last1=Cassano|first1=Jay|title=Black History Matters, So Why Is Wikipedia Missing So Much Of It?|url=http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510040813/http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|archive-date=May 10, 2015|access-date=April 13, 2015|website=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]|date=January 29, 2015}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Cooke|first=Richard|date=January 2, 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=January 2, 2020|issn=1059-1028|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref> ৱিকিপিডিয়াত এটা মতাদৰ্শগত পক্ষপাতিত্বও সচেতন আৰু অৱচেতন দুয়োটা স্তৰতে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ২০১২ আৰু ২০১৪ চনত হাৰ্ভাৰ্ড বিজনেছ স্কুলৰপৰা কৰা এক ধাৰাবাহিক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাতকৈ "উল্লেখযোগ্যভাৱে অধিক পক্ষপাতদুষ্ট" বুলি পোৱা গৈছে যদিও এই তথ্যৰ কাৰণ হেলনীয়া সম্পাদনাৰ বিপৰীতে অনলাইন বিশ্বকোষৰ দৈৰ্ঘ্যৰ বাবে অধিক বুলি কোৱা হৈছে।<ref>{{Cite news|last=Frick|first=Walter|date=December 3, 2014|title=Wikipedia Is More Biased Than Britannica, but Don't Blame the Crowd|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|access-date=June 20, 2020|issn=0017-8012|archive-date=June 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626165654/https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Greenstein|first1=Shane|last2=Zhu|first2=Feng|date=January 1, 2012|title=Is Wikipedia Biased?|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|journal=American Economic Review|language=en-us|publisher=[[Harvard Business School]]|volume=103|access-date=June 26, 2020|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|url-status=live|archivedate=December 30, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|deadurl=yes}}</ref> অনিৰপেক্ষ বা স্বাৰ্থৰ সংঘাতৰ সম্পাদনাৰ দৃষ্টান্ত আৰু "প্ৰতিশোধমূলক সম্পাদনা"ৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰে প্ৰবন্ধ, বিশেষকৈ জীৱিত মানুহৰ জীৱনীত ভুৱা, পক্ষপাতমূলক বা মানহানিকাৰক বিষয়-বস্তুৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে।<ref>{{cite web | url=http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | title=Revenge, ego and the corruption of Wikipedia | work=Salon | date=May 17, 2013 | access-date=June 4, 2016 | author=Leonard, Andrew | archive-url=https://web.archive.org/web/20160531215546/http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | archive-date=May 31, 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | title=The Covert World of People Trying to Edit Wikipedia—for Pay | work=[[The Atlantic]] | date=August 11, 2015 | access-date=June 4, 2016 | author=Pinsker, Joe | archive-url=https://web.archive.org/web/20160601002855/http://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | archive-date=June 1, 2016 | url-status=live }}</ref> কম কাৰিকৰী বিষয় যেনে সমাজ বিজ্ঞান, মানৱীয় আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰবন্ধসমূহে ভুল তথ্যৰ চক্ৰ, জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্ব, কভাৰেজৰ অমিল আৰু সম্পাদকৰ বিবাদৰ সৈতে মোকাবিলা কৰা বুলি জনা গৈছে। অনলাইন বিশ্বকোষে ইয়াৰ তথ্যৰ বৈধতাৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে। তথাপি তালিকাভুক্ত উল্লেখ, উদ্ধৃতি আৰু উৎসসমূহ পৰীক্ষা কৰিব বিচৰা গৱেষকসকলৰ বাবে ইয়াক এক মূল্যৱান "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে গণ্য কৰা হয়। শিক্ষাবিদসকলে প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড মূল্যায়ন কৰাৰ সময়ত নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসসমূহ পৰ্যালোচনা কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।<ref name="Petiška 016555151988860">{{Cite journal|last1=Petiška|first1=Eduard|last2=Moldan|first2=Bedřich|date=December 9, 2019|title=Indicator of quality for environmental articles on Wikipedia at the higher education level|journal=Journal of Information Science|volume=47|issue=2|language=en-US|pages=269–280|doi=10.1177/0165551519888607|s2cid=214401940|issn=0165-5515}}</ref><ref>{{Cite web|last=Harrison|first=Stephen|date=March 19, 2020|title=The Coronavirus Is Stress-Testing Wikipedia's Systems—and Editors|url=https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|access-date=July 10, 2020|website=Slate Magazine|language=en|archive-date=April 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418195356/https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|url-status=live}}</ref> ইয়াৰদ্বাৰা চিকিৎসা আৰু বৈজ্ঞানিক প্ৰবন্ধ যেনে পেথ'লজী,<ref name="Wood">{{cite journal|last=Wood|first=A|author2=Struthers, K|year=2010|title=Pathology education, Wikipedia and the Net generation|journal=Medical Teacher|volume=32|issue=7|pages=618–620|doi=10.3109/0142159X.2010.497719|pmid=20653388|quote=We have identified Wikipedia as an informative and accurate source for Pathology education and believe that Wikipedia is potentially an important learning tool for of the 'Net Generation'.|doi-access=free}}</ref> টক্সিক'লজী,<ref name="Tox09" /> অংক’লজী,<ref name="Leithner">{{cite journal|last=Leithner|first=A|author2=Maurer-Ertl, W|author3=Glehr, M|author4=Friesenbichler, J|author5=Leithner, K|author6=Windhager, R|date=Jul–Aug 2010|title=Wikipedia and osteosarcoma: a trustworthy patients' information?|journal=Journal of the American Medical Informatics Association|volume=17|issue=4|pages=373–4|doi=10.1136/jamia.2010.004507|pmc=2995655|pmid=20595302}}</ref> ঔষধ,<ref name="Drug08" /> আৰু মনোৰোগ চিকিৎসা<ref name="Reavley">{{Cite journal|last1=Reavley|first1=N. J.|last2=MacKinnon|first2=A. J.|last3=Morgan|first3=A. J.|last4=Alvarez-Jimenez|first4=M.|last5=Hetrick|first5=S. E.|last6=Killackey|first6=E.|last7=Nelson|first7=B.|last8=Purcell|first8=R.|last9=Yap|first9=M. B. H.|last10=Jorm|first10=A. F.|year=2011|title=Quality of information sources about mental disorders: A comparison of Wikipedia with centrally controlled web and printed sources|journal=Psychological Medicine|volume=42|issue=8|pages=1753–1762|doi=10.1017/S003329171100287X|pmid=22166182|hdl-access=free|hdl=11343/59260|s2cid=13329595}}</ref> ২০০৫ চনৰ নেচাৰ অধ্যয়নত পেছাদাৰী আৰু সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। এবছৰৰ পাছত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই প্ৰকৃতি অধ্যয়নক বিতৰ্কিত কৰিছিল, যাৰ লেখকসকলে পাছলৈ আৰু এটা খণ্ডন কৰি উত্তৰ দিছিল।<ref name="GilesJ2005Internet">{{Cite journal|last1=Giles|first1=J.|author-link=Jim Giles (reporter)|year=2005|title=Internet encyclopaedias go head to head: Jimmy Wales' Wikipedia comes close to Britannica in terms of the accuracy of its science entries|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-15_438_7070/page/900|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=438|issue=7070|pages=900–1|bibcode=2005Natur.438..900G|doi=10.1038/438900a|pmid=16355180|doi-access=free}} The study (which was not in itself peer-reviewed) was cited in many news articles such as this: {{cite news|date=December 15, 2005|title=Wikipedia survives research test|work=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|url-status=live|access-date=July 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807165903/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|archive-date=August 7, 2012}}</ref> আমেৰিকান ছ'চাইটি অৱ ক্লিনিকেল অংক'লজী (২০১১)দ্বাৰা প্ৰকাশিত অধ্যয়নত পঠনযোগ্যতা আৰু কাৰিকৰী ভাষাৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।<ref>{{cite web|author=Nature |url=http://www.nature.com/nature/britannica/index.html |title=Nature's responses to Encyclopaedia Britannica |publisher=Nature.com |date=March 30, 2006 |access-date=March 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105172011/http://www.nature.com/nature/britannica/index.html|archive-date=November 5, 2006}}</ref><ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'']. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |date=July 9, 2016 }} ''Encyclopædia Britannica'', March 2006</ref> মানসিক চিকিৎসা (২০১২) আৰু ইউৰোপিয়ান জাৰ্নেল অৱ গেষ্ট্ৰ’এণ্টেৰ’লজি এণ্ড হেপাট’লজী (২০১৪)।<ref>{{cite journal | last1 = Rajagopalan | first1 = M. S. | last2 = Khanna | first2 = V. K. | last3 = Leiter | first3 = Y. | last4 = Stott | first4 = M. | last5 = Showalter | first5 = T. N. | last6 = Dicker | first6 = A. P. | last7 = Lawrence | first7 = Y. R. | doi = 10.1200/JOP.2010.000209 | title = Patient-Oriented Cancer Information on the Internet: A Comparison of Wikipedia and a Professionally Maintained Database | journal = Journal of Oncology Practice | volume = 7 | issue = 5 | pages = 319–323 | year = 2011 | pmid = 22211130 | pmc =3170066 }}</ref> সৰল ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াই প্ৰবন্ধৰ সৰলীকৃত সংস্কৰণ হিচাপে কাম কৰে যাতে মৌলিক ইংৰাজীত কোনো এটা বিষয়ৰ জটিল প্ৰবন্ধ সাধাৰণ ব্যক্তিৰ বাবে অধিক সুলভ হয়। ৱিকিপিডিয়াৰ জনপ্ৰিয়তা, গণ পাঠক আৰু মুক্ত প্ৰৱেশৰ বাবে বিশ্বকোষক সমগ্ৰ বিশ্বতে এক যথেষ্ট ছেকেণ্ড হেণ্ড জ্ঞানমূলক কৰ্তৃত্বৰ আদেশ দিছে।<ref>{{cite news|last=Barnett|first=David|date=February 17, 2018|title=Can we trust Wikipedia? 1.4 billion people can't be wrong|url=http://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|access-date=July 15, 2021|work=The Independent|archive-date=February 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211185638/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Mak|first=Aaron|date=May 28, 2019|title=Inside the Brutal, Petty War Over Donald Trump's Wikipedia Page|url=https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|access-date=July 15, 2020|magazine=Slate|archive-date=June 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615214408/https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|url-status=live}}</ref>{{refn|Its reliability has received wide-spread media coverage and is [[Wikipedia in culture|frequently featured]] in popular culture.|group=nb}} ==ৱিকিপিডিয়া সম্পাদনাৰ আৰ্হি== ৱিকিপিডিয়াই বেনামী সম্পাদককো ("সম্পাদক" হিচাপে জনাজাত) সম্পাদনাৰ অনুমতি দিয়ে; অৱদানকাৰীসকলে ইয়াত অৱদান আগবঢ়াবলৈ কোনো চিনাক্তকৰণ বা ইমেইল ঠিকনা প্ৰদান কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।<ref name="samaritan">{{cite journal |last1=Anthony |first1=Denise |last2=Smith |first2=Sean W. |last3=Williamson |first3=Timothy |date=July 20, 2009 |title=Reputation and Reliability in Collective Goods |journal=Rationality and Society |language=en |volume=21 |issue=3 |pages=283–306 |doi=10.1177/1043463109336804|citeseerx=10.1.1.299.9401 |s2cid=146210753 }}</ref> ২০০৯ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াত ডাৰ্টমাউথ কলেজৰ ওপৰত কৰা এক অধ্যয়নত উল্লেখ কৰা হৈছে যে সাধাৰণ সামাজিক প্ৰত্যাশাৰ বিপৰীতে বেনামী সম্পাদকসকল ৱিকিপিডিয়াৰ বৈধ বিষয়-বস্তুৰ কিছুমান উল্লেখযোগ্য অৱদানকাৰী আছিল। ডাৰ্টমাউথৰ এই অধ্যয়নক পদ্ধতিগত অভাৱৰ বাবে আৰ্ছ টেকণিকাৰ জন টিমাৰে সমালোচনা কৰিছিল।<ref name="Dartmouth">{{cite web|url=https://arstechnica.com/news.ars/post/20071018-anonymous-good-samaritans-may-produce-wikipedias-best-content.html|title=Anonymous "good samaritans" produce Wikipedia's best content, says study|first=John|last=Timmer|website=Ars Technica|date=October 18, 2007|access-date=October 27, 2007|quote=Good samaritans with less than 100 edits made higher-quality contributions than those with registered accounts and equal amounts of content. In fact, anonymous contributors with a single edit had the highest quality of any group. But quality steadily declined, and more-frequent anonymous contributors were anything but Samaritans; their contributions generally didn't survive editing... The authors also recognize that contributions in the form of stubs on obscure topics might survive unaltered indefinitely, inflating the importance of single contributions...Objective ratings of quality are difficult, and it's hard to fault the authors for attempting to find an easily-measured proxy for it. In the absence of independent correlation, however, it's not clear that the measurement used actually works as a proxy. Combined with the concerns regarding anonymous contributor identity, there are enough problems with this study that the original question should probably be considered unanswered, regardless of how intuitively satisfying these results are.|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026031829/http://arstechnica.com/news.ars/post/20071018-anonymous-good-samaritans-may-produce-wikipedias-best-content.html|archive-date=October 26, 2007|url-status=live}}</ref> ৱিকিপিডিয়াই একেটা সম্প্ৰদায়কে আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু গুণগত নিয়ন্ত্ৰণত অধিক দক্ষ হ’বলৈ বিশ্বাস কৰে। ৱিকিপিডিয়াই লাখ লাখ লোকৰ কামৰ সহায় লৈ বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ জ্ঞানভিত্তিক চাইটটো নিৰ্মাণ কৰাৰ লগতে ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ চফ্টৱেৰ প্ৰস্তুত কৰিছে, যাৰ ফলত ১২ বছৰৰ কম সময়ৰ ভিতৰতে ২৮০ টাতকৈও অধিক ভিন্ন ভাষাৰ সংস্কৰণত ঊনৈছ মিলিয়নতকৈ অধিক প্ৰবন্ধ লিখা হৈছে।<ref>{{cite web |url=http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |title=WikiStats by S23 – List of Wikipedias |publisher=s23Wiki |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718010941/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |archive-date=July 18, 2011 |access-date=July 12, 2026 |archivedate=August 6, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806174101/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |deadurl=yes }}</ref> এই কাৰণেই প্ৰকল্পটোৰ প্ৰতি শৈক্ষিকভাৱে আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি, ব্যৱসায়, প্ৰকল্প পৰিচালনা, জ্ঞান আহৰণ, চফট্ ৱেৰ প্ৰগ্ৰেমিং, অন্যান্য সহযোগিতামূলক প্ৰকল্প আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ দৰে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰপৰা যথেষ্ট আগ্ৰহ দেখা গৈছে, যাতে ৱিকিপিডিয়া মডেলে গুণগত ফলাফল উৎপন্ন কৰিব পাৰে নেকি, এইদৰে সহযোগিতাই মানুহৰ বিষয়ে কি উন্মোচন কৰিব পাৰে আৰু জড়িততাৰ পৰিসৰে ব্যক্তিগত সীমাবদ্ধতা আৰু দুৰ্বল সম্পাদনাৰ বাধাসমূহ অতিক্ৰম কৰিব পাৰে নেকি যিটো অন্যথা হ’লহেঁতেন, সেই বিষয়ে অন্বেষণ কৰিবলৈ উঠা।{{citation needed|date=August 2021}} ৱিকিপিডিয়াৰ সত্যতাৰ মাত্ৰা ইয়াৰ প্ৰযুক্তি, নীতি আৰু সম্পাদক সংস্কৃতিৰপৰাই বিস্তৃত। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনাৰ ইতিহাসসমূহ ৰাজহুৱাভাৱে দৃশ্যমান হৈ থাকে। ফুটনোটত দাবীৰ উৎপত্তি দেখুওৱা হৈছে। সম্পাদকসকলে পৰীক্ষা কৰিব নোৱাৰা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলায় আৰু নিৰপেক্ষ দৃষ্টিকোণত (NPOV) বাক্যাংশ নকৰা দাবীসমূহ অভাৰৰুল কৰে ("ৰিভাৰ্ট")। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰিলে সম্পাদকৰ মানসিকতাৰো উমান পোৱা যাব পাৰে। ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে আত্মপৰীক্ষাৰ দিশত প্ৰৱণতা ৰাখে আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ দোষ স্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ মুকলি মডেলে অল্পকালীন কৌতুক আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰৱঞ্চনাকে ধৰি প্ৰবন্ধ-টেম্পাৰিং (ভাণ্ডালিজম)ৰ অনুমতি দিয়ে। কিছুমান সম্পাদকে ট্ৰলিং (ভাণ্ডালিজম, স্পেম, আৰু হাৰাশাস্তি সৃষ্টি)ত বহু সময় কটায়, আনহাতে কিছুমানে বিশ্বকোষৰ উন্নতিৰ বাবে বহু সময় খৰচ কৰে, অৱশ্যে ট্ৰলিং দ্ৰুতভাৱে ঘূৰাই দিয়া হয়। ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদক গোট, প্ৰায় ৪০,০০০ সক্ৰিয় সম্পাদক যিয়ে মাহেকীয়াকৈ পাঁচটা সম্পাদনা কৰে, আৰু মূলতঃ পুৰুষ আৰু শ্বেতাংগৰ প্ৰতি তীৰ্যক, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ আৰু জাতিভিত্তিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয়। শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক "ঐকমত্যৰ সত্য"ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা বুলি ভাবে য'ত পাঠকে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতামূলক তথ্যৰ যুগত বাস্তৱতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, যেতিয়া ক'ভিড-১৯ মহামাৰীক কেন্দ্ৰ কৰি তথ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত সলনি হৈছিল বা বিতৰ্ক হৈছিল, তেতিয়া সম্পাদকসকলে "পৰীক্ষাযোগ্যতা" আৰু "এনপিঅ’ভি" নিৰ্দেশনা মানি নচলা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলাইছিল। ==তথ্য পৰীক্ষা কৰা== ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য পৰীক্ষণ হৈছে ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকসকলে ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকাশিত বিষয়-বস্তুৰ তথ্য পৰীক্ষা কৰা প্ৰক্ৰিয়া, আনহাতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰি তথ্য পৰীক্ষা কৰা হৈছে অন্য প্ৰকাশনসমূহৰ তথ্য পৰীক্ষাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰসংগত তথ্য পৰীক্ষাৰ বহল বিষয়টোত তথ্য-পৰীক্ষণত ৱিকিপিডিয়াৰ স্থানৰ সাংস্কৃতিক আলোচনাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইউটিউব<ref name="Glaser 2018">{{cite web |last1=Glaser |first1=April |title=YouTube Is Adding Fact-Check Links for Videos on Topics That Inspire Conspiracy Theories |url=https://slate.com/technology/2018/08/youtube-is-adding-fact-check-links-from-wikipedia-and-encyclopedia-britannica-for-videos-on-topics-that-inspire-conspiracy-theories.html |website=[[Slate (magazine)|Slate Magazine]] |language=en |date=August 14, 2018 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126060718/https://slate.com/technology/2018/08/youtube-is-adding-fact-check-links-from-wikipedia-and-encyclopedia-britannica-for-videos-on-topics-that-inspire-conspiracy-theories.html |url-status=live }}</ref> আৰু ফেচবুককে<ref name="Flynn 2017">{{cite web |last1=Flynn |first1=Kerry |title=Facebook outsources its fake news problem to Wikipedia—and an army of human moderators |url=https://mashable.com/2017/10/05/facebook-wikipedia-context-articles-news-feed/ |website=[[Mashable]] |language=en |date=October 5, 2017 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=December 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204004531/https://mashable.com/2017/10/05/facebook-wikipedia-context-articles-news-feed/ |url-status=live }}</ref> ধৰি ডাঙৰ ডাঙৰ প্লেটফৰ্মসমূহে নিজৰ মিডিয়া সংগ্ৰহত থকা তথ্যৰ সঠিকতা নিশ্চিত কৰিবলৈ ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তু ব্যৱহাৰ কৰে। জনবিশ্বাস বিচৰাটো ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰকাশন দৰ্শনৰ এটা প্ৰধান অংশ।<ref name="Iannucci 2017">{{cite web |last1=Iannucci |first1=Rebecca |title=What can fact-checkers learn from Wikipedia? We asked the boss of its nonprofit owner |url=https://www.poynter.org/fact-checking/2017/what-can-fact-checkers-learn-from-wikipedia-we-asked-the-boss-of-its-nonprofit-owner/ |website=[[Poynter Institute]] |date=July 6, 2017 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=January 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112174026/https://www.poynter.org/fact-checking/2017/what-can-fact-checkers-learn-from-wikipedia-we-asked-the-boss-of-its-nonprofit-owner/ |url-status=live }}</ref> ৱিকিপিডিয়া এটা সৰল বিশ্বকোষৰ বাহিৰলৈ গৈ নিউয়ৰ্ক টাইমছে কোৱা "ডিজিটেল জগতখনক একেলগে ধৰি ৰখা বাস্তৱিক নেটিং"লৈ পৰিণত হৈছে।<ref name="NYT & ChatGPT">{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Gertner| first = Jon| title = Wikipedia's Moment of Truth| work = The New York Times| access-date = 2024-05-23| date = 2023-07-18| url = https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html| archive-date = July 20, 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230720125400/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html| url-status = live}}</ref> চাৰ্চ ইঞ্জিনক সোধা সাধাৰণ প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ ৱিকিপিডিয়াৰপৰা গ্ৰহণ কৰা জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি দিয়া হয়, আৰু প্ৰায়ে ইয়াৰ উৎস হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ক্ৰেডিট বা লিংক দিয়া হয়। ৱিকিপিডিয়া সম্ভৱতঃ উৎপাদনশীল কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰ্হি, যেনে ChatGPT প্ৰশিক্ষণ দিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ একক উৎস, যাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াক অতি গঠনমূলক ফৰ্মেটিংৰ সৈতে এটা সু-কিউৰেট কৰা তথ্যৰ গোট হিচাপে মূল্য দিয়া হয়।<ref>{{harvnb|Gertner|2023}}: "While estimates of its influence can vary, Wikipedia is probably the most important single source in the training of A.I. models. ... In fact, no one I spoke with in the tech community seemed to know if it would even be possible to build a good A.I. model without Wikipedia."</ref> এআই মডেলৰ সঠিকতা ইয়াৰ প্ৰশিক্ষণ তথ্যৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, কিন্তু এই মডেলসমূহেও নিজৰ জ্ঞানৰ বাবে নিজৰ মূল উৎস উল্লেখ কৰিবলৈ মৌলিকভাৱে অক্ষম, গতিকে এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ উৎস বুলি নাজানি ৱিকিপিডিয়াৰ জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰে। এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে এনে ফলাফলো লাভ কৰে যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰপৰা উৎপত্তি হোৱা তথ্যসমূহক কাল্পনিক তথ্য বিন্দুৰ সৈতে সংযোগ কৰে (AI hallucinations), তথ্য আহৰণৰ সময়ত বাস্তৱ সময়ৰ তথ্য-পৰীক্ষাৰ অনুপস্থিতিত তথ্যৰ মান হ্ৰাস কৰে। ==মূল্যায়ন== ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা তলত দিয়া মাপকাঠীসমূহৰদ্বাৰা জুখিব পাৰি: *প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত দিয়া তথ্যৰ শুদ্ধতা *উপযুক্ত ছবিৰ সংযোগ *প্ৰবন্ধসমূহৰ শৈলী আৰু কেন্দ্ৰবিন্দুৰ উপযুক্ততা<ref name="Stvilia2008Information">{{Cite journal |last1=Stvilia |first1=Besiki |last2=Twidale |first2=Michael B. |last3=Smith |first3=Linda C. |last4=Gasser |first4=Les |date=April 2008 |title=Information Quality Work Organization in Wikipedia |url=http://mailer.fsu.edu/~bstvilia/papers/stvilia_wikipedia_infoWork_p.pdf |journal=[[Journal of the American Society for Information Science and Technology]] |volume=59 |issue=6 |pages=983–1001 |citeseerx=10.1.1.163.5109 |doi=10.1002/asi.20813 |s2cid=10156153 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820183345/http://mailer.fsu.edu/~bstvilia/papers/stvilia_wikipedia_infoWork_p.pdf |archive-date=August 20, 2007}}</ref> *ভুৱা তথ্যৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা, আৰু বাদ দিয়া আৰু আঁতৰোৱা *প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত আৰু প্ৰবন্ধৰ পৰিসৰত ব্যাপকতা, পৰিসৰ আৰু সামৰি লোৱা *উদ্ধৃতি হিচাপে স্বনামধন্যা তৃতীয়পক্ষৰ উৎস চিনাক্ত কৰা *সন্মানীয় উৎসৰদ্বাৰা বিবৃতিসমূহৰ পৰীক্ষাযোগ্যতা *প্ৰবন্ধবোৰৰ স্থিৰতা *সম্পাদকীয় আৰু ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা<ref name="Petiška 016555151988860" /> *লিখাৰ মানদণ্ড কেইবাটাও "বজাৰমুখী" বাহ্যিক পদক্ষেপে প্ৰমাণ কৰে যে বৃহৎ দৰ্শকে ৱিকিপিডিয়াক কোনোবা নহয় কোনোবা ধৰণে বিশ্বাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আইএমএছ ইনষ্টিটিউট ফৰ হেল্থকেয়াৰ ইনফৰ্মেটিক্সৰ এক প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, "আমেৰিকাৰ চিকিৎসকৰ ৫০ শতাংশই স্বাস্থ্যৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে তথ্যৰ বাবে ... ৱিকিপিডিয়াৰ পৰামৰ্শ লৈছে বুলি কয়।<ref>{{cite news |last=Fearnow |first=Benjamin |date=January 31, 2014 |title=Report: Wikipedia The Top Source Of Health Care Info For Doctors, Patients |publisher=[[CBS]] |url=http://connecticut.cbslocal.com/2014/01/29/report-wikipedia-the-top-source-of-health-care-info-for-doctors-patients/ |url-status=live |access-date=February 1, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131062756/http://connecticut.cbslocal.com/2014/01/29/report-wikipedia-the-top-source-of-health-care-info-for-doctors-patients/ |archive-date=January 31, 2014}}</ref> ২০০৫ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত ব্ৰিটিছ কাকত দ্য গাৰ্ডিয়ানত "Can you trust Wikipedia?" শীৰ্ষক এটা অধ্যয়নত বিশেষজ্ঞৰ এটা পেনেলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰৰ সৈতে জড়িত সাতটা বিষয় পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰতিটো প্ৰবন্ধক ০ৰপৰা ১০লৈকে সংখ্যাৰ নাম দিয়া হৈছিল। এই পৰ্যালোচিত প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিকাংশই ৫ৰপৰা ৮ৰ ভিতৰত নম্বৰ লাভ কৰিছিল। আটাইতকৈ সাধাৰণ সমালোচনা আছিল গদ্যৰ দুৰ্বল গাঁথনি, বা পঢ়াত সহজ বিষয় (তিনিটা উল্লেখ), বাদ দিয়া বা ভুল, প্ৰায়ে সৰু কিন্তু কিছুমান প্ৰবন্ধত মূলকথা বাদ পৰা (তিনিটা উল্লেখ), আৰু দুৰ্বল ভাৰসাম্য, কম গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰসমূহক অধিক মনোযোগ দিয়া হৈছিল আৰু বিপৰীতভাৱে (এটা উল্লেখ)। আটাইতকৈ সাধাৰণ প্ৰশংসাবোৰ আছিল বাস্তৱিকতে সঠিক আৰু শুদ্ধ, কোনো চকুত পৰা ভুল নাছিল (চাৰিটা উল্লেখ), আৰু বহু উপযোগী তথ্য, ভালদৰে নিৰ্বাচিত লিংককে ধৰি, যাৰ ফলত "বহু তথ্য দ্ৰুতভাৱে লাভ কৰা" (তিনিটা উল্লেখ) সম্ভৱ হৈছিল।<ref><!-- Can you trust Wikipedia? -->{{cite Q|Q110613135}}</ref> ২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত নেচাৰ আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়া আৰু এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধৰ সৰু উপগোটৰ সঠিকতাৰ পৰ্যালোচকৰ মূল্যায়ন বিচৰা অন্ধ অধ্যয়নৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত নোহোৱা এই অধ্যয়নটো নেচাৰে সুপৰিচিত বিজ্ঞানীসকলৰ জীৱনীকে ধৰি বৈজ্ঞানিক বিষয়ৰ ৪২টা প্ৰবন্ধৰ নিৰ্বাচনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছিল। নমুনা লোৱা প্ৰবন্ধসমূহত পোৱা বাস্তৱিক ভুল, বাদ পৰা বা বিভ্ৰান্তিকৰ বক্তব্য ৱিকিপিডিয়াৰ বাবে ১৬২ আৰু ব্ৰিটানিকাৰ বাবে ১২৩ (৪:৩)। গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহৰ ভুল ব্যাখ্যাৰ দৰে গুৰুতৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত ৪টা, আৰু ব্ৰিটানিকাত ৪টা পোৱা গৈছিল (১:১)। অধ্যয়নটোৱে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "বিজ্ঞানৰ প্ৰৱেশৰ সঠিকতাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে",<ref name="GilesJ2005Internet"/> যদিও ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ প্ৰায়ে "দুৰ্বল গঠন" আছিল।<ref name="GilesJ2005Internet"/> এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে, যাৰ ফলত নেচাৰে নিজৰ জৰীপ পদ্ধতিৰ অধিক নথি-পত্ৰ প্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news|url=http://www.nature.com/news/2005/051212/exref/supplementary_information.doc |work=Nature |title=Supplementary information to accompany Nature news article 'Internet encyclopedias go head to head' |date=December 22, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928012459/http://www.nature.com/news/2005/051212/exref/supplementary_information.doc |archive-date=September 28, 2007 }}</ref> এই অতিৰিক্ত তথ্যৰ ভিত্তিত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই নেচাৰ আলোচনীৰ অধ্যয়নৰ বৈধতাক অস্বীকাৰ কৰি কয় যে ই "মাৰাত্মকভাৱে ত্ৰুটিপূৰ্ণ।" ব্ৰিটানিকাৰ সমালোচনাৰ ভিতৰত আছিল যে তেওঁলোকৰ কিছুমান প্ৰবন্ধৰ সম্পূৰ্ণ গ্ৰন্থৰ পৰিৱৰ্তে উদ্ধৃতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, কিছুমান উদ্ধৃতি যুৱ সংস্কৰণৰ বাবে লিখা প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা সংকলন আছিল, নেচাৰ আলোচনীয়ে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ বাস্তৱিক দাবী পৰীক্ষা কৰা নাছিল আৰু পৰ্যালোচকসকলে ভুল বুলি লেবেল লগোৱা বহু কথা সম্পাদনাৰ মতামতৰ পাৰ্থক্য আছিল। ব্ৰিটানিকাই আৰু কয় যে "যদিও শিৰোনামত ঘোষণা কৰা হৈছিল যে 'ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ বিজ্ঞান প্ৰৱেশৰ শুদ্ধতাৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে', প্ৰবন্ধটোৰ মুখ্য অংশৰ গভীৰতা থকা সংখ্যাবোৰে ইয়াৰ হুবহু বিপৰীত কথা কৈছিল: ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকৃততে ব্ৰিটানিকাতকৈ এক তৃতীয়াংশ বেছি ভুল আছিল।" (আমি তলত দেখুওৱাৰ দৰে, নেচাৰৰ গৱেষণাই ব্ৰিটানিকাৰ ভুলবোৰক গুৰুতৰভাৱে অতিৰঞ্জিত কৰিছিল, গতিকে আমি এই সংখ্যাটো কেৱল সংখ্যাবোৰ উপস্থাপন কৰা হেলনীয়া ধৰণেৰে আঙুলিয়াই দিবলৈহে উল্লেখ কৰিছোঁ। )"<ref name=FF>{{cite web|url=http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf|title=Fatally Flawed – Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature''|date=March 2006|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=June 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf|archive-date=July 9, 2016|url-status=live}}</ref> নেচাৰ আলোচনীয়ে ব্ৰিটানিকাৰ কিছুমান নিষ্কাশনৰ সংকলিত প্ৰকৃতিক স্বীকাৰ কৰিছিল, কিন্তু ইয়াৰদ্বাৰা অধ্যয়নৰ সিদ্ধান্তক বাতিল কৰা বুলি অস্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{Cite journal| title = Britannica attacks | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-30_440_7084/page/n21 | journal = [[Nature (journal)|Nature]]| volume = 440 | page = 582 | doi = 10.1038/440582b | date = March 30, 2006| pmid = 16572128 | issue = 7084 |bibcode = 2006Natur.440R.582. | doi-access = free }}</ref> এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই এইটোও যুক্তি দিছিল যে ভুলসমূহৰ বিভাজনে ইংগিত দিয়ে যে ৱিকিপিডিয়াত হোৱা ভুলসমূহ বেছিভাগেই ভুল তথ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা, আনহাতে ব্ৰিটানিকাৰ ভুলসমূহ "বাদ দিয়াৰ ভুল" আছিল, যাৰ ফলত "চিত্ৰ অনুসৰি ব্ৰিটানিকা ৱিকিপিডিয়াতকৈ বহুত বেছি সঠিক।"<ref name=FF/> তাৰ পিছত নেচাৰে ব্ৰিটানিকাৰ সঁহাৰি নাকচ কৰি কয় যে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ কোনো ভুল কোনো এটা বিশ্বকোষৰ সপক্ষে পক্ষপাতিত্ব কৰা নাছিল,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4840340.stm|title=Wikipedia study 'fatally flawed'|date=March 24, 2006|work=BBC News|access-date=May 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20060714210009/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4840340.stm|archive-date=July 14, 2006|url-status=live}}</ref> কিছুমান ক্ষেত্ৰত ই দুয়োখন বিশ্বকোষৰ প্ৰবন্ধৰ অংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু ব্ৰিটানিকাই নিজৰ "মুকলি চিঠি" খণ্ডন প্ৰকাশ কৰাৰ আগতে নেচাৰৰ সৈতে বিশেষ উদ্বেগ ভাগ-বাটোৱাৰা কৰা নাছিল।<ref>{{cite web| title=Encyclopædia Britannica and Nature: a response| work=[[Nature (journal)|Nature]]| date=March 23, 2006| url=http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071031053055/http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf| archive-date=October 31, 2007| url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.nature.com/nature/britannica/eb_advert_response_final.pdf|work=Nature Press release|title=Encyclopædia Britannica and Nature: a response|date=March 23, 2006|access-date=May 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031052930/http://www.nature.com/nature/britannica/eb_advert_response_final.pdf|archive-date=October 31, 2007|url-status=live}}</ref> এই দুটাপক্ষৰ মাজত পইণ্ট-ফৰ-পইণ্ট মতানৈক্য যিয়ে সংকলন/পাঠ্য উদ্ধৃতি আৰু অতি সৰু নমুনা আকাৰৰ বিষয়সমূহক সম্বোধন কৰিছিল—উইকিপিডিয়াৰ সপক্ষে ফলাফলক পক্ষপাতিত্ব কৰাৰ যুক্তি দিছিল, বনাম ব্ৰিটানিকাৰ গুণগত নিয়ন্ত্ৰিত বিন্যাসৰ পক্ষত থকা এটা বিস্তৃত, সম্পূৰ্ণ প্ৰবন্ধ, বৃহৎ নমুনাৰ আকাৰৰ অধ্যয়ন—অনলাইন আলোচনাত প্ৰতিধ্বনিত হৈছে,<ref>{{cite web |url=http://blog.sethroberts.net/2007/06/02/one-sided-critiques-of-the-day/ |title=Seth's Blog » Blog Archive » One-Sided Critiques of the Day |publisher=Blog.sethroberts.net |date=June 2, 2007 |access-date=April 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428133142/http://blog.sethroberts.net/2007/06/02/one-sided-critiques-of-the-day/ |archive-date=April 28, 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.wikimedia.org/2012/08/02/seven-years-after-nature-pilot-study-compares-wikipedia-favorably-to-other-encyclopedias-in-three-languages/ |title=Seven years after Nature, pilot study compares Wikipedia favorably to other encyclopedias in three languages — Wikimedia blog |date=August 2, 2012 |publisher=Blog.wikimedia.org |access-date=April 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615100445/http://blog.wikimedia.org/2012/08/02/seven-years-after-nature-pilot-study-compares-wikipedia-favorably-to-other-encyclopedias-in-three-languages/ |archive-date=June 15, 2014 |url-status=live }}</ref> নেচাৰ অধ্যয়নৰ উদ্ধৃতি দিয়া প্ৰবন্ধসমূহকে ধৰি, যেনে, য'ত প্ৰবন্ধ/প্ৰবন্ধৰ অংশসমূহ হাতৰদ্বাৰা নিৰ্বাচনৰ বাবে "ত্ৰুটিপূৰ্ণ অধ্যয়ন ডিজাইন", ইয়াৰ ১০০,০০০ তকৈ অধিক ব্ৰিটানিকা আৰু ১০ লাখতকৈ অধিক ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ ৪০টা প্ৰবন্ধ তুলনা কৰাত অধ্যয়নৰ "পৰিসংখ্যাগত শক্তি"ৰ অভাৱ, আৰু কোনো অধ্যয়নৰ পৰিসংখ্যা বিশ্লেষণৰ অনুপস্থিতি (যেনে, অধ্যয়নৰ বাবে আস্থাৰ ব্যৱধানৰ ৰিপৰ্ট দিয়া ফলাফল)ও লক্ষ্য কৰা হৈছে।<ref>See author-acknowledged comments in response to the citation of the ''Nature'' study, at ''PLoS One'', 2014, [http://www.plosone.org/annotation/listThread.action?root=80078 ''Citation of fundamentally flawed ''Nature'' quality "study"''], in response to T. Yasseri et al. (2012), ''Dynamics of Conflicts in Wikipedia'', published June 20, 2012, DOI 10.1371/journal.pone.0038869. Retrieved July 21, 2014. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116210930/http://www.plosone.org/annotation/listThread.action?root=80078 |date=January 16, 2016 }}.</ref> বিজ্ঞান যোগাযোগকাৰী জনাথন জেৰীয়ে ২০২৪ চনত কৈছিল যে এই অধ্যয়ন ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ, আৰু তেতিয়াৰপৰাই ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ ওপৰত প্ৰায় প্ৰতিখন বিজ্ঞান গৱেষণা পত্ৰতে ইয়াৰ উদ্ধৃতি দিয়া হৈছে, কিন্তু এই ধৰণৰ গৱেষণাই মাত্ৰ এটা "স্নেপশ্বট"হে প্ৰদান কৰিব আৰু দ্ৰুতভাৱে অবিশ্বাস্য হৈ পৰিব।<ref name="Can You Trust Dr. Wikipedia? 2024">{{cite news |last1=Jarry |first1=Jonathan |author1-link=Jonathan Jarry |title=Can You Trust Dr. Wikipedia? |url=https://www.mcgill.ca/oss/article/critical-thinking-technology/can-you-trust-dr-wikipedia |access-date=7 September 2024 |work=[[Office for Science and Society]] |date=6 September 2024 |language=en}}</ref> ২০০৬ চনৰ জুন মাহত আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ বিশেষজ্ঞ অধ্যাপক ৰয় ৰ’জেনজৱেইগে ২৫ জন আমেৰিকান লোকৰ ৱিকিপিডিয়া জীৱনীৰ তুলনা এনকাৰ্টা আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়’গ্ৰাফী অনলাইনত পোৱা সংশ্লিষ্ট জীৱনীৰ সৈতে প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ লিখিছে যে ৱিকিপিডিয়াই "আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ নাম, তাৰিখ আৰু পৰিঘটনাৰ প্ৰতিৱেদন দিয়াত আচৰিত ধৰণে সঠিক" আৰু কিছুমান ভুলক "বহুলভাৱে প্ৰচলিত কিন্তু ভুল বিশ্বাস" বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। কিন্তু তেওঁ উল্লেখ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু তুচ্ছ সবিশেষৰ মাজত পাৰ্থক্য স্থাপন কৰাত ব্যৰ্থ হয়, আৰু উত্তম উল্লেখ প্ৰদান নকৰে। তেওঁ ৱিকিপিডিয়াৰ "চালি-জাৰি চাব পৰা বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা, আৰু স্পষ্ট আৰু আকৰ্ষণীয় গদ্য"ৰ অভাৱৰ বিষয়েও অভিযোগ কৰিছিল।<ref name=Rosenzweig>{{Cite journal|first=Roy |last=Rosenzweig |author-link=Roy Rosenzweig |title=Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past |journal=The Journal of American History |volume=93 |issue=1 |date=June 2006 |pages=117–146 |url=http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 |access-date=August 11, 2006 |doi=10.2307/4486062 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425130754/http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 |archive-date=April 25, 2010 |jstor=4486062 |url-access=subscription }} (Center for History and New Media)</ref>{{refn|Wikipedia's policies on [[Wikipedia:No original research|original research]], including [[WP:SYNTH|unpublished synthesis of published data]], disallow new analysis and interpretation not found in [[Wikipedia:Reliable sources|reliable sources]].|group=nb}} ২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰৰপৰা ২০০৬ চনৰ মে' মাহলৈকে ডমিংগেজ হিলছৰ কেলিফৰ্ণিয়া ষ্টেট ইউনিভাৰ্চিটিৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ অধ্যাপক লেৰী প্ৰেছে কৰা ৱেব ভিত্তিক সমীক্ষাত "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ সঠিকতা আৰু সম্পূৰ্ণতা"ৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছে।<ref>{{cite web| title=Survey of Wikipedia accuracy and completeness| work=[[California State University at Dominguez Hills]]| date=May 2006| url=http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| access-date=December 10, 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20140721105607/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| archive-date=July 21, 2014| url-status=live| archivedate=July 21, 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140721105607/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| deadurl=yes}}</ref> এটা লেখাৰ মূল্যায়নৰ বাবে পঞ্চাশজন লোকে নিমন্ত্ৰণ গ্ৰহণ কৰিলে। পঞ্চাশজনৰ ভিতৰত ছয়সত্তৰ শতাংশই (৭৬%) ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটো সঠিক বুলি একমত বা দৃঢ়তাৰে সন্মত হয় আৰু ছয়চল্লিছ শতাংশই (৪৬%) এই প্ৰবন্ধটো সম্পূৰ্ণ বুলি একমত বা দৃঢ়ভাৱে সন্মত হয়। আঠাইশজন লোকে তেওঁলোকে পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰবন্ধটোক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ একেটা বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। সঠিকতাৰ ওপৰত মতামত দুয়োখন বিশ্বকোষৰ মাজত প্ৰায় সমান আছিল (৬খনে ব্ৰিটানিকাৰ পক্ষত, ৭খনে ৱিকিপিডিয়াৰ পক্ষত, ৫খনে সমান বুলি কয়), আৰু আঠাইশখনৰ ভিতৰত এঘাৰখনে (৬১%) ৱিকিপিডিয়াক কিছু পৰিমাণে বা যথেষ্ট বেছি সম্পূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰিছিল, আঠাইশখনৰ ভিতৰত সাতখনে (৩৯%) ব্ৰিটানিকাৰ বাবে। সমীক্ষাটোত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক যাদৃচ্ছিকভাৱে নিৰ্বাচন কৰাৰ চেষ্টা কৰা হোৱা নাছিল আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক কেনেকৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল সেয়া স্পষ্ট নহয়।<ref>{{cite web| title=Survey of Wikipedia accuracy and completeness| publisher=Larry Press, Professor of Computer Information Systems, California State University| year=2006| url=http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20110928205017/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| archive-date=September 28, 2011| url-status=live| archivedate=September 28, 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928205017/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| deadurl=yes}}</ref> জাৰ্মান কম্পিউটিং আলোচনীয়ে ২০০৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ব্ৰকহাউছ মাল্টিমিডিয়াল, মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ তুলনা কৰিছিল: বিশেষজ্ঞসকলে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ৬৬টা প্ৰবন্ধৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। সামগ্ৰিক স্ক’ৰত ৱিকিপিডিয়াক ৫ পইণ্টৰ ভিতৰত ৩.৬ পইণ্ট (B-) ৰেটিং দিয়া হৈছিল।<ref>Michael Kurzidim: Wissenswettstreit. Die kostenlose Wikipedia tritt gegen die Marktführer Encarta und Brockhaus an, in: [[c't]] 21/2004, October 4, 2004, S. 132–139.</ref> ২০০৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত c't ৰ দ্বিতীয়টো পৰীক্ষাত ১৫০টা প্ৰবন্ধ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, ইয়াৰে ৫৬টা নিবিড়ভাৱে মূল্যায়ন কৰা হৈছিল, চাৰিটা ডিজিটেল বিশ্বকোষ তুলনা কৰিবলৈ: Bertelsmann Enzyklopädie 2007, Brockhaus Multimedial premium 2007, Encarta 2007 Enzyklopädie আৰু ৱিকিপিডিয়াক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত আছিল: "আমি মুক্ত বিশ্বকোষৰ গ্ৰন্থসমূহত ইয়াৰ বাণিজ্যিক প্ৰতিযোগীসকলৰ গ্ৰন্থতকৈ অধিক ভুল বিচাৰি পোৱা নাছিলোঁ।"<ref>Dorothee Wiegand: "Entdeckungsreise. Digitale Enzyklopädien erklären die Welt." c't 6/2007, March 5, 2007, p. 136–145. Original quote: "Wir haben in den Texten der freien Enzyklopädie nicht mehr Fehler gefunden als in denen der kommerziellen Konkurrenz"</ref> ৱিকিপিডিয়াক অৰ্থনীতিবিদসকলৰ ধাৰণাসমূহৰ নিখুঁত প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ সংজ্ঞাৰ লগত খাপ খোৱা বুলি চাই জৰ্জ ব্ৰেগেছে (গুৱেলফ-হাম্বাৰ বিশ্ববিদ্যালয়) ৱিকিপিডিয়াৰ সাতজন শীৰ্ষস্থানীয় পশ্চিমীয়া দাৰ্শনিকৰ ওপৰত লিখা প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰিছিল: এৰিষ্টটল, প্লেটো, ইমানুৱেল কাণ্ট, ৰেনে ডেকাৰ্ট, জৰ্জ উইলহেম ফ্ৰেড্ৰিখ হেগেল, থমাছ একুইনাছ আৰু জন লক। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহক দৰ্শনৰ চাৰিখন তথ্যসূত্ৰৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা বিষয়-বস্তুৰ একমত তালিকাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। ব্ৰেগেছে বিচাৰি উলিয়াইছিল যে গড়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহে মাত্ৰ ৫২% সহমতৰ বিষয়-বস্তুহে সামৰি লৈছিল। কোনো ভুল পোৱা নগ'ল যদিও ইয়াত উল্লেখযোগ্য বাদ দিয়া হৈছিল।<ref>{{cite SSRN |last=Bragues |first=George |title=Wiki-Philosophizing in a Marketplace of Ideas: Evaluating Wikipedia's Entries on Seven Great Minds |date=April 2007 |ssrn=978177 }}</ref> পিচি প্ৰ’ আলোচনীয়ে (আগষ্ট ২০০৭) বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ বৈজ্ঞানিক ক্ষেত্ৰৰ চাৰিটা প্ৰবন্ধ (এটা সৰু নমুনা) ৱিকিপিডিয়া, ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ মাজত তুলনা কৰিবলৈ কয়। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে ৱিকিপিডিয়াক "বহুলাংশে শুদ্ধ", "ভালকৈ চম্ভালিব পৰা", "ভাল কাম কৰে", "খেল তথ্যৰ বাবে ভাল" আৰু "ব্যাপকভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। এটা প্ৰবন্ধত "শেষৰফালে লক্ষণীয় অৱনতি ঘটিছিল" আনহাতে আন এটাত "স্পষ্ট আৰু অধিক মাৰ্জিত" লেখা আছিল, তৃতীয়টোক কম শুদ্ধতাৰে লিখা কিন্তু প্ৰতিযোগীসকলতকৈ ভাল বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল আৰু চতুৰ্থটো প্ৰবন্ধ "এনকাৰ্টা বা ব্ৰিটানিকাৰ সমতুল্যতকৈ অধ্যয়নশীল ছাত্ৰৰ বাবে অধিক উপকাৰী" বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত কোনো গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে এটা এনকাৰ্টা আৰু এটা ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধত গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হৈছিল।<ref name="uncovered">''PC Pro'' magazine, August 2007, p. 136, "Wikipedia Uncovered".</ref> ২০০৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহত অষ্ট্ৰেলিয়াৰ আলোচনী পিচি অথৰিটিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতাৰ ওপৰত এটা বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে। প্ৰবন্ধটোত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুক অন্যান্য জনপ্ৰিয় অনলাইন বিশ্বকোষ অৰ্থাৎ ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। আলোচনীখনে বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰখনৰ সৈতে জড়িত প্ৰবন্ধসমূহৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয়। মুঠ চাৰিটা প্ৰবন্ধ তিনিজন বিশেষজ্ঞই পৰ্যালোচনা কৰিছিল। ৱিকিপিডিয়া আন বিশ্বকোষৰ সৈতে তুলনাযোগ্য আছিল, ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ শ্ৰেণীত শীৰ্ষস্থান দখল কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.pcauthority.com.au/Feature/93908,wikipedia-uncovered.aspx/1|title=''PC Authority'' – 'Wikipedia Uncovered'|access-date=December 31, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226143321/http://www.pcauthority.com.au/Feature/93908,wikipedia-uncovered.aspx/1|archive-date=February 26, 2009|url-status=live}}</ref> ২০০৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত জাৰ্মান আলোচনী ষ্টাৰনে জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়া আৰু ব্ৰকহাউছ এনচাইক্লোপেডিৰ ১৫ খণ্ডৰ সংস্কৰণৰ অনলাইন সংস্কৰণৰ তুলনাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। এই পৰীক্ষাটো এটা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (কলনস্থিত WIND GmbH)ক নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, যাৰ বিশ্লেষকসকলে প্ৰতিটো বিশ্বকোষৰপৰা (ৰাজনীতি, ব্যৱসায়, ক্ৰীড়া, বিজ্ঞান, সংস্কৃতি, মনোৰঞ্জন, ভূগোল, চিকিৎসা, ইতিহাস আৰু ধৰ্ম সামৰি লোৱা) ৫০টা প্ৰবন্ধ চাৰিটা মাপকাঠী (সঠিকতা, সম্পূৰ্ণতা, সময়োপযোগীতা আৰু স্পষ্টতা)ৰ ওপৰত মূল্যায়ন কৰিছিল আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ গড় হিচাপত অধিক সঠিক বুলি বিচাৰ কৰিছিল (১ৰপৰা ৬লৈকে স্কেলত ১.৬ বনাম ব্ৰকহাউছৰ বাবে ২.৩, ১টা শ্ৰেষ্ঠ আৰু ৬টা আটাইতকৈ বেয়া)। ৱিকিপিডিয়াৰ কভাৰেজও অধিক সম্পূৰ্ণ আৰু শেহতীয়া হোৱা দেখা গৈছিল; কিন্তু ব্ৰকহাউছক অধিক স্পষ্টকৈ লিখা বুলি বিবেচিত কৰা হৈছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াৰ কেইবাটাও প্ৰবন্ধক অবিশেষজ্ঞৰ বাবে অতি জটিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল আৰু বহুতো প্ৰবন্ধক অতি দীঘলীয়া বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল।<ref>{{cite magazine |date=December 2007 |title=Wikipedia: Wissen für alle |trans-title=Wikipedia: Knowledge for Everyone |volume=2007 |issue=50 |magazine=[[Stern (magazine)|Stern]] |pages=30–44 |quote=Einige Wikipedia-Artikel sind für Laien schlicht zu kompliziert, viele zu weitschweifig, urteilten die Tester. [Some Wikipedia articles are simply too complicated for laypersons, many too long-winded, judged the testers.] |language=de |last1=Schönert |first1=Ulf |last2=Güntheroth |first2=Horst |url=https://www.stern.de/digital/online/wikipedia--wissen-fuer-alle-3217272.html |access-date=January 11, 2023 |archive-date=January 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111175055/https://www.stern.de/digital/online/wikipedia--wissen-fuer-alle-3217272.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |date=December 5, 2007 |title=Wikipedia schlägt Brockhaus |trans-title=Wikipedia beats Brockhaus |url=http://www.stern.de/computer-technik/internet/:stern-Test-Wikipedia-Brockhaus/604423.html |magazine=[[Stern (magazine)|Stern]] |publisher=[[Gruner + Jahr]] |access-date=September 6, 2016 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802143802/http://www.stern.de/computer-technik/internet/:stern-Test-Wikipedia-Brockhaus/604423.html |archive-date=August 2, 2009 |url-status=live }}</ref><ref>K.C. Jones: ''[http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=204702694 German Wikipedia Outranks Traditional Encyclopedia's Online Version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212231601/http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=204702694 |date=December 12, 2007 }}''. [[InformationWeek]], December 7, 2007 <!--Note: This article incorrectly reports that Wikipedia articles were "judged ... more ... easy to read", in fact this was the one of the four areas where ''Brockhaus'' reached a better result (1.8 vs. 2.4 for Wikipedia)--></ref> ২০০৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ সংখ্যাত ব্ৰিটিছ কম্পিউটিং আলোচনী পিচি প্লাছে ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াক ৱৰ্ল্ড বুক এনচাইক্লোপিডিয়া আৰু এনচাইক্লোপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ডিভিডি সংস্কৰণৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল, প্ৰত্যেকৰে বাবে ৰেণ্ডম বিষয়ৰ শৃংখলাৰ কভাৰেজৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। ইয়াৰ সামৰণিত "তিনিও ক্ষেত্ৰতে বিষয়-বস্তুৰ মান ভাল" আৰু ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰকাৰীসকলক পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে "সচেতন হওক যে ভুল সম্পাদনা হয়, আৰু অদ্ভুত যেন লগা যিকোনো বস্তু দ্বিতীয় উৎসৰ সৈতে পৰীক্ষা কৰক।" কিন্তু ৱিকিপিডিয়াৰ বিপুলসংখ্যক মূল্যৱান আৰু সঠিক তথ্যৰে ভৰি আছে।"<ref>{{cite web |first=Simon |last=Williams |url=http://www.techradar.com/news/internet/web/wikipedia-vs-encyclopaedia-a-question-of-trust-316163 |title=Wikipedia vs Encyclopaedia: A question of trust? |website=Techradar.com |date=April 21, 2008 |access-date=September 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705234729/http://www.techradar.com/news/internet/web/wikipedia-vs-encyclopaedia-a-question-of-trust-316163 |archive-date=July 5, 2008 }}</ref> ২০০৮ চনত ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছ ৰিভিউত প্ৰকাশিত এখন গৱেষণা পত্ৰত ঐতিহাসিক বিষয়ৰ ওপৰত নটা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা, দ্য ডিকচনেৰী অৱ আমেৰিকান হিষ্ট্ৰী আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়'গ্ৰাফী অনলাইনৰ সমকক্ষসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। গৱেষণা পত্ৰখনত দেখা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশৰ সামগ্ৰিক সঠিকতাৰ হাৰ ৮০ শতাংশ, আনহাতে আন বিশ্বকোষসমূহৰ সঠিকতাৰ হাৰ ৯৫ৰপৰা ৯৬ শতাংশ।<ref>{{cite journal|last1=Rector|first1=Lucy Holman|title=Comparison of ''Wikipedia'' and other encyclopedias for accuracy, breadth, and depth in historical articles|url=https://archive.org/details/sim_reference-services-review_2008_36_1/page/7|journal=Reference Services Review|volume=36|issue=1|pages=7–22|doi=10.1108/00907320810851998|year=2008}}</ref> ২০১০ চনৰ এক অধ্যয়নত দেশসমূহৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাসমূহ চাইটটোৰ পৰীক্ষণযোগ্যতাৰ নীতিৰ সৈতে কিমানখিনি মিল আছে তাৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। এই নীতিৰ বিপৰীতে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ বহু দাবী উদ্ধৃতিৰদ্বাৰা সমৰ্থিত হোৱা নাছিল আৰু যিবোৰ দাবী আছিল, সেইবোৰৰ বহুতো, একাডেমিক আলোচনীৰ প্ৰবন্ধৰ পৰিৱৰ্তে জনপ্ৰিয় সংবাদ মাধ্যম আৰু চৰকাৰী ৱেবছাইটৰপৰা পোৱা গৈছিল।<ref>{{Cite journal |last1=Luyt |first1=Brendan |last2=Tan |first2=Daniel |date=April 1, 2010 |title=Improving Wikipedia's credibility: References and citations in a sample of history articles |journal=Journal of the American Society for Information Science and Technology |volume=61 |issue=4 |pages=715–722 |doi=10.1002/asi.21304 |hdl=10356/95416 |issn=1532-2890|hdl-access=free }}</ref> ২০১১ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ব্ৰিগম ইয়ং বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এডাম ব্ৰাউনে পি এছ পলিটিকেল ছায়েন্স এণ্ড পলিটিক্স আলোচনীত "প্ৰাৰ্থী, নিৰ্বাচন আৰু পদবীধাৰীৰ বিষয়ে হাজাৰ হাজাৰ ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ" পৰীক্ষা কৰি এটা অধ্যয়ন প্ৰকাশ কৰিছিল। অধ্যয়নটোত দেখা গৈছে যে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ তথ্যসমূহ সঠিক হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকিলেও পৰীক্ষা কৰা প্ৰবন্ধসমূহত বাদ দিয়াৰ বহুতো ভুল আছে।<ref>{{cite journal|last1=Brown|first1=Adam R.|title=Wikipedia as a Data Source for Political Scientists: Accuracy and Completeness of Coverage|url=https://archive.org/details/sim_ps-political-science-politics_2011-04_44_2/page/339|journal=PS: Political Science & Politics|date=April 8, 2011|volume=44|issue=2|pages=339–343|doi=10.1017/S1049096511000199|s2cid=154963796}}</ref> ২০১২ চনত শ্বেন গ্ৰীণষ্টেইনৰ সহ-লেখকত কৰা এক অধ্যয়নত আমেৰিকাৰ ৰাজনীতিৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ এটা দশকৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখা গৈছে যে কোনো এটা প্ৰবন্ধত যিমানেই অধিক অৱদানকাৰী থাকে সিমানেই ই অধিক নিৰপেক্ষ হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে, যিটো লিনাছৰ আইনখনৰ সংকীৰ্ণ ব্যাখ্যাৰ সৈতে সংগতি ৰখা হৈছিল।<ref>{{cite journal | doi=10.3386/w18167 | title=Collective Intelligence and Neutral Point of View: The Case of Wikipedia | journal=NBER Working Paper No. 18167 | date=June 2012 | last1=Greenstein | first1=Shane | last2=Zhu | first2=Feng | doi-access=free }}</ref> ৰিভলি আৰু অন্যান্যই (২০১২) ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্বাচিত মানসিক স্বাস্থ্য বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু মনোৰোগ চিকিৎসাৰ এখন পাঠ্যপুথিৰ সংশ্লিষ্ট প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে বিশেষজ্ঞসকলক প্ৰবন্ধৰ বিষয়-বস্তুৰ সঠিকতা, শেহতীয়া সংযোজন, কভাৰেজৰ বিস্তৃতি, উল্লেখ আৰু পঠনযোগ্যতাৰ ক্ষেত্ৰত ৰেটিং দিবলৈ কয়। পঠনযোগ্যতাৰ বাহিৰে সকলো মাপকাঠীতে ৱিকিপিডিয়াই সৰ্বাধিক নম্বৰ লাভ কৰে আৰু লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ দৰে ভাল বা ইয়াতকৈ ভাল আৰু এটা মানক পাঠ্যপুথি।<ref name="Reavley" /> ২০১৪ চনৰ নিউ ইংলেণ্ড জাৰ্নেল অৱ মেডিচিনৰ এটা দৃষ্টিভংগীৰটুকুৰাত ২২টা প্ৰেছক্ৰিপচন ঔষধৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠা পৰীক্ষা কৰি নিৰ্ণয় কৰা হৈছিল যে সেইবোৰক শেহতীয়াকৈ এফ ডি এৰ সুৰক্ষা সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হৈছে নেকি। ইয়াত দেখা গৈছে যে এই পৃষ্ঠাসমূহৰ ৪১% সতৰ্কবাণীৰ পিছত দুসপ্তাহৰ ভিতৰত আপডেট কৰা হৈছিল, ২৩% পৃষ্ঠা দুসপ্তাহতকৈ অধিক পিছত আপডেট কৰা হৈছিল আৰু বাকী ৩৬% পৃষ্ঠা ২০১৪ চনৰ জানুৱাৰীলৈকে ১ বছৰতকৈ অধিক সময়ৰ পাছত সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হোৱা নাছিল।<ref>{{cite journal|last1=Hwang|first1=Thomas J.|last2=Bourgeois|first2=Florence T.|last3=Seeger|first3=John D.|title=Drug Safety in the Digital Age|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-06-26_370_26/page/2460|journal=New England Journal of Medicine|date=June 26, 2014|volume=370|issue=26|pages=2460–2462|doi=10.1056/NEJMp1401767|pmid=24963564|doi-access=free}}</ref> ২০১৪ চনত জাৰ্নেল অৱ দ্য আমেৰিকান ফাৰ্মাচিষ্ট এছ'চিয়েচনত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে ১৯টা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি এই সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে এই সকলোবোৰ প্ৰবন্ধতে ইয়াৰ "চিকিৎসামূলক ব্যৱহাৰ আৰু বিৰূপ প্ৰভাৱ"ৰ বিষয়ে তথ্য আছে, কিন্তু এইটোও সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে "কেইবাটাও ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া, গৰ্ভাৱস্থা আৰু বিৰোধিতাৰ বিষয়ে তথ্যৰ অভাৱ।" সেয়েহে অধ্যয়নটোৰ লেখকসকলে পৰামৰ্শ দিছিল যে ৰোগীয়ে প্ৰশ্ন কৰা বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে তথ্যৰ উৎস হিচাপে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ওপৰত যাতে নিৰ্ভৰ নকৰে।<ref>{{cite journal|last1=Phillips|first1=Jennifer|last2=Lam|first2=Connie|last3=Palmisano|first3=Lisa|title=Analysis of the accuracy and readability of herbal supplement information on Wikipedia|journal=Journal of the American Pharmacists Association|date=July 1, 2014|volume=54|issue=4|pages=406–14|doi=10.1331/JAPhA.2014.13181|pmid=25063262}}</ref> ২০১৪ চনত PLOS ONE ত প্ৰকাশিত আন এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ঔষধ বিজ্ঞানৰ পাঠ্যপুথিৰ তুলনাত ৱিকিপিডিয়াৰ ফাৰ্মাক’লজীৰ তথ্য ৯৯.৭% সঠিক, আৰু ৱিকিপিডিয়াত এনে তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮%। অধ্যয়নটোৱে এইটোও নিৰ্ণয় কৰে যে এই ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সম্পূৰ্ণতা "ফাৰ্মাকোকাইনেটিক্স" শ্ৰেণীত সৰ্বনিম্ন (৬৮%) আৰু "ইণ্ডিকেচন" শ্ৰেণীত সৰ্বাধিক (৯১.৩%)। লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া হৈছে স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে ঔষধ সম্পৰ্কীয় তথ্যৰ এক সঠিক আৰু বিস্তৃত উৎস।"<ref>{{cite journal|last1=Kräenbring|first1=Jona|last2=Monzon Penza|first2=Tika|last3=Gutmann|first3=Joanna|last4=Muehlich|first4=Susanne|last5=Zolk|first5=Oliver|last6=Wojnowski|first6=Leszek|last7=Maas|first7=Renke|last8=Engelhardt|first8=Stefan|last9=Sarikas|first9=Antonio|last10=Lovis|first10=Christian|title=Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology|journal=PLOS ONE|date=September 24, 2014|volume=9|issue=9|article-number=e106930|doi=10.1371/journal.pone.0106930|pmid=25250889|pmc=4174509|bibcode=2014PLoSO...9j6930K|doi-access=free}}</ref> ==বিশেষজ্ঞৰ মতামত== ===লাইব্ৰেৰিয়ানসকলৰ মতামত=== ২০০৪ চনত দ্য গাৰ্ডিয়ানৰ সৈতে হোৱা এক সাক্ষাৎকাৰত আত্মবৰ্ণিত তথ্য বিশেষজ্ঞ আৰু ইণ্টাৰনেট পৰামৰ্শদাতা<ref>Self description taken from [[blog]] biography, {{cite web| title=Phil Bradley – biography| publisher=Phil Bradley| year=2007| url=http://www.philb.com/philbiog.htm| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071103141032/http://www.philb.com/philbiog.htm| archive-date=November 3, 2007| archivedate=November 3, 2007| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103141032/http://www.philb.com/philbiog.htm| deadurl=yes}}</ref> ফিলিপ ব্ৰেডলিয়ে কৈছিল যে তেওঁ ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ নকৰে আৰু "এজনো লাইব্ৰেৰিয়ানৰ বিষয়ে তেওঁ অৱগত নহয় যিয়ে ব্যৱহাৰ কৰিব।" তাৰ পিছত তেওঁ বুজাই দিলে যে "মূল সমস্যাটো হ'ল কৰ্তৃত্বৰ অভাৱ।" ছপা প্ৰকাশনৰ সহায়ত প্ৰকাশকে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে তেওঁলোকৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য, কিয়নো তেওঁলোকৰ জীৱিকা ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কিন্তু এনেকুৱা কিবা এটাৰ সৈতে, সেই সকলোবোৰ খিৰিকীৰে বাহিৰলৈ ওলাই যায়।"<ref name="Who">{{cite news| title=Who knows?| first=Simon| last=Waldman| work=[[The Guardian]]| date=October 26, 2004| access-date=February 3, 2011| url=https://www.theguardian.com/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement| location=London| archive-url=https://web.archive.org/web/20140825234204/http://www.theguardian.com/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement| archive-date=August 25, 2014| url-status=live}}</ref> ২০০৫ চনত অণ্টাৰিঅ’ৰ ট্ৰেণ্ট বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পুথিভঁৰালটোৱে কয় যে ৱিকিপিডিয়াত বহুতো প্ৰবন্ধ আছে যিবোৰ "দীঘলীয়া আৰু ব্যাপক", কিন্তু "ভুল তথ্য আৰু পক্ষপাতিত্বৰ বাবে বহুত ঠাই আছে আৰু প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড আৰু গভীৰতা দুয়োটাতে বহুত পৰিৱৰ্তনশীলতা আছে।" ইয়াত আৰু কোৱা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতা আছে, ইয়াৰ "কাৰিকৰী বিষয়ৰ উৎকৃষ্ট কভাৰেজ আছে" আৰু প্ৰবন্ধসমূহ "প্ৰায়ে দ্ৰুতভাৱে যোগ কৰা হয় আৰু, ফলস্বৰূপে, সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাৰ কভাৰেজ যথেষ্ট ভাল", ইয়াক এই কামত অক্ষম পৰম্পৰাগত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰিলে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি প্ৰয়োজন অনুসৰি কোনোবাই সমালোচনাত্মকভাৱে চিন্তা কৰিব লাগে আৰু নিজৰ উৎসৰ উপযুক্ততা মূল্যায়ন কৰিব লাগে, "আপুনি তথ্য বিচাৰিছে নেকি বা মতামত বিচাৰিছে নেকি, আপুনি এটা বিষয় অন্বেষণ কৰাৰ সময়ত কিমান গভীৰ হ'ব বিচাৰে, নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু সঠিকতাৰ গুৰুত্ব, আৰু সময়োপযোগী বা শেহতীয়া তথ্যৰ গুৰুত্ব", আৰু লগতে কয় যে ৱিকিপিডিয়াক যিকোনো পৰিস্থিতিত "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।<ref>{{cite web|date=April 30, 2007|title=About Wikipedia|url=http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20051204085922/http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|archive-date=December 4, 2005|access-date=April 13, 2010|website=Trent University Library|publisher=Trent University|archivedate=December 4, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051204085922/http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|deadurl=yes}}</ref> লাইব্ৰেৰিয়ান জাৰ্নেলৰদ্বাৰা ২০০৬ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ পৰ্যালোচনা, লাইব্ৰেৰিয়ানৰ এটা পেনেল ব্যৱহাৰ কৰি, "উল্লেখযোগ্য সামগ্ৰীৰ আটাইতকৈ কঠিন সমালোচকসকলে, যিয়েই নহওক কিয়", "দীৰ্ঘদিনীয়া পৰ্যালোচকসকলক" ৱিকিপিডিয়াৰ তিনিটা ক্ষেত্ৰ (জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি, সাম্প্ৰতিক পৰিস্থিতি আৰু বিজ্ঞান) মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয় আৰু এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "সীমিত পেছাদাৰী ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰতি গৌৰৱ কৰা সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত এতিয়াও সাৱধানে আগবাঢ়ি যোৱাৰ কাৰণ আছে যদিও বহুতো উৎসাহজনক চিন প্ৰকাশ কৰে যে (এতিয়াৰ বাবে অন্ততঃ) ৱিকিপিডিয়াক লাইব্ৰেৰিয়ানৰ অনুমোদনৰ ছীল প্ৰদান কৰা হ’ব পাৰে।" 'বিতৰ্কিত ঐতিহাসিক আৰু সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাসমূহ অন্বেষণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা এজন পৰ্যালোচকে কয় যে, "ৱিকিপিডিয়াই বিতৰ্কিত বিষয়সমূহৰ বস্তুনিষ্ঠ উপস্থাপনত মই সন্তুষ্ট হৈছিলোঁ"। কিন্তু "চাইবাৰস্পেচত ওপঙি থকা বহু তথ্যৰ দৰেই, মতামতৰপৰা তথ্য উলিওৱাত এক সুস্থ মাত্ৰাৰ সন্দেহ আৰু দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন।" আন পৰ্যালোচকসকলে লক্ষ্য কৰিছে যে ইয়াত "বহুত তাৰতম্য" আছে কিন্তু "ভাল বিষয়-বস্তুৰ প্ৰাচুৰ্যও আছে।"<ref name="libraryjournal">{{cite magazine| title=I want my Wikipedia!| magazine=Library Journal| date=April 2006| url=http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia/| access-date=October 23, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20151204024637/http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia| archive-date=December 4, 2015| url-status=live| archivedate=December 4, 2015| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151204024637/http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia| deadurl=yes}}</ref> ২০০৭ চনত আমেৰিকান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (ALA) প্ৰাক্তন সভাপতি মাইকেল গ’ৰমেনে এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা ব্লগত উল্লেখ কৰিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰা এজন অধ্যাপক এজন ডায়েটিচিয়ানৰ বৌদ্ধিক সমতুল্য যিয়ে সকলো বস্তুৰে সৈতে বিগ মেকৰ স্থিৰ খাদ্য খোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।"<ref>{{cite encyclopedia|last=Gorman|first=Michael|title=Jabberwiki: The Educational Response, Part II|url=http://blogs.britannica.com/2007/06/jabberwiki-the-educational-response-part-ii/|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Blog|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=April 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424015841/http://blogs.britannica.com/2007/06/jabberwiki-the-educational-response-part-ii/|archive-date=April 24, 2017|url-status=live}}</ref> ইনফৰ্মেচন টুডে (মাৰ্চ ২০০৬)-এ লাইব্ৰেৰিয়ান নেন্সি অ’নিলৰ (চাণ্টা মনিকা পাব্লিক লাইব্ৰেৰী চিষ্টেমৰ ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছৰ প্ৰধান লাইব্ৰেৰিয়ান)ৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "লাইব্ৰেৰী সম্প্ৰদায়ত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়ে ভালেখিনি সন্দেহ আছে" কিন্তু "তেওঁ আনন্দৰে স্বীকাৰ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই অনুসন্ধানৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ স্থান হিচাপে কাম কৰে। আপুনি পৰিভাষা, নাম আৰু অনুভৱৰ বিষয় পায়।"<ref name="informationtoday">{{cite web|date=March 2006|title=Wikipedia and Britannica: The kid's all right|url=http://www.infotoday.com/searcher/mar06/berinstein.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071104031002/http://www.infotoday.com/Searcher/mar06/berinstein.shtml|archive-date=November 4, 2007|access-date=October 31, 2007|website=Searcher|publisher=Information Today, Inc.}}</ref> পিচি প্ৰ’ই (আগষ্ট ২০০৭) ব্ৰিটিছ লাইব্ৰেৰীৰ ইউৰোপীয় আৰু আমেৰিকান সংগ্ৰহৰ মুৰব্বী ষ্টিফেন বুৰীৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "ৱিকিপিডিয়া সম্ভাৱনাময়ভাৱে এটা ভাল বস্তু—ই নতুন পৰিঘটনাৰ প্ৰতি দ্ৰুত সঁহাৰি প্ৰদান কৰে, আৰু পুৰণি বস্তুৰ নতুন প্ৰমাণৰ প্ৰতি।" প্ৰবন্ধটোৰ সামৰণিত কোৱা হৈছে: "[বুৰী]ৰ বাবে সমস্যাটো ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাতকৈ ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ধৰণটোহে পছন্দৰ।" 'এইটো ইতিমধ্যে গৱেষকৰ বাবে প্ৰথম বন্দৰ হৈ পৰিছে', বুৰীয়ে কয়, তাৰ আগতে লক্ষ্য কৰাৰ আগতে যে এইটো "যেতিয়ালৈকে তেওঁলোক অধিক আগুৱাই নাযায় তেতিয়ালৈকে সমস্যাজনক নহয়।" বুৰীৰ মতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰাৰ কৌশলটো হ'ল এইটো এটা বোধ যে " ই বিশ্বকোষত (বিনামূলীয়া, ৱেব বা ছপা) থকাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ই সঁচা। প্ৰমাণ বিচাৰক ... আৰু অৰিহণা যোগাওক।"<ref name="uncovered"/> ===বিতৰ্কিত বিষয়ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধ=== ২০০৬ চনত কানাডিয়ান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (CLA)<ref>{{cite Q|Q66411582}}<!-- Wikipedia Grows Up -->.</ref>ৰ বাবে এটা প্ৰবন্ধত ৱিকিপিডিয়াৰ পদ্ধতি, প্ৰক্ৰিয়া আৰু ফলাফলৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে আলোচনা কৰা হৈছিল, উদাহৰণস্বৰূপে মন্তব্য কৰা হৈছিল যে বিতৰ্কিত বিষয়সমূহত "আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য কথাটো হ’ল যে দুয়োপক্ষই প্ৰকৃততে ইজনে সিজনক জড়িত কৰিছিল আৰু প্ৰবন্ধটোৰ এনে এটা সংস্কৰণৰ আলোচনা কৰিছিল যাৰ সৈতে দুয়োজনে কম-বেছি পৰিমাণে টিকি থাকিব পাৰে।" লেখকে মন্তব্য কৰিছে যে:আচলতে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰথমতে দেখাতকৈ অধিক প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনি আছে। প্ৰায় ৮০০ অভিজ্ঞ ব্যৱহাৰকাৰীক প্ৰশাসক হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে, বাইণ্ডিং আৰু লুজিঙৰ বিশেষ ক্ষমতাৰ সৈতে: তেওঁলোকে প্ৰবন্ধসমূহ সুৰক্ষিত আৰু অসুৰক্ষিত, মচি পেলাব পাৰে আৰু পুনৰ ঘূৰাই আনিব পাৰে, আৰু ব্যৱহাৰকাৰীসকলক ব্লক আৰু আনব্লক কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে নিজৰ ক্ষমতাক নিৰপেক্ষভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি সমাজৰ সহমত গঠন আৰু কাৰ্যকৰী কৰাটো আশা কৰা হয়। তেওঁলোকৰ হস্তক্ষেপৰ প্ৰভাৱ বেছিভাগ বিতৰ্কিত প্ৰবন্ধৰ আলোচনা পৃষ্ঠাত দেখা যায়। ৱিকিপিডিয়া দীৰ্ঘদিন ধৰি বৰ্তি আছে কাৰণ ইয়াত সংঘটিতটো মানি লোৱাতকৈ সালসলনি কৰি উলটিব পৰাটো সহজ... শ্বি আৰু অন্যান্যই ৰাজনীতি, সামাজিক বিষয় আৰু বিজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সকলো সম্পাদনাৰ বিষয়-বস্তু বিশ্লেষণৰ ভিত্তিত ২০১৭ চনত "মেৰুকৃত ভিৰৰ জ্ঞান"ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰি ইয়াৰ আৰম্ভণিৰপৰা ২০১৬ চনৰ ১ ডিচেম্বৰলৈকে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰায় ৫ শতাংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা প্ৰায় ২ লাখ ৩৩ হাজাৰ প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। তেওঁলোকে লিখিছে: "ৰাজনৈতিক ভাষণ [অন্ততঃ আমেৰিকাত] শেহতীয়া বছৰবোৰত লক্ষণীয়ভাৱে অধিক মেৰুকৃত হৈ পৰিছে... বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ তথ্যৰ প্ৰৱেশ গণতান্ত্ৰিক কৰাৰ আৰম্ভণিতে বিশ্বব্যাপী ৱেবৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ পাছতো, সংবাদ মাধ্যমৰ পছন্দ আৰু ছ'চিয়েল নেটৱৰ্কিং প্লেটফৰ্ম বৃদ্ধি কৰা... [সৃষ্টি কৰা] প্ৰতিধ্বনি কক্ষ যিয়ে ... ব্যক্তিগত সিদ্ধান্তৰ মানদণ্ড হ্ৰাস কৰে, ... পৰিচয়-অসঙ্গতিপূৰ্ণ মতামতক ৰেহাই দিয়ে, উদ্দীপিত কৰে আৰু তথাপি, এটা বৃহৎ সাহিত্যই তথ্য, সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ সহযোগিতামূলক উৎপাদনত সামাজিক পাৰ্থক্যই প্ৰয়োগ কৰিব পৰা ইতিবাচক প্ৰভাৱৰ নথিভুক্ত কৰে। তেওঁলোকে লাখ লাখ ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকৰ সম্পাদনাৰ ইতিহাসক ৭ পইণ্টৰ ৰাজনৈতিক চিনাক্তকৰণ স্কেললৈ অনুবাদ কৰিছিল আৰু সেইটোক মেচিন লাৰ্নিং এলগৰিদমৰ জৰিয়তে নিযুক্ত ৱিকিপিডিয়াৰ ছয় স্তৰৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ স্ক’ৰ (ষ্টাব, ষ্টাৰ্ট, চি, বি, ভাল, বৈশিষ্ট্যযুক্ত)ৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে দেখিলে যে "অধিক মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰা প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিক সুষমা প্ৰকাশিত হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে... [আৰু] উচ্চ মেৰুকৰণ উচ্চ মানদণ্ডৰ সৈতে জড়িত।"<ref>{{cite Q|Q47248083}}<!-- Shi et al. (2017) The wisdom of polarized crowds-->. They continued, "To explore whether political diversity has an upper bound beyond which polarization hampers performance, we re-estimated the regression models of quality with a quadratic polarization term. Estimates suggest that quality may eventually decline with increasing polarization, but the optimal level of polarization is above that realized by 95% of the teams in this study. For the 5% most polarized teams, there is no statistically significant pattern between polarization and quality. In other words, we do not find evidence that very high levels of political polarization hampers Wikipedia performance." (p. 11)</ref> ===একাডেমী=== ====ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰ (২০০০–২০১৯)==== ৱিকিপিডিয়াক এটা নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবেও শিক্ষাবিদসকলে সমালোচনা কৰিছিল আৰু কাৰণ ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলৰ তেওঁলোকে অৰিহণা যোগোৱা বিষয়সমূহৰ কোনো পাৰদৰ্শী বা দক্ষতাৰ প্ৰমাণ-পত্ৰ নাথাকিবও পাৰে।<ref name = Duke>{{cite web|url=http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|title=Several colleges push to ban Wikipedia as resource|work=Duke Chronicle|date=March 28, 2007|first=Lysa|last=Chen|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413092513/http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|archive-date=April 13, 2009|access-date=September 5, 2026|archivedate=April 13, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090413092513/http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|deadurl=yes}}</ref><ref name="Susan_Youngwood">{{Cite news|first = Susan|last = Youngwood|title = Wikipedia: What do they know; when do they know it, and when can we trust it?|url = http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070401/FEATURES/70330002|archive-url = https://web.archive.org/web/20161108094637/http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070401%2FFEATURES%2F70330002|archive-date = November 8, 2016|work = [[Rutland Herald]]|date = April 1, 2007|quote = Perhaps the most important thing to understand about Wikipedia—both its genius and its Achilles heel—is that anyone can create or modify an entry. Anyone means your 10-year-old neighbor or a Nobel Prize winner—or an editor like me, who is itching to correct a grammar error in that Wikipedia entry that I just quoted. Entries can be edited by numerous people and be in constant flux. What you read now might change in five minutes. Five seconds, even.|access-date = May 16, 2019|url-status = live|archivedate = November 8, 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161108094637/http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070401%2FFEATURES%2F70330002|deadurl = yes}}</ref> হুইটিয়াৰ কলেজৰ এজন গণিতজ্ঞ এড্ৰিয়ান ৰিস্কিনে মন্তব্য কৰিছিল যে গণিতজ্ঞৰ বাবে গণিতজ্ঞসকলে অতি কাৰিকৰী প্ৰবন্ধ লিখিব পাৰে কিন্তু, অধিক সাধাৰণ গণিতৰ বিষয়, যেনে [[বহুপদ]]ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধটো, কেইবাটাও স্পষ্ট ভুলৰ সৈতে অতি অপেশাদাৰী ধৰণে ৱিকিপিডিয়াত লিখা হয়।<ref name=Riskin>{{cite web|last=Riskin|first=Adrian|title=Elementary Mathematics on Wikipedia|url=http://wikipediocracy.com/2013/10/20/elementary-mathematics-on-wikipedia-2/|access-date=October 24, 2013|date=October 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021055906/http://wikipediocracy.com/2013/10/20/elementary-mathematics-on-wikipedia-2/|archive-date=October 21, 2013|url-status=live}}</ref> যিহেতু ৱিকিপিডিয়াক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস বুলি ধৰিব নোৱাৰি, সেয়েহে বহু বিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ত আনুষ্ঠানিক গৱেষণা পত্ৰ লিখাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ গ্ৰহণ কৰা নহয় আৰু কিছুমান শিক্ষানুষ্ঠানে ইয়াক প্ৰাথমিক উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰাৰ বিপৰীতে আন কিছুমানে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কেৱল বাহ্যিক উৎসৰ ক্ষেত্ৰতে সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছে।<ref name=Duke /><ref>"[http://www.insidehighered.com/news/2007/01/26/wiki A Stand Against Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810033318/http://www.insidehighered.com/news/2007/01/26/wiki |date=2012-08-10 }}", ''Inside Higher Ed'' (January 26, 2007). Retrieved January 27, 2007.</ref><ref name=McHenry>{{Cite news|author=McHenry, Robert |date=November 15, 2004 |url=http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A |title=The Faith-Based Encyclopedia |publisher=Tech Central Station |access-date=October 12, 2008 |author-link=Robert McHenry |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613214340/http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A |archive-date=June 13, 2006 }}</ref> নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস নহয় বুলি কৰা সমালোচনা অৱশ্যে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য নহয়, সাধাৰণতে বিশ্বকোষৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে—ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিৰ্দিষ্ট কামটোত ছপা ভিত্তিক বিশ্বকোষৰ উদ্ধৃতি দিলে কিছুমান বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰবক্তা সন্তুষ্ট নহয়।<ref>{{cite web|url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/02/27/2003350261|title=Wikipedia on an academic hit list|first=Noam|last=Cohen|author-link = Noam Cohen|publisher=NY Times News Service|date=February 27, 2007|access-date=April 16, 2007|quote=Middlebury professor Thomas Beyer, of the Russian department, said: 'I guess I am not terribly impressed by anyone citing an encyclopedia as a reference point, but I am not against using it as a starting point.'|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305114213/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/02/27/2003350261|archive-date=March 5, 2007|url-status=live}}</ref> এনেধৰণৰ চিন্তাৰ বাবেই প্ৰশিক্ষকসকলে শিক্ষাক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক তুচ্ছজ্ঞান কৰিছে যেন লাগে। গৱেষক আৰু শিক্ষাবিদসকলে কয় যে যদিও ৱিকিপিডিয়াক চূড়ান্ত গৱেষণা পত্ৰৰ বাবে ১০০ শতাংশ সঠিক উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা নহ’বও পাৰে, গৱেষণাৰ বাবে ই এক মূল্যৱান জাম্পিং অফ পইণ্ট, যিটো সমালোচনাত্মকভাৱে আগবঢ়াই নিলে বহু সম্ভাৱনাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত যিটো নোহোৱা হ’ব পাৰে সেয়া হ’ল মাধ্যমিক আৰু উচ্চ শিক্ষাত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। পলক, জনষ্টন আৰু এভাৰ্ছৰ মতে, শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে উলাই কৰিব নালাগে (বাদ দিয়াৰ ভুলতকৈ ভুল কম) বৰঞ্চ ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিব লাগে, আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তাধাৰাৰ দক্ষতাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ৱিকিপিডিয়াক শিক্ষাৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকাব লাগে যিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক অনলাইন বিশ্বকোষত পোৱা তথ্যসমূহ ফিল্টাৰ কৰি তেওঁলোকৰ তথ্যসমূহ সমালোচনাত্মকভাৱে বিশ্লেষণ কৰাত সহায় কৰিব।<ref>{{cite journal | last1 = Polk | first1 = Tracy |last2 = Johnston | first2 = Melissa P. | last3 = Evers | first3 = Stephanie | year = 2015 | title = Wikipedia Use in Research: Perceptions in Secondary Schools | journal = TechTrends: Linking Research & Practice to Improve Learning | volume = 59 | issue = 3| pages = 92–102 | doi=10.1007/s11528-015-0858-6| s2cid = 62595811}}</ref> ২০০৬ চনত নটিংহাম বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এজন বিজনেছ স্কুলৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ প্ৰবক্তাই<ref>{{cite journal|url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|last=Chesney|first=Thomas|title=An empirical examination of Wikipedia's credibility|journal=First Monday|date=May 16, 2006|doi=10.5210/fm.v11i11.1413|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002221750/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|archive-date=October 2, 2025|doi-access= free}}</ref> কাৰিকৰী ৱেবছাইট ''আৰ্ছ টেকনিকা''ত পৰ্যালোচনাৰ বিষয়বস্তু হিচাপে কৰা এক অভিজ্ঞতাভিত্তিক অধ্যয়নত<ref>Study cited in {{cite web| title=Experts rate Wikipedia's accuracy higher than non-experts| publisher=Ars Technica| date=November 27, 2006| url=https://arstechnica.com/news.ars/post/20061127-8296.html| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071105210223/http://arstechnica.com/news.ars/post/20061127-8296.html| archive-date=November 5, 2007| url-status=live}}</ref> ৫৫গৰাকী শিক্ষাবিদক ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্দিষ্ট প্ৰবন্ধসমূহ পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, যিবোৰ হয় তেওঁলোকৰ বিশেষজ্ঞ ক্ষেত্ৰৰ (গোট ১) বা যাদৃচ্ছিকভাৱে বাছি লোৱা (গোট ২) আছিল। তেওঁলোক এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে: "বিশেষজ্ঞসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ লেখাসমূহ অবিশেষজ্ঞসকলতকৈ অধিক বিশ্বাসযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰিছিল।" ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতা অধিক। কিন্তু ফলাফলসমূহক সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰযোগ্য সম্পদ হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ সমৰ্থন হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয় কাৰণ বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, ১৩ শতাংশ প্ৰবন্ধত ভুল আছে (১০% বিশেষজ্ঞই অনিৰ্দিষ্ট মাত্ৰাৰ বাস্তৱিক ভুলৰ কথা জনাইছে, ইয়াৰে ৩% বানান ভুলৰ কথা জনাইছে)।"<ref>The study explains that "In the survey, all respondents under Condition 1 were asked if there were any mistakes in the article they had been asked to read. Only five reported seeing mistakes and one of those five reported spelling mistakes rather than factual errors. This suggests that 13 percent of Wikipedia's articles have errors." Thus 80% of the 13% related to factual errors and 20% of the 13% related to spelling errors. {{cite journal|url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|title=An empirical examination of Wikipedia's credibility|author=Chesney, Thomas|journal=First Monday|date=May 16, 2006|doi=10.5210/fm.v11i11.1413|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411055809/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|archive-date=April 11, 2010|doi-access=free|url-access=subscription|archivedate=April 11, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100411055809/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|deadurl=yes}}</ref> মিনেছ’টাৰ কাৰ্লেটন কলেজৰ গ’ল্ড লাইব্ৰেৰীত ৱিকিপিডিয়াক একাডেমীত ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা এটা ৱেব পেজ আছে। ইয়াত দৃঢ়তাৰে কোৱা হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া নিঃসন্দেহে এক মূল্যৱান আৰু তথ্যসমৃদ্ধ সম্পদ", কিন্তু ইয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ "নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু স্থিৰতাৰ অভাৱ কঢ়িয়াই ফুৰে" আৰু পুনৰ আন উৎসৰ দৰে একেই অসুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে। আন পৰ্যালোচনাৰ দৰেই ইয়াতো মন্তব্য কৰা হৈছে যে কোনোবাই নিজৰ উৎস আৰু ইয়াৰ পৰা কি বিচৰা হৈছে সেইটো মূল্যায়ন কৰিব লাগে আৰু "ৱিকিপিডিয়া কিছুমান বিষয়ৰ বাবে উপযুক্ত সম্পদ হ'ব পাৰে, আকৌ আন কিছুমানৰ বাবে নহয়।" ইয়াত ৱিকিপিডিয়াৰ সহ-প্ৰতিষ্ঠাপক জিমি ৱেলছৰ মত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়া সকলো শৈক্ষিক ব্যৱহাৰৰ বাবে আদৰ্শ উৎস নহ'বও পাৰে, আৰু (অন্য উৎসৰ দৰে) ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰা হৈছে যে, অন্ততঃ ৱিকিপিডিয়াৰ এটা শক্তি হ'ল যে ই অতি বিস্তৃত বিষয়ৰ বৰ্তমানৰ তথ্যৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ বিন্দু হিচাপে কাম কৰে।<ref>{{cite web| title=Using Wikipedia| first=Matt| last=Bailey| publisher=Lawrence McKinley Gould Library, Carleton College| date=October 2, 2007| url=http://apps.carleton.edu/campus/library/for_faculty/faculty_find/wikipedia/| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071103095446/http://apps.carleton.edu/campus/library/for_faculty/faculty_find/wikipedia/| archive-date=November 3, 2007}}</ref> ২০০৭ চনত ক্ৰনিকল অৱ হাইয়াৰ এডুকেশ্যনে ড্যুক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আন্তঃশাখা অধ্যয়ন আৰু ইংৰাজী বিভাগৰ অধ্যাপিকা কেথী ডেভিডছনে লিখা এটা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে, আৰু তাত তেওঁ দৃঢ়তাৰে কয় যে ৱিকিপিডিয়াৰ সহায়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু বিশ্বাসযোগ্যতাৰ ধাৰণাসমূহৰ বিষয়ে শিকোৱা উচিত।<ref>{{cite journal |title= We Can't Ignore the Influence of Digital Technologies |journal= The Chronicle of Higher Education |publisher= Chronicle of Higher Education |date= March 23, 2007 |url= http://chronicle.com/article/We-Can-t-Ignore-the-Influence/1762 |access-date= December 15, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160116210930/http://chronicle.com/article/We-Can-t-Ignore-the-Influence/1762 |archive-date= January 16, 2016 |url-status= live }}</ref> ২০০৮ চনত খাজাৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক তথা সভাপতি হেমলেট ইছাখানলিয়ে আজাৰবাইজান আৰু ইয়াৰ সম্পৰ্কিত বিষয়সমূহৰ ওপৰত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ তুলনা কৰিছিল। তেওঁৰ অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে, ৱিকিপিডিয়াই এই বিষয়টো বহুত বেছি ব্যাপকভাৱে, অধিক সঠিকভাৱে আৰু অধিক বিশদভাৱে সামৰি লৈছে, যদিও কিছু ভাৰসাম্যৰ অভাৱ আছিল তথাপি প্ৰাথমিক ধাৰণাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াই আছিল সৰ্বোত্তম উৎস।<ref>What is Happening in the Educational System of the Contemporary World and How "The State Program on Reforms of the Higher Education System in the Republic of Azerbaijan for the Period of 2008–2012" May Best be Carried Out (in Azeri). Khazar University Press, 2008</ref> ২০১১ চনত ৱাশ্বিংটন কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ সহযোগী অধ্যাপক কাৰ্ল কেহমে কৈছিল: "মই (মোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক) মৌলিক উৎসৰ বাবে পিছত লগা বহুতো উপায়ৰ ভিতৰত এটা হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছোঁ।" ৱিকিপিডিয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ বিষয়সমূহ বিস্তৃত উদ্ধৃতিৰ সৈতে ভালদৰে গৱেষণা কৰা হৈছে"।<ref name="Burnsed">{{cite news |last1=Burnsed |first1=Brian |title=Wikipedia Gradually Accepted in College Classrooms |url=https://www.usnews.com/education/best-colleges/articles/2011/06/20/wikipedia-gradually-accepted-in-college-classrooms |access-date=June 2, 2018 |work=[[U.S. News & World Report]] |date=June 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612212951/https://www.usnews.com/education/best-colleges/articles/2011/06/20/wikipedia-gradually-accepted-in-college-classrooms |archive-date=June 12, 2018 |url-status=live }}</ref> কিছুমান একাডেমিক আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ কথা উল্লেখ কৰে যদিও ইয়াক পৰম্পৰাগত উল্লেখৰ দৰে একে স্তৰলৈ উন্নীত কৰা নাই। উদাহৰণস্বৰূপে, ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ উল্লেখ ''বিজ্ঞান'' আলোচনীত অনলাইনত প্ৰদান কৰা "বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগী"ত দিয়া হৈছে। এই দৃষ্টিভংগীসমূহৰ ভিতৰত প্ৰথমটোৱে ৱিকিপিডিয়াৰ হাইপাৰলিংক প্ৰদান কৰিছিল ২০০২ চনত "এ হোৱাইট কলাৰ প্ৰটিন চেন্স ব্লু লাইট"<ref>{{cite journal|author=Linden, Hartmut|date=August 2, 2002|title=A White Collar Protein Senses Blue Light|journal=[[Science (journal)|Science]]|doi=10.1126/science.1075485|volume=297|issue=5582|pages=777–778|pmid=12161636|s2cid=41282143}} (subscription access only)</ref> আৰু তেতিয়াৰ পৰাই কেইবা ডজন বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীয়ে এনে সংযোগ প্ৰদান কৰিছে। ''বিজ্ঞান'' আলোচনীৰ প্ৰকাশকে কয় যে এই বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীসমূহত "হাইপাৰনোটসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে—যিবোৰ মানক গ্ৰন্থতালিকাগত উল্লেখৰ বাহিৰেও অনলাইনত উপলভ্য অন্যান্য প্ৰাসংগিক তথ্যৰ ৱেবছাইটসমূহৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰে’’।<ref>{{cite web|url=http://www.aaas.org/publications/books_reports/CCLI/PDFs/01_D_Perspectives.pdf|title=Perspectives from AAAS|publisher=American Association for the Advancement of Science|first1=Yolanda S.|last1=George|first2=Shirley S.|last2=Malcolm|name-list-style=amp|access-date=October 27, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029115643/http://www.aaas.org/publications/books_reports/CCLI/PDFs/01_D_Perspectives.pdf|archive-date=October 29, 2007}}</ref> ====২০২০ চনৰ পৰা==== স্বেৰিৰ ষ্টেইনছনে ২০২৩ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ বিশ্বাসযোগ্যতাক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহৰ অনুসন্ধান কৰিছিল আৰু দেখিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰবোৰত থকা তথ্যৰ সন্দেহজনক উৎস সময়ৰ লগে লগে ক্ৰমান্বয়ে নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।"<ref name="Steinsson_3/9/2023">{{cite journal | last=Steinsson | first=Sverrir | title=Rule Ambiguity, Institutional Clashes, and Population Loss: How Wikipedia Became the Last Good Place on the Internet | journal=[[American Political Science Review]] | publisher=[[Cambridge University Press]] | date=March 9, 2023 | volume=118 | issn=0003-0554 | doi=10.1017/s0003055423000138 | pages=235–251| s2cid=257434844 | doi-access=free }}</ref> ইয়াৰ কাৰণ আছিল ই "এটা সক্ৰিয় তথ্য-পৰীক্ষক আৰু অলংকাৰ বিৰোধী"<ref name="ShahBano_Ijaz_5/29/2023" /> হৈ পৰাৰ বাবে, ৱিকিপিডিয়া সম্প্ৰদায়ে এন পি অ'ভি নীতিৰ ব্যাখ্যা সলনি কৰি বিভ্ৰান্তিকৰ বিষয়-বস্তুক ছ্যুড'ছায়েন্স, ষড়যন্ত্ৰ তত্ত্ব আদি বুলি অধিক সঠিকভাৱে লেবেল লগাবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে "ফ্ৰিঞ্জ সমৰ্থক সম্পাদক"সকলে চাইটটো এৰি থৈ যায়।<ref name="ShahBano_Ijaz_5/29/2023">{{cite web | last=ShahBano Ijaz | first=Syeda | title=How Conflicts and Population Loss Led to the Rise of English Wikipedia's Credibility | website=Political Science Now | date=May 29, 2023 | url=https://politicalsciencenow.com/how-conflicts-and-population-loss-led-to-the-rise-of-english-wikipedias-credibility/ | access-date=June 20, 2023 | archive-date=June 5, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230605012749/http://politicalsciencenow.com/how-conflicts-and-population-loss-led-to-the-rise-of-english-wikipedias-credibility/ | url-status=live }}</ref> এনপিঅ'ভিৰ এই পুনৰ ব্যাখ্যাৰ "অৰ্থপূৰ্ণ পৰিণতি আছিল, যিটো সংস্থাই ছদ্ম বিজ্ঞান, ষড়যন্ত্ৰমূলক তত্ত্ব আৰু উগ্ৰবাদক বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু ভুৱা ভাৰসাম্য প্ৰদান কৰিছিল, সেইটোক ফ্ৰিঞ্জ ডিচকোৰ্চৰ সক্ৰিয় ডিবাংকাৰ, তথ্য-পৰীক্ষক আৰু চিনাক্তকৰ্তালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছিল।"<ref name="Steinsson_3/9/2023" /> শৈক্ষিক আৰু জ্ঞানমূলক মনোবিজ্ঞানী ছেম ৱাইনবাৰ্গে ২০২৪ চনত কৈছিল যে "নহয়, ৱিকিপিডিয়া কোনোৱে সম্পাদনা কৰিব পৰা অবিশ্বাস্য উৎসৰ লেখা নহয় আৰু সেয়া পৰিহাৰ কৰা উচিত। ২০২৪ চনত ই এক উল্লেখযোগ্যভাৱে কঠোৰ আত্মসংশোধিত সম্পদত পৰিণত হৈছে যিটো আমি সকলোৱে অধিক সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।"<ref name="The Boston Globe 17 October 2024">{{cite news |last1=Wineburg |first1=Sam |last2=Ziv |first2=Nadav |title=Go ahead and use Wikipedia for research - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2024/10/17/opinion/use-wikipedia-reliable-source/ |access-date=18 October 2024 |work=[[The Boston Globe]] |date=17 October 2024 |archive-date=November 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106160106/https://www.bostonglobe.com/2024/10/17/opinion/use-wikipedia-reliable-source/ |url-status=live }}</ref> ===সাংবাদিকতা আৰু বাতৰি কক্ষত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ=== নিউয়ৰ্ক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সাংবাদিকতাৰ অধ্যাপক চাৰ্লছ চেইফে ২০১৪ চনত লিখা ''ভাৰ্চুৱেল আনৰিয়েলিটি'' নামৰ গ্ৰন্থখনত ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰা বাণিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক সংগঠনসমূহে "সাধাৰণ সম্পাদকৰ ৰূপ লৈ" উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিতভাবে প্ৰৱঞ্চনাৰে ভুল তথ্যৰ অন্তৰ্ভূক্তি লক্ষ্য কৰিছে। সামৰণিত ছেইফে তলত দিয়া পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়:<ref name="Seife2014" /> {{Cquote|ৱিকিপিডিয়া এজন বুঢ়া আৰু অস্বাভাৱিক মানুহৰ দৰে। তেওঁ বহুত মজা কৰিব পাৰে—বছৰ বছৰ ধৰি তেওঁ বহুত দেখিছে, আৰু তেওঁ এটা ডাঙৰ কাহিনী ক’ব পাৰে। সিও কোনো ডামি নহয়; তেওঁ বহুত তথ্য জমা কৰিছে আৰু তেওঁ যি সংগ্ৰহ কৰিছে সেই বিষয়ে কিছু শক্তিশালী মতামতো আছে। তেওঁৰ পৰা যথেষ্টখিনি শিকিব পাৰি। তেওঁ কোৱা সকলো কথাৰে এটা ধাৰণা লৈ লওক। কিন্তু তেওঁ নিশ্চিতভাৱে জানে বুলি ভবা বহু কথা একেবাৰে সঠিক নহয় বা প্ৰসংগৰ বাহিৰলৈয়ো যাব পাৰে। আৰু যেতিয়া ইয়াৰ ওপৰত থাকে, কেতিয়াবা তেওঁ এনেকুৱা কথা বিশ্বাস কৰে যিবোৰ অলপ ভাল, বাদাম। তেওঁ কোৱা বাস্তৱিক নে কাল্পনিক সেইটো যদি আপোনাৰ বাবে কেতিয়াবা গুৰুত্বপূৰ্ণ হয়, তেন্তে অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসৰ সৈতে সেইটো পৰীক্ষা কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।<ref name="Seife2014">{{cite book|first=Charles|last=Seife|title=Virtual Unreality: Just Because the Internet Told You, how Do You Know It's True?|url=https://books.google.com/books?id=cePyngEACAAJ|year=2014|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-670-02608-1|pages=26–29, 32–34, 201|access-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331231601/https://books.google.com/books?id=cePyngEACAAJ|archive-date=2019-03-31|url-status=live}}</ref>}} ছেইফে লক্ষ্য কৰিছিল যে যেতিয়া ৱিকিপিডিয়াৰপৰা ভুৱা তথ্য অন্য প্ৰকাশনলৈ বিয়পি পৰে, তেতিয়া ই নিজেই কেতিয়াবা সত্যক সলনি কৰে।<ref name="Seife2014" /> উদাহৰণস্বৰূপে ২০১২ চনৰ ২৮ জুনত ৱিকিপিডিয়াৰ এজন বেনামী অৱদানকাৰীয়ে বেছবল খেলুৱৈ [[মাইক ট্ৰাউট]]ৰ বিষয়ে লিখা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত তেওঁৰ ডাকনাম হিচাপে "মিলভিল মিটিয়ৰ" যোগ কৰি দিছিল। দুসপ্তাহমানৰ পাছত ''নিউজডে''ৰ এজন ক্ৰীড়া সাংবাদিক-লেখকে এটা লেখাত ডাকনামটো পুনৰ প্ৰচলন কৰে, আৰু তাৰ লগে লগে ভুৱা ডাকনামটো সঁচা নামত পৰিণত হ’ল।<ref name="Seife2014" /> ছেইফে আঙুলিয়াই দিছিল যে কিছুমান মানদণ্ড অনুসৰি ৱিকিপিডিয়াক পৰম্পৰাগত প্ৰকাশনৰ দৰেই "মোটামুটিভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰিব পাৰি, আৰু অধিক শেহতীয়া, “ৱিকিপিডিয়াত কি ধৰণৰ ভুল থাকিব পাৰে আৰু ''ব্ৰিটানিকা'' বা ''কলিয়াৰ'' বা আনকি এতিয়া বন্ধ হৈ যোৱা মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা বিশ্বকোষতো কি থাকিব তাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে... ৱিকিপিডিয়াত থকা প্ৰায়বোৰ প্ৰৱঞ্চনা পুৰণি বিশ্বকোষত কেতিয়াও দেখা দিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।"<ref name="Seife2014" /> ড্ৱাইট গাৰ্নাৰে নিউয়ৰ্ক টাইমছত ছেইফৰ কিতাপখনৰ পৰ্যালোচনা কৰি কয় যে তেওঁ নিজেই "ৱিকিপিডিয়াৰ হাউলাৰ"কে ধৰি বেয়া অনলাইন তথ্যৰদ্বাৰা যথেষ্টবাৰ অসুবিধাত পৰিছে, যাৰ বাবে তেওঁ অতি সন্দেহবাদী মানসিকতা গ্ৰহণ কৰিছে।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/07/02/books/in-virtual-unreality-charles-seife-unfriends-gullibility.html|title=Online, the Lying Is Easy. In 'Virtual Unreality,' Charles Seife Unfriends Gullibility|last=Garner|first=Dwight|work=The New York Times|date=July 1, 2014|access-date=June 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901155326/https://www.nytimes.com/2014/07/02/books/in-virtual-unreality-charles-seife-unfriends-gullibility.html|archive-date=September 1, 2017|url-status=live}}</ref> ২০১২ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ন্যায়াধীশ ব্ৰায়ান লেভেছনে ব্ৰিটিছ প্ৰেছৰ সংস্কৃতি, আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত লিখা প্ৰতিৱেদনত এজন "ব্ৰেট ষ্ট্ৰাউব"ক দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্ট কাকতৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে নাম উল্লেখ কৰাৰ সময়ত "সাংবাদিকতাৰ এটা মৌলিক নিয়ম" পাহৰি যোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল। এই নামটো এবছৰতকৈও অধিক পূৰ্বে দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্টত প্ৰকাশিত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটোত যোগ কৰা হৈছিল আৰু এই নামটো কেলিফৰ্ণিয়াৰ এজন ২৫বছৰীয়া যুৱকৰ বুলি ওলাইছিল, যাৰ বন্ধুৱে প্ৰেংক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাৰ ধাৰাবাহিকতাত নিজৰ নাম যোগ কৰিছিল।[101] ষ্ট্ৰাউবক দ্য টেলিগ্ৰাফে বিচাৰি উলিয়াই মন্তব্য কৰিছিল, "কোনোবাই, বিশেষকৈ এজন ন্যায়াধীশে ৱিকিপিডিয়াত কিবা এটা বিশ্বাস কৰাটো একপ্ৰকাৰ আচৰিত ধৰণৰ। মোৰ বন্ধুৱে আগবাঢ়ি গৈ ৱিকিপিডিয়াৰ এজাক পৃষ্ঠা সম্পাদনা কৰি মোৰ নামটো ৰাখিলে। [...] মই জানিছিলো মোৰ বন্ধুৱে কৰিলে কিন্তু মই নাজানিছিলো যে কেনেকৈ সেইবোৰ ঘূৰাই সলনি কৰিব পাৰি আৰু মই ভাবিছিলো কোনোবাই কৰিব। এটা সময়ত মই কোকাকোলা বা কিবা এটাৰ সৃষ্টিকৰ্তা আছিলোঁ। ৱিকিপিডিয়া সলনি কৰাটো কিমান সহজ আপোনালোকে জানে। প্ৰতিবাৰেই তেওঁ ৰঙা লিংকযুক্ত নামৰ সন্মুখীন হ'লেই তাৰ ঠাইত মোৰ নামটো ৰাখিছিল।" [102] ২০১৬ চনত চিয়াৰন মেকক'লিৰ বিবিচিৰ এটা প্ৰবন্ধত একেদৰেই উল্লেখ কৰা হৈছে যে "প্ৰচুৰ দুষ্টামিপূৰ্ণ, ৰচনা কৰা তথ্যই ৱিকিপিডিয়ালৈ যোৱাৰ পথ বিচাৰি পাইছে" আৰু "এই ভুৱা তথ্যবোৰৰ বহুতো ফাটৰ মাজেৰে পৰিছে আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাবিদৰপৰা আৰম্ভ কৰি ডাঙৰ বাতৰি কাকত আৰু সম্প্ৰচাৰকলৈকে সকলোৱে সুসমাচাৰ হিচাপে লৈছে।" [103] ৱিকিপিডিয়াৰপৰা প্ৰৱঞ্চনা আৰু অন্যান্য ভুৱা তথ্যসমূহ তেওঁলোকৰ লেখাত পুনৰুত্পাদন কৰি সাংবাদিকসকলে লাজ পোৱাৰ উদাহৰণ তালিকাভুক্ত কৰি, য'ত প্ৰধান সংবাদ সংস্থাসমূহে মৰিছ জেৰে আৰু ৰনি হেজলহাৰ্ষ্টৰ মৃত্যু বাৰ্তাত প্ৰচাৰ কৰা ভুৱা তথ্যও অন্তৰ্ভুক্ত কৰি, মেকক'লিয়ে কয়: "যিকোনো বাতৰি কক্ষৰ যিকোনো সাংবাদিকে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণ সন্দেহৰ বাহিৰে আন একোৰে ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে সম্পাদকৰ মূৰত চোকা চৰ পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে (আপুনি কল্পনা কৰিব পাৰে যে মই এই লেখাটোৰ ওপৰত লোৱা কিকিং)।" [103] ডেইলী মেইলে—ইয়াৰ অনুভূত অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে ২০১৭ চনত ৱিকিপিডিয়াত উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল—ৰাজহুৱাভাৱে উল্লেখ কৰিছে যে ই "২০১৪ চনত ইয়াৰ সকলো সাংবাদিককে ৱিকিপিডিয়াক একমাত্ৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল কাৰণ ইয়াৰ অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে।" [104] স্লেটে ২০২২ চনত কৈছিল যে "উইকিপিডিয়াৰ ভাঙি পেলোৱা প্ৰবন্ধৰ স্ক্ৰীণশ্বট, আনকি মিনিটৰ ভিতৰতে ঘূৰাই দিলেও, বাতৰিৰ প্ৰতিৱেদন আৰু ছ'চিয়েল মিডিয়াত প্ৰায়ে বহু দীঘলীয়া মৃত্যুৰ পিছৰ জীৱন থাকে, যাৰ ফলত জনসাধাৰণৰ ধাৰণা সৃষ্টি হয় যে প্লেটফৰ্মটো প্ৰকৃততে থকাতকৈ নিৰ্যাতনৰ বাবে অধিক দুৰ্বল।" [105] ===বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান=== বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান এনেকুৱা এক ক্ষেত্ৰ য’ত শুদ্ধতাৰ গুৰুত্ব অতি বেছি আৰু সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাই উৎকৃষ্ট নিয়ম। ৱিকিপিডিয়াৰ কিছুমান বিষয়বস্তুৱে এক প্ৰকাৰৰ সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাত উত্তীৰ্ণ হৈছে যদিও বেছিভাগেই উত্তীৰ্ণ হোৱা নাই।<ref>{{cite journal|last1=Heilman|first1=JM|last2=Kemmann|first2=E|last3=Bonert|first3=M|last4=Chatterjee|first4=A|last5=Ragar|first5=B|last6=Beards|first6=GM|last7=Iberri|first7=DJ|last8=Harvey|first8=M|last9=Thomas|first9=B|last10=Stomp|first10=W|last11=Martone|first11=MF|last12=Lodge|first12=DJ|last13=Vondracek|first13=A|last14=de Wolff|first14=JF|last15=Liber|first15=C|last16=Grover|first16=SC|last17=Vickers|first17=TJ|last18=Meskó|first18=B|last19=Laurent|first19=MR|title=Wikipedia: a key tool for global public health promotion|journal=Journal of Medical Internet Research|date=January 31, 2011|volume=13|issue=1|pages=e14|pmid=21282098|doi=10.2196/jmir.1589|pmc=3221335 |doi-access=free }}</ref> ২০০৮ চনৰ এক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াৰ ৮০টা ঔষধৰ বিষয়ে লিখা বিষয় পৰীক্ষা কৰা হৈছিল। গৱেষকসকলে এই প্ৰবন্ধৰ গোটটোত বাস্তৱিক ভুল কমেইহে পাইছিল যদিও নিৰ্ণয় কৰিছিল যে এই প্ৰবন্ধসমূহত প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য, যেনে বিৰোধ আৰু ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ অভাৱ আছিল। গৱেষকসকলৰ এজনে লক্ষ্য কৰিছে যে "যদি মানুহে স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞৰ সৈতে যোগাযোগ নকৰাকৈয়ে গৈ ইয়াকেই একমাত্ৰ বা কৰ্তৃত্বশীল উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে...তেন্তে সেইবোৰেই নেতিবাচক প্ৰভাৱ হ’ব পাৰে।" গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াক ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা, মাত্ৰা আৰু ক্ৰিয়াৰ ব্যৱস্থাকে ধৰি আঠটা শ্ৰেণীৰ ঔষধৰ তথ্য সামৰি লোৱা ৮০টা ভিন্ন প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰি মেডস্কেপ ড্ৰাগ ৰেফাৰেন্স (এমডিআৰ)ৰ সৈতেও তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে নিৰ্ণয় কৰিছে যে এমডিআৰে ৮২.৫ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াই মাত্ৰ ৪০ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব পাৰিছিল, আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ বাবেও উত্তৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম আছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ কোনো এটা উত্তৰ বাস্তৱিকভাৱে ভুল বুলি নিৰ্ণয় কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে তেওঁলোকে এমডিআৰত চাৰিটা ভুল উত্তৰ পোৱা গৈছিল। কিন্তু গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত ৪৮টা বিষয় বাদ দিয়াৰ ভুল বিচাৰি পাইছিল, আনহাতে এমডিআৰৰ ক্ষেত্ৰত ১৪টা ভুল পোৱা গৈছিল। মুখ্য তদন্তকাৰীয়ে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "মই ভাবোঁ যে এই বাদ দিয়া বিষয়বোৰ (অশুদ্ধ তথ্যৰ দৰেই) বিপজ্জনক হ’ব পাৰে", আৰু তেওঁ আঙুলিয়াই দিছিল যে ঔষধ কোম্পানী প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ঔষধক অসুৰক্ষিত যেন কৰিব পৰা তথ্য ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰপৰা মচি পেলোৱাটো ধৰা পৰিছে।<ref name=Drug08>{{cite journal |author1=Clauson KA |author2=Polen HH |author3=[[Maged N. Kamel Boulos|Kamel Boulos MN]] |author4=Dzenowagis JH |title=Scope, completeness, and accuracy of drug information in Wikipedia |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=12 |year=2008 |pmid=19017825 |doi=10.1345/aph.1L474 |url=http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |pages=1814–21 |s2cid=2072846 |access-date=September 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |archive-date=March 25, 2009 |archivedate=March 25, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |deadurl=yes }} *{{cite news |author=Anne Harding |date=November 25, 2008 |title=Wikipedia often omits important drug information: study |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |access-date=July 1, 2017 |archive-date=October 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005123637/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |url-status=live }}</ref> ২০০৯ চনৰ এক সমীক্ষাত আমেৰিকাৰ বিষবিজ্ঞানীসকলক সোধা হৈছিল যে বিভিন্ন মাধ্যমৰ উৎসত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ স্বাস্থ্যজনিত বিপদৰ চিত্ৰণক তেওঁলোকে কিমান সঠিকভাৱে ৰেটিং দিছে। ছ’চাইটি অৱ টক্সিক’লজীৰ ৯৩৭ জন সদস্যৰ উত্তৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই বিশেষজ্ঞসকলে এই ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সকলো পৰম্পৰাগত সংবাদ মাধ্যমতকৈ বহু বেছি বুলি গণ্য কৰিছিল: {{Cquote|সমগ্ৰ অধ্যয়নটোৰ সম্ভৱতঃ আটাইতকৈ আচৰিত তথ্যটো, এই সকলোবোৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যম (আমেৰিকাৰ বাতৰি কাকত, বাতৰি আলোচনী, স্বাস্থ্য আলোচনী, সম্প্ৰচাৰ আৰু কেবল টেলিভিছন নেটৱৰ্ক) আৰু "নতুন মাধ্যম"ৰ দুটা: ৱেবএমডি আৰু ৱিকিপিডিয়া গ্ৰহণ কৰে। ৱেবএমডি হৈছে একমাত্ৰ বাতৰিৰ উৎস যাৰ ৰাসায়নিক বিপদৰ কভাৰেজক গৰিষ্ঠসংখ্যক (৫৬ শতাংশ) বিষবিজ্ঞানীয়ে সঠিক বুলি গণ্য কৰে, ইয়াৰ নিবিড়ভাৱে অনুসৰণ কৰে ৱিকিপিডিয়াৰ ৪৫ শতাংশ সঠিকতা ৰেটিং। ইয়াৰ বিপৰীতে মাত্ৰ ১৫ শতাংশইহে ''দ্য নিউয়ৰ্ক টাইমছ'', ৱাশ্বিংটন পোষ্ট আৰু ৱাল ষ্ট্ৰীট জাৰ্নেলত পোৱা ৰাসায়নিক বিপদৰ চিত্ৰণক সঠিক বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।<ref name=Tox09>S. Robert Lichter, Ph.D,,: [https://web.archive.org/web/20130824041907/http://stats.org/stories/2009/are_chemicals_killing_us.html Are chemicals killing us?] Statistical Assessment Service, May 21, 2009</ref>}} ২০১০ চনত গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ ১০প্ৰকাৰৰ কৰ্কট ৰোগৰ বিষয়ে তথ্যক নেচনেল কেন্সাৰ ইনষ্টিটিউটৰ চিকিৎসক তথ্য প্ৰশ্নৰ একেধৰণৰ তথ্যৰ সৈতে তুলনা কৰি এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "ৱিকি সম্পদটোৰ পেছাদাৰীভাৱে সম্পাদিত তথ্যকোষৰ সৈতে একেধৰণৰ সঠিকতা আৰু গভীৰতা আছিল" আৰু "সাধাৰণ আৰু অস্বাভাৱিক কৰ্কট ৰোগৰ তুলনা কৰা উপ-বিশ্লেষণে দুয়োটাৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য প্ৰদৰ্শন কৰা নাছিল", কিন্তু পঠনযোগ্যতাৰ সৰলতা এটা সমস্যা আছিল।<ref>{{cite journal|last=Rajagopalan|title=Accuracy of cancer information on the Internet: A comparison of a Wiki with a professionally maintained database|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=28|issue=15_suppl|page=6058|year=2010|url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/28/15_suppl/6058|access-date=June 5, 2010|display-authors=etal|doi=10.1200/jco.2010.28.15_suppl.6058|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109220833/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/28/15_suppl/6058|archive-date=January 9, 2014|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ২০১১ চনত কৰা এক অধ্যয়নত এই ফলাফল পোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ ঔষধৰ প্ৰবন্ধত সঘনাই অনুপস্থিত শ্ৰেণীসমূহ হ'ল ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া আৰু স্তন্যপানত ঔষধৰ ব্যৱহাৰ।<ref name=Lavsa2011>{{Cite journal | last1 = Lavsa | first1 = S. M. | last2 = Corman | first2 = S. L. | last3 = Culley | first3 = C. M. | last4 = Pummer | first4 = T. L. | title = Reliability of Wikipedia as a medication information source for pharmacy students | doi = 10.1016/j.cptl.2011.01.007 | journal = Currents in Pharmacy Teaching and Learning | volume = 3 | issue = 2 | pages = 154–158 | year = 2011 }}</ref> অসম্পূৰ্ণ কভাৰেজ থকা আন শ্ৰেণীসমূহ আছিল অফ-লেবেল ইংগিত, বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, বিৰূপ ঔষধৰ পৰিঘটনা আৰু মাত্ৰাৰ বিৱৰণ।<ref name=Lavsa2011/> অধ্যয়নত ব্যৱহৃত অন্যান্য উৎসৰপৰা সঘনাই বিচ্যুত হোৱা তথ্য আছিল বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, ঔষধ শোষণ আৰু ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা।<ref name=Lavsa2011/> ২০১২ চনৰ এক অধ্যয়নত প্ৰকাশ পাইছে যে শিশুৰ অটোলেৰিংগ'লজীৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহত চিকিৎসা ডাটাবেছ ই-মেডিচিনতকৈ দুগুণ বেছি ভুল আৰু তথ্য খালী ৰখা হৈছে।<ref>{{cite journal|last1=Volsky|first1=Peter G.|last2=Baldassari|first2=Cristina M.|last3=Mushti|first3=Sirisha|last4=Derkay|first4=Craig S.|title=Quality of Internet information in pediatric otolaryngology: A comparison of three most referenced websites|journal=International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology|date=September 2012|volume=76|issue=9|pages=1312–1316|doi=10.1016/j.ijporl.2012.05.026|pmid=22770592}}</ref> ২০১৪ চনত আমেৰিকাৰ এক অধ্যয়নত ১০ জন গৱেষকে আমেৰিকাৰ আটাইতকৈ ব্যয়-বহুল চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ ১০টা ৱিকিপিডিয়াৰ স্বাস্থ্য প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখিলে যে ৯০% প্ৰবন্ধত শেহতীয়া চিকিৎসা গৱেষণাৰ বিৰোধিতা কৰা আৰু ভুল বক্তব্য আছে। কিন্তু ৱিকিমিডিয়া ইউ কেৰ ষ্টেভি বেনটনৰ মতে গৱেষণাত ব্যৱহৃত নমুনাৰ আকাৰ হয়তো অতি সৰু আছিল যাৰ বাবে ইয়াক প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি।<ref>{{cite news|title=Trust your doctor, not Wikipedia, say scientists|url=https://www.bbc.com/news/health-27586356|work=BBC News|access-date=May 27, 2014|date=May 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527152757/http://www.bbc.com/news/health-27586356|archive-date=May 27, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Wikipedia vs Peer-Reviewed Medical Literature for Information About the 10 Most Costly Medical Conditions|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|date=May 1, 2014|volume=114|issue=5|pages=368–373|doi=10.7556/jaoa.2014.035|pmid=24778001 | last1 = Hasty | first1 = RT | last2 = Garbalosa | first2 = RC | last3 = Barbato | first3 = VA | last4 = Valdes | first4 = PJ Jr | last5 = Powers | first5 = DW | last6 = Hernandez | first6 = E | last7 = John | first7 = JS | last8 = Suciu | first8 = G | last9 = Qureshi | first9 = F | last10 = Popa-Radu | first10 = M | last11 = San Jose | first11 = S | last12 = Drexler | first12 = N | last13 = Patankar | first13 = R | last14 = Paz | first14 = JR | last15 = King | first15 = CW | last16 = Gerber | first16 = HN | last17 = Valladares | first17 = MG | last18 = Somji | first18 = AA| doi-access = free }}</ref> Only part of the data was made public, and for two statements that were released for other researchers to examine, the claim that Wikipedia's statements were contradictory to the peer-reviewed literature was called into question.<ref>{{Cite Q | Q56888119 }}</ref> তথ্যৰ এটা অংশহে ৰাজহুৱা কৰা হৈছিল আৰু আন গৱেষকসকলে পৰীক্ষা কৰিবলৈ প্ৰকাশ কৰা দুটা বক্তব্যৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ বক্তব্যসমূহ সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত সাহিত্যৰ সৈতে বিৰোধী বুলি কৰা দাবীয়ে প্ৰশ্নবোধক কৰি তুলিছিল।<ref>{{Cite Q | Q56888119 }}</ref> কিন্তু ২০১৭ আৰু ২০২০ চনত প্ৰকাশিত অধিক মুক্ত অধ্যয়নে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়াই পেইড-এক্সেছ অনলাইন বিশ্বকোষতকৈ কম সঠিক চিকিৎসা তথ্য প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite journal | doi=10.2174/1874220301704010015 | doi-access=free| title=Wikipedia as Informal Self-Education for Clinical Decision-Making in Medical Practice | date=2017 | last1=Matheson | first1=David | last2=Matheson-Monnet | first2=Catherine | journal=Open Medicine Journal | volume=4 | pages=15–25 | hdl=2436/620739 | hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.2196/18076 | doi-access=free | title=Wikipedia in Vascular Surgery Medical Education: Comparative Study | date=2020 | last1=Yacob | first1=Michael | last2=Lotfi | first2=Shamim | last3=Tang | first3=Shannon | last4=Jetty | first4=Prasad | journal=JMIR Medical Education | volume=6 | issue=1 | article-number=e18076 | pmid=32417754 | pmc=7334757 }}</ref> ২০১৪ চনত PLOS One ত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত ইংৰাজী আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধক একাডেমিক পাঠ্যপুথিৰ সৈতে তুলনা কৰি ফাৰ্মাক’লজীৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত চকু ৰাখিছিল। এই বিশ্লেষণৰপৰা দেখা গ’ল যে ৱিকিপিডিয়াত ঔষধৰ তথ্যৰ সঠিকতা ৯৯.৭%, আনহাতে এই তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮% বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি "ৱিকিপিডিয়াৰ সহযোগিতামূলক আৰু অংশগ্ৰহণমূলক ডিজাইনে ফাৰ্মাক'লজীৰ উচ্চমানৰ তথ্য সৃষ্টি কৰে যি স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে উপযোগী।"<ref>{{Cite journal | doi = 10.1371/journal.pone.0106930| title = Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology| journal = PLOS ONE| volume = 9| issue = 9| article-number = e106930| year = 2014| last1 = Kräenbring | first1 = J. | last2 = Monzon Penza | first2 = T. | last3 = Gutmann | first3 = J. | last4 = Muehlich | first4 = S. | last5 = Zolk | first5 = O. | last6 = Wojnowski | first6 = L. | last7 = Maas | first7 = R. | last8 = Engelhardt | first8 = S. | last9 = Sarikas | first9 = A. | pmid=25250889 | pmc=4174509 | bibcode = 2014PLoSO...9j6930K| doi-access = free}}</ref> ২০২৪ চনত স্বাস্থ্যসেৱা সম্পৰ্কীয় গৱেষণাৰ বাবে অনলাইন তথ্যৰ উৎসৰ পৰ্যালোচনাত ৱিকিপিডিয়াক প্ৰাথমিক উল্লেখ হিচাপে ব্যৱহাৰ নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰা হৈছিল আৰু তথ্যৰ উৎস চিনাক্তকৰণৰ সম্পদ হিচাপে ইয়াৰ মূল্য লক্ষ্য কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite journal |pmid=38864650 |date=2024 |last1=Banchik |first1=L. H. |last2=Gray |first2=B. |title=What happened to my Index Medicus? |journal=Nutrition in Clinical Practice|volume=39 |issue=4 |pages=743–750 |doi=10.1002/ncp.11173 }}</ref> ২০২৪ চনত জেৰীয়ে কৈছিল যে চিকিৎসা বা যিকোনো বিষয়ৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা মূল্যায়ন কৰাটো প্ৰত্যাহ্বানজনক আৰু গৱেষকসকলে "এটা নমুনা বাছি ল'ব লাগিব আৰু ই প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি আশা কৰিব লাগিব," লগতে কয় যে "ৱিকিপিডিয়াৰ সামগ্ৰিকভাৱে ইমান ভাল হোৱাৰ কোনো উদ্দেশ্য নাই।"<ref name="Can You Trust Dr. Wikipedia? 2024" /> ===ন্যায়পালিকাৰ=== ২০০৪ চনৰপৰা আমেৰিকাৰ ন্যায়িক আলোচনাত ৱিকিপিডিয়াৰ উল্লেখ প্ৰতি বছৰে বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৭ চনৰ এটা ৰায়দানত টেক্সাছৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ন্যায়িক ৰায়দানৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল, যুক্তি দিছিল যে ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ অভাৱে ইয়াক আইনী মতামতত কৰ্তৃত্বৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত বাধা দিয়ে।<ref>{{cite web |last1=Volokh |first1=Eugene |author1-link=Eugene Volokh |title=When should courts rely on Wikipedia? |url=https://reason.com/volokh/2017/03/17/when-should-courts-rely-on-wik/ |publisher=Reason |date=March 17, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821011846/https://reason.com/volokh/2017/03/17/when-should-courts-rely-on-wik/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|author=Texas Supreme Court|title=D Magazine Partners v. Rosenthal|url=http://www.txcourts.gov/media/1437551/150790.pdf|access-date=August 21, 2021|archive-date=June 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172812/http://www.txcourts.gov/media/1437551/150790.pdf|url-status=live}}</ref> ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ''Commr. of Customs, Bangalore vs. ACER India Pvt.'' (উদ্ধৃতি ২০০৭(১২)SCALE581) দিয়া ৰায়দানত কয় যে, 'আমি ৱিকিপিডিয়াক উল্লেখ কৰিছোঁ, কাৰণ আদালতৰ বিদ্বান অধিবক্তাই ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। ই এক অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ’বও পাৰে।" ই এটা অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ'বও পাৰে।"<ref>Sinham, B. [http://www.judis.nic.in/supremecourt/qrydisp.aspx?filename=29717 Appeal (civil) 2321 of 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410103840/http://judis.nic.in/supremecourt/qrydisp.aspx?filename=29717 |date=April 10, 2009 }}. [[Supreme Court of India]].</ref> ==প্ৰবন্ধৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰীক্ষা কৰাৰ সঁজুলি== অভিজ্ঞ সম্পাদকে প্ৰবন্ধৰ ইতিহাস আৰু আলোচনা পৃষ্ঠা চাব পাৰে যদিও সাধাৰণ আৰু নতুন ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য নে নহয় পৰীক্ষা কৰাটো ইমান সহজ নহয়। কেলিফৰ্ণিয়া, ছুইজাৰলেণ্ড আৰু জাৰ্মানীৰ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকল্পসমূহে আনুষ্ঠানিক বিশ্লেষণ আৰু তথ্য খনিৰ পদ্ধতিৰে সেইটো উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। চুইজাৰলেণ্ডৰপৰা অহা [[ৱিকিবু]]ৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হোৱা জাৰ্মানীৰ [[ৱিকি-ৱাচ্চ|ৱিকি ৱাচ্চে]] ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰতিটো ইংৰাজী বা জাৰ্মান প্ৰবন্ধৰ বাবে পাঁচ তাৰকা পৰ্যন্ত মূল্যায়ন দেখুৱাইছে। এই ৰেটিঙৰ এটা অংশ হৈছে ৱিকিট্ৰাষ্ট সঁজুলি যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ একক লিখনী অংশৰ বিশ্বাসযোগ্যতা বগা (বিশ্বাসযোগ্য) বা কমলা (বিশ্বাসযোগ্য নহয়) চিহ্নৰদ্বাৰা দেখুৱায়।<ref>Selena Mann: ''{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110611194514/http://www.itworldcanada.com/blogs/cooltools/2011/01/14/new-tool-used-to-evaluate-wikipedia/55979/ New tool used to evaluate Wikipedia.]}}'' In: it-World Canada. January 14, 2011.</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== 8igqbd3dfyngbogqlk82sbmwvcknfe9 634494 634493 2026-09-06T16:48:15Z Pranamikaadhikary 27435 /* সাংবাদিকতা আৰু বাতৰি কক্ষত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ */ 634494 wikitext text/x-wiki [[File:CoatiNosara.jpg|thumb|alt=A coati|দক্ষিণ আমেৰিকাৰ এটা কোটি। ২০০৮ চনৰ জুলাই মাহত এজন ১৭ বছৰীয়া ছাত্ৰই ব্যক্তিগত কৌতুক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ Coati ত এটা উদ্ভাৱনীমূলক ডাকনাম যোগ কৰি তেওঁলোকক "ব্ৰাজিলিয়ান আৰ্ডভাৰ্ক" বুলি অভিহিত কৰে। এই ভুৱা তথ্য ছবছৰ ধৰি চলিছিল আৰু শ শ ৱেবছাইট, কেইবাখনো বাতৰি কাকত, আনকি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰেছৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত কেইখনমান কিতাপেও ইয়াক প্ৰচাৰ কৰিছিল।<ref name="NewYorker_May19_2014">{{cite magazine|title=How a raccoon became an aardvark|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|first=Eric|last=Randall|date=May 19, 2014|magazine=The New Yorker|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229170809/http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|archive-date=December 29, 2016|access-date=November 24, 2016}}</ref><ref name="RegisterKolbe">{{cite web|title=Happy birthday: Jimbo Wales' sweet 16 Wikipedia fails. From aardvark to Bicholim, the encylopedia {{sic|nolink=y}} of things that never were|url=https://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|first=Andreas|last=Kolbe|date=January 16, 2017|work=The Register|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708162916/http://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|archive-date=July 8, 2017|access-date=June 4, 2017}}</ref>]] ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য আৰু স্বেচ্ছাসেৱকসকলৰদ্বাৰা সম্পাদিত আৰু সম্প্ৰদায়-নিয়ন্ত্ৰিত সম্পাদনা আৰ্হি, বিশেষকৈ ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণৰ '''নিৰ্ভৰযোগ্যতা'''ক লৈ সময়ে সময়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা হৈছে আৰু পৰীক্ষা কৰা হৈছে। ৱিকিপিডিয়াত স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদক (ৱিকিপিডিয়ান নামেৰে জনাজাত)ৰদ্বাৰা লিখা আৰু সম্পাদনা কৰা হয়, যিসকলে সম্প্ৰদায়ৰদ্বাৰা সৃষ্টি কৰা নীতি আৰু নিৰ্দেশনাৰ জৰিয়তে অন্য স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ সম্পাদকীয় তদাৰকত অনলাইন বিষয়-বস্তু সৃষ্টি কৰে। তুলনামূলক পৰ্যালোচনা, ঐতিহাসিক আৰ্হিৰ বিশ্লেষণ, আৰু ইয়াৰ সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি আৰু দুৰ্বলতাসমূহৰ জৰিয়তে প্ৰকল্পটোৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰিসংখ্যাগতভাৱে পৰীক্ষা কৰা হৈছে।<ref>{{Cite news |title= Snared in the Web of a Wikipedia Liar |first= Katharine Q. |last= Seelye |date= December 5, 2005 |work= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |access-date= February 23, 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140907013706/http://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |archive-date= September 7, 2014 |url-status= live }}</ref> ৱিকিপিডিয়া এক অনালাইন বিশ্বকোষ আৰু এই অনলাইন বিশ্বকোষখনৰ বাস্তৱিক অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে সমালোচনা কৰা হৈছে, মূলতঃ ইয়াৰ বিষয়-বস্তু, উপস্থাপন আৰু সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ ক্ষেত্ৰত। ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা জোখাৰ প্ৰয়াস কৰা অধ্যয়ন আৰু জৰীপৰ ফলাফল মিশ্ৰিত। ২০০০ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সঘনাই সমালোচনা কৰা হৈছিল যদিও ইয়াৰ উন্নতি হৈছে; ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণটো ২০১০ চনৰ শেষৰফালে আৰু ২০২০ চনৰ আৰম্ভণিতে প্ৰশংসিত হৈছে।<ref name="Wiki20">{{cite news|date=January 9, 2021|title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|access-date=February 25, 2021|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108205244/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|url-status=live}}</ref><ref name="Last best">{{cite news|last1=Cooke|first1=Richard|date=February 17, 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=October 13, 2020|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref><ref name="Econ21">{{Cite news|date=January 9, 2021|title=Happy Birthday, Wikipedia|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|access-date=February 16, 2022|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108171842/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|url-status=live}}</ref> [[File:Klee-Irwin.gif|thumb|ৱিকিপিডিয়াৰ দৰে ভিৰৰ উৎসৰ কামত প্ৰবন্ধৰ অস্থিৰতা আৰু জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা দুটা সম্ভাৱ্য সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰ।]] ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ নিৰ্বাচিত মূল্যায়ন কৰাৰ পাছত এইটো সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে যিমান পাৰি সিমান সোনকালেই ভুৱা আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ বুলি জনা তথ্য আঁতৰাই পেলায়।<ref>Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, Kushal Dave: [http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf Studying Cooperation and Conflict between Authors with history flow Visualizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060125025047/http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|date=January 25, 2006}}. Proceedings of the [[CHI (conference)|SIGCHI conference on Human factors in computing systems]], 575–582, Vienna 2004, {{ISBN|1-58113-702-8}}</ref><ref name="History flow: results"/> প্ৰকল্পটো আৰম্ভ হোৱাৰ দুবছৰৰ পাছত ২০০৩ চনত আই বি এমৰ এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে "সাধাৰণতে শুদ্ধিকৰণৰ কাম অতি সোনকালে কৰি পেলোৱা হয় আৰু কম সময়ৰ ভিতৰতে পুনৰ্লিখন কৰা হয়—কাৰ্যটো ইমান ক্ষিপ্ৰ হয় যে বেছিভাগ ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াৰ প্ৰভাৱ কেতিয়াও দেখা নাপায়। ভুৱা তথ্য বা ৰচনা কৰা বিষয়-বস্তুৰ অন্তৰ্ভুক্তি, কেতিয়াবা, ইয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত বছৰ বছৰ ধৰি চলি আহিছে।<ref name="TimesFrenchWPHoax" /><ref name="SeigenthalerUSAToday" /> ইয়াৰ সম্পাদনা আৰ্হিয়ে একাধিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্ব, যেনে নিৰ্বাচন পক্ষপাতিত্ব, অন্তৰ্ভুক্তি পক্ষপাতিত্ব, অংশগ্ৰহণ পক্ষপাতিত্ব, আৰু গোট-চিন্তা পক্ষপাতিত্বৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। বিশ্বকোষখনৰ অধিকাংশই পুৰুষ সম্পাদকে লিখা, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয় আৰু সম্পাদনা সম্প্ৰদায়ৰ গঠনে বৰ্ণবাদী পক্ষপাতিত্ব, স্পিন পক্ষপাতিত্ব, কৰ্পৰেট পক্ষপাতিত্ব, আৰু জাতীয় পক্ষপাতিত্ব আদিৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>{{Cite news|last=Torres|first=Nicole|date=June 2, 2016|title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia?|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|access-date=June 26, 2020|issn=0017-8012|archive-date=June 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|url-status=live}}</ref><ref name="Fast Company">{{cite web|last1=Cassano|first1=Jay|title=Black History Matters, So Why Is Wikipedia Missing So Much Of It?|url=http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510040813/http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|archive-date=May 10, 2015|access-date=April 13, 2015|website=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]|date=January 29, 2015}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Cooke|first=Richard|date=January 2, 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=January 2, 2020|issn=1059-1028|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref> ৱিকিপিডিয়াত এটা মতাদৰ্শগত পক্ষপাতিত্বও সচেতন আৰু অৱচেতন দুয়োটা স্তৰতে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ২০১২ আৰু ২০১৪ চনত হাৰ্ভাৰ্ড বিজনেছ স্কুলৰপৰা কৰা এক ধাৰাবাহিক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাতকৈ "উল্লেখযোগ্যভাৱে অধিক পক্ষপাতদুষ্ট" বুলি পোৱা গৈছে যদিও এই তথ্যৰ কাৰণ হেলনীয়া সম্পাদনাৰ বিপৰীতে অনলাইন বিশ্বকোষৰ দৈৰ্ঘ্যৰ বাবে অধিক বুলি কোৱা হৈছে।<ref>{{Cite news|last=Frick|first=Walter|date=December 3, 2014|title=Wikipedia Is More Biased Than Britannica, but Don't Blame the Crowd|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|access-date=June 20, 2020|issn=0017-8012|archive-date=June 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626165654/https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Greenstein|first1=Shane|last2=Zhu|first2=Feng|date=January 1, 2012|title=Is Wikipedia Biased?|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|journal=American Economic Review|language=en-us|publisher=[[Harvard Business School]]|volume=103|access-date=June 26, 2020|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|url-status=live|archivedate=December 30, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|deadurl=yes}}</ref> অনিৰপেক্ষ বা স্বাৰ্থৰ সংঘাতৰ সম্পাদনাৰ দৃষ্টান্ত আৰু "প্ৰতিশোধমূলক সম্পাদনা"ৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰে প্ৰবন্ধ, বিশেষকৈ জীৱিত মানুহৰ জীৱনীত ভুৱা, পক্ষপাতমূলক বা মানহানিকাৰক বিষয়-বস্তুৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে।<ref>{{cite web | url=http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | title=Revenge, ego and the corruption of Wikipedia | work=Salon | date=May 17, 2013 | access-date=June 4, 2016 | author=Leonard, Andrew | archive-url=https://web.archive.org/web/20160531215546/http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | archive-date=May 31, 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | title=The Covert World of People Trying to Edit Wikipedia—for Pay | work=[[The Atlantic]] | date=August 11, 2015 | access-date=June 4, 2016 | author=Pinsker, Joe | archive-url=https://web.archive.org/web/20160601002855/http://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | archive-date=June 1, 2016 | url-status=live }}</ref> কম কাৰিকৰী বিষয় যেনে সমাজ বিজ্ঞান, মানৱীয় আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰবন্ধসমূহে ভুল তথ্যৰ চক্ৰ, জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্ব, কভাৰেজৰ অমিল আৰু সম্পাদকৰ বিবাদৰ সৈতে মোকাবিলা কৰা বুলি জনা গৈছে। অনলাইন বিশ্বকোষে ইয়াৰ তথ্যৰ বৈধতাৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে। তথাপি তালিকাভুক্ত উল্লেখ, উদ্ধৃতি আৰু উৎসসমূহ পৰীক্ষা কৰিব বিচৰা গৱেষকসকলৰ বাবে ইয়াক এক মূল্যৱান "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে গণ্য কৰা হয়। শিক্ষাবিদসকলে প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড মূল্যায়ন কৰাৰ সময়ত নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসসমূহ পৰ্যালোচনা কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।<ref name="Petiška 016555151988860">{{Cite journal|last1=Petiška|first1=Eduard|last2=Moldan|first2=Bedřich|date=December 9, 2019|title=Indicator of quality for environmental articles on Wikipedia at the higher education level|journal=Journal of Information Science|volume=47|issue=2|language=en-US|pages=269–280|doi=10.1177/0165551519888607|s2cid=214401940|issn=0165-5515}}</ref><ref>{{Cite web|last=Harrison|first=Stephen|date=March 19, 2020|title=The Coronavirus Is Stress-Testing Wikipedia's Systems—and Editors|url=https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|access-date=July 10, 2020|website=Slate Magazine|language=en|archive-date=April 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418195356/https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|url-status=live}}</ref> ইয়াৰদ্বাৰা চিকিৎসা আৰু বৈজ্ঞানিক প্ৰবন্ধ যেনে পেথ'লজী,<ref name="Wood">{{cite journal|last=Wood|first=A|author2=Struthers, K|year=2010|title=Pathology education, Wikipedia and the Net generation|journal=Medical Teacher|volume=32|issue=7|pages=618–620|doi=10.3109/0142159X.2010.497719|pmid=20653388|quote=We have identified Wikipedia as an informative and accurate source for Pathology education and believe that Wikipedia is potentially an important learning tool for of the 'Net Generation'.|doi-access=free}}</ref> টক্সিক'লজী,<ref name="Tox09" /> অংক’লজী,<ref name="Leithner">{{cite journal|last=Leithner|first=A|author2=Maurer-Ertl, W|author3=Glehr, M|author4=Friesenbichler, J|author5=Leithner, K|author6=Windhager, R|date=Jul–Aug 2010|title=Wikipedia and osteosarcoma: a trustworthy patients' information?|journal=Journal of the American Medical Informatics Association|volume=17|issue=4|pages=373–4|doi=10.1136/jamia.2010.004507|pmc=2995655|pmid=20595302}}</ref> ঔষধ,<ref name="Drug08" /> আৰু মনোৰোগ চিকিৎসা<ref name="Reavley">{{Cite journal|last1=Reavley|first1=N. J.|last2=MacKinnon|first2=A. J.|last3=Morgan|first3=A. J.|last4=Alvarez-Jimenez|first4=M.|last5=Hetrick|first5=S. E.|last6=Killackey|first6=E.|last7=Nelson|first7=B.|last8=Purcell|first8=R.|last9=Yap|first9=M. B. H.|last10=Jorm|first10=A. F.|year=2011|title=Quality of information sources about mental disorders: A comparison of Wikipedia with centrally controlled web and printed sources|journal=Psychological Medicine|volume=42|issue=8|pages=1753–1762|doi=10.1017/S003329171100287X|pmid=22166182|hdl-access=free|hdl=11343/59260|s2cid=13329595}}</ref> ২০০৫ চনৰ নেচাৰ অধ্যয়নত পেছাদাৰী আৰু সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। এবছৰৰ পাছত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই প্ৰকৃতি অধ্যয়নক বিতৰ্কিত কৰিছিল, যাৰ লেখকসকলে পাছলৈ আৰু এটা খণ্ডন কৰি উত্তৰ দিছিল।<ref name="GilesJ2005Internet">{{Cite journal|last1=Giles|first1=J.|author-link=Jim Giles (reporter)|year=2005|title=Internet encyclopaedias go head to head: Jimmy Wales' Wikipedia comes close to Britannica in terms of the accuracy of its science entries|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-15_438_7070/page/900|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=438|issue=7070|pages=900–1|bibcode=2005Natur.438..900G|doi=10.1038/438900a|pmid=16355180|doi-access=free}} The study (which was not in itself peer-reviewed) was cited in many news articles such as this: {{cite news|date=December 15, 2005|title=Wikipedia survives research test|work=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|url-status=live|access-date=July 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807165903/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|archive-date=August 7, 2012}}</ref> আমেৰিকান ছ'চাইটি অৱ ক্লিনিকেল অংক'লজী (২০১১)দ্বাৰা প্ৰকাশিত অধ্যয়নত পঠনযোগ্যতা আৰু কাৰিকৰী ভাষাৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।<ref>{{cite web|author=Nature |url=http://www.nature.com/nature/britannica/index.html |title=Nature's responses to Encyclopaedia Britannica |publisher=Nature.com |date=March 30, 2006 |access-date=March 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105172011/http://www.nature.com/nature/britannica/index.html|archive-date=November 5, 2006}}</ref><ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'']. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |date=July 9, 2016 }} ''Encyclopædia Britannica'', March 2006</ref> মানসিক চিকিৎসা (২০১২) আৰু ইউৰোপিয়ান জাৰ্নেল অৱ গেষ্ট্ৰ’এণ্টেৰ’লজি এণ্ড হেপাট’লজী (২০১৪)।<ref>{{cite journal | last1 = Rajagopalan | first1 = M. S. | last2 = Khanna | first2 = V. K. | last3 = Leiter | first3 = Y. | last4 = Stott | first4 = M. | last5 = Showalter | first5 = T. N. | last6 = Dicker | first6 = A. P. | last7 = Lawrence | first7 = Y. R. | doi = 10.1200/JOP.2010.000209 | title = Patient-Oriented Cancer Information on the Internet: A Comparison of Wikipedia and a Professionally Maintained Database | journal = Journal of Oncology Practice | volume = 7 | issue = 5 | pages = 319–323 | year = 2011 | pmid = 22211130 | pmc =3170066 }}</ref> সৰল ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াই প্ৰবন্ধৰ সৰলীকৃত সংস্কৰণ হিচাপে কাম কৰে যাতে মৌলিক ইংৰাজীত কোনো এটা বিষয়ৰ জটিল প্ৰবন্ধ সাধাৰণ ব্যক্তিৰ বাবে অধিক সুলভ হয়। ৱিকিপিডিয়াৰ জনপ্ৰিয়তা, গণ পাঠক আৰু মুক্ত প্ৰৱেশৰ বাবে বিশ্বকোষক সমগ্ৰ বিশ্বতে এক যথেষ্ট ছেকেণ্ড হেণ্ড জ্ঞানমূলক কৰ্তৃত্বৰ আদেশ দিছে।<ref>{{cite news|last=Barnett|first=David|date=February 17, 2018|title=Can we trust Wikipedia? 1.4 billion people can't be wrong|url=http://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|access-date=July 15, 2021|work=The Independent|archive-date=February 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211185638/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Mak|first=Aaron|date=May 28, 2019|title=Inside the Brutal, Petty War Over Donald Trump's Wikipedia Page|url=https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|access-date=July 15, 2020|magazine=Slate|archive-date=June 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615214408/https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|url-status=live}}</ref>{{refn|Its reliability has received wide-spread media coverage and is [[Wikipedia in culture|frequently featured]] in popular culture.|group=nb}} ==ৱিকিপিডিয়া সম্পাদনাৰ আৰ্হি== ৱিকিপিডিয়াই বেনামী সম্পাদককো ("সম্পাদক" হিচাপে জনাজাত) সম্পাদনাৰ অনুমতি দিয়ে; অৱদানকাৰীসকলে ইয়াত অৱদান আগবঢ়াবলৈ কোনো চিনাক্তকৰণ বা ইমেইল ঠিকনা প্ৰদান কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।<ref name="samaritan">{{cite journal |last1=Anthony |first1=Denise |last2=Smith |first2=Sean W. |last3=Williamson |first3=Timothy |date=July 20, 2009 |title=Reputation and Reliability in Collective Goods |journal=Rationality and Society |language=en |volume=21 |issue=3 |pages=283–306 |doi=10.1177/1043463109336804|citeseerx=10.1.1.299.9401 |s2cid=146210753 }}</ref> ২০০৯ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াত ডাৰ্টমাউথ কলেজৰ ওপৰত কৰা এক অধ্যয়নত উল্লেখ কৰা হৈছে যে সাধাৰণ সামাজিক প্ৰত্যাশাৰ বিপৰীতে বেনামী সম্পাদকসকল ৱিকিপিডিয়াৰ বৈধ বিষয়-বস্তুৰ কিছুমান উল্লেখযোগ্য অৱদানকাৰী আছিল। ডাৰ্টমাউথৰ এই অধ্যয়নক পদ্ধতিগত অভাৱৰ বাবে আৰ্ছ টেকণিকাৰ জন টিমাৰে সমালোচনা কৰিছিল।<ref name="Dartmouth">{{cite web|url=https://arstechnica.com/news.ars/post/20071018-anonymous-good-samaritans-may-produce-wikipedias-best-content.html|title=Anonymous "good samaritans" produce Wikipedia's best content, says study|first=John|last=Timmer|website=Ars Technica|date=October 18, 2007|access-date=October 27, 2007|quote=Good samaritans with less than 100 edits made higher-quality contributions than those with registered accounts and equal amounts of content. In fact, anonymous contributors with a single edit had the highest quality of any group. But quality steadily declined, and more-frequent anonymous contributors were anything but Samaritans; their contributions generally didn't survive editing... The authors also recognize that contributions in the form of stubs on obscure topics might survive unaltered indefinitely, inflating the importance of single contributions...Objective ratings of quality are difficult, and it's hard to fault the authors for attempting to find an easily-measured proxy for it. In the absence of independent correlation, however, it's not clear that the measurement used actually works as a proxy. Combined with the concerns regarding anonymous contributor identity, there are enough problems with this study that the original question should probably be considered unanswered, regardless of how intuitively satisfying these results are.|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026031829/http://arstechnica.com/news.ars/post/20071018-anonymous-good-samaritans-may-produce-wikipedias-best-content.html|archive-date=October 26, 2007|url-status=live}}</ref> ৱিকিপিডিয়াই একেটা সম্প্ৰদায়কে আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু গুণগত নিয়ন্ত্ৰণত অধিক দক্ষ হ’বলৈ বিশ্বাস কৰে। ৱিকিপিডিয়াই লাখ লাখ লোকৰ কামৰ সহায় লৈ বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ জ্ঞানভিত্তিক চাইটটো নিৰ্মাণ কৰাৰ লগতে ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ চফ্টৱেৰ প্ৰস্তুত কৰিছে, যাৰ ফলত ১২ বছৰৰ কম সময়ৰ ভিতৰতে ২৮০ টাতকৈও অধিক ভিন্ন ভাষাৰ সংস্কৰণত ঊনৈছ মিলিয়নতকৈ অধিক প্ৰবন্ধ লিখা হৈছে।<ref>{{cite web |url=http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |title=WikiStats by S23 – List of Wikipedias |publisher=s23Wiki |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718010941/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |archive-date=July 18, 2011 |access-date=July 12, 2026 |archivedate=August 6, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806174101/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |deadurl=yes }}</ref> এই কাৰণেই প্ৰকল্পটোৰ প্ৰতি শৈক্ষিকভাৱে আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি, ব্যৱসায়, প্ৰকল্প পৰিচালনা, জ্ঞান আহৰণ, চফট্ ৱেৰ প্ৰগ্ৰেমিং, অন্যান্য সহযোগিতামূলক প্ৰকল্প আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ দৰে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰপৰা যথেষ্ট আগ্ৰহ দেখা গৈছে, যাতে ৱিকিপিডিয়া মডেলে গুণগত ফলাফল উৎপন্ন কৰিব পাৰে নেকি, এইদৰে সহযোগিতাই মানুহৰ বিষয়ে কি উন্মোচন কৰিব পাৰে আৰু জড়িততাৰ পৰিসৰে ব্যক্তিগত সীমাবদ্ধতা আৰু দুৰ্বল সম্পাদনাৰ বাধাসমূহ অতিক্ৰম কৰিব পাৰে নেকি যিটো অন্যথা হ’লহেঁতেন, সেই বিষয়ে অন্বেষণ কৰিবলৈ উঠা।{{citation needed|date=August 2021}} ৱিকিপিডিয়াৰ সত্যতাৰ মাত্ৰা ইয়াৰ প্ৰযুক্তি, নীতি আৰু সম্পাদক সংস্কৃতিৰপৰাই বিস্তৃত। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনাৰ ইতিহাসসমূহ ৰাজহুৱাভাৱে দৃশ্যমান হৈ থাকে। ফুটনোটত দাবীৰ উৎপত্তি দেখুওৱা হৈছে। সম্পাদকসকলে পৰীক্ষা কৰিব নোৱাৰা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলায় আৰু নিৰপেক্ষ দৃষ্টিকোণত (NPOV) বাক্যাংশ নকৰা দাবীসমূহ অভাৰৰুল কৰে ("ৰিভাৰ্ট")। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰিলে সম্পাদকৰ মানসিকতাৰো উমান পোৱা যাব পাৰে। ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে আত্মপৰীক্ষাৰ দিশত প্ৰৱণতা ৰাখে আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ দোষ স্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ মুকলি মডেলে অল্পকালীন কৌতুক আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰৱঞ্চনাকে ধৰি প্ৰবন্ধ-টেম্পাৰিং (ভাণ্ডালিজম)ৰ অনুমতি দিয়ে। কিছুমান সম্পাদকে ট্ৰলিং (ভাণ্ডালিজম, স্পেম, আৰু হাৰাশাস্তি সৃষ্টি)ত বহু সময় কটায়, আনহাতে কিছুমানে বিশ্বকোষৰ উন্নতিৰ বাবে বহু সময় খৰচ কৰে, অৱশ্যে ট্ৰলিং দ্ৰুতভাৱে ঘূৰাই দিয়া হয়। ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদক গোট, প্ৰায় ৪০,০০০ সক্ৰিয় সম্পাদক যিয়ে মাহেকীয়াকৈ পাঁচটা সম্পাদনা কৰে, আৰু মূলতঃ পুৰুষ আৰু শ্বেতাংগৰ প্ৰতি তীৰ্যক, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ আৰু জাতিভিত্তিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয়। শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক "ঐকমত্যৰ সত্য"ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা বুলি ভাবে য'ত পাঠকে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতামূলক তথ্যৰ যুগত বাস্তৱতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, যেতিয়া ক'ভিড-১৯ মহামাৰীক কেন্দ্ৰ কৰি তথ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত সলনি হৈছিল বা বিতৰ্ক হৈছিল, তেতিয়া সম্পাদকসকলে "পৰীক্ষাযোগ্যতা" আৰু "এনপিঅ’ভি" নিৰ্দেশনা মানি নচলা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলাইছিল। ==তথ্য পৰীক্ষা কৰা== ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য পৰীক্ষণ হৈছে ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকসকলে ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকাশিত বিষয়-বস্তুৰ তথ্য পৰীক্ষা কৰা প্ৰক্ৰিয়া, আনহাতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰি তথ্য পৰীক্ষা কৰা হৈছে অন্য প্ৰকাশনসমূহৰ তথ্য পৰীক্ষাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰসংগত তথ্য পৰীক্ষাৰ বহল বিষয়টোত তথ্য-পৰীক্ষণত ৱিকিপিডিয়াৰ স্থানৰ সাংস্কৃতিক আলোচনাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইউটিউব<ref name="Glaser 2018">{{cite web |last1=Glaser |first1=April |title=YouTube Is Adding Fact-Check Links for Videos on Topics That Inspire Conspiracy Theories |url=https://slate.com/technology/2018/08/youtube-is-adding-fact-check-links-from-wikipedia-and-encyclopedia-britannica-for-videos-on-topics-that-inspire-conspiracy-theories.html |website=[[Slate (magazine)|Slate Magazine]] |language=en |date=August 14, 2018 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126060718/https://slate.com/technology/2018/08/youtube-is-adding-fact-check-links-from-wikipedia-and-encyclopedia-britannica-for-videos-on-topics-that-inspire-conspiracy-theories.html |url-status=live }}</ref> আৰু ফেচবুককে<ref name="Flynn 2017">{{cite web |last1=Flynn |first1=Kerry |title=Facebook outsources its fake news problem to Wikipedia—and an army of human moderators |url=https://mashable.com/2017/10/05/facebook-wikipedia-context-articles-news-feed/ |website=[[Mashable]] |language=en |date=October 5, 2017 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=December 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204004531/https://mashable.com/2017/10/05/facebook-wikipedia-context-articles-news-feed/ |url-status=live }}</ref> ধৰি ডাঙৰ ডাঙৰ প্লেটফৰ্মসমূহে নিজৰ মিডিয়া সংগ্ৰহত থকা তথ্যৰ সঠিকতা নিশ্চিত কৰিবলৈ ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তু ব্যৱহাৰ কৰে। জনবিশ্বাস বিচৰাটো ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰকাশন দৰ্শনৰ এটা প্ৰধান অংশ।<ref name="Iannucci 2017">{{cite web |last1=Iannucci |first1=Rebecca |title=What can fact-checkers learn from Wikipedia? We asked the boss of its nonprofit owner |url=https://www.poynter.org/fact-checking/2017/what-can-fact-checkers-learn-from-wikipedia-we-asked-the-boss-of-its-nonprofit-owner/ |website=[[Poynter Institute]] |date=July 6, 2017 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=January 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112174026/https://www.poynter.org/fact-checking/2017/what-can-fact-checkers-learn-from-wikipedia-we-asked-the-boss-of-its-nonprofit-owner/ |url-status=live }}</ref> ৱিকিপিডিয়া এটা সৰল বিশ্বকোষৰ বাহিৰলৈ গৈ নিউয়ৰ্ক টাইমছে কোৱা "ডিজিটেল জগতখনক একেলগে ধৰি ৰখা বাস্তৱিক নেটিং"লৈ পৰিণত হৈছে।<ref name="NYT & ChatGPT">{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Gertner| first = Jon| title = Wikipedia's Moment of Truth| work = The New York Times| access-date = 2024-05-23| date = 2023-07-18| url = https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html| archive-date = July 20, 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230720125400/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html| url-status = live}}</ref> চাৰ্চ ইঞ্জিনক সোধা সাধাৰণ প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ ৱিকিপিডিয়াৰপৰা গ্ৰহণ কৰা জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি দিয়া হয়, আৰু প্ৰায়ে ইয়াৰ উৎস হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ক্ৰেডিট বা লিংক দিয়া হয়। ৱিকিপিডিয়া সম্ভৱতঃ উৎপাদনশীল কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰ্হি, যেনে ChatGPT প্ৰশিক্ষণ দিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ একক উৎস, যাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াক অতি গঠনমূলক ফৰ্মেটিংৰ সৈতে এটা সু-কিউৰেট কৰা তথ্যৰ গোট হিচাপে মূল্য দিয়া হয়।<ref>{{harvnb|Gertner|2023}}: "While estimates of its influence can vary, Wikipedia is probably the most important single source in the training of A.I. models. ... In fact, no one I spoke with in the tech community seemed to know if it would even be possible to build a good A.I. model without Wikipedia."</ref> এআই মডেলৰ সঠিকতা ইয়াৰ প্ৰশিক্ষণ তথ্যৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, কিন্তু এই মডেলসমূহেও নিজৰ জ্ঞানৰ বাবে নিজৰ মূল উৎস উল্লেখ কৰিবলৈ মৌলিকভাৱে অক্ষম, গতিকে এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ উৎস বুলি নাজানি ৱিকিপিডিয়াৰ জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰে। এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে এনে ফলাফলো লাভ কৰে যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰপৰা উৎপত্তি হোৱা তথ্যসমূহক কাল্পনিক তথ্য বিন্দুৰ সৈতে সংযোগ কৰে (AI hallucinations), তথ্য আহৰণৰ সময়ত বাস্তৱ সময়ৰ তথ্য-পৰীক্ষাৰ অনুপস্থিতিত তথ্যৰ মান হ্ৰাস কৰে। ==মূল্যায়ন== ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা তলত দিয়া মাপকাঠীসমূহৰদ্বাৰা জুখিব পাৰি: *প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত দিয়া তথ্যৰ শুদ্ধতা *উপযুক্ত ছবিৰ সংযোগ *প্ৰবন্ধসমূহৰ শৈলী আৰু কেন্দ্ৰবিন্দুৰ উপযুক্ততা<ref name="Stvilia2008Information">{{Cite journal |last1=Stvilia |first1=Besiki |last2=Twidale |first2=Michael B. |last3=Smith |first3=Linda C. |last4=Gasser |first4=Les |date=April 2008 |title=Information Quality Work Organization in Wikipedia |url=http://mailer.fsu.edu/~bstvilia/papers/stvilia_wikipedia_infoWork_p.pdf |journal=[[Journal of the American Society for Information Science and Technology]] |volume=59 |issue=6 |pages=983–1001 |citeseerx=10.1.1.163.5109 |doi=10.1002/asi.20813 |s2cid=10156153 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820183345/http://mailer.fsu.edu/~bstvilia/papers/stvilia_wikipedia_infoWork_p.pdf |archive-date=August 20, 2007}}</ref> *ভুৱা তথ্যৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা, আৰু বাদ দিয়া আৰু আঁতৰোৱা *প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত আৰু প্ৰবন্ধৰ পৰিসৰত ব্যাপকতা, পৰিসৰ আৰু সামৰি লোৱা *উদ্ধৃতি হিচাপে স্বনামধন্যা তৃতীয়পক্ষৰ উৎস চিনাক্ত কৰা *সন্মানীয় উৎসৰদ্বাৰা বিবৃতিসমূহৰ পৰীক্ষাযোগ্যতা *প্ৰবন্ধবোৰৰ স্থিৰতা *সম্পাদকীয় আৰু ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা<ref name="Petiška 016555151988860" /> *লিখাৰ মানদণ্ড কেইবাটাও "বজাৰমুখী" বাহ্যিক পদক্ষেপে প্ৰমাণ কৰে যে বৃহৎ দৰ্শকে ৱিকিপিডিয়াক কোনোবা নহয় কোনোবা ধৰণে বিশ্বাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আইএমএছ ইনষ্টিটিউট ফৰ হেল্থকেয়াৰ ইনফৰ্মেটিক্সৰ এক প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, "আমেৰিকাৰ চিকিৎসকৰ ৫০ শতাংশই স্বাস্থ্যৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে তথ্যৰ বাবে ... ৱিকিপিডিয়াৰ পৰামৰ্শ লৈছে বুলি কয়।<ref>{{cite news |last=Fearnow |first=Benjamin |date=January 31, 2014 |title=Report: Wikipedia The Top Source Of Health Care Info For Doctors, Patients |publisher=[[CBS]] |url=http://connecticut.cbslocal.com/2014/01/29/report-wikipedia-the-top-source-of-health-care-info-for-doctors-patients/ |url-status=live |access-date=February 1, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131062756/http://connecticut.cbslocal.com/2014/01/29/report-wikipedia-the-top-source-of-health-care-info-for-doctors-patients/ |archive-date=January 31, 2014}}</ref> ২০০৫ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত ব্ৰিটিছ কাকত দ্য গাৰ্ডিয়ানত "Can you trust Wikipedia?" শীৰ্ষক এটা অধ্যয়নত বিশেষজ্ঞৰ এটা পেনেলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰৰ সৈতে জড়িত সাতটা বিষয় পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰতিটো প্ৰবন্ধক ০ৰপৰা ১০লৈকে সংখ্যাৰ নাম দিয়া হৈছিল। এই পৰ্যালোচিত প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিকাংশই ৫ৰপৰা ৮ৰ ভিতৰত নম্বৰ লাভ কৰিছিল। আটাইতকৈ সাধাৰণ সমালোচনা আছিল গদ্যৰ দুৰ্বল গাঁথনি, বা পঢ়াত সহজ বিষয় (তিনিটা উল্লেখ), বাদ দিয়া বা ভুল, প্ৰায়ে সৰু কিন্তু কিছুমান প্ৰবন্ধত মূলকথা বাদ পৰা (তিনিটা উল্লেখ), আৰু দুৰ্বল ভাৰসাম্য, কম গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰসমূহক অধিক মনোযোগ দিয়া হৈছিল আৰু বিপৰীতভাৱে (এটা উল্লেখ)। আটাইতকৈ সাধাৰণ প্ৰশংসাবোৰ আছিল বাস্তৱিকতে সঠিক আৰু শুদ্ধ, কোনো চকুত পৰা ভুল নাছিল (চাৰিটা উল্লেখ), আৰু বহু উপযোগী তথ্য, ভালদৰে নিৰ্বাচিত লিংককে ধৰি, যাৰ ফলত "বহু তথ্য দ্ৰুতভাৱে লাভ কৰা" (তিনিটা উল্লেখ) সম্ভৱ হৈছিল।<ref><!-- Can you trust Wikipedia? -->{{cite Q|Q110613135}}</ref> ২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত নেচাৰ আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়া আৰু এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধৰ সৰু উপগোটৰ সঠিকতাৰ পৰ্যালোচকৰ মূল্যায়ন বিচৰা অন্ধ অধ্যয়নৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত নোহোৱা এই অধ্যয়নটো নেচাৰে সুপৰিচিত বিজ্ঞানীসকলৰ জীৱনীকে ধৰি বৈজ্ঞানিক বিষয়ৰ ৪২টা প্ৰবন্ধৰ নিৰ্বাচনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছিল। নমুনা লোৱা প্ৰবন্ধসমূহত পোৱা বাস্তৱিক ভুল, বাদ পৰা বা বিভ্ৰান্তিকৰ বক্তব্য ৱিকিপিডিয়াৰ বাবে ১৬২ আৰু ব্ৰিটানিকাৰ বাবে ১২৩ (৪:৩)। গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহৰ ভুল ব্যাখ্যাৰ দৰে গুৰুতৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত ৪টা, আৰু ব্ৰিটানিকাত ৪টা পোৱা গৈছিল (১:১)। অধ্যয়নটোৱে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "বিজ্ঞানৰ প্ৰৱেশৰ সঠিকতাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে",<ref name="GilesJ2005Internet"/> যদিও ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ প্ৰায়ে "দুৰ্বল গঠন" আছিল।<ref name="GilesJ2005Internet"/> এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে, যাৰ ফলত নেচাৰে নিজৰ জৰীপ পদ্ধতিৰ অধিক নথি-পত্ৰ প্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news|url=http://www.nature.com/news/2005/051212/exref/supplementary_information.doc |work=Nature |title=Supplementary information to accompany Nature news article 'Internet encyclopedias go head to head' |date=December 22, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928012459/http://www.nature.com/news/2005/051212/exref/supplementary_information.doc |archive-date=September 28, 2007 }}</ref> এই অতিৰিক্ত তথ্যৰ ভিত্তিত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই নেচাৰ আলোচনীৰ অধ্যয়নৰ বৈধতাক অস্বীকাৰ কৰি কয় যে ই "মাৰাত্মকভাৱে ত্ৰুটিপূৰ্ণ।" ব্ৰিটানিকাৰ সমালোচনাৰ ভিতৰত আছিল যে তেওঁলোকৰ কিছুমান প্ৰবন্ধৰ সম্পূৰ্ণ গ্ৰন্থৰ পৰিৱৰ্তে উদ্ধৃতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, কিছুমান উদ্ধৃতি যুৱ সংস্কৰণৰ বাবে লিখা প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা সংকলন আছিল, নেচাৰ আলোচনীয়ে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ বাস্তৱিক দাবী পৰীক্ষা কৰা নাছিল আৰু পৰ্যালোচকসকলে ভুল বুলি লেবেল লগোৱা বহু কথা সম্পাদনাৰ মতামতৰ পাৰ্থক্য আছিল। ব্ৰিটানিকাই আৰু কয় যে "যদিও শিৰোনামত ঘোষণা কৰা হৈছিল যে 'ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ বিজ্ঞান প্ৰৱেশৰ শুদ্ধতাৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে', প্ৰবন্ধটোৰ মুখ্য অংশৰ গভীৰতা থকা সংখ্যাবোৰে ইয়াৰ হুবহু বিপৰীত কথা কৈছিল: ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকৃততে ব্ৰিটানিকাতকৈ এক তৃতীয়াংশ বেছি ভুল আছিল।" (আমি তলত দেখুওৱাৰ দৰে, নেচাৰৰ গৱেষণাই ব্ৰিটানিকাৰ ভুলবোৰক গুৰুতৰভাৱে অতিৰঞ্জিত কৰিছিল, গতিকে আমি এই সংখ্যাটো কেৱল সংখ্যাবোৰ উপস্থাপন কৰা হেলনীয়া ধৰণেৰে আঙুলিয়াই দিবলৈহে উল্লেখ কৰিছোঁ। )"<ref name=FF>{{cite web|url=http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf|title=Fatally Flawed – Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature''|date=March 2006|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=June 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf|archive-date=July 9, 2016|url-status=live}}</ref> নেচাৰ আলোচনীয়ে ব্ৰিটানিকাৰ কিছুমান নিষ্কাশনৰ সংকলিত প্ৰকৃতিক স্বীকাৰ কৰিছিল, কিন্তু ইয়াৰদ্বাৰা অধ্যয়নৰ সিদ্ধান্তক বাতিল কৰা বুলি অস্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{Cite journal| title = Britannica attacks | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-30_440_7084/page/n21 | journal = [[Nature (journal)|Nature]]| volume = 440 | page = 582 | doi = 10.1038/440582b | date = March 30, 2006| pmid = 16572128 | issue = 7084 |bibcode = 2006Natur.440R.582. | doi-access = free }}</ref> এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই এইটোও যুক্তি দিছিল যে ভুলসমূহৰ বিভাজনে ইংগিত দিয়ে যে ৱিকিপিডিয়াত হোৱা ভুলসমূহ বেছিভাগেই ভুল তথ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা, আনহাতে ব্ৰিটানিকাৰ ভুলসমূহ "বাদ দিয়াৰ ভুল" আছিল, যাৰ ফলত "চিত্ৰ অনুসৰি ব্ৰিটানিকা ৱিকিপিডিয়াতকৈ বহুত বেছি সঠিক।"<ref name=FF/> তাৰ পিছত নেচাৰে ব্ৰিটানিকাৰ সঁহাৰি নাকচ কৰি কয় যে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ কোনো ভুল কোনো এটা বিশ্বকোষৰ সপক্ষে পক্ষপাতিত্ব কৰা নাছিল,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4840340.stm|title=Wikipedia study 'fatally flawed'|date=March 24, 2006|work=BBC News|access-date=May 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20060714210009/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4840340.stm|archive-date=July 14, 2006|url-status=live}}</ref> কিছুমান ক্ষেত্ৰত ই দুয়োখন বিশ্বকোষৰ প্ৰবন্ধৰ অংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু ব্ৰিটানিকাই নিজৰ "মুকলি চিঠি" খণ্ডন প্ৰকাশ কৰাৰ আগতে নেচাৰৰ সৈতে বিশেষ উদ্বেগ ভাগ-বাটোৱাৰা কৰা নাছিল।<ref>{{cite web| title=Encyclopædia Britannica and Nature: a response| work=[[Nature (journal)|Nature]]| date=March 23, 2006| url=http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071031053055/http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf| archive-date=October 31, 2007| url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.nature.com/nature/britannica/eb_advert_response_final.pdf|work=Nature Press release|title=Encyclopædia Britannica and Nature: a response|date=March 23, 2006|access-date=May 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031052930/http://www.nature.com/nature/britannica/eb_advert_response_final.pdf|archive-date=October 31, 2007|url-status=live}}</ref> এই দুটাপক্ষৰ মাজত পইণ্ট-ফৰ-পইণ্ট মতানৈক্য যিয়ে সংকলন/পাঠ্য উদ্ধৃতি আৰু অতি সৰু নমুনা আকাৰৰ বিষয়সমূহক সম্বোধন কৰিছিল—উইকিপিডিয়াৰ সপক্ষে ফলাফলক পক্ষপাতিত্ব কৰাৰ যুক্তি দিছিল, বনাম ব্ৰিটানিকাৰ গুণগত নিয়ন্ত্ৰিত বিন্যাসৰ পক্ষত থকা এটা বিস্তৃত, সম্পূৰ্ণ প্ৰবন্ধ, বৃহৎ নমুনাৰ আকাৰৰ অধ্যয়ন—অনলাইন আলোচনাত প্ৰতিধ্বনিত হৈছে,<ref>{{cite web |url=http://blog.sethroberts.net/2007/06/02/one-sided-critiques-of-the-day/ |title=Seth's Blog » Blog Archive » One-Sided Critiques of the Day |publisher=Blog.sethroberts.net |date=June 2, 2007 |access-date=April 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428133142/http://blog.sethroberts.net/2007/06/02/one-sided-critiques-of-the-day/ |archive-date=April 28, 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.wikimedia.org/2012/08/02/seven-years-after-nature-pilot-study-compares-wikipedia-favorably-to-other-encyclopedias-in-three-languages/ |title=Seven years after Nature, pilot study compares Wikipedia favorably to other encyclopedias in three languages — Wikimedia blog |date=August 2, 2012 |publisher=Blog.wikimedia.org |access-date=April 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615100445/http://blog.wikimedia.org/2012/08/02/seven-years-after-nature-pilot-study-compares-wikipedia-favorably-to-other-encyclopedias-in-three-languages/ |archive-date=June 15, 2014 |url-status=live }}</ref> নেচাৰ অধ্যয়নৰ উদ্ধৃতি দিয়া প্ৰবন্ধসমূহকে ধৰি, যেনে, য'ত প্ৰবন্ধ/প্ৰবন্ধৰ অংশসমূহ হাতৰদ্বাৰা নিৰ্বাচনৰ বাবে "ত্ৰুটিপূৰ্ণ অধ্যয়ন ডিজাইন", ইয়াৰ ১০০,০০০ তকৈ অধিক ব্ৰিটানিকা আৰু ১০ লাখতকৈ অধিক ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ ৪০টা প্ৰবন্ধ তুলনা কৰাত অধ্যয়নৰ "পৰিসংখ্যাগত শক্তি"ৰ অভাৱ, আৰু কোনো অধ্যয়নৰ পৰিসংখ্যা বিশ্লেষণৰ অনুপস্থিতি (যেনে, অধ্যয়নৰ বাবে আস্থাৰ ব্যৱধানৰ ৰিপৰ্ট দিয়া ফলাফল)ও লক্ষ্য কৰা হৈছে।<ref>See author-acknowledged comments in response to the citation of the ''Nature'' study, at ''PLoS One'', 2014, [http://www.plosone.org/annotation/listThread.action?root=80078 ''Citation of fundamentally flawed ''Nature'' quality "study"''], in response to T. Yasseri et al. (2012), ''Dynamics of Conflicts in Wikipedia'', published June 20, 2012, DOI 10.1371/journal.pone.0038869. Retrieved July 21, 2014. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116210930/http://www.plosone.org/annotation/listThread.action?root=80078 |date=January 16, 2016 }}.</ref> বিজ্ঞান যোগাযোগকাৰী জনাথন জেৰীয়ে ২০২৪ চনত কৈছিল যে এই অধ্যয়ন ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ, আৰু তেতিয়াৰপৰাই ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ ওপৰত প্ৰায় প্ৰতিখন বিজ্ঞান গৱেষণা পত্ৰতে ইয়াৰ উদ্ধৃতি দিয়া হৈছে, কিন্তু এই ধৰণৰ গৱেষণাই মাত্ৰ এটা "স্নেপশ্বট"হে প্ৰদান কৰিব আৰু দ্ৰুতভাৱে অবিশ্বাস্য হৈ পৰিব।<ref name="Can You Trust Dr. Wikipedia? 2024">{{cite news |last1=Jarry |first1=Jonathan |author1-link=Jonathan Jarry |title=Can You Trust Dr. Wikipedia? |url=https://www.mcgill.ca/oss/article/critical-thinking-technology/can-you-trust-dr-wikipedia |access-date=7 September 2024 |work=[[Office for Science and Society]] |date=6 September 2024 |language=en}}</ref> ২০০৬ চনৰ জুন মাহত আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ বিশেষজ্ঞ অধ্যাপক ৰয় ৰ’জেনজৱেইগে ২৫ জন আমেৰিকান লোকৰ ৱিকিপিডিয়া জীৱনীৰ তুলনা এনকাৰ্টা আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়’গ্ৰাফী অনলাইনত পোৱা সংশ্লিষ্ট জীৱনীৰ সৈতে প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ লিখিছে যে ৱিকিপিডিয়াই "আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ নাম, তাৰিখ আৰু পৰিঘটনাৰ প্ৰতিৱেদন দিয়াত আচৰিত ধৰণে সঠিক" আৰু কিছুমান ভুলক "বহুলভাৱে প্ৰচলিত কিন্তু ভুল বিশ্বাস" বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। কিন্তু তেওঁ উল্লেখ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু তুচ্ছ সবিশেষৰ মাজত পাৰ্থক্য স্থাপন কৰাত ব্যৰ্থ হয়, আৰু উত্তম উল্লেখ প্ৰদান নকৰে। তেওঁ ৱিকিপিডিয়াৰ "চালি-জাৰি চাব পৰা বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা, আৰু স্পষ্ট আৰু আকৰ্ষণীয় গদ্য"ৰ অভাৱৰ বিষয়েও অভিযোগ কৰিছিল।<ref name=Rosenzweig>{{Cite journal|first=Roy |last=Rosenzweig |author-link=Roy Rosenzweig |title=Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past |journal=The Journal of American History |volume=93 |issue=1 |date=June 2006 |pages=117–146 |url=http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 |access-date=August 11, 2006 |doi=10.2307/4486062 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425130754/http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 |archive-date=April 25, 2010 |jstor=4486062 |url-access=subscription }} (Center for History and New Media)</ref>{{refn|Wikipedia's policies on [[Wikipedia:No original research|original research]], including [[WP:SYNTH|unpublished synthesis of published data]], disallow new analysis and interpretation not found in [[Wikipedia:Reliable sources|reliable sources]].|group=nb}} ২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰৰপৰা ২০০৬ চনৰ মে' মাহলৈকে ডমিংগেজ হিলছৰ কেলিফৰ্ণিয়া ষ্টেট ইউনিভাৰ্চিটিৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ অধ্যাপক লেৰী প্ৰেছে কৰা ৱেব ভিত্তিক সমীক্ষাত "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ সঠিকতা আৰু সম্পূৰ্ণতা"ৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছে।<ref>{{cite web| title=Survey of Wikipedia accuracy and completeness| work=[[California State University at Dominguez Hills]]| date=May 2006| url=http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| access-date=December 10, 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20140721105607/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| archive-date=July 21, 2014| url-status=live| archivedate=July 21, 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140721105607/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| deadurl=yes}}</ref> এটা লেখাৰ মূল্যায়নৰ বাবে পঞ্চাশজন লোকে নিমন্ত্ৰণ গ্ৰহণ কৰিলে। পঞ্চাশজনৰ ভিতৰত ছয়সত্তৰ শতাংশই (৭৬%) ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটো সঠিক বুলি একমত বা দৃঢ়তাৰে সন্মত হয় আৰু ছয়চল্লিছ শতাংশই (৪৬%) এই প্ৰবন্ধটো সম্পূৰ্ণ বুলি একমত বা দৃঢ়ভাৱে সন্মত হয়। আঠাইশজন লোকে তেওঁলোকে পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰবন্ধটোক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ একেটা বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। সঠিকতাৰ ওপৰত মতামত দুয়োখন বিশ্বকোষৰ মাজত প্ৰায় সমান আছিল (৬খনে ব্ৰিটানিকাৰ পক্ষত, ৭খনে ৱিকিপিডিয়াৰ পক্ষত, ৫খনে সমান বুলি কয়), আৰু আঠাইশখনৰ ভিতৰত এঘাৰখনে (৬১%) ৱিকিপিডিয়াক কিছু পৰিমাণে বা যথেষ্ট বেছি সম্পূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰিছিল, আঠাইশখনৰ ভিতৰত সাতখনে (৩৯%) ব্ৰিটানিকাৰ বাবে। সমীক্ষাটোত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক যাদৃচ্ছিকভাৱে নিৰ্বাচন কৰাৰ চেষ্টা কৰা হোৱা নাছিল আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক কেনেকৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল সেয়া স্পষ্ট নহয়।<ref>{{cite web| title=Survey of Wikipedia accuracy and completeness| publisher=Larry Press, Professor of Computer Information Systems, California State University| year=2006| url=http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20110928205017/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| archive-date=September 28, 2011| url-status=live| archivedate=September 28, 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928205017/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| deadurl=yes}}</ref> জাৰ্মান কম্পিউটিং আলোচনীয়ে ২০০৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ব্ৰকহাউছ মাল্টিমিডিয়াল, মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ তুলনা কৰিছিল: বিশেষজ্ঞসকলে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ৬৬টা প্ৰবন্ধৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। সামগ্ৰিক স্ক’ৰত ৱিকিপিডিয়াক ৫ পইণ্টৰ ভিতৰত ৩.৬ পইণ্ট (B-) ৰেটিং দিয়া হৈছিল।<ref>Michael Kurzidim: Wissenswettstreit. Die kostenlose Wikipedia tritt gegen die Marktführer Encarta und Brockhaus an, in: [[c't]] 21/2004, October 4, 2004, S. 132–139.</ref> ২০০৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত c't ৰ দ্বিতীয়টো পৰীক্ষাত ১৫০টা প্ৰবন্ধ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, ইয়াৰে ৫৬টা নিবিড়ভাৱে মূল্যায়ন কৰা হৈছিল, চাৰিটা ডিজিটেল বিশ্বকোষ তুলনা কৰিবলৈ: Bertelsmann Enzyklopädie 2007, Brockhaus Multimedial premium 2007, Encarta 2007 Enzyklopädie আৰু ৱিকিপিডিয়াক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত আছিল: "আমি মুক্ত বিশ্বকোষৰ গ্ৰন্থসমূহত ইয়াৰ বাণিজ্যিক প্ৰতিযোগীসকলৰ গ্ৰন্থতকৈ অধিক ভুল বিচাৰি পোৱা নাছিলোঁ।"<ref>Dorothee Wiegand: "Entdeckungsreise. Digitale Enzyklopädien erklären die Welt." c't 6/2007, March 5, 2007, p. 136–145. Original quote: "Wir haben in den Texten der freien Enzyklopädie nicht mehr Fehler gefunden als in denen der kommerziellen Konkurrenz"</ref> ৱিকিপিডিয়াক অৰ্থনীতিবিদসকলৰ ধাৰণাসমূহৰ নিখুঁত প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ সংজ্ঞাৰ লগত খাপ খোৱা বুলি চাই জৰ্জ ব্ৰেগেছে (গুৱেলফ-হাম্বাৰ বিশ্ববিদ্যালয়) ৱিকিপিডিয়াৰ সাতজন শীৰ্ষস্থানীয় পশ্চিমীয়া দাৰ্শনিকৰ ওপৰত লিখা প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰিছিল: এৰিষ্টটল, প্লেটো, ইমানুৱেল কাণ্ট, ৰেনে ডেকাৰ্ট, জৰ্জ উইলহেম ফ্ৰেড্ৰিখ হেগেল, থমাছ একুইনাছ আৰু জন লক। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহক দৰ্শনৰ চাৰিখন তথ্যসূত্ৰৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা বিষয়-বস্তুৰ একমত তালিকাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। ব্ৰেগেছে বিচাৰি উলিয়াইছিল যে গড়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহে মাত্ৰ ৫২% সহমতৰ বিষয়-বস্তুহে সামৰি লৈছিল। কোনো ভুল পোৱা নগ'ল যদিও ইয়াত উল্লেখযোগ্য বাদ দিয়া হৈছিল।<ref>{{cite SSRN |last=Bragues |first=George |title=Wiki-Philosophizing in a Marketplace of Ideas: Evaluating Wikipedia's Entries on Seven Great Minds |date=April 2007 |ssrn=978177 }}</ref> পিচি প্ৰ’ আলোচনীয়ে (আগষ্ট ২০০৭) বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ বৈজ্ঞানিক ক্ষেত্ৰৰ চাৰিটা প্ৰবন্ধ (এটা সৰু নমুনা) ৱিকিপিডিয়া, ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ মাজত তুলনা কৰিবলৈ কয়। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে ৱিকিপিডিয়াক "বহুলাংশে শুদ্ধ", "ভালকৈ চম্ভালিব পৰা", "ভাল কাম কৰে", "খেল তথ্যৰ বাবে ভাল" আৰু "ব্যাপকভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। এটা প্ৰবন্ধত "শেষৰফালে লক্ষণীয় অৱনতি ঘটিছিল" আনহাতে আন এটাত "স্পষ্ট আৰু অধিক মাৰ্জিত" লেখা আছিল, তৃতীয়টোক কম শুদ্ধতাৰে লিখা কিন্তু প্ৰতিযোগীসকলতকৈ ভাল বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল আৰু চতুৰ্থটো প্ৰবন্ধ "এনকাৰ্টা বা ব্ৰিটানিকাৰ সমতুল্যতকৈ অধ্যয়নশীল ছাত্ৰৰ বাবে অধিক উপকাৰী" বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত কোনো গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে এটা এনকাৰ্টা আৰু এটা ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধত গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হৈছিল।<ref name="uncovered">''PC Pro'' magazine, August 2007, p. 136, "Wikipedia Uncovered".</ref> ২০০৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহত অষ্ট্ৰেলিয়াৰ আলোচনী পিচি অথৰিটিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতাৰ ওপৰত এটা বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে। প্ৰবন্ধটোত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুক অন্যান্য জনপ্ৰিয় অনলাইন বিশ্বকোষ অৰ্থাৎ ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। আলোচনীখনে বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰখনৰ সৈতে জড়িত প্ৰবন্ধসমূহৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয়। মুঠ চাৰিটা প্ৰবন্ধ তিনিজন বিশেষজ্ঞই পৰ্যালোচনা কৰিছিল। ৱিকিপিডিয়া আন বিশ্বকোষৰ সৈতে তুলনাযোগ্য আছিল, ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ শ্ৰেণীত শীৰ্ষস্থান দখল কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.pcauthority.com.au/Feature/93908,wikipedia-uncovered.aspx/1|title=''PC Authority'' – 'Wikipedia Uncovered'|access-date=December 31, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226143321/http://www.pcauthority.com.au/Feature/93908,wikipedia-uncovered.aspx/1|archive-date=February 26, 2009|url-status=live}}</ref> ২০০৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত জাৰ্মান আলোচনী ষ্টাৰনে জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়া আৰু ব্ৰকহাউছ এনচাইক্লোপেডিৰ ১৫ খণ্ডৰ সংস্কৰণৰ অনলাইন সংস্কৰণৰ তুলনাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। এই পৰীক্ষাটো এটা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (কলনস্থিত WIND GmbH)ক নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, যাৰ বিশ্লেষকসকলে প্ৰতিটো বিশ্বকোষৰপৰা (ৰাজনীতি, ব্যৱসায়, ক্ৰীড়া, বিজ্ঞান, সংস্কৃতি, মনোৰঞ্জন, ভূগোল, চিকিৎসা, ইতিহাস আৰু ধৰ্ম সামৰি লোৱা) ৫০টা প্ৰবন্ধ চাৰিটা মাপকাঠী (সঠিকতা, সম্পূৰ্ণতা, সময়োপযোগীতা আৰু স্পষ্টতা)ৰ ওপৰত মূল্যায়ন কৰিছিল আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ গড় হিচাপত অধিক সঠিক বুলি বিচাৰ কৰিছিল (১ৰপৰা ৬লৈকে স্কেলত ১.৬ বনাম ব্ৰকহাউছৰ বাবে ২.৩, ১টা শ্ৰেষ্ঠ আৰু ৬টা আটাইতকৈ বেয়া)। ৱিকিপিডিয়াৰ কভাৰেজও অধিক সম্পূৰ্ণ আৰু শেহতীয়া হোৱা দেখা গৈছিল; কিন্তু ব্ৰকহাউছক অধিক স্পষ্টকৈ লিখা বুলি বিবেচিত কৰা হৈছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াৰ কেইবাটাও প্ৰবন্ধক অবিশেষজ্ঞৰ বাবে অতি জটিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল আৰু বহুতো প্ৰবন্ধক অতি দীঘলীয়া বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল।<ref>{{cite magazine |date=December 2007 |title=Wikipedia: Wissen für alle |trans-title=Wikipedia: Knowledge for Everyone |volume=2007 |issue=50 |magazine=[[Stern (magazine)|Stern]] |pages=30–44 |quote=Einige Wikipedia-Artikel sind für Laien schlicht zu kompliziert, viele zu weitschweifig, urteilten die Tester. [Some Wikipedia articles are simply too complicated for laypersons, many too long-winded, judged the testers.] |language=de |last1=Schönert |first1=Ulf |last2=Güntheroth |first2=Horst |url=https://www.stern.de/digital/online/wikipedia--wissen-fuer-alle-3217272.html |access-date=January 11, 2023 |archive-date=January 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111175055/https://www.stern.de/digital/online/wikipedia--wissen-fuer-alle-3217272.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |date=December 5, 2007 |title=Wikipedia schlägt Brockhaus |trans-title=Wikipedia beats Brockhaus |url=http://www.stern.de/computer-technik/internet/:stern-Test-Wikipedia-Brockhaus/604423.html |magazine=[[Stern (magazine)|Stern]] |publisher=[[Gruner + Jahr]] |access-date=September 6, 2016 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802143802/http://www.stern.de/computer-technik/internet/:stern-Test-Wikipedia-Brockhaus/604423.html |archive-date=August 2, 2009 |url-status=live }}</ref><ref>K.C. Jones: ''[http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=204702694 German Wikipedia Outranks Traditional Encyclopedia's Online Version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212231601/http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=204702694 |date=December 12, 2007 }}''. [[InformationWeek]], December 7, 2007 <!--Note: This article incorrectly reports that Wikipedia articles were "judged ... more ... easy to read", in fact this was the one of the four areas where ''Brockhaus'' reached a better result (1.8 vs. 2.4 for Wikipedia)--></ref> ২০০৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ সংখ্যাত ব্ৰিটিছ কম্পিউটিং আলোচনী পিচি প্লাছে ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াক ৱৰ্ল্ড বুক এনচাইক্লোপিডিয়া আৰু এনচাইক্লোপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ডিভিডি সংস্কৰণৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল, প্ৰত্যেকৰে বাবে ৰেণ্ডম বিষয়ৰ শৃংখলাৰ কভাৰেজৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। ইয়াৰ সামৰণিত "তিনিও ক্ষেত্ৰতে বিষয়-বস্তুৰ মান ভাল" আৰু ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰকাৰীসকলক পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে "সচেতন হওক যে ভুল সম্পাদনা হয়, আৰু অদ্ভুত যেন লগা যিকোনো বস্তু দ্বিতীয় উৎসৰ সৈতে পৰীক্ষা কৰক।" কিন্তু ৱিকিপিডিয়াৰ বিপুলসংখ্যক মূল্যৱান আৰু সঠিক তথ্যৰে ভৰি আছে।"<ref>{{cite web |first=Simon |last=Williams |url=http://www.techradar.com/news/internet/web/wikipedia-vs-encyclopaedia-a-question-of-trust-316163 |title=Wikipedia vs Encyclopaedia: A question of trust? |website=Techradar.com |date=April 21, 2008 |access-date=September 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705234729/http://www.techradar.com/news/internet/web/wikipedia-vs-encyclopaedia-a-question-of-trust-316163 |archive-date=July 5, 2008 }}</ref> ২০০৮ চনত ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছ ৰিভিউত প্ৰকাশিত এখন গৱেষণা পত্ৰত ঐতিহাসিক বিষয়ৰ ওপৰত নটা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা, দ্য ডিকচনেৰী অৱ আমেৰিকান হিষ্ট্ৰী আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়'গ্ৰাফী অনলাইনৰ সমকক্ষসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। গৱেষণা পত্ৰখনত দেখা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশৰ সামগ্ৰিক সঠিকতাৰ হাৰ ৮০ শতাংশ, আনহাতে আন বিশ্বকোষসমূহৰ সঠিকতাৰ হাৰ ৯৫ৰপৰা ৯৬ শতাংশ।<ref>{{cite journal|last1=Rector|first1=Lucy Holman|title=Comparison of ''Wikipedia'' and other encyclopedias for accuracy, breadth, and depth in historical articles|url=https://archive.org/details/sim_reference-services-review_2008_36_1/page/7|journal=Reference Services Review|volume=36|issue=1|pages=7–22|doi=10.1108/00907320810851998|year=2008}}</ref> ২০১০ চনৰ এক অধ্যয়নত দেশসমূহৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাসমূহ চাইটটোৰ পৰীক্ষণযোগ্যতাৰ নীতিৰ সৈতে কিমানখিনি মিল আছে তাৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। এই নীতিৰ বিপৰীতে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ বহু দাবী উদ্ধৃতিৰদ্বাৰা সমৰ্থিত হোৱা নাছিল আৰু যিবোৰ দাবী আছিল, সেইবোৰৰ বহুতো, একাডেমিক আলোচনীৰ প্ৰবন্ধৰ পৰিৱৰ্তে জনপ্ৰিয় সংবাদ মাধ্যম আৰু চৰকাৰী ৱেবছাইটৰপৰা পোৱা গৈছিল।<ref>{{Cite journal |last1=Luyt |first1=Brendan |last2=Tan |first2=Daniel |date=April 1, 2010 |title=Improving Wikipedia's credibility: References and citations in a sample of history articles |journal=Journal of the American Society for Information Science and Technology |volume=61 |issue=4 |pages=715–722 |doi=10.1002/asi.21304 |hdl=10356/95416 |issn=1532-2890|hdl-access=free }}</ref> ২০১১ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ব্ৰিগম ইয়ং বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এডাম ব্ৰাউনে পি এছ পলিটিকেল ছায়েন্স এণ্ড পলিটিক্স আলোচনীত "প্ৰাৰ্থী, নিৰ্বাচন আৰু পদবীধাৰীৰ বিষয়ে হাজাৰ হাজাৰ ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ" পৰীক্ষা কৰি এটা অধ্যয়ন প্ৰকাশ কৰিছিল। অধ্যয়নটোত দেখা গৈছে যে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ তথ্যসমূহ সঠিক হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকিলেও পৰীক্ষা কৰা প্ৰবন্ধসমূহত বাদ দিয়াৰ বহুতো ভুল আছে।<ref>{{cite journal|last1=Brown|first1=Adam R.|title=Wikipedia as a Data Source for Political Scientists: Accuracy and Completeness of Coverage|url=https://archive.org/details/sim_ps-political-science-politics_2011-04_44_2/page/339|journal=PS: Political Science & Politics|date=April 8, 2011|volume=44|issue=2|pages=339–343|doi=10.1017/S1049096511000199|s2cid=154963796}}</ref> ২০১২ চনত শ্বেন গ্ৰীণষ্টেইনৰ সহ-লেখকত কৰা এক অধ্যয়নত আমেৰিকাৰ ৰাজনীতিৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ এটা দশকৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখা গৈছে যে কোনো এটা প্ৰবন্ধত যিমানেই অধিক অৱদানকাৰী থাকে সিমানেই ই অধিক নিৰপেক্ষ হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে, যিটো লিনাছৰ আইনখনৰ সংকীৰ্ণ ব্যাখ্যাৰ সৈতে সংগতি ৰখা হৈছিল।<ref>{{cite journal | doi=10.3386/w18167 | title=Collective Intelligence and Neutral Point of View: The Case of Wikipedia | journal=NBER Working Paper No. 18167 | date=June 2012 | last1=Greenstein | first1=Shane | last2=Zhu | first2=Feng | doi-access=free }}</ref> ৰিভলি আৰু অন্যান্যই (২০১২) ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্বাচিত মানসিক স্বাস্থ্য বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু মনোৰোগ চিকিৎসাৰ এখন পাঠ্যপুথিৰ সংশ্লিষ্ট প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে বিশেষজ্ঞসকলক প্ৰবন্ধৰ বিষয়-বস্তুৰ সঠিকতা, শেহতীয়া সংযোজন, কভাৰেজৰ বিস্তৃতি, উল্লেখ আৰু পঠনযোগ্যতাৰ ক্ষেত্ৰত ৰেটিং দিবলৈ কয়। পঠনযোগ্যতাৰ বাহিৰে সকলো মাপকাঠীতে ৱিকিপিডিয়াই সৰ্বাধিক নম্বৰ লাভ কৰে আৰু লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ দৰে ভাল বা ইয়াতকৈ ভাল আৰু এটা মানক পাঠ্যপুথি।<ref name="Reavley" /> ২০১৪ চনৰ নিউ ইংলেণ্ড জাৰ্নেল অৱ মেডিচিনৰ এটা দৃষ্টিভংগীৰটুকুৰাত ২২টা প্ৰেছক্ৰিপচন ঔষধৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠা পৰীক্ষা কৰি নিৰ্ণয় কৰা হৈছিল যে সেইবোৰক শেহতীয়াকৈ এফ ডি এৰ সুৰক্ষা সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হৈছে নেকি। ইয়াত দেখা গৈছে যে এই পৃষ্ঠাসমূহৰ ৪১% সতৰ্কবাণীৰ পিছত দুসপ্তাহৰ ভিতৰত আপডেট কৰা হৈছিল, ২৩% পৃষ্ঠা দুসপ্তাহতকৈ অধিক পিছত আপডেট কৰা হৈছিল আৰু বাকী ৩৬% পৃষ্ঠা ২০১৪ চনৰ জানুৱাৰীলৈকে ১ বছৰতকৈ অধিক সময়ৰ পাছত সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হোৱা নাছিল।<ref>{{cite journal|last1=Hwang|first1=Thomas J.|last2=Bourgeois|first2=Florence T.|last3=Seeger|first3=John D.|title=Drug Safety in the Digital Age|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-06-26_370_26/page/2460|journal=New England Journal of Medicine|date=June 26, 2014|volume=370|issue=26|pages=2460–2462|doi=10.1056/NEJMp1401767|pmid=24963564|doi-access=free}}</ref> ২০১৪ চনত জাৰ্নেল অৱ দ্য আমেৰিকান ফাৰ্মাচিষ্ট এছ'চিয়েচনত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে ১৯টা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি এই সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে এই সকলোবোৰ প্ৰবন্ধতে ইয়াৰ "চিকিৎসামূলক ব্যৱহাৰ আৰু বিৰূপ প্ৰভাৱ"ৰ বিষয়ে তথ্য আছে, কিন্তু এইটোও সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে "কেইবাটাও ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া, গৰ্ভাৱস্থা আৰু বিৰোধিতাৰ বিষয়ে তথ্যৰ অভাৱ।" সেয়েহে অধ্যয়নটোৰ লেখকসকলে পৰামৰ্শ দিছিল যে ৰোগীয়ে প্ৰশ্ন কৰা বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে তথ্যৰ উৎস হিচাপে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ওপৰত যাতে নিৰ্ভৰ নকৰে।<ref>{{cite journal|last1=Phillips|first1=Jennifer|last2=Lam|first2=Connie|last3=Palmisano|first3=Lisa|title=Analysis of the accuracy and readability of herbal supplement information on Wikipedia|journal=Journal of the American Pharmacists Association|date=July 1, 2014|volume=54|issue=4|pages=406–14|doi=10.1331/JAPhA.2014.13181|pmid=25063262}}</ref> ২০১৪ চনত PLOS ONE ত প্ৰকাশিত আন এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ঔষধ বিজ্ঞানৰ পাঠ্যপুথিৰ তুলনাত ৱিকিপিডিয়াৰ ফাৰ্মাক’লজীৰ তথ্য ৯৯.৭% সঠিক, আৰু ৱিকিপিডিয়াত এনে তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮%। অধ্যয়নটোৱে এইটোও নিৰ্ণয় কৰে যে এই ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সম্পূৰ্ণতা "ফাৰ্মাকোকাইনেটিক্স" শ্ৰেণীত সৰ্বনিম্ন (৬৮%) আৰু "ইণ্ডিকেচন" শ্ৰেণীত সৰ্বাধিক (৯১.৩%)। লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া হৈছে স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে ঔষধ সম্পৰ্কীয় তথ্যৰ এক সঠিক আৰু বিস্তৃত উৎস।"<ref>{{cite journal|last1=Kräenbring|first1=Jona|last2=Monzon Penza|first2=Tika|last3=Gutmann|first3=Joanna|last4=Muehlich|first4=Susanne|last5=Zolk|first5=Oliver|last6=Wojnowski|first6=Leszek|last7=Maas|first7=Renke|last8=Engelhardt|first8=Stefan|last9=Sarikas|first9=Antonio|last10=Lovis|first10=Christian|title=Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology|journal=PLOS ONE|date=September 24, 2014|volume=9|issue=9|article-number=e106930|doi=10.1371/journal.pone.0106930|pmid=25250889|pmc=4174509|bibcode=2014PLoSO...9j6930K|doi-access=free}}</ref> ==বিশেষজ্ঞৰ মতামত== ===লাইব্ৰেৰিয়ানসকলৰ মতামত=== ২০০৪ চনত দ্য গাৰ্ডিয়ানৰ সৈতে হোৱা এক সাক্ষাৎকাৰত আত্মবৰ্ণিত তথ্য বিশেষজ্ঞ আৰু ইণ্টাৰনেট পৰামৰ্শদাতা<ref>Self description taken from [[blog]] biography, {{cite web| title=Phil Bradley – biography| publisher=Phil Bradley| year=2007| url=http://www.philb.com/philbiog.htm| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071103141032/http://www.philb.com/philbiog.htm| archive-date=November 3, 2007| archivedate=November 3, 2007| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103141032/http://www.philb.com/philbiog.htm| deadurl=yes}}</ref> ফিলিপ ব্ৰেডলিয়ে কৈছিল যে তেওঁ ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ নকৰে আৰু "এজনো লাইব্ৰেৰিয়ানৰ বিষয়ে তেওঁ অৱগত নহয় যিয়ে ব্যৱহাৰ কৰিব।" তাৰ পিছত তেওঁ বুজাই দিলে যে "মূল সমস্যাটো হ'ল কৰ্তৃত্বৰ অভাৱ।" ছপা প্ৰকাশনৰ সহায়ত প্ৰকাশকে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে তেওঁলোকৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য, কিয়নো তেওঁলোকৰ জীৱিকা ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কিন্তু এনেকুৱা কিবা এটাৰ সৈতে, সেই সকলোবোৰ খিৰিকীৰে বাহিৰলৈ ওলাই যায়।"<ref name="Who">{{cite news| title=Who knows?| first=Simon| last=Waldman| work=[[The Guardian]]| date=October 26, 2004| access-date=February 3, 2011| url=https://www.theguardian.com/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement| location=London| archive-url=https://web.archive.org/web/20140825234204/http://www.theguardian.com/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement| archive-date=August 25, 2014| url-status=live}}</ref> ২০০৫ চনত অণ্টাৰিঅ’ৰ ট্ৰেণ্ট বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পুথিভঁৰালটোৱে কয় যে ৱিকিপিডিয়াত বহুতো প্ৰবন্ধ আছে যিবোৰ "দীঘলীয়া আৰু ব্যাপক", কিন্তু "ভুল তথ্য আৰু পক্ষপাতিত্বৰ বাবে বহুত ঠাই আছে আৰু প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড আৰু গভীৰতা দুয়োটাতে বহুত পৰিৱৰ্তনশীলতা আছে।" ইয়াত আৰু কোৱা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতা আছে, ইয়াৰ "কাৰিকৰী বিষয়ৰ উৎকৃষ্ট কভাৰেজ আছে" আৰু প্ৰবন্ধসমূহ "প্ৰায়ে দ্ৰুতভাৱে যোগ কৰা হয় আৰু, ফলস্বৰূপে, সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাৰ কভাৰেজ যথেষ্ট ভাল", ইয়াক এই কামত অক্ষম পৰম্পৰাগত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰিলে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি প্ৰয়োজন অনুসৰি কোনোবাই সমালোচনাত্মকভাৱে চিন্তা কৰিব লাগে আৰু নিজৰ উৎসৰ উপযুক্ততা মূল্যায়ন কৰিব লাগে, "আপুনি তথ্য বিচাৰিছে নেকি বা মতামত বিচাৰিছে নেকি, আপুনি এটা বিষয় অন্বেষণ কৰাৰ সময়ত কিমান গভীৰ হ'ব বিচাৰে, নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু সঠিকতাৰ গুৰুত্ব, আৰু সময়োপযোগী বা শেহতীয়া তথ্যৰ গুৰুত্ব", আৰু লগতে কয় যে ৱিকিপিডিয়াক যিকোনো পৰিস্থিতিত "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।<ref>{{cite web|date=April 30, 2007|title=About Wikipedia|url=http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20051204085922/http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|archive-date=December 4, 2005|access-date=April 13, 2010|website=Trent University Library|publisher=Trent University|archivedate=December 4, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051204085922/http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|deadurl=yes}}</ref> লাইব্ৰেৰিয়ান জাৰ্নেলৰদ্বাৰা ২০০৬ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ পৰ্যালোচনা, লাইব্ৰেৰিয়ানৰ এটা পেনেল ব্যৱহাৰ কৰি, "উল্লেখযোগ্য সামগ্ৰীৰ আটাইতকৈ কঠিন সমালোচকসকলে, যিয়েই নহওক কিয়", "দীৰ্ঘদিনীয়া পৰ্যালোচকসকলক" ৱিকিপিডিয়াৰ তিনিটা ক্ষেত্ৰ (জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি, সাম্প্ৰতিক পৰিস্থিতি আৰু বিজ্ঞান) মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয় আৰু এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "সীমিত পেছাদাৰী ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰতি গৌৰৱ কৰা সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত এতিয়াও সাৱধানে আগবাঢ়ি যোৱাৰ কাৰণ আছে যদিও বহুতো উৎসাহজনক চিন প্ৰকাশ কৰে যে (এতিয়াৰ বাবে অন্ততঃ) ৱিকিপিডিয়াক লাইব্ৰেৰিয়ানৰ অনুমোদনৰ ছীল প্ৰদান কৰা হ’ব পাৰে।" 'বিতৰ্কিত ঐতিহাসিক আৰু সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাসমূহ অন্বেষণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা এজন পৰ্যালোচকে কয় যে, "ৱিকিপিডিয়াই বিতৰ্কিত বিষয়সমূহৰ বস্তুনিষ্ঠ উপস্থাপনত মই সন্তুষ্ট হৈছিলোঁ"। কিন্তু "চাইবাৰস্পেচত ওপঙি থকা বহু তথ্যৰ দৰেই, মতামতৰপৰা তথ্য উলিওৱাত এক সুস্থ মাত্ৰাৰ সন্দেহ আৰু দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন।" আন পৰ্যালোচকসকলে লক্ষ্য কৰিছে যে ইয়াত "বহুত তাৰতম্য" আছে কিন্তু "ভাল বিষয়-বস্তুৰ প্ৰাচুৰ্যও আছে।"<ref name="libraryjournal">{{cite magazine| title=I want my Wikipedia!| magazine=Library Journal| date=April 2006| url=http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia/| access-date=October 23, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20151204024637/http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia| archive-date=December 4, 2015| url-status=live| archivedate=December 4, 2015| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151204024637/http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia| deadurl=yes}}</ref> ২০০৭ চনত আমেৰিকান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (ALA) প্ৰাক্তন সভাপতি মাইকেল গ’ৰমেনে এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা ব্লগত উল্লেখ কৰিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰা এজন অধ্যাপক এজন ডায়েটিচিয়ানৰ বৌদ্ধিক সমতুল্য যিয়ে সকলো বস্তুৰে সৈতে বিগ মেকৰ স্থিৰ খাদ্য খোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।"<ref>{{cite encyclopedia|last=Gorman|first=Michael|title=Jabberwiki: The Educational Response, Part II|url=http://blogs.britannica.com/2007/06/jabberwiki-the-educational-response-part-ii/|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Blog|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=April 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424015841/http://blogs.britannica.com/2007/06/jabberwiki-the-educational-response-part-ii/|archive-date=April 24, 2017|url-status=live}}</ref> ইনফৰ্মেচন টুডে (মাৰ্চ ২০০৬)-এ লাইব্ৰেৰিয়ান নেন্সি অ’নিলৰ (চাণ্টা মনিকা পাব্লিক লাইব্ৰেৰী চিষ্টেমৰ ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছৰ প্ৰধান লাইব্ৰেৰিয়ান)ৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "লাইব্ৰেৰী সম্প্ৰদায়ত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়ে ভালেখিনি সন্দেহ আছে" কিন্তু "তেওঁ আনন্দৰে স্বীকাৰ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই অনুসন্ধানৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ স্থান হিচাপে কাম কৰে। আপুনি পৰিভাষা, নাম আৰু অনুভৱৰ বিষয় পায়।"<ref name="informationtoday">{{cite web|date=March 2006|title=Wikipedia and Britannica: The kid's all right|url=http://www.infotoday.com/searcher/mar06/berinstein.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071104031002/http://www.infotoday.com/Searcher/mar06/berinstein.shtml|archive-date=November 4, 2007|access-date=October 31, 2007|website=Searcher|publisher=Information Today, Inc.}}</ref> পিচি প্ৰ’ই (আগষ্ট ২০০৭) ব্ৰিটিছ লাইব্ৰেৰীৰ ইউৰোপীয় আৰু আমেৰিকান সংগ্ৰহৰ মুৰব্বী ষ্টিফেন বুৰীৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "ৱিকিপিডিয়া সম্ভাৱনাময়ভাৱে এটা ভাল বস্তু—ই নতুন পৰিঘটনাৰ প্ৰতি দ্ৰুত সঁহাৰি প্ৰদান কৰে, আৰু পুৰণি বস্তুৰ নতুন প্ৰমাণৰ প্ৰতি।" প্ৰবন্ধটোৰ সামৰণিত কোৱা হৈছে: "[বুৰী]ৰ বাবে সমস্যাটো ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাতকৈ ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ধৰণটোহে পছন্দৰ।" 'এইটো ইতিমধ্যে গৱেষকৰ বাবে প্ৰথম বন্দৰ হৈ পৰিছে', বুৰীয়ে কয়, তাৰ আগতে লক্ষ্য কৰাৰ আগতে যে এইটো "যেতিয়ালৈকে তেওঁলোক অধিক আগুৱাই নাযায় তেতিয়ালৈকে সমস্যাজনক নহয়।" বুৰীৰ মতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰাৰ কৌশলটো হ'ল এইটো এটা বোধ যে " ই বিশ্বকোষত (বিনামূলীয়া, ৱেব বা ছপা) থকাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ই সঁচা। প্ৰমাণ বিচাৰক ... আৰু অৰিহণা যোগাওক।"<ref name="uncovered"/> ===বিতৰ্কিত বিষয়ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধ=== ২০০৬ চনত কানাডিয়ান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (CLA)<ref>{{cite Q|Q66411582}}<!-- Wikipedia Grows Up -->.</ref>ৰ বাবে এটা প্ৰবন্ধত ৱিকিপিডিয়াৰ পদ্ধতি, প্ৰক্ৰিয়া আৰু ফলাফলৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে আলোচনা কৰা হৈছিল, উদাহৰণস্বৰূপে মন্তব্য কৰা হৈছিল যে বিতৰ্কিত বিষয়সমূহত "আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য কথাটো হ’ল যে দুয়োপক্ষই প্ৰকৃততে ইজনে সিজনক জড়িত কৰিছিল আৰু প্ৰবন্ধটোৰ এনে এটা সংস্কৰণৰ আলোচনা কৰিছিল যাৰ সৈতে দুয়োজনে কম-বেছি পৰিমাণে টিকি থাকিব পাৰে।" লেখকে মন্তব্য কৰিছে যে:আচলতে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰথমতে দেখাতকৈ অধিক প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনি আছে। প্ৰায় ৮০০ অভিজ্ঞ ব্যৱহাৰকাৰীক প্ৰশাসক হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে, বাইণ্ডিং আৰু লুজিঙৰ বিশেষ ক্ষমতাৰ সৈতে: তেওঁলোকে প্ৰবন্ধসমূহ সুৰক্ষিত আৰু অসুৰক্ষিত, মচি পেলাব পাৰে আৰু পুনৰ ঘূৰাই আনিব পাৰে, আৰু ব্যৱহাৰকাৰীসকলক ব্লক আৰু আনব্লক কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে নিজৰ ক্ষমতাক নিৰপেক্ষভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি সমাজৰ সহমত গঠন আৰু কাৰ্যকৰী কৰাটো আশা কৰা হয়। তেওঁলোকৰ হস্তক্ষেপৰ প্ৰভাৱ বেছিভাগ বিতৰ্কিত প্ৰবন্ধৰ আলোচনা পৃষ্ঠাত দেখা যায়। ৱিকিপিডিয়া দীৰ্ঘদিন ধৰি বৰ্তি আছে কাৰণ ইয়াত সংঘটিতটো মানি লোৱাতকৈ সালসলনি কৰি উলটিব পৰাটো সহজ... শ্বি আৰু অন্যান্যই ৰাজনীতি, সামাজিক বিষয় আৰু বিজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সকলো সম্পাদনাৰ বিষয়-বস্তু বিশ্লেষণৰ ভিত্তিত ২০১৭ চনত "মেৰুকৃত ভিৰৰ জ্ঞান"ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰি ইয়াৰ আৰম্ভণিৰপৰা ২০১৬ চনৰ ১ ডিচেম্বৰলৈকে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰায় ৫ শতাংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা প্ৰায় ২ লাখ ৩৩ হাজাৰ প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। তেওঁলোকে লিখিছে: "ৰাজনৈতিক ভাষণ [অন্ততঃ আমেৰিকাত] শেহতীয়া বছৰবোৰত লক্ষণীয়ভাৱে অধিক মেৰুকৃত হৈ পৰিছে... বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ তথ্যৰ প্ৰৱেশ গণতান্ত্ৰিক কৰাৰ আৰম্ভণিতে বিশ্বব্যাপী ৱেবৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ পাছতো, সংবাদ মাধ্যমৰ পছন্দ আৰু ছ'চিয়েল নেটৱৰ্কিং প্লেটফৰ্ম বৃদ্ধি কৰা... [সৃষ্টি কৰা] প্ৰতিধ্বনি কক্ষ যিয়ে ... ব্যক্তিগত সিদ্ধান্তৰ মানদণ্ড হ্ৰাস কৰে, ... পৰিচয়-অসঙ্গতিপূৰ্ণ মতামতক ৰেহাই দিয়ে, উদ্দীপিত কৰে আৰু তথাপি, এটা বৃহৎ সাহিত্যই তথ্য, সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ সহযোগিতামূলক উৎপাদনত সামাজিক পাৰ্থক্যই প্ৰয়োগ কৰিব পৰা ইতিবাচক প্ৰভাৱৰ নথিভুক্ত কৰে। তেওঁলোকে লাখ লাখ ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকৰ সম্পাদনাৰ ইতিহাসক ৭ পইণ্টৰ ৰাজনৈতিক চিনাক্তকৰণ স্কেললৈ অনুবাদ কৰিছিল আৰু সেইটোক মেচিন লাৰ্নিং এলগৰিদমৰ জৰিয়তে নিযুক্ত ৱিকিপিডিয়াৰ ছয় স্তৰৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ স্ক’ৰ (ষ্টাব, ষ্টাৰ্ট, চি, বি, ভাল, বৈশিষ্ট্যযুক্ত)ৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে দেখিলে যে "অধিক মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰা প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিক সুষমা প্ৰকাশিত হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে... [আৰু] উচ্চ মেৰুকৰণ উচ্চ মানদণ্ডৰ সৈতে জড়িত।"<ref>{{cite Q|Q47248083}}<!-- Shi et al. (2017) The wisdom of polarized crowds-->. They continued, "To explore whether political diversity has an upper bound beyond which polarization hampers performance, we re-estimated the regression models of quality with a quadratic polarization term. Estimates suggest that quality may eventually decline with increasing polarization, but the optimal level of polarization is above that realized by 95% of the teams in this study. For the 5% most polarized teams, there is no statistically significant pattern between polarization and quality. In other words, we do not find evidence that very high levels of political polarization hampers Wikipedia performance." (p. 11)</ref> ===একাডেমী=== ====ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰ (২০০০–২০১৯)==== ৱিকিপিডিয়াক এটা নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবেও শিক্ষাবিদসকলে সমালোচনা কৰিছিল আৰু কাৰণ ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলৰ তেওঁলোকে অৰিহণা যোগোৱা বিষয়সমূহৰ কোনো পাৰদৰ্শী বা দক্ষতাৰ প্ৰমাণ-পত্ৰ নাথাকিবও পাৰে।<ref name = Duke>{{cite web|url=http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|title=Several colleges push to ban Wikipedia as resource|work=Duke Chronicle|date=March 28, 2007|first=Lysa|last=Chen|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413092513/http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|archive-date=April 13, 2009|access-date=September 5, 2026|archivedate=April 13, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090413092513/http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|deadurl=yes}}</ref><ref name="Susan_Youngwood">{{Cite news|first = Susan|last = Youngwood|title = Wikipedia: What do they know; when do they know it, and when can we trust it?|url = http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070401/FEATURES/70330002|archive-url = https://web.archive.org/web/20161108094637/http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070401%2FFEATURES%2F70330002|archive-date = November 8, 2016|work = [[Rutland Herald]]|date = April 1, 2007|quote = Perhaps the most important thing to understand about Wikipedia—both its genius and its Achilles heel—is that anyone can create or modify an entry. Anyone means your 10-year-old neighbor or a Nobel Prize winner—or an editor like me, who is itching to correct a grammar error in that Wikipedia entry that I just quoted. Entries can be edited by numerous people and be in constant flux. What you read now might change in five minutes. Five seconds, even.|access-date = May 16, 2019|url-status = live|archivedate = November 8, 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161108094637/http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070401%2FFEATURES%2F70330002|deadurl = yes}}</ref> হুইটিয়াৰ কলেজৰ এজন গণিতজ্ঞ এড্ৰিয়ান ৰিস্কিনে মন্তব্য কৰিছিল যে গণিতজ্ঞৰ বাবে গণিতজ্ঞসকলে অতি কাৰিকৰী প্ৰবন্ধ লিখিব পাৰে কিন্তু, অধিক সাধাৰণ গণিতৰ বিষয়, যেনে [[বহুপদ]]ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধটো, কেইবাটাও স্পষ্ট ভুলৰ সৈতে অতি অপেশাদাৰী ধৰণে ৱিকিপিডিয়াত লিখা হয়।<ref name=Riskin>{{cite web|last=Riskin|first=Adrian|title=Elementary Mathematics on Wikipedia|url=http://wikipediocracy.com/2013/10/20/elementary-mathematics-on-wikipedia-2/|access-date=October 24, 2013|date=October 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021055906/http://wikipediocracy.com/2013/10/20/elementary-mathematics-on-wikipedia-2/|archive-date=October 21, 2013|url-status=live}}</ref> যিহেতু ৱিকিপিডিয়াক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস বুলি ধৰিব নোৱাৰি, সেয়েহে বহু বিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ত আনুষ্ঠানিক গৱেষণা পত্ৰ লিখাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ গ্ৰহণ কৰা নহয় আৰু কিছুমান শিক্ষানুষ্ঠানে ইয়াক প্ৰাথমিক উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰাৰ বিপৰীতে আন কিছুমানে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কেৱল বাহ্যিক উৎসৰ ক্ষেত্ৰতে সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছে।<ref name=Duke /><ref>"[http://www.insidehighered.com/news/2007/01/26/wiki A Stand Against Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810033318/http://www.insidehighered.com/news/2007/01/26/wiki |date=2012-08-10 }}", ''Inside Higher Ed'' (January 26, 2007). Retrieved January 27, 2007.</ref><ref name=McHenry>{{Cite news|author=McHenry, Robert |date=November 15, 2004 |url=http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A |title=The Faith-Based Encyclopedia |publisher=Tech Central Station |access-date=October 12, 2008 |author-link=Robert McHenry |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613214340/http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A |archive-date=June 13, 2006 }}</ref> নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস নহয় বুলি কৰা সমালোচনা অৱশ্যে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য নহয়, সাধাৰণতে বিশ্বকোষৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে—ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিৰ্দিষ্ট কামটোত ছপা ভিত্তিক বিশ্বকোষৰ উদ্ধৃতি দিলে কিছুমান বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰবক্তা সন্তুষ্ট নহয়।<ref>{{cite web|url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/02/27/2003350261|title=Wikipedia on an academic hit list|first=Noam|last=Cohen|author-link = Noam Cohen|publisher=NY Times News Service|date=February 27, 2007|access-date=April 16, 2007|quote=Middlebury professor Thomas Beyer, of the Russian department, said: 'I guess I am not terribly impressed by anyone citing an encyclopedia as a reference point, but I am not against using it as a starting point.'|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305114213/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/02/27/2003350261|archive-date=March 5, 2007|url-status=live}}</ref> এনেধৰণৰ চিন্তাৰ বাবেই প্ৰশিক্ষকসকলে শিক্ষাক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক তুচ্ছজ্ঞান কৰিছে যেন লাগে। গৱেষক আৰু শিক্ষাবিদসকলে কয় যে যদিও ৱিকিপিডিয়াক চূড়ান্ত গৱেষণা পত্ৰৰ বাবে ১০০ শতাংশ সঠিক উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা নহ’বও পাৰে, গৱেষণাৰ বাবে ই এক মূল্যৱান জাম্পিং অফ পইণ্ট, যিটো সমালোচনাত্মকভাৱে আগবঢ়াই নিলে বহু সম্ভাৱনাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত যিটো নোহোৱা হ’ব পাৰে সেয়া হ’ল মাধ্যমিক আৰু উচ্চ শিক্ষাত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। পলক, জনষ্টন আৰু এভাৰ্ছৰ মতে, শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে উলাই কৰিব নালাগে (বাদ দিয়াৰ ভুলতকৈ ভুল কম) বৰঞ্চ ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিব লাগে, আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তাধাৰাৰ দক্ষতাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ৱিকিপিডিয়াক শিক্ষাৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকাব লাগে যিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক অনলাইন বিশ্বকোষত পোৱা তথ্যসমূহ ফিল্টাৰ কৰি তেওঁলোকৰ তথ্যসমূহ সমালোচনাত্মকভাৱে বিশ্লেষণ কৰাত সহায় কৰিব।<ref>{{cite journal | last1 = Polk | first1 = Tracy |last2 = Johnston | first2 = Melissa P. | last3 = Evers | first3 = Stephanie | year = 2015 | title = Wikipedia Use in Research: Perceptions in Secondary Schools | journal = TechTrends: Linking Research & Practice to Improve Learning | volume = 59 | issue = 3| pages = 92–102 | doi=10.1007/s11528-015-0858-6| s2cid = 62595811}}</ref> ২০০৬ চনত নটিংহাম বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এজন বিজনেছ স্কুলৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ প্ৰবক্তাই<ref>{{cite journal|url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|last=Chesney|first=Thomas|title=An empirical examination of Wikipedia's credibility|journal=First Monday|date=May 16, 2006|doi=10.5210/fm.v11i11.1413|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002221750/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|archive-date=October 2, 2025|doi-access= free}}</ref> কাৰিকৰী ৱেবছাইট ''আৰ্ছ টেকনিকা''ত পৰ্যালোচনাৰ বিষয়বস্তু হিচাপে কৰা এক অভিজ্ঞতাভিত্তিক অধ্যয়নত<ref>Study cited in {{cite web| title=Experts rate Wikipedia's accuracy higher than non-experts| publisher=Ars Technica| date=November 27, 2006| url=https://arstechnica.com/news.ars/post/20061127-8296.html| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071105210223/http://arstechnica.com/news.ars/post/20061127-8296.html| archive-date=November 5, 2007| url-status=live}}</ref> ৫৫গৰাকী শিক্ষাবিদক ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্দিষ্ট প্ৰবন্ধসমূহ পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, যিবোৰ হয় তেওঁলোকৰ বিশেষজ্ঞ ক্ষেত্ৰৰ (গোট ১) বা যাদৃচ্ছিকভাৱে বাছি লোৱা (গোট ২) আছিল। তেওঁলোক এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে: "বিশেষজ্ঞসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ লেখাসমূহ অবিশেষজ্ঞসকলতকৈ অধিক বিশ্বাসযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰিছিল।" ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতা অধিক। কিন্তু ফলাফলসমূহক সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰযোগ্য সম্পদ হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ সমৰ্থন হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয় কাৰণ বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, ১৩ শতাংশ প্ৰবন্ধত ভুল আছে (১০% বিশেষজ্ঞই অনিৰ্দিষ্ট মাত্ৰাৰ বাস্তৱিক ভুলৰ কথা জনাইছে, ইয়াৰে ৩% বানান ভুলৰ কথা জনাইছে)।"<ref>The study explains that "In the survey, all respondents under Condition 1 were asked if there were any mistakes in the article they had been asked to read. Only five reported seeing mistakes and one of those five reported spelling mistakes rather than factual errors. This suggests that 13 percent of Wikipedia's articles have errors." Thus 80% of the 13% related to factual errors and 20% of the 13% related to spelling errors. {{cite journal|url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|title=An empirical examination of Wikipedia's credibility|author=Chesney, Thomas|journal=First Monday|date=May 16, 2006|doi=10.5210/fm.v11i11.1413|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411055809/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|archive-date=April 11, 2010|doi-access=free|url-access=subscription|archivedate=April 11, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100411055809/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|deadurl=yes}}</ref> মিনেছ’টাৰ কাৰ্লেটন কলেজৰ গ’ল্ড লাইব্ৰেৰীত ৱিকিপিডিয়াক একাডেমীত ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা এটা ৱেব পেজ আছে। ইয়াত দৃঢ়তাৰে কোৱা হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া নিঃসন্দেহে এক মূল্যৱান আৰু তথ্যসমৃদ্ধ সম্পদ", কিন্তু ইয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ "নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু স্থিৰতাৰ অভাৱ কঢ়িয়াই ফুৰে" আৰু পুনৰ আন উৎসৰ দৰে একেই অসুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে। আন পৰ্যালোচনাৰ দৰেই ইয়াতো মন্তব্য কৰা হৈছে যে কোনোবাই নিজৰ উৎস আৰু ইয়াৰ পৰা কি বিচৰা হৈছে সেইটো মূল্যায়ন কৰিব লাগে আৰু "ৱিকিপিডিয়া কিছুমান বিষয়ৰ বাবে উপযুক্ত সম্পদ হ'ব পাৰে, আকৌ আন কিছুমানৰ বাবে নহয়।" ইয়াত ৱিকিপিডিয়াৰ সহ-প্ৰতিষ্ঠাপক জিমি ৱেলছৰ মত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়া সকলো শৈক্ষিক ব্যৱহাৰৰ বাবে আদৰ্শ উৎস নহ'বও পাৰে, আৰু (অন্য উৎসৰ দৰে) ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰা হৈছে যে, অন্ততঃ ৱিকিপিডিয়াৰ এটা শক্তি হ'ল যে ই অতি বিস্তৃত বিষয়ৰ বৰ্তমানৰ তথ্যৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ বিন্দু হিচাপে কাম কৰে।<ref>{{cite web| title=Using Wikipedia| first=Matt| last=Bailey| publisher=Lawrence McKinley Gould Library, Carleton College| date=October 2, 2007| url=http://apps.carleton.edu/campus/library/for_faculty/faculty_find/wikipedia/| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071103095446/http://apps.carleton.edu/campus/library/for_faculty/faculty_find/wikipedia/| archive-date=November 3, 2007}}</ref> ২০০৭ চনত ক্ৰনিকল অৱ হাইয়াৰ এডুকেশ্যনে ড্যুক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আন্তঃশাখা অধ্যয়ন আৰু ইংৰাজী বিভাগৰ অধ্যাপিকা কেথী ডেভিডছনে লিখা এটা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে, আৰু তাত তেওঁ দৃঢ়তাৰে কয় যে ৱিকিপিডিয়াৰ সহায়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু বিশ্বাসযোগ্যতাৰ ধাৰণাসমূহৰ বিষয়ে শিকোৱা উচিত।<ref>{{cite journal |title= We Can't Ignore the Influence of Digital Technologies |journal= The Chronicle of Higher Education |publisher= Chronicle of Higher Education |date= March 23, 2007 |url= http://chronicle.com/article/We-Can-t-Ignore-the-Influence/1762 |access-date= December 15, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160116210930/http://chronicle.com/article/We-Can-t-Ignore-the-Influence/1762 |archive-date= January 16, 2016 |url-status= live }}</ref> ২০০৮ চনত খাজাৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক তথা সভাপতি হেমলেট ইছাখানলিয়ে আজাৰবাইজান আৰু ইয়াৰ সম্পৰ্কিত বিষয়সমূহৰ ওপৰত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ তুলনা কৰিছিল। তেওঁৰ অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে, ৱিকিপিডিয়াই এই বিষয়টো বহুত বেছি ব্যাপকভাৱে, অধিক সঠিকভাৱে আৰু অধিক বিশদভাৱে সামৰি লৈছে, যদিও কিছু ভাৰসাম্যৰ অভাৱ আছিল তথাপি প্ৰাথমিক ধাৰণাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াই আছিল সৰ্বোত্তম উৎস।<ref>What is Happening in the Educational System of the Contemporary World and How "The State Program on Reforms of the Higher Education System in the Republic of Azerbaijan for the Period of 2008–2012" May Best be Carried Out (in Azeri). Khazar University Press, 2008</ref> ২০১১ চনত ৱাশ্বিংটন কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ সহযোগী অধ্যাপক কাৰ্ল কেহমে কৈছিল: "মই (মোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক) মৌলিক উৎসৰ বাবে পিছত লগা বহুতো উপায়ৰ ভিতৰত এটা হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছোঁ।" ৱিকিপিডিয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ বিষয়সমূহ বিস্তৃত উদ্ধৃতিৰ সৈতে ভালদৰে গৱেষণা কৰা হৈছে"।<ref name="Burnsed">{{cite news |last1=Burnsed |first1=Brian |title=Wikipedia Gradually Accepted in College Classrooms |url=https://www.usnews.com/education/best-colleges/articles/2011/06/20/wikipedia-gradually-accepted-in-college-classrooms |access-date=June 2, 2018 |work=[[U.S. News & World Report]] |date=June 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612212951/https://www.usnews.com/education/best-colleges/articles/2011/06/20/wikipedia-gradually-accepted-in-college-classrooms |archive-date=June 12, 2018 |url-status=live }}</ref> কিছুমান একাডেমিক আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ কথা উল্লেখ কৰে যদিও ইয়াক পৰম্পৰাগত উল্লেখৰ দৰে একে স্তৰলৈ উন্নীত কৰা নাই। উদাহৰণস্বৰূপে, ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ উল্লেখ ''বিজ্ঞান'' আলোচনীত অনলাইনত প্ৰদান কৰা "বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগী"ত দিয়া হৈছে। এই দৃষ্টিভংগীসমূহৰ ভিতৰত প্ৰথমটোৱে ৱিকিপিডিয়াৰ হাইপাৰলিংক প্ৰদান কৰিছিল ২০০২ চনত "এ হোৱাইট কলাৰ প্ৰটিন চেন্স ব্লু লাইট"<ref>{{cite journal|author=Linden, Hartmut|date=August 2, 2002|title=A White Collar Protein Senses Blue Light|journal=[[Science (journal)|Science]]|doi=10.1126/science.1075485|volume=297|issue=5582|pages=777–778|pmid=12161636|s2cid=41282143}} (subscription access only)</ref> আৰু তেতিয়াৰ পৰাই কেইবা ডজন বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীয়ে এনে সংযোগ প্ৰদান কৰিছে। ''বিজ্ঞান'' আলোচনীৰ প্ৰকাশকে কয় যে এই বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীসমূহত "হাইপাৰনোটসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে—যিবোৰ মানক গ্ৰন্থতালিকাগত উল্লেখৰ বাহিৰেও অনলাইনত উপলভ্য অন্যান্য প্ৰাসংগিক তথ্যৰ ৱেবছাইটসমূহৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰে’’।<ref>{{cite web|url=http://www.aaas.org/publications/books_reports/CCLI/PDFs/01_D_Perspectives.pdf|title=Perspectives from AAAS|publisher=American Association for the Advancement of Science|first1=Yolanda S.|last1=George|first2=Shirley S.|last2=Malcolm|name-list-style=amp|access-date=October 27, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029115643/http://www.aaas.org/publications/books_reports/CCLI/PDFs/01_D_Perspectives.pdf|archive-date=October 29, 2007}}</ref> ====২০২০ চনৰ পৰা==== স্বেৰিৰ ষ্টেইনছনে ২০২৩ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ বিশ্বাসযোগ্যতাক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহৰ অনুসন্ধান কৰিছিল আৰু দেখিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰবোৰত থকা তথ্যৰ সন্দেহজনক উৎস সময়ৰ লগে লগে ক্ৰমান্বয়ে নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।"<ref name="Steinsson_3/9/2023">{{cite journal | last=Steinsson | first=Sverrir | title=Rule Ambiguity, Institutional Clashes, and Population Loss: How Wikipedia Became the Last Good Place on the Internet | journal=[[American Political Science Review]] | publisher=[[Cambridge University Press]] | date=March 9, 2023 | volume=118 | issn=0003-0554 | doi=10.1017/s0003055423000138 | pages=235–251| s2cid=257434844 | doi-access=free }}</ref> ইয়াৰ কাৰণ আছিল ই "এটা সক্ৰিয় তথ্য-পৰীক্ষক আৰু অলংকাৰ বিৰোধী"<ref name="ShahBano_Ijaz_5/29/2023" /> হৈ পৰাৰ বাবে, ৱিকিপিডিয়া সম্প্ৰদায়ে এন পি অ'ভি নীতিৰ ব্যাখ্যা সলনি কৰি বিভ্ৰান্তিকৰ বিষয়-বস্তুক ছ্যুড'ছায়েন্স, ষড়যন্ত্ৰ তত্ত্ব আদি বুলি অধিক সঠিকভাৱে লেবেল লগাবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে "ফ্ৰিঞ্জ সমৰ্থক সম্পাদক"সকলে চাইটটো এৰি থৈ যায়।<ref name="ShahBano_Ijaz_5/29/2023">{{cite web | last=ShahBano Ijaz | first=Syeda | title=How Conflicts and Population Loss Led to the Rise of English Wikipedia's Credibility | website=Political Science Now | date=May 29, 2023 | url=https://politicalsciencenow.com/how-conflicts-and-population-loss-led-to-the-rise-of-english-wikipedias-credibility/ | access-date=June 20, 2023 | archive-date=June 5, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230605012749/http://politicalsciencenow.com/how-conflicts-and-population-loss-led-to-the-rise-of-english-wikipedias-credibility/ | url-status=live }}</ref> এনপিঅ'ভিৰ এই পুনৰ ব্যাখ্যাৰ "অৰ্থপূৰ্ণ পৰিণতি আছিল, যিটো সংস্থাই ছদ্ম বিজ্ঞান, ষড়যন্ত্ৰমূলক তত্ত্ব আৰু উগ্ৰবাদক বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু ভুৱা ভাৰসাম্য প্ৰদান কৰিছিল, সেইটোক ফ্ৰিঞ্জ ডিচকোৰ্চৰ সক্ৰিয় ডিবাংকাৰ, তথ্য-পৰীক্ষক আৰু চিনাক্তকৰ্তালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছিল।"<ref name="Steinsson_3/9/2023" /> শৈক্ষিক আৰু জ্ঞানমূলক মনোবিজ্ঞানী ছেম ৱাইনবাৰ্গে ২০২৪ চনত কৈছিল যে "নহয়, ৱিকিপিডিয়া কোনোৱে সম্পাদনা কৰিব পৰা অবিশ্বাস্য উৎসৰ লেখা নহয় আৰু সেয়া পৰিহাৰ কৰা উচিত। ২০২৪ চনত ই এক উল্লেখযোগ্যভাৱে কঠোৰ আত্মসংশোধিত সম্পদত পৰিণত হৈছে যিটো আমি সকলোৱে অধিক সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।"<ref name="The Boston Globe 17 October 2024">{{cite news |last1=Wineburg |first1=Sam |last2=Ziv |first2=Nadav |title=Go ahead and use Wikipedia for research - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2024/10/17/opinion/use-wikipedia-reliable-source/ |access-date=18 October 2024 |work=[[The Boston Globe]] |date=17 October 2024 |archive-date=November 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106160106/https://www.bostonglobe.com/2024/10/17/opinion/use-wikipedia-reliable-source/ |url-status=live }}</ref> ===সাংবাদিকতা আৰু বাতৰি কক্ষত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ=== নিউয়ৰ্ক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সাংবাদিকতাৰ অধ্যাপক চাৰ্লছ চেইফে ২০১৪ চনত লিখা ''ভাৰ্চুৱেল আনৰিয়েলিটি'' নামৰ গ্ৰন্থখনত ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰা বাণিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক সংগঠনসমূহে "সাধাৰণ সম্পাদকৰ ৰূপ লৈ" উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিতভাবে প্ৰৱঞ্চনাৰে ভুল তথ্যৰ অন্তৰ্ভূক্তি লক্ষ্য কৰিছে। সামৰণিত ছেইফে তলত দিয়া পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়:<ref name="Seife2014" /> {{Cquote|ৱিকিপিডিয়া এজন বুঢ়া আৰু অস্বাভাৱিক মানুহৰ দৰে। তেওঁ বহুত মজা কৰিব পাৰে—বছৰ বছৰ ধৰি তেওঁ বহুত দেখিছে, আৰু তেওঁ এটা ডাঙৰ কাহিনী ক’ব পাৰে। সিও কোনো ডামি নহয়; তেওঁ বহুত তথ্য জমা কৰিছে আৰু তেওঁ যি সংগ্ৰহ কৰিছে সেই বিষয়ে কিছু শক্তিশালী মতামতো আছে। তেওঁৰ পৰা যথেষ্টখিনি শিকিব পাৰি। তেওঁ কোৱা সকলো কথাৰে এটা ধাৰণা লৈ লওক। কিন্তু তেওঁ নিশ্চিতভাৱে জানে বুলি ভবা বহু কথা একেবাৰে সঠিক নহয় বা প্ৰসংগৰ বাহিৰলৈয়ো যাব পাৰে। আৰু যেতিয়া ইয়াৰ ওপৰত থাকে, কেতিয়াবা তেওঁ এনেকুৱা কথা বিশ্বাস কৰে যিবোৰ অলপ ভাল, বাদাম। তেওঁ কোৱা বাস্তৱিক নে কাল্পনিক সেইটো যদি আপোনাৰ বাবে কেতিয়াবা গুৰুত্বপূৰ্ণ হয়, তেন্তে অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসৰ সৈতে সেইটো পৰীক্ষা কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।<ref name="Seife2014">{{cite book|first=Charles|last=Seife|title=Virtual Unreality: Just Because the Internet Told You, how Do You Know It's True?|url=https://books.google.com/books?id=cePyngEACAAJ|year=2014|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-670-02608-1|pages=26–29, 32–34, 201|access-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331231601/https://books.google.com/books?id=cePyngEACAAJ|archive-date=2019-03-31|url-status=live}}</ref>}} ছেইফে লক্ষ্য কৰিছিল যে যেতিয়া ৱিকিপিডিয়াৰপৰা ভুৱা তথ্য অন্য প্ৰকাশনলৈ বিয়পি পৰে, তেতিয়া ই নিজেই কেতিয়াবা সত্যক সলনি কৰে।<ref name="Seife2014" /> উদাহৰণস্বৰূপে ২০১২ চনৰ ২৮ জুনত ৱিকিপিডিয়াৰ এজন বেনামী অৱদানকাৰীয়ে বেছবল খেলুৱৈ [[মাইক ট্ৰাউট]]ৰ বিষয়ে লিখা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত তেওঁৰ ডাকনাম হিচাপে "মিলভিল মিটিয়ৰ" যোগ কৰি দিছিল। দুসপ্তাহমানৰ পাছত ''নিউজডে''ৰ এজন ক্ৰীড়া সাংবাদিক-লেখকে এটা লেখাত ডাকনামটো পুনৰ প্ৰচলন কৰে, আৰু তাৰ লগে লগে ভুৱা ডাকনামটো সঁচা নামত পৰিণত হ’ল।<ref name="Seife2014" /> ছেইফে আঙুলিয়াই দিছিল যে কিছুমান মানদণ্ড অনুসৰি ৱিকিপিডিয়াক পৰম্পৰাগত প্ৰকাশনৰ দৰেই "মোটামুটিভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰিব পাৰি, আৰু অধিক শেহতীয়া, “ৱিকিপিডিয়াত কি ধৰণৰ ভুল থাকিব পাৰে আৰু ''ব্ৰিটানিকা'' বা ''কলিয়াৰ'' বা আনকি এতিয়া বন্ধ হৈ যোৱা মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা বিশ্বকোষতো কি থাকিব তাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে... ৱিকিপিডিয়াত থকা প্ৰায়বোৰ প্ৰৱঞ্চনা পুৰণি বিশ্বকোষত কেতিয়াও দেখা দিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।"<ref name="Seife2014" /> ড্ৱাইট গাৰ্নাৰে নিউয়ৰ্ক টাইমছত ছেইফৰ কিতাপখনৰ পৰ্যালোচনা কৰি কয় যে তেওঁ নিজেই "ৱিকিপিডিয়াৰ হাউলাৰ"কে ধৰি বেয়া অনলাইন তথ্যৰদ্বাৰা যথেষ্টবাৰ অসুবিধাত পৰিছে, যাৰ বাবে তেওঁ অতি সন্দেহবাদী মানসিকতা গ্ৰহণ কৰিছে।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/07/02/books/in-virtual-unreality-charles-seife-unfriends-gullibility.html|title=Online, the Lying Is Easy. In 'Virtual Unreality,' Charles Seife Unfriends Gullibility|last=Garner|first=Dwight|work=The New York Times|date=July 1, 2014|access-date=June 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901155326/https://www.nytimes.com/2014/07/02/books/in-virtual-unreality-charles-seife-unfriends-gullibility.html|archive-date=September 1, 2017|url-status=live}}</ref> ২০১২ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ন্যায়াধীশ ব্রায়ান লেভেছনে ব্ৰিটিছ প্ৰেছৰ সংস্কৃতি, আচৰণ আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত লিখা প্ৰতিবেদনত ''দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্ট'' কাকতৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে এজন "ব্ৰেট ষ্ট্ৰাউব"ৰ নাম উল্লেখ কৰা কাণ্ডত "সাংবাদিকতাৰ প্ৰাথমিক নিয়ম" পাহৰি যোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছিল।। এবছৰতকৈও অধিক পূৰ্বে ''দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্ট''ৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটোত এটা নাম যোগ কৰা হৈছিল, আৰু দেখা গৈছিল যে ই কেলিফৰ্ণিয়াৰ এজন ২৫ বছৰীয়া যুৱকৰ নাম, যাৰ বন্ধুৱে প্ৰেংক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাৰ ধাৰাবাহিকতাত তেওঁৰ নাম যোগ কৰিছিল।<ref>{{cite news | url = https://www.independent.co.uk/news/media/press/levesons-wikipedia-moment-how-internet-research-on-the-independents-history-left-him-redfaced-8372446.html | last = McSmith | first = Andy | title = Leveson's Wikipedia moment: how internet 'research' on The Independent's history left him red-faced | work = The Independent | date = November 30, 2012 | access-date = March 25, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121204151536/http://www.independent.co.uk/news/media/press/levesons-wikipedia-moment-how-internet-research-on-the-independents-history-left-him-redfaced-8372446.html | archive-date = December 4, 2012 | url-status = live }}</ref> ষ্ট্ৰাউবক দ্য টেলিগ্ৰাফে বিচাৰি উলিয়াই মন্তব্য কৰিছিল, "কোনোবাই, বিশেষকৈ এজন ন্যায়াধীশে ৱিকিপিডিয়াত কিবা এটা বিশ্বাস কৰাটো একপ্ৰকাৰ আচৰিত ধৰণৰ। মোৰ বন্ধুৱে আগবাঢ়ি গৈ ৱিকিপিডিয়াৰ এজাক পৃষ্ঠা সম্পাদনা কৰি মোৰ নামটো ৰাখিলে। [...] মই জানিছিলোঁ, মোৰ বন্ধুৱে কৰিলে কিন্তু মই নাজানিছিলোঁ যে কেনেকৈ ইয়াক সলনি কৰিব পাৰি আৰু মই ভাবিছিলোঁ আন কোনোবাই কৰিব। ধৰি লওক এটা সময়ত মই কোকাকোলা বা কিবা এটাৰ সৃষ্টিকৰ্তা আছিলোঁ। ৱিকিপিডিয়া সলনি কৰাটো কিমান সহজ আপোনালোকে জানে। প্ৰতিবাৰেই তেওঁ ৰঙা লিংকযুক্ত নামৰ সন্মুখীন হ'লেই তাৰ ঠাইত মোৰ নামটো ৰাখিছিল।"<ref>{{cite news | url = https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/leveson-inquiry/9723296/Wikipedia-the-25-year-old-student-and-the-prank-that-fooled-Leveson.html | last = Allen | first = Nick | title = Wikipedia, the 25-year–old student and the prank that fooled Leveson | work = The Telegraph | date = December 5, 2012 | access-date = March 25, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140131162315/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/leveson-inquiry/9723296/Wikipedia-the-25-year-old-student-and-the-prank-that-fooled-Leveson.html | archive-date = January 31, 2014 | url-status = live }}</ref> ২০১৬ চনত চিয়াৰন মেকক'লিৰ বিবিচিৰ এটা প্ৰবন্ধত একেদৰেই উল্লেখ কৰা হৈছে যে "প্ৰচুৰ দুষ্টামিপূৰ্ণ, ৰচনা কৰা তথ্যই ৱিকিপিডিয়ালৈ যোৱাৰ পথ বিচাৰি পাইছে" আৰু "এই ভুৱা তথ্যবোৰৰ বহুতো ফাটৰ মাজেৰে পৰিছে আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাবিদৰপৰা আৰম্ভ কৰি ডাঙৰ বাতৰি কাকত আৰু সম্প্ৰচাৰকলৈকে সকলোৱে সুসমাচাৰ হিচাপে লৈছে।" [103] ৱিকিপিডিয়াৰপৰা প্ৰৱঞ্চনা আৰু অন্যান্য ভুৱা তথ্যসমূহ তেওঁলোকৰ লেখাত পুনৰুত্পাদন কৰি সাংবাদিকসকলে লাজ পোৱাৰ উদাহৰণ তালিকাভুক্ত কৰি, য'ত প্ৰধান সংবাদ সংস্থাসমূহে মৰিছ জেৰে আৰু ৰনি হেজলহাৰ্ষ্টৰ মৃত্যু বাৰ্তাত প্ৰচাৰ কৰা ভুৱা তথ্যও অন্তৰ্ভুক্ত কৰি, মেকক'লিয়ে কয়: "যিকোনো বাতৰি কক্ষৰ যিকোনো সাংবাদিকে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণ সন্দেহৰ বাহিৰে আন একোৰে ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে সম্পাদকৰ মূৰত চোকা চৰ পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে (আপুনি কল্পনা কৰিব পাৰে যে মই এই লেখাটোৰ ওপৰত লোৱা কিকিং)।" [103] ডেইলী মেইলে—ইয়াৰ অনুভূত অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে ২০১৭ চনত ৱিকিপিডিয়াত উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল—ৰাজহুৱাভাৱে উল্লেখ কৰিছে যে ই "২০১৪ চনত ইয়াৰ সকলো সাংবাদিককে ৱিকিপিডিয়াক একমাত্ৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল কাৰণ ইয়াৰ অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে।" [104] স্লেটে ২০২২ চনত কৈছিল যে "উইকিপিডিয়াৰ ভাঙি পেলোৱা প্ৰবন্ধৰ স্ক্ৰীণশ্বট, আনকি মিনিটৰ ভিতৰতে ঘূৰাই দিলেও, বাতৰিৰ প্ৰতিৱেদন আৰু ছ'চিয়েল মিডিয়াত প্ৰায়ে বহু দীঘলীয়া মৃত্যুৰ পিছৰ জীৱন থাকে, যাৰ ফলত জনসাধাৰণৰ ধাৰণা সৃষ্টি হয় যে প্লেটফৰ্মটো প্ৰকৃততে থকাতকৈ নিৰ্যাতনৰ বাবে অধিক দুৰ্বল।" [105] ===বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান=== বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান এনেকুৱা এক ক্ষেত্ৰ য’ত শুদ্ধতাৰ গুৰুত্ব অতি বেছি আৰু সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাই উৎকৃষ্ট নিয়ম। ৱিকিপিডিয়াৰ কিছুমান বিষয়বস্তুৱে এক প্ৰকাৰৰ সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাত উত্তীৰ্ণ হৈছে যদিও বেছিভাগেই উত্তীৰ্ণ হোৱা নাই।<ref>{{cite journal|last1=Heilman|first1=JM|last2=Kemmann|first2=E|last3=Bonert|first3=M|last4=Chatterjee|first4=A|last5=Ragar|first5=B|last6=Beards|first6=GM|last7=Iberri|first7=DJ|last8=Harvey|first8=M|last9=Thomas|first9=B|last10=Stomp|first10=W|last11=Martone|first11=MF|last12=Lodge|first12=DJ|last13=Vondracek|first13=A|last14=de Wolff|first14=JF|last15=Liber|first15=C|last16=Grover|first16=SC|last17=Vickers|first17=TJ|last18=Meskó|first18=B|last19=Laurent|first19=MR|title=Wikipedia: a key tool for global public health promotion|journal=Journal of Medical Internet Research|date=January 31, 2011|volume=13|issue=1|pages=e14|pmid=21282098|doi=10.2196/jmir.1589|pmc=3221335 |doi-access=free }}</ref> ২০০৮ চনৰ এক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াৰ ৮০টা ঔষধৰ বিষয়ে লিখা বিষয় পৰীক্ষা কৰা হৈছিল। গৱেষকসকলে এই প্ৰবন্ধৰ গোটটোত বাস্তৱিক ভুল কমেইহে পাইছিল যদিও নিৰ্ণয় কৰিছিল যে এই প্ৰবন্ধসমূহত প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য, যেনে বিৰোধ আৰু ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ অভাৱ আছিল। গৱেষকসকলৰ এজনে লক্ষ্য কৰিছে যে "যদি মানুহে স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞৰ সৈতে যোগাযোগ নকৰাকৈয়ে গৈ ইয়াকেই একমাত্ৰ বা কৰ্তৃত্বশীল উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে...তেন্তে সেইবোৰেই নেতিবাচক প্ৰভাৱ হ’ব পাৰে।" গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াক ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা, মাত্ৰা আৰু ক্ৰিয়াৰ ব্যৱস্থাকে ধৰি আঠটা শ্ৰেণীৰ ঔষধৰ তথ্য সামৰি লোৱা ৮০টা ভিন্ন প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰি মেডস্কেপ ড্ৰাগ ৰেফাৰেন্স (এমডিআৰ)ৰ সৈতেও তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে নিৰ্ণয় কৰিছে যে এমডিআৰে ৮২.৫ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াই মাত্ৰ ৪০ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব পাৰিছিল, আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ বাবেও উত্তৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম আছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ কোনো এটা উত্তৰ বাস্তৱিকভাৱে ভুল বুলি নিৰ্ণয় কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে তেওঁলোকে এমডিআৰত চাৰিটা ভুল উত্তৰ পোৱা গৈছিল। কিন্তু গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত ৪৮টা বিষয় বাদ দিয়াৰ ভুল বিচাৰি পাইছিল, আনহাতে এমডিআৰৰ ক্ষেত্ৰত ১৪টা ভুল পোৱা গৈছিল। মুখ্য তদন্তকাৰীয়ে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "মই ভাবোঁ যে এই বাদ দিয়া বিষয়বোৰ (অশুদ্ধ তথ্যৰ দৰেই) বিপজ্জনক হ’ব পাৰে", আৰু তেওঁ আঙুলিয়াই দিছিল যে ঔষধ কোম্পানী প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ঔষধক অসুৰক্ষিত যেন কৰিব পৰা তথ্য ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰপৰা মচি পেলোৱাটো ধৰা পৰিছে।<ref name=Drug08>{{cite journal |author1=Clauson KA |author2=Polen HH |author3=[[Maged N. Kamel Boulos|Kamel Boulos MN]] |author4=Dzenowagis JH |title=Scope, completeness, and accuracy of drug information in Wikipedia |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=12 |year=2008 |pmid=19017825 |doi=10.1345/aph.1L474 |url=http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |pages=1814–21 |s2cid=2072846 |access-date=September 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |archive-date=March 25, 2009 |archivedate=March 25, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |deadurl=yes }} *{{cite news |author=Anne Harding |date=November 25, 2008 |title=Wikipedia often omits important drug information: study |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |access-date=July 1, 2017 |archive-date=October 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005123637/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |url-status=live }}</ref> ২০০৯ চনৰ এক সমীক্ষাত আমেৰিকাৰ বিষবিজ্ঞানীসকলক সোধা হৈছিল যে বিভিন্ন মাধ্যমৰ উৎসত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ স্বাস্থ্যজনিত বিপদৰ চিত্ৰণক তেওঁলোকে কিমান সঠিকভাৱে ৰেটিং দিছে। ছ’চাইটি অৱ টক্সিক’লজীৰ ৯৩৭ জন সদস্যৰ উত্তৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই বিশেষজ্ঞসকলে এই ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সকলো পৰম্পৰাগত সংবাদ মাধ্যমতকৈ বহু বেছি বুলি গণ্য কৰিছিল: {{Cquote|সমগ্ৰ অধ্যয়নটোৰ সম্ভৱতঃ আটাইতকৈ আচৰিত তথ্যটো, এই সকলোবোৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যম (আমেৰিকাৰ বাতৰি কাকত, বাতৰি আলোচনী, স্বাস্থ্য আলোচনী, সম্প্ৰচাৰ আৰু কেবল টেলিভিছন নেটৱৰ্ক) আৰু "নতুন মাধ্যম"ৰ দুটা: ৱেবএমডি আৰু ৱিকিপিডিয়া গ্ৰহণ কৰে। ৱেবএমডি হৈছে একমাত্ৰ বাতৰিৰ উৎস যাৰ ৰাসায়নিক বিপদৰ কভাৰেজক গৰিষ্ঠসংখ্যক (৫৬ শতাংশ) বিষবিজ্ঞানীয়ে সঠিক বুলি গণ্য কৰে, ইয়াৰ নিবিড়ভাৱে অনুসৰণ কৰে ৱিকিপিডিয়াৰ ৪৫ শতাংশ সঠিকতা ৰেটিং। ইয়াৰ বিপৰীতে মাত্ৰ ১৫ শতাংশইহে ''দ্য নিউয়ৰ্ক টাইমছ'', ৱাশ্বিংটন পোষ্ট আৰু ৱাল ষ্ট্ৰীট জাৰ্নেলত পোৱা ৰাসায়নিক বিপদৰ চিত্ৰণক সঠিক বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।<ref name=Tox09>S. Robert Lichter, Ph.D,,: [https://web.archive.org/web/20130824041907/http://stats.org/stories/2009/are_chemicals_killing_us.html Are chemicals killing us?] Statistical Assessment Service, May 21, 2009</ref>}} ২০১০ চনত গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ ১০প্ৰকাৰৰ কৰ্কট ৰোগৰ বিষয়ে তথ্যক নেচনেল কেন্সাৰ ইনষ্টিটিউটৰ চিকিৎসক তথ্য প্ৰশ্নৰ একেধৰণৰ তথ্যৰ সৈতে তুলনা কৰি এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "ৱিকি সম্পদটোৰ পেছাদাৰীভাৱে সম্পাদিত তথ্যকোষৰ সৈতে একেধৰণৰ সঠিকতা আৰু গভীৰতা আছিল" আৰু "সাধাৰণ আৰু অস্বাভাৱিক কৰ্কট ৰোগৰ তুলনা কৰা উপ-বিশ্লেষণে দুয়োটাৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য প্ৰদৰ্শন কৰা নাছিল", কিন্তু পঠনযোগ্যতাৰ সৰলতা এটা সমস্যা আছিল।<ref>{{cite journal|last=Rajagopalan|title=Accuracy of cancer information on the Internet: A comparison of a Wiki with a professionally maintained database|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=28|issue=15_suppl|page=6058|year=2010|url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/28/15_suppl/6058|access-date=June 5, 2010|display-authors=etal|doi=10.1200/jco.2010.28.15_suppl.6058|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109220833/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/28/15_suppl/6058|archive-date=January 9, 2014|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ২০১১ চনত কৰা এক অধ্যয়নত এই ফলাফল পোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ ঔষধৰ প্ৰবন্ধত সঘনাই অনুপস্থিত শ্ৰেণীসমূহ হ'ল ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া আৰু স্তন্যপানত ঔষধৰ ব্যৱহাৰ।<ref name=Lavsa2011>{{Cite journal | last1 = Lavsa | first1 = S. M. | last2 = Corman | first2 = S. L. | last3 = Culley | first3 = C. M. | last4 = Pummer | first4 = T. L. | title = Reliability of Wikipedia as a medication information source for pharmacy students | doi = 10.1016/j.cptl.2011.01.007 | journal = Currents in Pharmacy Teaching and Learning | volume = 3 | issue = 2 | pages = 154–158 | year = 2011 }}</ref> অসম্পূৰ্ণ কভাৰেজ থকা আন শ্ৰেণীসমূহ আছিল অফ-লেবেল ইংগিত, বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, বিৰূপ ঔষধৰ পৰিঘটনা আৰু মাত্ৰাৰ বিৱৰণ।<ref name=Lavsa2011/> অধ্যয়নত ব্যৱহৃত অন্যান্য উৎসৰপৰা সঘনাই বিচ্যুত হোৱা তথ্য আছিল বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, ঔষধ শোষণ আৰু ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা।<ref name=Lavsa2011/> ২০১২ চনৰ এক অধ্যয়নত প্ৰকাশ পাইছে যে শিশুৰ অটোলেৰিংগ'লজীৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহত চিকিৎসা ডাটাবেছ ই-মেডিচিনতকৈ দুগুণ বেছি ভুল আৰু তথ্য খালী ৰখা হৈছে।<ref>{{cite journal|last1=Volsky|first1=Peter G.|last2=Baldassari|first2=Cristina M.|last3=Mushti|first3=Sirisha|last4=Derkay|first4=Craig S.|title=Quality of Internet information in pediatric otolaryngology: A comparison of three most referenced websites|journal=International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology|date=September 2012|volume=76|issue=9|pages=1312–1316|doi=10.1016/j.ijporl.2012.05.026|pmid=22770592}}</ref> ২০১৪ চনত আমেৰিকাৰ এক অধ্যয়নত ১০ জন গৱেষকে আমেৰিকাৰ আটাইতকৈ ব্যয়-বহুল চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ ১০টা ৱিকিপিডিয়াৰ স্বাস্থ্য প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখিলে যে ৯০% প্ৰবন্ধত শেহতীয়া চিকিৎসা গৱেষণাৰ বিৰোধিতা কৰা আৰু ভুল বক্তব্য আছে। কিন্তু ৱিকিমিডিয়া ইউ কেৰ ষ্টেভি বেনটনৰ মতে গৱেষণাত ব্যৱহৃত নমুনাৰ আকাৰ হয়তো অতি সৰু আছিল যাৰ বাবে ইয়াক প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি।<ref>{{cite news|title=Trust your doctor, not Wikipedia, say scientists|url=https://www.bbc.com/news/health-27586356|work=BBC News|access-date=May 27, 2014|date=May 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527152757/http://www.bbc.com/news/health-27586356|archive-date=May 27, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Wikipedia vs Peer-Reviewed Medical Literature for Information About the 10 Most Costly Medical Conditions|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|date=May 1, 2014|volume=114|issue=5|pages=368–373|doi=10.7556/jaoa.2014.035|pmid=24778001 | last1 = Hasty | first1 = RT | last2 = Garbalosa | first2 = RC | last3 = Barbato | first3 = VA | last4 = Valdes | first4 = PJ Jr | last5 = Powers | first5 = DW | last6 = Hernandez | first6 = E | last7 = John | first7 = JS | last8 = Suciu | first8 = G | last9 = Qureshi | first9 = F | last10 = Popa-Radu | first10 = M | last11 = San Jose | first11 = S | last12 = Drexler | first12 = N | last13 = Patankar | first13 = R | last14 = Paz | first14 = JR | last15 = King | first15 = CW | last16 = Gerber | first16 = HN | last17 = Valladares | first17 = MG | last18 = Somji | first18 = AA| doi-access = free }}</ref> Only part of the data was made public, and for two statements that were released for other researchers to examine, the claim that Wikipedia's statements were contradictory to the peer-reviewed literature was called into question.<ref>{{Cite Q | Q56888119 }}</ref> তথ্যৰ এটা অংশহে ৰাজহুৱা কৰা হৈছিল আৰু আন গৱেষকসকলে পৰীক্ষা কৰিবলৈ প্ৰকাশ কৰা দুটা বক্তব্যৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ বক্তব্যসমূহ সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত সাহিত্যৰ সৈতে বিৰোধী বুলি কৰা দাবীয়ে প্ৰশ্নবোধক কৰি তুলিছিল।<ref>{{Cite Q | Q56888119 }}</ref> কিন্তু ২০১৭ আৰু ২০২০ চনত প্ৰকাশিত অধিক মুক্ত অধ্যয়নে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়াই পেইড-এক্সেছ অনলাইন বিশ্বকোষতকৈ কম সঠিক চিকিৎসা তথ্য প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite journal | doi=10.2174/1874220301704010015 | doi-access=free| title=Wikipedia as Informal Self-Education for Clinical Decision-Making in Medical Practice | date=2017 | last1=Matheson | first1=David | last2=Matheson-Monnet | first2=Catherine | journal=Open Medicine Journal | volume=4 | pages=15–25 | hdl=2436/620739 | hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.2196/18076 | doi-access=free | title=Wikipedia in Vascular Surgery Medical Education: Comparative Study | date=2020 | last1=Yacob | first1=Michael | last2=Lotfi | first2=Shamim | last3=Tang | first3=Shannon | last4=Jetty | first4=Prasad | journal=JMIR Medical Education | volume=6 | issue=1 | article-number=e18076 | pmid=32417754 | pmc=7334757 }}</ref> ২০১৪ চনত PLOS One ত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত ইংৰাজী আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধক একাডেমিক পাঠ্যপুথিৰ সৈতে তুলনা কৰি ফাৰ্মাক’লজীৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত চকু ৰাখিছিল। এই বিশ্লেষণৰপৰা দেখা গ’ল যে ৱিকিপিডিয়াত ঔষধৰ তথ্যৰ সঠিকতা ৯৯.৭%, আনহাতে এই তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮% বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি "ৱিকিপিডিয়াৰ সহযোগিতামূলক আৰু অংশগ্ৰহণমূলক ডিজাইনে ফাৰ্মাক'লজীৰ উচ্চমানৰ তথ্য সৃষ্টি কৰে যি স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে উপযোগী।"<ref>{{Cite journal | doi = 10.1371/journal.pone.0106930| title = Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology| journal = PLOS ONE| volume = 9| issue = 9| article-number = e106930| year = 2014| last1 = Kräenbring | first1 = J. | last2 = Monzon Penza | first2 = T. | last3 = Gutmann | first3 = J. | last4 = Muehlich | first4 = S. | last5 = Zolk | first5 = O. | last6 = Wojnowski | first6 = L. | last7 = Maas | first7 = R. | last8 = Engelhardt | first8 = S. | last9 = Sarikas | first9 = A. | pmid=25250889 | pmc=4174509 | bibcode = 2014PLoSO...9j6930K| doi-access = free}}</ref> ২০২৪ চনত স্বাস্থ্যসেৱা সম্পৰ্কীয় গৱেষণাৰ বাবে অনলাইন তথ্যৰ উৎসৰ পৰ্যালোচনাত ৱিকিপিডিয়াক প্ৰাথমিক উল্লেখ হিচাপে ব্যৱহাৰ নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰা হৈছিল আৰু তথ্যৰ উৎস চিনাক্তকৰণৰ সম্পদ হিচাপে ইয়াৰ মূল্য লক্ষ্য কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite journal |pmid=38864650 |date=2024 |last1=Banchik |first1=L. H. |last2=Gray |first2=B. |title=What happened to my Index Medicus? |journal=Nutrition in Clinical Practice|volume=39 |issue=4 |pages=743–750 |doi=10.1002/ncp.11173 }}</ref> ২০২৪ চনত জেৰীয়ে কৈছিল যে চিকিৎসা বা যিকোনো বিষয়ৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা মূল্যায়ন কৰাটো প্ৰত্যাহ্বানজনক আৰু গৱেষকসকলে "এটা নমুনা বাছি ল'ব লাগিব আৰু ই প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি আশা কৰিব লাগিব," লগতে কয় যে "ৱিকিপিডিয়াৰ সামগ্ৰিকভাৱে ইমান ভাল হোৱাৰ কোনো উদ্দেশ্য নাই।"<ref name="Can You Trust Dr. Wikipedia? 2024" /> ===ন্যায়পালিকাৰ=== ২০০৪ চনৰপৰা আমেৰিকাৰ ন্যায়িক আলোচনাত ৱিকিপিডিয়াৰ উল্লেখ প্ৰতি বছৰে বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৭ চনৰ এটা ৰায়দানত টেক্সাছৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ন্যায়িক ৰায়দানৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল, যুক্তি দিছিল যে ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ অভাৱে ইয়াক আইনী মতামতত কৰ্তৃত্বৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত বাধা দিয়ে।<ref>{{cite web |last1=Volokh |first1=Eugene |author1-link=Eugene Volokh |title=When should courts rely on Wikipedia? |url=https://reason.com/volokh/2017/03/17/when-should-courts-rely-on-wik/ |publisher=Reason |date=March 17, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821011846/https://reason.com/volokh/2017/03/17/when-should-courts-rely-on-wik/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|author=Texas Supreme Court|title=D Magazine Partners v. Rosenthal|url=http://www.txcourts.gov/media/1437551/150790.pdf|access-date=August 21, 2021|archive-date=June 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172812/http://www.txcourts.gov/media/1437551/150790.pdf|url-status=live}}</ref> ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ''Commr. of Customs, Bangalore vs. ACER India Pvt.'' (উদ্ধৃতি ২০০৭(১২)SCALE581) দিয়া ৰায়দানত কয় যে, 'আমি ৱিকিপিডিয়াক উল্লেখ কৰিছোঁ, কাৰণ আদালতৰ বিদ্বান অধিবক্তাই ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। ই এক অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ’বও পাৰে।" ই এটা অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ'বও পাৰে।"<ref>Sinham, B. [http://www.judis.nic.in/supremecourt/qrydisp.aspx?filename=29717 Appeal (civil) 2321 of 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410103840/http://judis.nic.in/supremecourt/qrydisp.aspx?filename=29717 |date=April 10, 2009 }}. [[Supreme Court of India]].</ref> ==প্ৰবন্ধৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰীক্ষা কৰাৰ সঁজুলি== অভিজ্ঞ সম্পাদকে প্ৰবন্ধৰ ইতিহাস আৰু আলোচনা পৃষ্ঠা চাব পাৰে যদিও সাধাৰণ আৰু নতুন ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য নে নহয় পৰীক্ষা কৰাটো ইমান সহজ নহয়। কেলিফৰ্ণিয়া, ছুইজাৰলেণ্ড আৰু জাৰ্মানীৰ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকল্পসমূহে আনুষ্ঠানিক বিশ্লেষণ আৰু তথ্য খনিৰ পদ্ধতিৰে সেইটো উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। চুইজাৰলেণ্ডৰপৰা অহা [[ৱিকিবু]]ৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হোৱা জাৰ্মানীৰ [[ৱিকি-ৱাচ্চ|ৱিকি ৱাচ্চে]] ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰতিটো ইংৰাজী বা জাৰ্মান প্ৰবন্ধৰ বাবে পাঁচ তাৰকা পৰ্যন্ত মূল্যায়ন দেখুৱাইছে। এই ৰেটিঙৰ এটা অংশ হৈছে ৱিকিট্ৰাষ্ট সঁজুলি যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ একক লিখনী অংশৰ বিশ্বাসযোগ্যতা বগা (বিশ্বাসযোগ্য) বা কমলা (বিশ্বাসযোগ্য নহয়) চিহ্নৰদ্বাৰা দেখুৱায়।<ref>Selena Mann: ''{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110611194514/http://www.itworldcanada.com/blogs/cooltools/2011/01/14/new-tool-used-to-evaluate-wikipedia/55979/ New tool used to evaluate Wikipedia.]}}'' In: it-World Canada. January 14, 2011.</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== nff9h2uamn7rwbsapr14iyspznz5eog 634497 634494 2026-09-06T17:04:51Z Pranamikaadhikary 27435 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 634497 wikitext text/x-wiki [[File:CoatiNosara.jpg|thumb|alt=A coati|দক্ষিণ আমেৰিকাৰ এটা কোটি। ২০০৮ চনৰ জুলাই মাহত এজন ১৭ বছৰীয়া ছাত্ৰই ব্যক্তিগত কৌতুক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ Coati ত এটা উদ্ভাৱনীমূলক ডাকনাম যোগ কৰি তেওঁলোকক "ব্ৰাজিলিয়ান আৰ্ডভাৰ্ক" বুলি অভিহিত কৰে। এই ভুৱা তথ্য ছবছৰ ধৰি চলিছিল আৰু শ শ ৱেবছাইট, কেইবাখনো বাতৰি কাকত, আনকি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰেছৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত কেইখনমান কিতাপেও ইয়াক প্ৰচাৰ কৰিছিল।<ref name="NewYorker_May19_2014">{{cite magazine|title=How a raccoon became an aardvark|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|first=Eric|last=Randall|date=May 19, 2014|magazine=The New Yorker|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229170809/http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|archive-date=December 29, 2016|access-date=November 24, 2016}}</ref><ref name="RegisterKolbe">{{cite web|title=Happy birthday: Jimbo Wales' sweet 16 Wikipedia fails. From aardvark to Bicholim, the encylopedia {{sic|nolink=y}} of things that never were|url=https://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|first=Andreas|last=Kolbe|date=January 16, 2017|work=The Register|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708162916/http://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|archive-date=July 8, 2017|access-date=June 4, 2017}}</ref>]] ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য আৰু স্বেচ্ছাসেৱকসকলৰদ্বাৰা সম্পাদিত আৰু সম্প্ৰদায়-নিয়ন্ত্ৰিত সম্পাদনা আৰ্হি, বিশেষকৈ ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণৰ '''নিৰ্ভৰযোগ্যতা'''ক লৈ সময়ে সময়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা হৈছে আৰু পৰীক্ষা কৰা হৈছে। ৱিকিপিডিয়াত স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদক (ৱিকিপিডিয়ান নামেৰে জনাজাত)ৰদ্বাৰা লিখা আৰু সম্পাদনা কৰা হয়, যিসকলে সম্প্ৰদায়ৰদ্বাৰা সৃষ্টি কৰা নীতি আৰু নিৰ্দেশনাৰ জৰিয়তে অন্য স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ সম্পাদকীয় তদাৰকত অনলাইন বিষয়-বস্তু সৃষ্টি কৰে। তুলনামূলক পৰ্যালোচনা, ঐতিহাসিক আৰ্হিৰ বিশ্লেষণ, আৰু ইয়াৰ সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি আৰু দুৰ্বলতাসমূহৰ জৰিয়তে প্ৰকল্পটোৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰিসংখ্যাগতভাৱে পৰীক্ষা কৰা হৈছে।<ref>{{Cite news |title= Snared in the Web of a Wikipedia Liar |first= Katharine Q. |last= Seelye |date= December 5, 2005 |work= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |access-date= February 23, 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140907013706/http://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |archive-date= September 7, 2014 |url-status= live }}</ref> ৱিকিপিডিয়া এক অনালাইন বিশ্বকোষ আৰু এই অনলাইন বিশ্বকোষখনৰ বাস্তৱিক অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে সমালোচনা কৰা হৈছে, মূলতঃ ইয়াৰ বিষয়-বস্তু, উপস্থাপন আৰু সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ ক্ষেত্ৰত। ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা জোখাৰ প্ৰয়াস কৰা অধ্যয়ন আৰু জৰীপৰ ফলাফল মিশ্ৰিত। ২০০০ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সঘনাই সমালোচনা কৰা হৈছিল যদিও ইয়াৰ উন্নতি হৈছে; ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণটো ২০১০ চনৰ শেষৰফালে আৰু ২০২০ চনৰ আৰম্ভণিতে প্ৰশংসিত হৈছে।<ref name="Wiki20">{{cite news|date=January 9, 2021|title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|access-date=February 25, 2021|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108205244/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|url-status=live}}</ref><ref name="Last best">{{cite news|last1=Cooke|first1=Richard|date=February 17, 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=October 13, 2020|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref><ref name="Econ21">{{Cite news|date=January 9, 2021|title=Happy Birthday, Wikipedia|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|access-date=February 16, 2022|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108171842/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|url-status=live}}</ref> [[File:Klee-Irwin.gif|thumb|ৱিকিপিডিয়াৰ দৰে ভিৰৰ উৎসৰ কামত প্ৰবন্ধৰ অস্থিৰতা আৰু জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা দুটা সম্ভাৱ্য সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰ।]] ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ নিৰ্বাচিত মূল্যায়ন কৰাৰ পাছত এইটো সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে যিমান পাৰি সিমান সোনকালেই ভুৱা আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ বুলি জনা তথ্য আঁতৰাই পেলায়।<ref>Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, Kushal Dave: [http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf Studying Cooperation and Conflict between Authors with history flow Visualizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060125025047/http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|date=January 25, 2006}}. Proceedings of the [[CHI (conference)|SIGCHI conference on Human factors in computing systems]], 575–582, Vienna 2004, {{ISBN|1-58113-702-8}}</ref><ref name="History flow: results"/> প্ৰকল্পটো আৰম্ভ হোৱাৰ দুবছৰৰ পাছত ২০০৩ চনত আই বি এমৰ এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে "সাধাৰণতে শুদ্ধিকৰণৰ কাম অতি সোনকালে কৰি পেলোৱা হয় আৰু কম সময়ৰ ভিতৰতে পুনৰ্লিখন কৰা হয়—কাৰ্যটো ইমান ক্ষিপ্ৰ হয় যে বেছিভাগ ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াৰ প্ৰভাৱ কেতিয়াও দেখা নাপায়। ভুৱা তথ্য বা ৰচনা কৰা বিষয়-বস্তুৰ অন্তৰ্ভুক্তি, কেতিয়াবা, ইয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত বছৰ বছৰ ধৰি চলি আহিছে।<ref name="TimesFrenchWPHoax" /><ref name="SeigenthalerUSAToday" /> ইয়াৰ সম্পাদনা আৰ্হিয়ে একাধিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্ব, যেনে নিৰ্বাচন পক্ষপাতিত্ব, অন্তৰ্ভুক্তি পক্ষপাতিত্ব, অংশগ্ৰহণ পক্ষপাতিত্ব, আৰু গোট-চিন্তা পক্ষপাতিত্বৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। বিশ্বকোষখনৰ অধিকাংশই পুৰুষ সম্পাদকে লিখা, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয় আৰু সম্পাদনা সম্প্ৰদায়ৰ গঠনে বৰ্ণবাদী পক্ষপাতিত্ব, স্পিন পক্ষপাতিত্ব, কৰ্পৰেট পক্ষপাতিত্ব, আৰু জাতীয় পক্ষপাতিত্ব আদিৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>{{Cite news|last=Torres|first=Nicole|date=June 2, 2016|title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia?|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|access-date=June 26, 2020|issn=0017-8012|archive-date=June 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|url-status=live}}</ref><ref name="Fast Company">{{cite web|last1=Cassano|first1=Jay|title=Black History Matters, So Why Is Wikipedia Missing So Much Of It?|url=http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510040813/http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|archive-date=May 10, 2015|access-date=April 13, 2015|website=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]|date=January 29, 2015}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Cooke|first=Richard|date=January 2, 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=January 2, 2020|issn=1059-1028|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref> ৱিকিপিডিয়াত এটা মতাদৰ্শগত পক্ষপাতিত্বও সচেতন আৰু অৱচেতন দুয়োটা স্তৰতে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ২০১২ আৰু ২০১৪ চনত হাৰ্ভাৰ্ড বিজনেছ স্কুলৰপৰা কৰা এক ধাৰাবাহিক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাতকৈ "উল্লেখযোগ্যভাৱে অধিক পক্ষপাতদুষ্ট" বুলি পোৱা গৈছে যদিও এই তথ্যৰ কাৰণ হেলনীয়া সম্পাদনাৰ বিপৰীতে অনলাইন বিশ্বকোষৰ দৈৰ্ঘ্যৰ বাবে অধিক বুলি কোৱা হৈছে।<ref>{{Cite news|last=Frick|first=Walter|date=December 3, 2014|title=Wikipedia Is More Biased Than Britannica, but Don't Blame the Crowd|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|access-date=June 20, 2020|issn=0017-8012|archive-date=June 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626165654/https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Greenstein|first1=Shane|last2=Zhu|first2=Feng|date=January 1, 2012|title=Is Wikipedia Biased?|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|journal=American Economic Review|language=en-us|publisher=[[Harvard Business School]]|volume=103|access-date=June 26, 2020|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|url-status=live|archivedate=December 30, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|deadurl=yes}}</ref> অনিৰপেক্ষ বা স্বাৰ্থৰ সংঘাতৰ সম্পাদনাৰ দৃষ্টান্ত আৰু "প্ৰতিশোধমূলক সম্পাদনা"ৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰে প্ৰবন্ধ, বিশেষকৈ জীৱিত মানুহৰ জীৱনীত ভুৱা, পক্ষপাতমূলক বা মানহানিকাৰক বিষয়-বস্তুৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে।<ref>{{cite web | url=http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | title=Revenge, ego and the corruption of Wikipedia | work=Salon | date=May 17, 2013 | access-date=June 4, 2016 | author=Leonard, Andrew | archive-url=https://web.archive.org/web/20160531215546/http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | archive-date=May 31, 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | title=The Covert World of People Trying to Edit Wikipedia—for Pay | work=[[The Atlantic]] | date=August 11, 2015 | access-date=June 4, 2016 | author=Pinsker, Joe | archive-url=https://web.archive.org/web/20160601002855/http://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | archive-date=June 1, 2016 | url-status=live }}</ref> কম কাৰিকৰী বিষয় যেনে সমাজ বিজ্ঞান, মানৱীয় আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰবন্ধসমূহে ভুল তথ্যৰ চক্ৰ, জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্ব, কভাৰেজৰ অমিল আৰু সম্পাদকৰ বিবাদৰ সৈতে মোকাবিলা কৰা বুলি জনা গৈছে। অনলাইন বিশ্বকোষে ইয়াৰ তথ্যৰ বৈধতাৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে। তথাপি তালিকাভুক্ত উল্লেখ, উদ্ধৃতি আৰু উৎসসমূহ পৰীক্ষা কৰিব বিচৰা গৱেষকসকলৰ বাবে ইয়াক এক মূল্যৱান "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে গণ্য কৰা হয়। শিক্ষাবিদসকলে প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড মূল্যায়ন কৰাৰ সময়ত নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসসমূহ পৰ্যালোচনা কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।<ref name="Petiška 016555151988860">{{Cite journal|last1=Petiška|first1=Eduard|last2=Moldan|first2=Bedřich|date=December 9, 2019|title=Indicator of quality for environmental articles on Wikipedia at the higher education level|journal=Journal of Information Science|volume=47|issue=2|language=en-US|pages=269–280|doi=10.1177/0165551519888607|s2cid=214401940|issn=0165-5515}}</ref><ref>{{Cite web|last=Harrison|first=Stephen|date=March 19, 2020|title=The Coronavirus Is Stress-Testing Wikipedia's Systems—and Editors|url=https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|access-date=July 10, 2020|website=Slate Magazine|language=en|archive-date=April 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418195356/https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|url-status=live}}</ref> ইয়াৰদ্বাৰা চিকিৎসা আৰু বৈজ্ঞানিক প্ৰবন্ধ যেনে পেথ'লজী,<ref name="Wood">{{cite journal|last=Wood|first=A|author2=Struthers, K|year=2010|title=Pathology education, Wikipedia and the Net generation|journal=Medical Teacher|volume=32|issue=7|pages=618–620|doi=10.3109/0142159X.2010.497719|pmid=20653388|quote=We have identified Wikipedia as an informative and accurate source for Pathology education and believe that Wikipedia is potentially an important learning tool for of the 'Net Generation'.|doi-access=free}}</ref> টক্সিক'লজী,<ref name="Tox09" /> অংক’লজী,<ref name="Leithner">{{cite journal|last=Leithner|first=A|author2=Maurer-Ertl, W|author3=Glehr, M|author4=Friesenbichler, J|author5=Leithner, K|author6=Windhager, R|date=Jul–Aug 2010|title=Wikipedia and osteosarcoma: a trustworthy patients' information?|journal=Journal of the American Medical Informatics Association|volume=17|issue=4|pages=373–4|doi=10.1136/jamia.2010.004507|pmc=2995655|pmid=20595302}}</ref> ঔষধ,<ref name="Drug08" /> আৰু মনোৰোগ চিকিৎসা<ref name="Reavley">{{Cite journal|last1=Reavley|first1=N. J.|last2=MacKinnon|first2=A. J.|last3=Morgan|first3=A. J.|last4=Alvarez-Jimenez|first4=M.|last5=Hetrick|first5=S. E.|last6=Killackey|first6=E.|last7=Nelson|first7=B.|last8=Purcell|first8=R.|last9=Yap|first9=M. B. H.|last10=Jorm|first10=A. F.|year=2011|title=Quality of information sources about mental disorders: A comparison of Wikipedia with centrally controlled web and printed sources|journal=Psychological Medicine|volume=42|issue=8|pages=1753–1762|doi=10.1017/S003329171100287X|pmid=22166182|hdl-access=free|hdl=11343/59260|s2cid=13329595}}</ref> ২০০৫ চনৰ নেচাৰ অধ্যয়নত পেছাদাৰী আৰু সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। এবছৰৰ পাছত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই প্ৰকৃতি অধ্যয়নক বিতৰ্কিত কৰিছিল, যাৰ লেখকসকলে পাছলৈ আৰু এটা খণ্ডন কৰি উত্তৰ দিছিল।<ref name="GilesJ2005Internet">{{Cite journal|last1=Giles|first1=J.|author-link=Jim Giles (reporter)|year=2005|title=Internet encyclopaedias go head to head: Jimmy Wales' Wikipedia comes close to Britannica in terms of the accuracy of its science entries|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-15_438_7070/page/900|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=438|issue=7070|pages=900–1|bibcode=2005Natur.438..900G|doi=10.1038/438900a|pmid=16355180|doi-access=free}} The study (which was not in itself peer-reviewed) was cited in many news articles such as this: {{cite news|date=December 15, 2005|title=Wikipedia survives research test|work=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|url-status=live|access-date=July 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807165903/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|archive-date=August 7, 2012}}</ref> আমেৰিকান ছ'চাইটি অৱ ক্লিনিকেল অংক'লজী (২০১১)দ্বাৰা প্ৰকাশিত অধ্যয়নত পঠনযোগ্যতা আৰু কাৰিকৰী ভাষাৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।<ref>{{cite web|author=Nature |url=http://www.nature.com/nature/britannica/index.html |title=Nature's responses to Encyclopaedia Britannica |publisher=Nature.com |date=March 30, 2006 |access-date=March 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105172011/http://www.nature.com/nature/britannica/index.html|archive-date=November 5, 2006}}</ref><ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'']. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |date=July 9, 2016 }} ''Encyclopædia Britannica'', March 2006</ref> মানসিক চিকিৎসা (২০১২) আৰু ইউৰোপিয়ান জাৰ্নেল অৱ গেষ্ট্ৰ’এণ্টেৰ’লজি এণ্ড হেপাট’লজী (২০১৪)।<ref>{{cite journal | last1 = Rajagopalan | first1 = M. S. | last2 = Khanna | first2 = V. K. | last3 = Leiter | first3 = Y. | last4 = Stott | first4 = M. | last5 = Showalter | first5 = T. N. | last6 = Dicker | first6 = A. P. | last7 = Lawrence | first7 = Y. R. | doi = 10.1200/JOP.2010.000209 | title = Patient-Oriented Cancer Information on the Internet: A Comparison of Wikipedia and a Professionally Maintained Database | journal = Journal of Oncology Practice | volume = 7 | issue = 5 | pages = 319–323 | year = 2011 | pmid = 22211130 | pmc =3170066 }}</ref> সৰল ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াই প্ৰবন্ধৰ সৰলীকৃত সংস্কৰণ হিচাপে কাম কৰে যাতে মৌলিক ইংৰাজীত কোনো এটা বিষয়ৰ জটিল প্ৰবন্ধ সাধাৰণ ব্যক্তিৰ বাবে অধিক সুলভ হয়। ৱিকিপিডিয়াৰ জনপ্ৰিয়তা, গণ পাঠক আৰু মুক্ত প্ৰৱেশৰ বাবে বিশ্বকোষক সমগ্ৰ বিশ্বতে এক যথেষ্ট ছেকেণ্ড হেণ্ড জ্ঞানমূলক কৰ্তৃত্বৰ আদেশ দিছে।<ref>{{cite news|last=Barnett|first=David|date=February 17, 2018|title=Can we trust Wikipedia? 1.4 billion people can't be wrong|url=http://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|access-date=July 15, 2021|work=The Independent|archive-date=February 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211185638/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Mak|first=Aaron|date=May 28, 2019|title=Inside the Brutal, Petty War Over Donald Trump's Wikipedia Page|url=https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|access-date=July 15, 2020|magazine=Slate|archive-date=June 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615214408/https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|url-status=live}}</ref>{{refn|Its reliability has received wide-spread media coverage and is [[Wikipedia in culture|frequently featured]] in popular culture.|group=nb}} ==ৱিকিপিডিয়া সম্পাদনাৰ আৰ্হি== ৱিকিপিডিয়াই বেনামী সম্পাদককো ("সম্পাদক" হিচাপে জনাজাত) সম্পাদনাৰ অনুমতি দিয়ে; অৱদানকাৰীসকলে ইয়াত অৱদান আগবঢ়াবলৈ কোনো চিনাক্তকৰণ বা ইমেইল ঠিকনা প্ৰদান কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।<ref name="samaritan">{{cite journal |last1=Anthony |first1=Denise |last2=Smith |first2=Sean W. |last3=Williamson |first3=Timothy |date=July 20, 2009 |title=Reputation and Reliability in Collective Goods |journal=Rationality and Society |language=en |volume=21 |issue=3 |pages=283–306 |doi=10.1177/1043463109336804|citeseerx=10.1.1.299.9401 |s2cid=146210753 }}</ref> ২০০৯ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াত ডাৰ্টমাউথ কলেজৰ ওপৰত কৰা এক অধ্যয়নত উল্লেখ কৰা হৈছে যে সাধাৰণ সামাজিক প্ৰত্যাশাৰ বিপৰীতে বেনামী সম্পাদকসকল ৱিকিপিডিয়াৰ বৈধ বিষয়-বস্তুৰ কিছুমান উল্লেখযোগ্য অৱদানকাৰী আছিল। ডাৰ্টমাউথৰ এই অধ্যয়নক পদ্ধতিগত অভাৱৰ বাবে আৰ্ছ টেকণিকাৰ জন টিমাৰে সমালোচনা কৰিছিল।<ref name="Dartmouth">{{cite web|url=https://arstechnica.com/news.ars/post/20071018-anonymous-good-samaritans-may-produce-wikipedias-best-content.html|title=Anonymous "good samaritans" produce Wikipedia's best content, says study|first=John|last=Timmer|website=Ars Technica|date=October 18, 2007|access-date=October 27, 2007|quote=Good samaritans with less than 100 edits made higher-quality contributions than those with registered accounts and equal amounts of content. In fact, anonymous contributors with a single edit had the highest quality of any group. But quality steadily declined, and more-frequent anonymous contributors were anything but Samaritans; their contributions generally didn't survive editing... The authors also recognize that contributions in the form of stubs on obscure topics might survive unaltered indefinitely, inflating the importance of single contributions...Objective ratings of quality are difficult, and it's hard to fault the authors for attempting to find an easily-measured proxy for it. In the absence of independent correlation, however, it's not clear that the measurement used actually works as a proxy. Combined with the concerns regarding anonymous contributor identity, there are enough problems with this study that the original question should probably be considered unanswered, regardless of how intuitively satisfying these results are.|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026031829/http://arstechnica.com/news.ars/post/20071018-anonymous-good-samaritans-may-produce-wikipedias-best-content.html|archive-date=October 26, 2007|url-status=live}}</ref> ৱিকিপিডিয়াই একেটা সম্প্ৰদায়কে আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু গুণগত নিয়ন্ত্ৰণত অধিক দক্ষ হ’বলৈ বিশ্বাস কৰে। ৱিকিপিডিয়াই লাখ লাখ লোকৰ কামৰ সহায় লৈ বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ জ্ঞানভিত্তিক চাইটটো নিৰ্মাণ কৰাৰ লগতে ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ চফ্টৱেৰ প্ৰস্তুত কৰিছে, যাৰ ফলত ১২ বছৰৰ কম সময়ৰ ভিতৰতে ২৮০ টাতকৈও অধিক ভিন্ন ভাষাৰ সংস্কৰণত ঊনৈছ মিলিয়নতকৈ অধিক প্ৰবন্ধ লিখা হৈছে।<ref>{{cite web |url=http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |title=WikiStats by S23 – List of Wikipedias |publisher=s23Wiki |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718010941/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |archive-date=July 18, 2011 |access-date=July 12, 2026 |archivedate=August 6, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806174101/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |deadurl=yes }}</ref> এই কাৰণেই প্ৰকল্পটোৰ প্ৰতি শৈক্ষিকভাৱে আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি, ব্যৱসায়, প্ৰকল্প পৰিচালনা, জ্ঞান আহৰণ, চফট্ ৱেৰ প্ৰগ্ৰেমিং, অন্যান্য সহযোগিতামূলক প্ৰকল্প আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ দৰে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰপৰা যথেষ্ট আগ্ৰহ দেখা গৈছে, যাতে ৱিকিপিডিয়া মডেলে গুণগত ফলাফল উৎপন্ন কৰিব পাৰে নেকি, এইদৰে সহযোগিতাই মানুহৰ বিষয়ে কি উন্মোচন কৰিব পাৰে আৰু জড়িততাৰ পৰিসৰে ব্যক্তিগত সীমাবদ্ধতা আৰু দুৰ্বল সম্পাদনাৰ বাধাসমূহ অতিক্ৰম কৰিব পাৰে নেকি যিটো অন্যথা হ’লহেঁতেন, সেই বিষয়ে অন্বেষণ কৰিবলৈ উঠা।{{citation needed|date=August 2021}} ৱিকিপিডিয়াৰ সত্যতাৰ মাত্ৰা ইয়াৰ প্ৰযুক্তি, নীতি আৰু সম্পাদক সংস্কৃতিৰপৰাই বিস্তৃত। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনাৰ ইতিহাসসমূহ ৰাজহুৱাভাৱে দৃশ্যমান হৈ থাকে। ফুটনোটত দাবীৰ উৎপত্তি দেখুওৱা হৈছে। সম্পাদকসকলে পৰীক্ষা কৰিব নোৱাৰা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলায় আৰু নিৰপেক্ষ দৃষ্টিকোণত (NPOV) বাক্যাংশ নকৰা দাবীসমূহ অভাৰৰুল কৰে ("ৰিভাৰ্ট")। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰিলে সম্পাদকৰ মানসিকতাৰো উমান পোৱা যাব পাৰে। ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে আত্মপৰীক্ষাৰ দিশত প্ৰৱণতা ৰাখে আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ দোষ স্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ মুকলি মডেলে অল্পকালীন কৌতুক আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰৱঞ্চনাকে ধৰি প্ৰবন্ধ-টেম্পাৰিং (ভাণ্ডালিজম)ৰ অনুমতি দিয়ে। কিছুমান সম্পাদকে ট্ৰলিং (ভাণ্ডালিজম, স্পেম, আৰু হাৰাশাস্তি সৃষ্টি)ত বহু সময় কটায়, আনহাতে কিছুমানে বিশ্বকোষৰ উন্নতিৰ বাবে বহু সময় খৰচ কৰে, অৱশ্যে ট্ৰলিং দ্ৰুতভাৱে ঘূৰাই দিয়া হয়। ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদক গোট, প্ৰায় ৪০,০০০ সক্ৰিয় সম্পাদক যিয়ে মাহেকীয়াকৈ পাঁচটা সম্পাদনা কৰে, আৰু মূলতঃ পুৰুষ আৰু শ্বেতাংগৰ প্ৰতি তীৰ্যক, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ আৰু জাতিভিত্তিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয়। শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক "ঐকমত্যৰ সত্য"ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা বুলি ভাবে য'ত পাঠকে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতামূলক তথ্যৰ যুগত বাস্তৱতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, যেতিয়া ক'ভিড-১৯ মহামাৰীক কেন্দ্ৰ কৰি তথ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত সলনি হৈছিল বা বিতৰ্ক হৈছিল, তেতিয়া সম্পাদকসকলে "পৰীক্ষাযোগ্যতা" আৰু "এনপিঅ’ভি" নিৰ্দেশনা মানি নচলা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলাইছিল। ==তথ্য পৰীক্ষা কৰা== ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য পৰীক্ষণ হৈছে ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকসকলে ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকাশিত বিষয়-বস্তুৰ তথ্য পৰীক্ষা কৰা প্ৰক্ৰিয়া, আনহাতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰি তথ্য পৰীক্ষা কৰা হৈছে অন্য প্ৰকাশনসমূহৰ তথ্য পৰীক্ষাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰসংগত তথ্য পৰীক্ষাৰ বহল বিষয়টোত তথ্য-পৰীক্ষণত ৱিকিপিডিয়াৰ স্থানৰ সাংস্কৃতিক আলোচনাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইউটিউব<ref name="Glaser 2018">{{cite web |last1=Glaser |first1=April |title=YouTube Is Adding Fact-Check Links for Videos on Topics That Inspire Conspiracy Theories |url=https://slate.com/technology/2018/08/youtube-is-adding-fact-check-links-from-wikipedia-and-encyclopedia-britannica-for-videos-on-topics-that-inspire-conspiracy-theories.html |website=[[Slate (magazine)|Slate Magazine]] |language=en |date=August 14, 2018 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126060718/https://slate.com/technology/2018/08/youtube-is-adding-fact-check-links-from-wikipedia-and-encyclopedia-britannica-for-videos-on-topics-that-inspire-conspiracy-theories.html |url-status=live }}</ref> আৰু ফেচবুককে<ref name="Flynn 2017">{{cite web |last1=Flynn |first1=Kerry |title=Facebook outsources its fake news problem to Wikipedia—and an army of human moderators |url=https://mashable.com/2017/10/05/facebook-wikipedia-context-articles-news-feed/ |website=[[Mashable]] |language=en |date=October 5, 2017 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=December 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204004531/https://mashable.com/2017/10/05/facebook-wikipedia-context-articles-news-feed/ |url-status=live }}</ref> ধৰি ডাঙৰ ডাঙৰ প্লেটফৰ্মসমূহে নিজৰ মিডিয়া সংগ্ৰহত থকা তথ্যৰ সঠিকতা নিশ্চিত কৰিবলৈ ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তু ব্যৱহাৰ কৰে। জনবিশ্বাস বিচৰাটো ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰকাশন দৰ্শনৰ এটা প্ৰধান অংশ।<ref name="Iannucci 2017">{{cite web |last1=Iannucci |first1=Rebecca |title=What can fact-checkers learn from Wikipedia? We asked the boss of its nonprofit owner |url=https://www.poynter.org/fact-checking/2017/what-can-fact-checkers-learn-from-wikipedia-we-asked-the-boss-of-its-nonprofit-owner/ |website=[[Poynter Institute]] |date=July 6, 2017 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=January 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112174026/https://www.poynter.org/fact-checking/2017/what-can-fact-checkers-learn-from-wikipedia-we-asked-the-boss-of-its-nonprofit-owner/ |url-status=live }}</ref> ৱিকিপিডিয়া এটা সৰল বিশ্বকোষৰ বাহিৰলৈ গৈ নিউয়ৰ্ক টাইমছে কোৱা "ডিজিটেল জগতখনক একেলগে ধৰি ৰখা বাস্তৱিক নেটিং"লৈ পৰিণত হৈছে।<ref name="NYT & ChatGPT">{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Gertner| first = Jon| title = Wikipedia's Moment of Truth| work = The New York Times| access-date = 2024-05-23| date = 2023-07-18| url = https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html| archive-date = July 20, 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230720125400/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html| url-status = live}}</ref> চাৰ্চ ইঞ্জিনক সোধা সাধাৰণ প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ ৱিকিপিডিয়াৰপৰা গ্ৰহণ কৰা জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি দিয়া হয়, আৰু প্ৰায়ে ইয়াৰ উৎস হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ক্ৰেডিট বা লিংক দিয়া হয়। ৱিকিপিডিয়া সম্ভৱতঃ উৎপাদনশীল কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰ্হি, যেনে ChatGPT প্ৰশিক্ষণ দিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ একক উৎস, যাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াক অতি গঠনমূলক ফৰ্মেটিংৰ সৈতে এটা সু-কিউৰেট কৰা তথ্যৰ গোট হিচাপে মূল্য দিয়া হয়।<ref>{{harvnb|Gertner|2023}}: "While estimates of its influence can vary, Wikipedia is probably the most important single source in the training of A.I. models. ... In fact, no one I spoke with in the tech community seemed to know if it would even be possible to build a good A.I. model without Wikipedia."</ref> এআই মডেলৰ সঠিকতা ইয়াৰ প্ৰশিক্ষণ তথ্যৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, কিন্তু এই মডেলসমূহেও নিজৰ জ্ঞানৰ বাবে নিজৰ মূল উৎস উল্লেখ কৰিবলৈ মৌলিকভাৱে অক্ষম, গতিকে এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ উৎস বুলি নাজানি ৱিকিপিডিয়াৰ জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰে। এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে এনে ফলাফলো লাভ কৰে যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰপৰা উৎপত্তি হোৱা তথ্যসমূহক কাল্পনিক তথ্য বিন্দুৰ সৈতে সংযোগ কৰে (AI hallucinations), তথ্য আহৰণৰ সময়ত বাস্তৱ সময়ৰ তথ্য-পৰীক্ষাৰ অনুপস্থিতিত তথ্যৰ মান হ্ৰাস কৰে। ==মূল্যায়ন== ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা তলত দিয়া মাপকাঠীসমূহৰদ্বাৰা জুখিব পাৰি: *প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত দিয়া তথ্যৰ শুদ্ধতা *উপযুক্ত ছবিৰ সংযোগ *প্ৰবন্ধসমূহৰ শৈলী আৰু কেন্দ্ৰবিন্দুৰ উপযুক্ততা<ref name="Stvilia2008Information">{{Cite journal |last1=Stvilia |first1=Besiki |last2=Twidale |first2=Michael B. |last3=Smith |first3=Linda C. |last4=Gasser |first4=Les |date=April 2008 |title=Information Quality Work Organization in Wikipedia |url=http://mailer.fsu.edu/~bstvilia/papers/stvilia_wikipedia_infoWork_p.pdf |journal=[[Journal of the American Society for Information Science and Technology]] |volume=59 |issue=6 |pages=983–1001 |citeseerx=10.1.1.163.5109 |doi=10.1002/asi.20813 |s2cid=10156153 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820183345/http://mailer.fsu.edu/~bstvilia/papers/stvilia_wikipedia_infoWork_p.pdf |archive-date=August 20, 2007}}</ref> *ভুৱা তথ্যৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা, আৰু বাদ দিয়া আৰু আঁতৰোৱা *প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত আৰু প্ৰবন্ধৰ পৰিসৰত ব্যাপকতা, পৰিসৰ আৰু সামৰি লোৱা *উদ্ধৃতি হিচাপে স্বনামধন্যা তৃতীয়পক্ষৰ উৎস চিনাক্ত কৰা *সন্মানীয় উৎসৰদ্বাৰা বিবৃতিসমূহৰ পৰীক্ষাযোগ্যতা *প্ৰবন্ধবোৰৰ স্থিৰতা *সম্পাদকীয় আৰু ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা<ref name="Petiška 016555151988860" /> *লিখাৰ মানদণ্ড কেইবাটাও "বজাৰমুখী" বাহ্যিক পদক্ষেপে প্ৰমাণ কৰে যে বৃহৎ দৰ্শকে ৱিকিপিডিয়াক কোনোবা নহয় কোনোবা ধৰণে বিশ্বাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আইএমএছ ইনষ্টিটিউট ফৰ হেল্থকেয়াৰ ইনফৰ্মেটিক্সৰ এক প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, "আমেৰিকাৰ চিকিৎসকৰ ৫০ শতাংশই স্বাস্থ্যৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে তথ্যৰ বাবে ... ৱিকিপিডিয়াৰ পৰামৰ্শ লৈছে বুলি কয়।<ref>{{cite news |last=Fearnow |first=Benjamin |date=January 31, 2014 |title=Report: Wikipedia The Top Source Of Health Care Info For Doctors, Patients |publisher=[[CBS]] |url=http://connecticut.cbslocal.com/2014/01/29/report-wikipedia-the-top-source-of-health-care-info-for-doctors-patients/ |url-status=live |access-date=February 1, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131062756/http://connecticut.cbslocal.com/2014/01/29/report-wikipedia-the-top-source-of-health-care-info-for-doctors-patients/ |archive-date=January 31, 2014}}</ref> ২০০৫ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত ব্ৰিটিছ কাকত দ্য গাৰ্ডিয়ানত "Can you trust Wikipedia?" শীৰ্ষক এটা অধ্যয়নত বিশেষজ্ঞৰ এটা পেনেলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰৰ সৈতে জড়িত সাতটা বিষয় পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰতিটো প্ৰবন্ধক ০ৰপৰা ১০লৈকে সংখ্যাৰ নাম দিয়া হৈছিল। এই পৰ্যালোচিত প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিকাংশই ৫ৰপৰা ৮ৰ ভিতৰত নম্বৰ লাভ কৰিছিল। আটাইতকৈ সাধাৰণ সমালোচনা আছিল গদ্যৰ দুৰ্বল গাঁথনি, বা পঢ়াত সহজ বিষয় (তিনিটা উল্লেখ), বাদ দিয়া বা ভুল, প্ৰায়ে সৰু কিন্তু কিছুমান প্ৰবন্ধত মূলকথা বাদ পৰা (তিনিটা উল্লেখ), আৰু দুৰ্বল ভাৰসাম্য, কম গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰসমূহক অধিক মনোযোগ দিয়া হৈছিল আৰু বিপৰীতভাৱে (এটা উল্লেখ)। আটাইতকৈ সাধাৰণ প্ৰশংসাবোৰ আছিল বাস্তৱিকতে সঠিক আৰু শুদ্ধ, কোনো চকুত পৰা ভুল নাছিল (চাৰিটা উল্লেখ), আৰু বহু উপযোগী তথ্য, ভালদৰে নিৰ্বাচিত লিংককে ধৰি, যাৰ ফলত "বহু তথ্য দ্ৰুতভাৱে লাভ কৰা" (তিনিটা উল্লেখ) সম্ভৱ হৈছিল।<ref><!-- Can you trust Wikipedia? -->{{cite Q|Q110613135}}</ref> ২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত নেচাৰ আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়া আৰু এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধৰ সৰু উপগোটৰ সঠিকতাৰ পৰ্যালোচকৰ মূল্যায়ন বিচৰা অন্ধ অধ্যয়নৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত নোহোৱা এই অধ্যয়নটো নেচাৰে সুপৰিচিত বিজ্ঞানীসকলৰ জীৱনীকে ধৰি বৈজ্ঞানিক বিষয়ৰ ৪২টা প্ৰবন্ধৰ নিৰ্বাচনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছিল। নমুনা লোৱা প্ৰবন্ধসমূহত পোৱা বাস্তৱিক ভুল, বাদ পৰা বা বিভ্ৰান্তিকৰ বক্তব্য ৱিকিপিডিয়াৰ বাবে ১৬২ আৰু ব্ৰিটানিকাৰ বাবে ১২৩ (৪:৩)। গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহৰ ভুল ব্যাখ্যাৰ দৰে গুৰুতৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত ৪টা, আৰু ব্ৰিটানিকাত ৪টা পোৱা গৈছিল (১:১)। অধ্যয়নটোৱে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "বিজ্ঞানৰ প্ৰৱেশৰ সঠিকতাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে",<ref name="GilesJ2005Internet"/> যদিও ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ প্ৰায়ে "দুৰ্বল গঠন" আছিল।<ref name="GilesJ2005Internet"/> এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে, যাৰ ফলত নেচাৰে নিজৰ জৰীপ পদ্ধতিৰ অধিক নথি-পত্ৰ প্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news|url=http://www.nature.com/news/2005/051212/exref/supplementary_information.doc |work=Nature |title=Supplementary information to accompany Nature news article 'Internet encyclopedias go head to head' |date=December 22, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928012459/http://www.nature.com/news/2005/051212/exref/supplementary_information.doc |archive-date=September 28, 2007 }}</ref> এই অতিৰিক্ত তথ্যৰ ভিত্তিত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই নেচাৰ আলোচনীৰ অধ্যয়নৰ বৈধতাক অস্বীকাৰ কৰি কয় যে ই "মাৰাত্মকভাৱে ত্ৰুটিপূৰ্ণ।" ব্ৰিটানিকাৰ সমালোচনাৰ ভিতৰত আছিল যে তেওঁলোকৰ কিছুমান প্ৰবন্ধৰ সম্পূৰ্ণ গ্ৰন্থৰ পৰিৱৰ্তে উদ্ধৃতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, কিছুমান উদ্ধৃতি যুৱ সংস্কৰণৰ বাবে লিখা প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা সংকলন আছিল, নেচাৰ আলোচনীয়ে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ বাস্তৱিক দাবী পৰীক্ষা কৰা নাছিল আৰু পৰ্যালোচকসকলে ভুল বুলি লেবেল লগোৱা বহু কথা সম্পাদনাৰ মতামতৰ পাৰ্থক্য আছিল। ব্ৰিটানিকাই আৰু কয় যে "যদিও শিৰোনামত ঘোষণা কৰা হৈছিল যে 'ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ বিজ্ঞান প্ৰৱেশৰ শুদ্ধতাৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে', প্ৰবন্ধটোৰ মুখ্য অংশৰ গভীৰতা থকা সংখ্যাবোৰে ইয়াৰ হুবহু বিপৰীত কথা কৈছিল: ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকৃততে ব্ৰিটানিকাতকৈ এক তৃতীয়াংশ বেছি ভুল আছিল।" (আমি তলত দেখুওৱাৰ দৰে, নেচাৰৰ গৱেষণাই ব্ৰিটানিকাৰ ভুলবোৰক গুৰুতৰভাৱে অতিৰঞ্জিত কৰিছিল, গতিকে আমি এই সংখ্যাটো কেৱল সংখ্যাবোৰ উপস্থাপন কৰা হেলনীয়া ধৰণেৰে আঙুলিয়াই দিবলৈহে উল্লেখ কৰিছোঁ। )"<ref name=FF>{{cite web|url=http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf|title=Fatally Flawed – Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature''|date=March 2006|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=June 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf|archive-date=July 9, 2016|url-status=live}}</ref> নেচাৰ আলোচনীয়ে ব্ৰিটানিকাৰ কিছুমান নিষ্কাশনৰ সংকলিত প্ৰকৃতিক স্বীকাৰ কৰিছিল, কিন্তু ইয়াৰদ্বাৰা অধ্যয়নৰ সিদ্ধান্তক বাতিল কৰা বুলি অস্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{Cite journal| title = Britannica attacks | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-30_440_7084/page/n21 | journal = [[Nature (journal)|Nature]]| volume = 440 | page = 582 | doi = 10.1038/440582b | date = March 30, 2006| pmid = 16572128 | issue = 7084 |bibcode = 2006Natur.440R.582. | doi-access = free }}</ref> এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই এইটোও যুক্তি দিছিল যে ভুলসমূহৰ বিভাজনে ইংগিত দিয়ে যে ৱিকিপিডিয়াত হোৱা ভুলসমূহ বেছিভাগেই ভুল তথ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা, আনহাতে ব্ৰিটানিকাৰ ভুলসমূহ "বাদ দিয়াৰ ভুল" আছিল, যাৰ ফলত "চিত্ৰ অনুসৰি ব্ৰিটানিকা ৱিকিপিডিয়াতকৈ বহুত বেছি সঠিক।"<ref name=FF/> তাৰ পিছত নেচাৰে ব্ৰিটানিকাৰ সঁহাৰি নাকচ কৰি কয় যে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ কোনো ভুল কোনো এটা বিশ্বকোষৰ সপক্ষে পক্ষপাতিত্ব কৰা নাছিল,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4840340.stm|title=Wikipedia study 'fatally flawed'|date=March 24, 2006|work=BBC News|access-date=May 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20060714210009/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4840340.stm|archive-date=July 14, 2006|url-status=live}}</ref> কিছুমান ক্ষেত্ৰত ই দুয়োখন বিশ্বকোষৰ প্ৰবন্ধৰ অংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু ব্ৰিটানিকাই নিজৰ "মুকলি চিঠি" খণ্ডন প্ৰকাশ কৰাৰ আগতে নেচাৰৰ সৈতে বিশেষ উদ্বেগ ভাগ-বাটোৱাৰা কৰা নাছিল।<ref>{{cite web| title=Encyclopædia Britannica and Nature: a response| work=[[Nature (journal)|Nature]]| date=March 23, 2006| url=http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071031053055/http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf| archive-date=October 31, 2007| url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.nature.com/nature/britannica/eb_advert_response_final.pdf|work=Nature Press release|title=Encyclopædia Britannica and Nature: a response|date=March 23, 2006|access-date=May 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031052930/http://www.nature.com/nature/britannica/eb_advert_response_final.pdf|archive-date=October 31, 2007|url-status=live}}</ref> এই দুটাপক্ষৰ মাজত পইণ্ট-ফৰ-পইণ্ট মতানৈক্য যিয়ে সংকলন/পাঠ্য উদ্ধৃতি আৰু অতি সৰু নমুনা আকাৰৰ বিষয়সমূহক সম্বোধন কৰিছিল—উইকিপিডিয়াৰ সপক্ষে ফলাফলক পক্ষপাতিত্ব কৰাৰ যুক্তি দিছিল, বনাম ব্ৰিটানিকাৰ গুণগত নিয়ন্ত্ৰিত বিন্যাসৰ পক্ষত থকা এটা বিস্তৃত, সম্পূৰ্ণ প্ৰবন্ধ, বৃহৎ নমুনাৰ আকাৰৰ অধ্যয়ন—অনলাইন আলোচনাত প্ৰতিধ্বনিত হৈছে,<ref>{{cite web |url=http://blog.sethroberts.net/2007/06/02/one-sided-critiques-of-the-day/ |title=Seth's Blog » Blog Archive » One-Sided Critiques of the Day |publisher=Blog.sethroberts.net |date=June 2, 2007 |access-date=April 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428133142/http://blog.sethroberts.net/2007/06/02/one-sided-critiques-of-the-day/ |archive-date=April 28, 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.wikimedia.org/2012/08/02/seven-years-after-nature-pilot-study-compares-wikipedia-favorably-to-other-encyclopedias-in-three-languages/ |title=Seven years after Nature, pilot study compares Wikipedia favorably to other encyclopedias in three languages — Wikimedia blog |date=August 2, 2012 |publisher=Blog.wikimedia.org |access-date=April 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615100445/http://blog.wikimedia.org/2012/08/02/seven-years-after-nature-pilot-study-compares-wikipedia-favorably-to-other-encyclopedias-in-three-languages/ |archive-date=June 15, 2014 |url-status=live }}</ref> নেচাৰ অধ্যয়নৰ উদ্ধৃতি দিয়া প্ৰবন্ধসমূহকে ধৰি, যেনে, য'ত প্ৰবন্ধ/প্ৰবন্ধৰ অংশসমূহ হাতৰদ্বাৰা নিৰ্বাচনৰ বাবে "ত্ৰুটিপূৰ্ণ অধ্যয়ন ডিজাইন", ইয়াৰ ১০০,০০০ তকৈ অধিক ব্ৰিটানিকা আৰু ১০ লাখতকৈ অধিক ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ ৪০টা প্ৰবন্ধ তুলনা কৰাত অধ্যয়নৰ "পৰিসংখ্যাগত শক্তি"ৰ অভাৱ, আৰু কোনো অধ্যয়নৰ পৰিসংখ্যা বিশ্লেষণৰ অনুপস্থিতি (যেনে, অধ্যয়নৰ বাবে আস্থাৰ ব্যৱধানৰ ৰিপৰ্ট দিয়া ফলাফল)ও লক্ষ্য কৰা হৈছে।<ref>See author-acknowledged comments in response to the citation of the ''Nature'' study, at ''PLoS One'', 2014, [http://www.plosone.org/annotation/listThread.action?root=80078 ''Citation of fundamentally flawed ''Nature'' quality "study"''], in response to T. Yasseri et al. (2012), ''Dynamics of Conflicts in Wikipedia'', published June 20, 2012, DOI 10.1371/journal.pone.0038869. Retrieved July 21, 2014. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116210930/http://www.plosone.org/annotation/listThread.action?root=80078 |date=January 16, 2016 }}.</ref> বিজ্ঞান যোগাযোগকাৰী জনাথন জেৰীয়ে ২০২৪ চনত কৈছিল যে এই অধ্যয়ন ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ, আৰু তেতিয়াৰপৰাই ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ ওপৰত প্ৰায় প্ৰতিখন বিজ্ঞান গৱেষণা পত্ৰতে ইয়াৰ উদ্ধৃতি দিয়া হৈছে, কিন্তু এই ধৰণৰ গৱেষণাই মাত্ৰ এটা "স্নেপশ্বট"হে প্ৰদান কৰিব আৰু দ্ৰুতভাৱে অবিশ্বাস্য হৈ পৰিব।<ref name="Can You Trust Dr. Wikipedia? 2024">{{cite news |last1=Jarry |first1=Jonathan |author1-link=Jonathan Jarry |title=Can You Trust Dr. Wikipedia? |url=https://www.mcgill.ca/oss/article/critical-thinking-technology/can-you-trust-dr-wikipedia |access-date=7 September 2024 |work=[[Office for Science and Society]] |date=6 September 2024 |language=en}}</ref> ২০০৬ চনৰ জুন মাহত আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ বিশেষজ্ঞ অধ্যাপক ৰয় ৰ’জেনজৱেইগে ২৫ জন আমেৰিকান লোকৰ ৱিকিপিডিয়া জীৱনীৰ তুলনা এনকাৰ্টা আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়’গ্ৰাফী অনলাইনত পোৱা সংশ্লিষ্ট জীৱনীৰ সৈতে প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ লিখিছে যে ৱিকিপিডিয়াই "আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ নাম, তাৰিখ আৰু পৰিঘটনাৰ প্ৰতিৱেদন দিয়াত আচৰিত ধৰণে সঠিক" আৰু কিছুমান ভুলক "বহুলভাৱে প্ৰচলিত কিন্তু ভুল বিশ্বাস" বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। কিন্তু তেওঁ উল্লেখ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু তুচ্ছ সবিশেষৰ মাজত পাৰ্থক্য স্থাপন কৰাত ব্যৰ্থ হয়, আৰু উত্তম উল্লেখ প্ৰদান নকৰে। তেওঁ ৱিকিপিডিয়াৰ "চালি-জাৰি চাব পৰা বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা, আৰু স্পষ্ট আৰু আকৰ্ষণীয় গদ্য"ৰ অভাৱৰ বিষয়েও অভিযোগ কৰিছিল।<ref name=Rosenzweig>{{Cite journal|first=Roy |last=Rosenzweig |author-link=Roy Rosenzweig |title=Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past |journal=The Journal of American History |volume=93 |issue=1 |date=June 2006 |pages=117–146 |url=http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 |access-date=August 11, 2006 |doi=10.2307/4486062 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425130754/http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 |archive-date=April 25, 2010 |jstor=4486062 |url-access=subscription }} (Center for History and New Media)</ref>{{refn|Wikipedia's policies on [[Wikipedia:No original research|original research]], including [[WP:SYNTH|unpublished synthesis of published data]], disallow new analysis and interpretation not found in [[Wikipedia:Reliable sources|reliable sources]].|group=nb}} ২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰৰপৰা ২০০৬ চনৰ মে' মাহলৈকে ডমিংগেজ হিলছৰ কেলিফৰ্ণিয়া ষ্টেট ইউনিভাৰ্চিটিৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ অধ্যাপক লেৰী প্ৰেছে কৰা ৱেব ভিত্তিক সমীক্ষাত "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ সঠিকতা আৰু সম্পূৰ্ণতা"ৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছে।<ref>{{cite web| title=Survey of Wikipedia accuracy and completeness| work=[[California State University at Dominguez Hills]]| date=May 2006| url=http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| access-date=December 10, 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20140721105607/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| archive-date=July 21, 2014| url-status=live| archivedate=July 21, 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140721105607/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| deadurl=yes}}</ref> এটা লেখাৰ মূল্যায়নৰ বাবে পঞ্চাশজন লোকে নিমন্ত্ৰণ গ্ৰহণ কৰিলে। পঞ্চাশজনৰ ভিতৰত ছয়সত্তৰ শতাংশই (৭৬%) ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটো সঠিক বুলি একমত বা দৃঢ়তাৰে সন্মত হয় আৰু ছয়চল্লিছ শতাংশই (৪৬%) এই প্ৰবন্ধটো সম্পূৰ্ণ বুলি একমত বা দৃঢ়ভাৱে সন্মত হয়। আঠাইশজন লোকে তেওঁলোকে পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰবন্ধটোক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ একেটা বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। সঠিকতাৰ ওপৰত মতামত দুয়োখন বিশ্বকোষৰ মাজত প্ৰায় সমান আছিল (৬খনে ব্ৰিটানিকাৰ পক্ষত, ৭খনে ৱিকিপিডিয়াৰ পক্ষত, ৫খনে সমান বুলি কয়), আৰু আঠাইশখনৰ ভিতৰত এঘাৰখনে (৬১%) ৱিকিপিডিয়াক কিছু পৰিমাণে বা যথেষ্ট বেছি সম্পূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰিছিল, আঠাইশখনৰ ভিতৰত সাতখনে (৩৯%) ব্ৰিটানিকাৰ বাবে। সমীক্ষাটোত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক যাদৃচ্ছিকভাৱে নিৰ্বাচন কৰাৰ চেষ্টা কৰা হোৱা নাছিল আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক কেনেকৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল সেয়া স্পষ্ট নহয়।<ref>{{cite web| title=Survey of Wikipedia accuracy and completeness| publisher=Larry Press, Professor of Computer Information Systems, California State University| year=2006| url=http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20110928205017/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| archive-date=September 28, 2011| url-status=live| archivedate=September 28, 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928205017/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| deadurl=yes}}</ref> জাৰ্মান কম্পিউটিং আলোচনীয়ে ২০০৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ব্ৰকহাউছ মাল্টিমিডিয়াল, মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ তুলনা কৰিছিল: বিশেষজ্ঞসকলে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ৬৬টা প্ৰবন্ধৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। সামগ্ৰিক স্ক’ৰত ৱিকিপিডিয়াক ৫ পইণ্টৰ ভিতৰত ৩.৬ পইণ্ট (B-) ৰেটিং দিয়া হৈছিল।<ref>Michael Kurzidim: Wissenswettstreit. Die kostenlose Wikipedia tritt gegen die Marktführer Encarta und Brockhaus an, in: [[c't]] 21/2004, October 4, 2004, S. 132–139.</ref> ২০০৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত c't ৰ দ্বিতীয়টো পৰীক্ষাত ১৫০টা প্ৰবন্ধ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, ইয়াৰে ৫৬টা নিবিড়ভাৱে মূল্যায়ন কৰা হৈছিল, চাৰিটা ডিজিটেল বিশ্বকোষ তুলনা কৰিবলৈ: Bertelsmann Enzyklopädie 2007, Brockhaus Multimedial premium 2007, Encarta 2007 Enzyklopädie আৰু ৱিকিপিডিয়াক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত আছিল: "আমি মুক্ত বিশ্বকোষৰ গ্ৰন্থসমূহত ইয়াৰ বাণিজ্যিক প্ৰতিযোগীসকলৰ গ্ৰন্থতকৈ অধিক ভুল বিচাৰি পোৱা নাছিলোঁ।"<ref>Dorothee Wiegand: "Entdeckungsreise. Digitale Enzyklopädien erklären die Welt." c't 6/2007, March 5, 2007, p. 136–145. Original quote: "Wir haben in den Texten der freien Enzyklopädie nicht mehr Fehler gefunden als in denen der kommerziellen Konkurrenz"</ref> ৱিকিপিডিয়াক অৰ্থনীতিবিদসকলৰ ধাৰণাসমূহৰ নিখুঁত প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ সংজ্ঞাৰ লগত খাপ খোৱা বুলি চাই জৰ্জ ব্ৰেগেছে (গুৱেলফ-হাম্বাৰ বিশ্ববিদ্যালয়) ৱিকিপিডিয়াৰ সাতজন শীৰ্ষস্থানীয় পশ্চিমীয়া দাৰ্শনিকৰ ওপৰত লিখা প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰিছিল: এৰিষ্টটল, প্লেটো, ইমানুৱেল কাণ্ট, ৰেনে ডেকাৰ্ট, জৰ্জ উইলহেম ফ্ৰেড্ৰিখ হেগেল, থমাছ একুইনাছ আৰু জন লক। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহক দৰ্শনৰ চাৰিখন তথ্যসূত্ৰৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা বিষয়-বস্তুৰ একমত তালিকাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। ব্ৰেগেছে বিচাৰি উলিয়াইছিল যে গড়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহে মাত্ৰ ৫২% সহমতৰ বিষয়-বস্তুহে সামৰি লৈছিল। কোনো ভুল পোৱা নগ'ল যদিও ইয়াত উল্লেখযোগ্য বাদ দিয়া হৈছিল।<ref>{{cite SSRN |last=Bragues |first=George |title=Wiki-Philosophizing in a Marketplace of Ideas: Evaluating Wikipedia's Entries on Seven Great Minds |date=April 2007 |ssrn=978177 }}</ref> পিচি প্ৰ’ আলোচনীয়ে (আগষ্ট ২০০৭) বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ বৈজ্ঞানিক ক্ষেত্ৰৰ চাৰিটা প্ৰবন্ধ (এটা সৰু নমুনা) ৱিকিপিডিয়া, ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ মাজত তুলনা কৰিবলৈ কয়। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে ৱিকিপিডিয়াক "বহুলাংশে শুদ্ধ", "ভালকৈ চম্ভালিব পৰা", "ভাল কাম কৰে", "খেল তথ্যৰ বাবে ভাল" আৰু "ব্যাপকভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। এটা প্ৰবন্ধত "শেষৰফালে লক্ষণীয় অৱনতি ঘটিছিল" আনহাতে আন এটাত "স্পষ্ট আৰু অধিক মাৰ্জিত" লেখা আছিল, তৃতীয়টোক কম শুদ্ধতাৰে লিখা কিন্তু প্ৰতিযোগীসকলতকৈ ভাল বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল আৰু চতুৰ্থটো প্ৰবন্ধ "এনকাৰ্টা বা ব্ৰিটানিকাৰ সমতুল্যতকৈ অধ্যয়নশীল ছাত্ৰৰ বাবে অধিক উপকাৰী" বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত কোনো গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে এটা এনকাৰ্টা আৰু এটা ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধত গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হৈছিল।<ref name="uncovered">''PC Pro'' magazine, August 2007, p. 136, "Wikipedia Uncovered".</ref> ২০০৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহত অষ্ট্ৰেলিয়াৰ আলোচনী পিচি অথৰিটিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতাৰ ওপৰত এটা বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে। প্ৰবন্ধটোত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুক অন্যান্য জনপ্ৰিয় অনলাইন বিশ্বকোষ অৰ্থাৎ ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। আলোচনীখনে বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰখনৰ সৈতে জড়িত প্ৰবন্ধসমূহৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয়। মুঠ চাৰিটা প্ৰবন্ধ তিনিজন বিশেষজ্ঞই পৰ্যালোচনা কৰিছিল। ৱিকিপিডিয়া আন বিশ্বকোষৰ সৈতে তুলনাযোগ্য আছিল, ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ শ্ৰেণীত শীৰ্ষস্থান দখল কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.pcauthority.com.au/Feature/93908,wikipedia-uncovered.aspx/1|title=''PC Authority'' – 'Wikipedia Uncovered'|access-date=December 31, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226143321/http://www.pcauthority.com.au/Feature/93908,wikipedia-uncovered.aspx/1|archive-date=February 26, 2009|url-status=live}}</ref> ২০০৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত জাৰ্মান আলোচনী ষ্টাৰনে জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়া আৰু ব্ৰকহাউছ এনচাইক্লোপেডিৰ ১৫ খণ্ডৰ সংস্কৰণৰ অনলাইন সংস্কৰণৰ তুলনাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। এই পৰীক্ষাটো এটা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (কলনস্থিত WIND GmbH)ক নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, যাৰ বিশ্লেষকসকলে প্ৰতিটো বিশ্বকোষৰপৰা (ৰাজনীতি, ব্যৱসায়, ক্ৰীড়া, বিজ্ঞান, সংস্কৃতি, মনোৰঞ্জন, ভূগোল, চিকিৎসা, ইতিহাস আৰু ধৰ্ম সামৰি লোৱা) ৫০টা প্ৰবন্ধ চাৰিটা মাপকাঠী (সঠিকতা, সম্পূৰ্ণতা, সময়োপযোগীতা আৰু স্পষ্টতা)ৰ ওপৰত মূল্যায়ন কৰিছিল আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ গড় হিচাপত অধিক সঠিক বুলি বিচাৰ কৰিছিল (১ৰপৰা ৬লৈকে স্কেলত ১.৬ বনাম ব্ৰকহাউছৰ বাবে ২.৩, ১টা শ্ৰেষ্ঠ আৰু ৬টা আটাইতকৈ বেয়া)। ৱিকিপিডিয়াৰ কভাৰেজও অধিক সম্পূৰ্ণ আৰু শেহতীয়া হোৱা দেখা গৈছিল; কিন্তু ব্ৰকহাউছক অধিক স্পষ্টকৈ লিখা বুলি বিবেচিত কৰা হৈছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াৰ কেইবাটাও প্ৰবন্ধক অবিশেষজ্ঞৰ বাবে অতি জটিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল আৰু বহুতো প্ৰবন্ধক অতি দীঘলীয়া বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল।<ref>{{cite magazine |date=December 2007 |title=Wikipedia: Wissen für alle |trans-title=Wikipedia: Knowledge for Everyone |volume=2007 |issue=50 |magazine=[[Stern (magazine)|Stern]] |pages=30–44 |quote=Einige Wikipedia-Artikel sind für Laien schlicht zu kompliziert, viele zu weitschweifig, urteilten die Tester. [Some Wikipedia articles are simply too complicated for laypersons, many too long-winded, judged the testers.] |language=de |last1=Schönert |first1=Ulf |last2=Güntheroth |first2=Horst |url=https://www.stern.de/digital/online/wikipedia--wissen-fuer-alle-3217272.html |access-date=January 11, 2023 |archive-date=January 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111175055/https://www.stern.de/digital/online/wikipedia--wissen-fuer-alle-3217272.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |date=December 5, 2007 |title=Wikipedia schlägt Brockhaus |trans-title=Wikipedia beats Brockhaus |url=http://www.stern.de/computer-technik/internet/:stern-Test-Wikipedia-Brockhaus/604423.html |magazine=[[Stern (magazine)|Stern]] |publisher=[[Gruner + Jahr]] |access-date=September 6, 2016 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802143802/http://www.stern.de/computer-technik/internet/:stern-Test-Wikipedia-Brockhaus/604423.html |archive-date=August 2, 2009 |url-status=live }}</ref><ref>K.C. Jones: ''[http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=204702694 German Wikipedia Outranks Traditional Encyclopedia's Online Version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212231601/http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=204702694 |date=December 12, 2007 }}''. [[InformationWeek]], December 7, 2007 <!--Note: This article incorrectly reports that Wikipedia articles were "judged ... more ... easy to read", in fact this was the one of the four areas where ''Brockhaus'' reached a better result (1.8 vs. 2.4 for Wikipedia)--></ref> ২০০৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ সংখ্যাত ব্ৰিটিছ কম্পিউটিং আলোচনী পিচি প্লাছে ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াক ৱৰ্ল্ড বুক এনচাইক্লোপিডিয়া আৰু এনচাইক্লোপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ডিভিডি সংস্কৰণৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল, প্ৰত্যেকৰে বাবে ৰেণ্ডম বিষয়ৰ শৃংখলাৰ কভাৰেজৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। ইয়াৰ সামৰণিত "তিনিও ক্ষেত্ৰতে বিষয়-বস্তুৰ মান ভাল" আৰু ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰকাৰীসকলক পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে "সচেতন হওক যে ভুল সম্পাদনা হয়, আৰু অদ্ভুত যেন লগা যিকোনো বস্তু দ্বিতীয় উৎসৰ সৈতে পৰীক্ষা কৰক।" কিন্তু ৱিকিপিডিয়াৰ বিপুলসংখ্যক মূল্যৱান আৰু সঠিক তথ্যৰে ভৰি আছে।"<ref>{{cite web |first=Simon |last=Williams |url=http://www.techradar.com/news/internet/web/wikipedia-vs-encyclopaedia-a-question-of-trust-316163 |title=Wikipedia vs Encyclopaedia: A question of trust? |website=Techradar.com |date=April 21, 2008 |access-date=September 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705234729/http://www.techradar.com/news/internet/web/wikipedia-vs-encyclopaedia-a-question-of-trust-316163 |archive-date=July 5, 2008 }}</ref> ২০০৮ চনত ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছ ৰিভিউত প্ৰকাশিত এখন গৱেষণা পত্ৰত ঐতিহাসিক বিষয়ৰ ওপৰত নটা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা, দ্য ডিকচনেৰী অৱ আমেৰিকান হিষ্ট্ৰী আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়'গ্ৰাফী অনলাইনৰ সমকক্ষসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। গৱেষণা পত্ৰখনত দেখা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশৰ সামগ্ৰিক সঠিকতাৰ হাৰ ৮০ শতাংশ, আনহাতে আন বিশ্বকোষসমূহৰ সঠিকতাৰ হাৰ ৯৫ৰপৰা ৯৬ শতাংশ।<ref>{{cite journal|last1=Rector|first1=Lucy Holman|title=Comparison of ''Wikipedia'' and other encyclopedias for accuracy, breadth, and depth in historical articles|url=https://archive.org/details/sim_reference-services-review_2008_36_1/page/7|journal=Reference Services Review|volume=36|issue=1|pages=7–22|doi=10.1108/00907320810851998|year=2008}}</ref> ২০১০ চনৰ এক অধ্যয়নত দেশসমূহৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাসমূহ চাইটটোৰ পৰীক্ষণযোগ্যতাৰ নীতিৰ সৈতে কিমানখিনি মিল আছে তাৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। এই নীতিৰ বিপৰীতে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ বহু দাবী উদ্ধৃতিৰদ্বাৰা সমৰ্থিত হোৱা নাছিল আৰু যিবোৰ দাবী আছিল, সেইবোৰৰ বহুতো, একাডেমিক আলোচনীৰ প্ৰবন্ধৰ পৰিৱৰ্তে জনপ্ৰিয় সংবাদ মাধ্যম আৰু চৰকাৰী ৱেবছাইটৰপৰা পোৱা গৈছিল।<ref>{{Cite journal |last1=Luyt |first1=Brendan |last2=Tan |first2=Daniel |date=April 1, 2010 |title=Improving Wikipedia's credibility: References and citations in a sample of history articles |journal=Journal of the American Society for Information Science and Technology |volume=61 |issue=4 |pages=715–722 |doi=10.1002/asi.21304 |hdl=10356/95416 |issn=1532-2890|hdl-access=free }}</ref> ২০১১ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ব্ৰিগম ইয়ং বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এডাম ব্ৰাউনে পি এছ পলিটিকেল ছায়েন্স এণ্ড পলিটিক্স আলোচনীত "প্ৰাৰ্থী, নিৰ্বাচন আৰু পদবীধাৰীৰ বিষয়ে হাজাৰ হাজাৰ ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ" পৰীক্ষা কৰি এটা অধ্যয়ন প্ৰকাশ কৰিছিল। অধ্যয়নটোত দেখা গৈছে যে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ তথ্যসমূহ সঠিক হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকিলেও পৰীক্ষা কৰা প্ৰবন্ধসমূহত বাদ দিয়াৰ বহুতো ভুল আছে।<ref>{{cite journal|last1=Brown|first1=Adam R.|title=Wikipedia as a Data Source for Political Scientists: Accuracy and Completeness of Coverage|url=https://archive.org/details/sim_ps-political-science-politics_2011-04_44_2/page/339|journal=PS: Political Science & Politics|date=April 8, 2011|volume=44|issue=2|pages=339–343|doi=10.1017/S1049096511000199|s2cid=154963796}}</ref> ২০১২ চনত শ্বেন গ্ৰীণষ্টেইনৰ সহ-লেখকত কৰা এক অধ্যয়নত আমেৰিকাৰ ৰাজনীতিৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ এটা দশকৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখা গৈছে যে কোনো এটা প্ৰবন্ধত যিমানেই অধিক অৱদানকাৰী থাকে সিমানেই ই অধিক নিৰপেক্ষ হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে, যিটো লিনাছৰ আইনখনৰ সংকীৰ্ণ ব্যাখ্যাৰ সৈতে সংগতি ৰখা হৈছিল।<ref>{{cite journal | doi=10.3386/w18167 | title=Collective Intelligence and Neutral Point of View: The Case of Wikipedia | journal=NBER Working Paper No. 18167 | date=June 2012 | last1=Greenstein | first1=Shane | last2=Zhu | first2=Feng | doi-access=free }}</ref> ৰিভলি আৰু অন্যান্যই (২০১২) ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্বাচিত মানসিক স্বাস্থ্য বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু মনোৰোগ চিকিৎসাৰ এখন পাঠ্যপুথিৰ সংশ্লিষ্ট প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে বিশেষজ্ঞসকলক প্ৰবন্ধৰ বিষয়-বস্তুৰ সঠিকতা, শেহতীয়া সংযোজন, কভাৰেজৰ বিস্তৃতি, উল্লেখ আৰু পঠনযোগ্যতাৰ ক্ষেত্ৰত ৰেটিং দিবলৈ কয়। পঠনযোগ্যতাৰ বাহিৰে সকলো মাপকাঠীতে ৱিকিপিডিয়াই সৰ্বাধিক নম্বৰ লাভ কৰে আৰু লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ দৰে ভাল বা ইয়াতকৈ ভাল আৰু এটা মানক পাঠ্যপুথি।<ref name="Reavley" /> ২০১৪ চনৰ নিউ ইংলেণ্ড জাৰ্নেল অৱ মেডিচিনৰ এটা দৃষ্টিভংগীৰটুকুৰাত ২২টা প্ৰেছক্ৰিপচন ঔষধৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠা পৰীক্ষা কৰি নিৰ্ণয় কৰা হৈছিল যে সেইবোৰক শেহতীয়াকৈ এফ ডি এৰ সুৰক্ষা সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হৈছে নেকি। ইয়াত দেখা গৈছে যে এই পৃষ্ঠাসমূহৰ ৪১% সতৰ্কবাণীৰ পিছত দুসপ্তাহৰ ভিতৰত আপডেট কৰা হৈছিল, ২৩% পৃষ্ঠা দুসপ্তাহতকৈ অধিক পিছত আপডেট কৰা হৈছিল আৰু বাকী ৩৬% পৃষ্ঠা ২০১৪ চনৰ জানুৱাৰীলৈকে ১ বছৰতকৈ অধিক সময়ৰ পাছত সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হোৱা নাছিল।<ref>{{cite journal|last1=Hwang|first1=Thomas J.|last2=Bourgeois|first2=Florence T.|last3=Seeger|first3=John D.|title=Drug Safety in the Digital Age|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-06-26_370_26/page/2460|journal=New England Journal of Medicine|date=June 26, 2014|volume=370|issue=26|pages=2460–2462|doi=10.1056/NEJMp1401767|pmid=24963564|doi-access=free}}</ref> ২০১৪ চনত জাৰ্নেল অৱ দ্য আমেৰিকান ফাৰ্মাচিষ্ট এছ'চিয়েচনত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে ১৯টা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি এই সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে এই সকলোবোৰ প্ৰবন্ধতে ইয়াৰ "চিকিৎসামূলক ব্যৱহাৰ আৰু বিৰূপ প্ৰভাৱ"ৰ বিষয়ে তথ্য আছে, কিন্তু এইটোও সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে "কেইবাটাও ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া, গৰ্ভাৱস্থা আৰু বিৰোধিতাৰ বিষয়ে তথ্যৰ অভাৱ।" সেয়েহে অধ্যয়নটোৰ লেখকসকলে পৰামৰ্শ দিছিল যে ৰোগীয়ে প্ৰশ্ন কৰা বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে তথ্যৰ উৎস হিচাপে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ওপৰত যাতে নিৰ্ভৰ নকৰে।<ref>{{cite journal|last1=Phillips|first1=Jennifer|last2=Lam|first2=Connie|last3=Palmisano|first3=Lisa|title=Analysis of the accuracy and readability of herbal supplement information on Wikipedia|journal=Journal of the American Pharmacists Association|date=July 1, 2014|volume=54|issue=4|pages=406–14|doi=10.1331/JAPhA.2014.13181|pmid=25063262}}</ref> ২০১৪ চনত PLOS ONE ত প্ৰকাশিত আন এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ঔষধ বিজ্ঞানৰ পাঠ্যপুথিৰ তুলনাত ৱিকিপিডিয়াৰ ফাৰ্মাক’লজীৰ তথ্য ৯৯.৭% সঠিক, আৰু ৱিকিপিডিয়াত এনে তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮%। অধ্যয়নটোৱে এইটোও নিৰ্ণয় কৰে যে এই ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সম্পূৰ্ণতা "ফাৰ্মাকোকাইনেটিক্স" শ্ৰেণীত সৰ্বনিম্ন (৬৮%) আৰু "ইণ্ডিকেচন" শ্ৰেণীত সৰ্বাধিক (৯১.৩%)। লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া হৈছে স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে ঔষধ সম্পৰ্কীয় তথ্যৰ এক সঠিক আৰু বিস্তৃত উৎস।"<ref>{{cite journal|last1=Kräenbring|first1=Jona|last2=Monzon Penza|first2=Tika|last3=Gutmann|first3=Joanna|last4=Muehlich|first4=Susanne|last5=Zolk|first5=Oliver|last6=Wojnowski|first6=Leszek|last7=Maas|first7=Renke|last8=Engelhardt|first8=Stefan|last9=Sarikas|first9=Antonio|last10=Lovis|first10=Christian|title=Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology|journal=PLOS ONE|date=September 24, 2014|volume=9|issue=9|article-number=e106930|doi=10.1371/journal.pone.0106930|pmid=25250889|pmc=4174509|bibcode=2014PLoSO...9j6930K|doi-access=free}}</ref> ==বিশেষজ্ঞৰ মতামত== ===লাইব্ৰেৰিয়ানসকলৰ মতামত=== ২০০৪ চনত দ্য গাৰ্ডিয়ানৰ সৈতে হোৱা এক সাক্ষাৎকাৰত আত্মবৰ্ণিত তথ্য বিশেষজ্ঞ আৰু ইণ্টাৰনেট পৰামৰ্শদাতা<ref>Self description taken from [[blog]] biography, {{cite web| title=Phil Bradley – biography| publisher=Phil Bradley| year=2007| url=http://www.philb.com/philbiog.htm| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071103141032/http://www.philb.com/philbiog.htm| archive-date=November 3, 2007| archivedate=November 3, 2007| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103141032/http://www.philb.com/philbiog.htm| deadurl=yes}}</ref> ফিলিপ ব্ৰেডলিয়ে কৈছিল যে তেওঁ ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ নকৰে আৰু "এজনো লাইব্ৰেৰিয়ানৰ বিষয়ে তেওঁ অৱগত নহয় যিয়ে ব্যৱহাৰ কৰিব।" তাৰ পিছত তেওঁ বুজাই দিলে যে "মূল সমস্যাটো হ'ল কৰ্তৃত্বৰ অভাৱ।" ছপা প্ৰকাশনৰ সহায়ত প্ৰকাশকে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে তেওঁলোকৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য, কিয়নো তেওঁলোকৰ জীৱিকা ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কিন্তু এনেকুৱা কিবা এটাৰ সৈতে, সেই সকলোবোৰ খিৰিকীৰে বাহিৰলৈ ওলাই যায়।"<ref name="Who">{{cite news| title=Who knows?| first=Simon| last=Waldman| work=[[The Guardian]]| date=October 26, 2004| access-date=February 3, 2011| url=https://www.theguardian.com/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement| location=London| archive-url=https://web.archive.org/web/20140825234204/http://www.theguardian.com/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement| archive-date=August 25, 2014| url-status=live}}</ref> ২০০৫ চনত অণ্টাৰিঅ’ৰ ট্ৰেণ্ট বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পুথিভঁৰালটোৱে কয় যে ৱিকিপিডিয়াত বহুতো প্ৰবন্ধ আছে যিবোৰ "দীঘলীয়া আৰু ব্যাপক", কিন্তু "ভুল তথ্য আৰু পক্ষপাতিত্বৰ বাবে বহুত ঠাই আছে আৰু প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড আৰু গভীৰতা দুয়োটাতে বহুত পৰিৱৰ্তনশীলতা আছে।" ইয়াত আৰু কোৱা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতা আছে, ইয়াৰ "কাৰিকৰী বিষয়ৰ উৎকৃষ্ট কভাৰেজ আছে" আৰু প্ৰবন্ধসমূহ "প্ৰায়ে দ্ৰুতভাৱে যোগ কৰা হয় আৰু, ফলস্বৰূপে, সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাৰ কভাৰেজ যথেষ্ট ভাল", ইয়াক এই কামত অক্ষম পৰম্পৰাগত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰিলে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি প্ৰয়োজন অনুসৰি কোনোবাই সমালোচনাত্মকভাৱে চিন্তা কৰিব লাগে আৰু নিজৰ উৎসৰ উপযুক্ততা মূল্যায়ন কৰিব লাগে, "আপুনি তথ্য বিচাৰিছে নেকি বা মতামত বিচাৰিছে নেকি, আপুনি এটা বিষয় অন্বেষণ কৰাৰ সময়ত কিমান গভীৰ হ'ব বিচাৰে, নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু সঠিকতাৰ গুৰুত্ব, আৰু সময়োপযোগী বা শেহতীয়া তথ্যৰ গুৰুত্ব", আৰু লগতে কয় যে ৱিকিপিডিয়াক যিকোনো পৰিস্থিতিত "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।<ref>{{cite web|date=April 30, 2007|title=About Wikipedia|url=http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20051204085922/http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|archive-date=December 4, 2005|access-date=April 13, 2010|website=Trent University Library|publisher=Trent University|archivedate=December 4, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051204085922/http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|deadurl=yes}}</ref> লাইব্ৰেৰিয়ান জাৰ্নেলৰদ্বাৰা ২০০৬ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ পৰ্যালোচনা, লাইব্ৰেৰিয়ানৰ এটা পেনেল ব্যৱহাৰ কৰি, "উল্লেখযোগ্য সামগ্ৰীৰ আটাইতকৈ কঠিন সমালোচকসকলে, যিয়েই নহওক কিয়", "দীৰ্ঘদিনীয়া পৰ্যালোচকসকলক" ৱিকিপিডিয়াৰ তিনিটা ক্ষেত্ৰ (জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি, সাম্প্ৰতিক পৰিস্থিতি আৰু বিজ্ঞান) মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয় আৰু এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "সীমিত পেছাদাৰী ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰতি গৌৰৱ কৰা সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত এতিয়াও সাৱধানে আগবাঢ়ি যোৱাৰ কাৰণ আছে যদিও বহুতো উৎসাহজনক চিন প্ৰকাশ কৰে যে (এতিয়াৰ বাবে অন্ততঃ) ৱিকিপিডিয়াক লাইব্ৰেৰিয়ানৰ অনুমোদনৰ ছীল প্ৰদান কৰা হ’ব পাৰে।" 'বিতৰ্কিত ঐতিহাসিক আৰু সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাসমূহ অন্বেষণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা এজন পৰ্যালোচকে কয় যে, "ৱিকিপিডিয়াই বিতৰ্কিত বিষয়সমূহৰ বস্তুনিষ্ঠ উপস্থাপনত মই সন্তুষ্ট হৈছিলোঁ"। কিন্তু "চাইবাৰস্পেচত ওপঙি থকা বহু তথ্যৰ দৰেই, মতামতৰপৰা তথ্য উলিওৱাত এক সুস্থ মাত্ৰাৰ সন্দেহ আৰু দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন।" আন পৰ্যালোচকসকলে লক্ষ্য কৰিছে যে ইয়াত "বহুত তাৰতম্য" আছে কিন্তু "ভাল বিষয়-বস্তুৰ প্ৰাচুৰ্যও আছে।"<ref name="libraryjournal">{{cite magazine| title=I want my Wikipedia!| magazine=Library Journal| date=April 2006| url=http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia/| access-date=October 23, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20151204024637/http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia| archive-date=December 4, 2015| url-status=live| archivedate=December 4, 2015| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151204024637/http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia| deadurl=yes}}</ref> ২০০৭ চনত আমেৰিকান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (ALA) প্ৰাক্তন সভাপতি মাইকেল গ’ৰমেনে এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা ব্লগত উল্লেখ কৰিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰা এজন অধ্যাপক এজন ডায়েটিচিয়ানৰ বৌদ্ধিক সমতুল্য যিয়ে সকলো বস্তুৰে সৈতে বিগ মেকৰ স্থিৰ খাদ্য খোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।"<ref>{{cite encyclopedia|last=Gorman|first=Michael|title=Jabberwiki: The Educational Response, Part II|url=http://blogs.britannica.com/2007/06/jabberwiki-the-educational-response-part-ii/|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Blog|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=April 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424015841/http://blogs.britannica.com/2007/06/jabberwiki-the-educational-response-part-ii/|archive-date=April 24, 2017|url-status=live}}</ref> ইনফৰ্মেচন টুডে (মাৰ্চ ২০০৬)-এ লাইব্ৰেৰিয়ান নেন্সি অ’নিলৰ (চাণ্টা মনিকা পাব্লিক লাইব্ৰেৰী চিষ্টেমৰ ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছৰ প্ৰধান লাইব্ৰেৰিয়ান)ৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "লাইব্ৰেৰী সম্প্ৰদায়ত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়ে ভালেখিনি সন্দেহ আছে" কিন্তু "তেওঁ আনন্দৰে স্বীকাৰ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই অনুসন্ধানৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ স্থান হিচাপে কাম কৰে। আপুনি পৰিভাষা, নাম আৰু অনুভৱৰ বিষয় পায়।"<ref name="informationtoday">{{cite web|date=March 2006|title=Wikipedia and Britannica: The kid's all right|url=http://www.infotoday.com/searcher/mar06/berinstein.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071104031002/http://www.infotoday.com/Searcher/mar06/berinstein.shtml|archive-date=November 4, 2007|access-date=October 31, 2007|website=Searcher|publisher=Information Today, Inc.}}</ref> পিচি প্ৰ’ই (আগষ্ট ২০০৭) ব্ৰিটিছ লাইব্ৰেৰীৰ ইউৰোপীয় আৰু আমেৰিকান সংগ্ৰহৰ মুৰব্বী ষ্টিফেন বুৰীৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "ৱিকিপিডিয়া সম্ভাৱনাময়ভাৱে এটা ভাল বস্তু—ই নতুন পৰিঘটনাৰ প্ৰতি দ্ৰুত সঁহাৰি প্ৰদান কৰে, আৰু পুৰণি বস্তুৰ নতুন প্ৰমাণৰ প্ৰতি।" প্ৰবন্ধটোৰ সামৰণিত কোৱা হৈছে: "[বুৰী]ৰ বাবে সমস্যাটো ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাতকৈ ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ধৰণটোহে পছন্দৰ।" 'এইটো ইতিমধ্যে গৱেষকৰ বাবে প্ৰথম বন্দৰ হৈ পৰিছে', বুৰীয়ে কয়, তাৰ আগতে লক্ষ্য কৰাৰ আগতে যে এইটো "যেতিয়ালৈকে তেওঁলোক অধিক আগুৱাই নাযায় তেতিয়ালৈকে সমস্যাজনক নহয়।" বুৰীৰ মতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰাৰ কৌশলটো হ'ল এইটো এটা বোধ যে " ই বিশ্বকোষত (বিনামূলীয়া, ৱেব বা ছপা) থকাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ই সঁচা। প্ৰমাণ বিচাৰক ... আৰু অৰিহণা যোগাওক।"<ref name="uncovered"/> ===বিতৰ্কিত বিষয়ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধ=== ২০০৬ চনত কানাডিয়ান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (CLA)<ref>{{cite Q|Q66411582}}<!-- Wikipedia Grows Up -->.</ref>ৰ বাবে এটা প্ৰবন্ধত ৱিকিপিডিয়াৰ পদ্ধতি, প্ৰক্ৰিয়া আৰু ফলাফলৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে আলোচনা কৰা হৈছিল, উদাহৰণস্বৰূপে মন্তব্য কৰা হৈছিল যে বিতৰ্কিত বিষয়সমূহত "আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য কথাটো হ’ল যে দুয়োপক্ষই প্ৰকৃততে ইজনে সিজনক জড়িত কৰিছিল আৰু প্ৰবন্ধটোৰ এনে এটা সংস্কৰণৰ আলোচনা কৰিছিল যাৰ সৈতে দুয়োজনে কম-বেছি পৰিমাণে টিকি থাকিব পাৰে।" লেখকে মন্তব্য কৰিছে যে:আচলতে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰথমতে দেখাতকৈ অধিক প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনি আছে। প্ৰায় ৮০০ অভিজ্ঞ ব্যৱহাৰকাৰীক প্ৰশাসক হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে, বাইণ্ডিং আৰু লুজিঙৰ বিশেষ ক্ষমতাৰ সৈতে: তেওঁলোকে প্ৰবন্ধসমূহ সুৰক্ষিত আৰু অসুৰক্ষিত, মচি পেলাব পাৰে আৰু পুনৰ ঘূৰাই আনিব পাৰে, আৰু ব্যৱহাৰকাৰীসকলক ব্লক আৰু আনব্লক কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে নিজৰ ক্ষমতাক নিৰপেক্ষভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি সমাজৰ সহমত গঠন আৰু কাৰ্যকৰী কৰাটো আশা কৰা হয়। তেওঁলোকৰ হস্তক্ষেপৰ প্ৰভাৱ বেছিভাগ বিতৰ্কিত প্ৰবন্ধৰ আলোচনা পৃষ্ঠাত দেখা যায়। ৱিকিপিডিয়া দীৰ্ঘদিন ধৰি বৰ্তি আছে কাৰণ ইয়াত সংঘটিতটো মানি লোৱাতকৈ সালসলনি কৰি উলটিব পৰাটো সহজ... শ্বি আৰু অন্যান্যই ৰাজনীতি, সামাজিক বিষয় আৰু বিজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সকলো সম্পাদনাৰ বিষয়-বস্তু বিশ্লেষণৰ ভিত্তিত ২০১৭ চনত "মেৰুকৃত ভিৰৰ জ্ঞান"ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰি ইয়াৰ আৰম্ভণিৰপৰা ২০১৬ চনৰ ১ ডিচেম্বৰলৈকে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰায় ৫ শতাংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা প্ৰায় ২ লাখ ৩৩ হাজাৰ প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। তেওঁলোকে লিখিছে: "ৰাজনৈতিক ভাষণ [অন্ততঃ আমেৰিকাত] শেহতীয়া বছৰবোৰত লক্ষণীয়ভাৱে অধিক মেৰুকৃত হৈ পৰিছে... বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ তথ্যৰ প্ৰৱেশ গণতান্ত্ৰিক কৰাৰ আৰম্ভণিতে বিশ্বব্যাপী ৱেবৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ পাছতো, সংবাদ মাধ্যমৰ পছন্দ আৰু ছ'চিয়েল নেটৱৰ্কিং প্লেটফৰ্ম বৃদ্ধি কৰা... [সৃষ্টি কৰা] প্ৰতিধ্বনি কক্ষ যিয়ে ... ব্যক্তিগত সিদ্ধান্তৰ মানদণ্ড হ্ৰাস কৰে, ... পৰিচয়-অসঙ্গতিপূৰ্ণ মতামতক ৰেহাই দিয়ে, উদ্দীপিত কৰে আৰু তথাপি, এটা বৃহৎ সাহিত্যই তথ্য, সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ সহযোগিতামূলক উৎপাদনত সামাজিক পাৰ্থক্যই প্ৰয়োগ কৰিব পৰা ইতিবাচক প্ৰভাৱৰ নথিভুক্ত কৰে। তেওঁলোকে লাখ লাখ ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকৰ সম্পাদনাৰ ইতিহাসক ৭ পইণ্টৰ ৰাজনৈতিক চিনাক্তকৰণ স্কেললৈ অনুবাদ কৰিছিল আৰু সেইটোক মেচিন লাৰ্নিং এলগৰিদমৰ জৰিয়তে নিযুক্ত ৱিকিপিডিয়াৰ ছয় স্তৰৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ স্ক’ৰ (ষ্টাব, ষ্টাৰ্ট, চি, বি, ভাল, বৈশিষ্ট্যযুক্ত)ৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে দেখিলে যে "অধিক মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰা প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিক সুষমা প্ৰকাশিত হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে... [আৰু] উচ্চ মেৰুকৰণ উচ্চ মানদণ্ডৰ সৈতে জড়িত।"<ref>{{cite Q|Q47248083}}<!-- Shi et al. (2017) The wisdom of polarized crowds-->. They continued, "To explore whether political diversity has an upper bound beyond which polarization hampers performance, we re-estimated the regression models of quality with a quadratic polarization term. Estimates suggest that quality may eventually decline with increasing polarization, but the optimal level of polarization is above that realized by 95% of the teams in this study. For the 5% most polarized teams, there is no statistically significant pattern between polarization and quality. In other words, we do not find evidence that very high levels of political polarization hampers Wikipedia performance." (p. 11)</ref> ===একাডেমী=== ====ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰ (২০০০–২০১৯)==== ৱিকিপিডিয়াক এটা নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবেও শিক্ষাবিদসকলে সমালোচনা কৰিছিল আৰু কাৰণ ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলৰ তেওঁলোকে অৰিহণা যোগোৱা বিষয়সমূহৰ কোনো পাৰদৰ্শী বা দক্ষতাৰ প্ৰমাণ-পত্ৰ নাথাকিবও পাৰে।<ref name = Duke>{{cite web|url=http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|title=Several colleges push to ban Wikipedia as resource|work=Duke Chronicle|date=March 28, 2007|first=Lysa|last=Chen|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413092513/http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|archive-date=April 13, 2009|access-date=September 5, 2026|archivedate=April 13, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090413092513/http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|deadurl=yes}}</ref><ref name="Susan_Youngwood">{{Cite news|first = Susan|last = Youngwood|title = Wikipedia: What do they know; when do they know it, and when can we trust it?|url = http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070401/FEATURES/70330002|archive-url = https://web.archive.org/web/20161108094637/http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070401%2FFEATURES%2F70330002|archive-date = November 8, 2016|work = [[Rutland Herald]]|date = April 1, 2007|quote = Perhaps the most important thing to understand about Wikipedia—both its genius and its Achilles heel—is that anyone can create or modify an entry. Anyone means your 10-year-old neighbor or a Nobel Prize winner—or an editor like me, who is itching to correct a grammar error in that Wikipedia entry that I just quoted. Entries can be edited by numerous people and be in constant flux. What you read now might change in five minutes. Five seconds, even.|access-date = May 16, 2019|url-status = live|archivedate = November 8, 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161108094637/http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070401%2FFEATURES%2F70330002|deadurl = yes}}</ref> হুইটিয়াৰ কলেজৰ এজন গণিতজ্ঞ এড্ৰিয়ান ৰিস্কিনে মন্তব্য কৰিছিল যে গণিতজ্ঞৰ বাবে গণিতজ্ঞসকলে অতি কাৰিকৰী প্ৰবন্ধ লিখিব পাৰে কিন্তু, অধিক সাধাৰণ গণিতৰ বিষয়, যেনে [[বহুপদ]]ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধটো, কেইবাটাও স্পষ্ট ভুলৰ সৈতে অতি অপেশাদাৰী ধৰণে ৱিকিপিডিয়াত লিখা হয়।<ref name=Riskin>{{cite web|last=Riskin|first=Adrian|title=Elementary Mathematics on Wikipedia|url=http://wikipediocracy.com/2013/10/20/elementary-mathematics-on-wikipedia-2/|access-date=October 24, 2013|date=October 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021055906/http://wikipediocracy.com/2013/10/20/elementary-mathematics-on-wikipedia-2/|archive-date=October 21, 2013|url-status=live}}</ref> যিহেতু ৱিকিপিডিয়াক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস বুলি ধৰিব নোৱাৰি, সেয়েহে বহু বিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ত আনুষ্ঠানিক গৱেষণা পত্ৰ লিখাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ গ্ৰহণ কৰা নহয় আৰু কিছুমান শিক্ষানুষ্ঠানে ইয়াক প্ৰাথমিক উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰাৰ বিপৰীতে আন কিছুমানে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কেৱল বাহ্যিক উৎসৰ ক্ষেত্ৰতে সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছে।<ref name=Duke /><ref>"[http://www.insidehighered.com/news/2007/01/26/wiki A Stand Against Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810033318/http://www.insidehighered.com/news/2007/01/26/wiki |date=2012-08-10 }}", ''Inside Higher Ed'' (January 26, 2007). Retrieved January 27, 2007.</ref><ref name=McHenry>{{Cite news|author=McHenry, Robert |date=November 15, 2004 |url=http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A |title=The Faith-Based Encyclopedia |publisher=Tech Central Station |access-date=October 12, 2008 |author-link=Robert McHenry |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613214340/http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A |archive-date=June 13, 2006 }}</ref> নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস নহয় বুলি কৰা সমালোচনা অৱশ্যে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য নহয়, সাধাৰণতে বিশ্বকোষৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে—ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিৰ্দিষ্ট কামটোত ছপা ভিত্তিক বিশ্বকোষৰ উদ্ধৃতি দিলে কিছুমান বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰবক্তা সন্তুষ্ট নহয়।<ref>{{cite web|url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/02/27/2003350261|title=Wikipedia on an academic hit list|first=Noam|last=Cohen|author-link = Noam Cohen|publisher=NY Times News Service|date=February 27, 2007|access-date=April 16, 2007|quote=Middlebury professor Thomas Beyer, of the Russian department, said: 'I guess I am not terribly impressed by anyone citing an encyclopedia as a reference point, but I am not against using it as a starting point.'|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305114213/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/02/27/2003350261|archive-date=March 5, 2007|url-status=live}}</ref> এনেধৰণৰ চিন্তাৰ বাবেই প্ৰশিক্ষকসকলে শিক্ষাক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক তুচ্ছজ্ঞান কৰিছে যেন লাগে। গৱেষক আৰু শিক্ষাবিদসকলে কয় যে যদিও ৱিকিপিডিয়াক চূড়ান্ত গৱেষণা পত্ৰৰ বাবে ১০০ শতাংশ সঠিক উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা নহ’বও পাৰে, গৱেষণাৰ বাবে ই এক মূল্যৱান জাম্পিং অফ পইণ্ট, যিটো সমালোচনাত্মকভাৱে আগবঢ়াই নিলে বহু সম্ভাৱনাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত যিটো নোহোৱা হ’ব পাৰে সেয়া হ’ল মাধ্যমিক আৰু উচ্চ শিক্ষাত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। পলক, জনষ্টন আৰু এভাৰ্ছৰ মতে, শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে উলাই কৰিব নালাগে (বাদ দিয়াৰ ভুলতকৈ ভুল কম) বৰঞ্চ ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিব লাগে, আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তাধাৰাৰ দক্ষতাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ৱিকিপিডিয়াক শিক্ষাৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকাব লাগে যিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক অনলাইন বিশ্বকোষত পোৱা তথ্যসমূহ ফিল্টাৰ কৰি তেওঁলোকৰ তথ্যসমূহ সমালোচনাত্মকভাৱে বিশ্লেষণ কৰাত সহায় কৰিব।<ref>{{cite journal | last1 = Polk | first1 = Tracy |last2 = Johnston | first2 = Melissa P. | last3 = Evers | first3 = Stephanie | year = 2015 | title = Wikipedia Use in Research: Perceptions in Secondary Schools | journal = TechTrends: Linking Research & Practice to Improve Learning | volume = 59 | issue = 3| pages = 92–102 | doi=10.1007/s11528-015-0858-6| s2cid = 62595811}}</ref> ২০০৬ চনত নটিংহাম বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এজন বিজনেছ স্কুলৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ প্ৰবক্তাই<ref>{{cite journal|url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|last=Chesney|first=Thomas|title=An empirical examination of Wikipedia's credibility|journal=First Monday|date=May 16, 2006|doi=10.5210/fm.v11i11.1413|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002221750/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|archive-date=October 2, 2025|doi-access= free}}</ref> কাৰিকৰী ৱেবছাইট ''আৰ্ছ টেকনিকা''ত পৰ্যালোচনাৰ বিষয়বস্তু হিচাপে কৰা এক অভিজ্ঞতাভিত্তিক অধ্যয়নত<ref>Study cited in {{cite web| title=Experts rate Wikipedia's accuracy higher than non-experts| publisher=Ars Technica| date=November 27, 2006| url=https://arstechnica.com/news.ars/post/20061127-8296.html| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071105210223/http://arstechnica.com/news.ars/post/20061127-8296.html| archive-date=November 5, 2007| url-status=live}}</ref> ৫৫গৰাকী শিক্ষাবিদক ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্দিষ্ট প্ৰবন্ধসমূহ পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, যিবোৰ হয় তেওঁলোকৰ বিশেষজ্ঞ ক্ষেত্ৰৰ (গোট ১) বা যাদৃচ্ছিকভাৱে বাছি লোৱা (গোট ২) আছিল। তেওঁলোক এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে: "বিশেষজ্ঞসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ লেখাসমূহ অবিশেষজ্ঞসকলতকৈ অধিক বিশ্বাসযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰিছিল।" ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতা অধিক। কিন্তু ফলাফলসমূহক সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰযোগ্য সম্পদ হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ সমৰ্থন হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয় কাৰণ বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, ১৩ শতাংশ প্ৰবন্ধত ভুল আছে (১০% বিশেষজ্ঞই অনিৰ্দিষ্ট মাত্ৰাৰ বাস্তৱিক ভুলৰ কথা জনাইছে, ইয়াৰে ৩% বানান ভুলৰ কথা জনাইছে)।"<ref>The study explains that "In the survey, all respondents under Condition 1 were asked if there were any mistakes in the article they had been asked to read. Only five reported seeing mistakes and one of those five reported spelling mistakes rather than factual errors. This suggests that 13 percent of Wikipedia's articles have errors." Thus 80% of the 13% related to factual errors and 20% of the 13% related to spelling errors. {{cite journal|url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|title=An empirical examination of Wikipedia's credibility|author=Chesney, Thomas|journal=First Monday|date=May 16, 2006|doi=10.5210/fm.v11i11.1413|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411055809/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|archive-date=April 11, 2010|doi-access=free|url-access=subscription|archivedate=April 11, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100411055809/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|deadurl=yes}}</ref> মিনেছ’টাৰ কাৰ্লেটন কলেজৰ গ’ল্ড লাইব্ৰেৰীত ৱিকিপিডিয়াক একাডেমীত ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা এটা ৱেব পেজ আছে। ইয়াত দৃঢ়তাৰে কোৱা হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া নিঃসন্দেহে এক মূল্যৱান আৰু তথ্যসমৃদ্ধ সম্পদ", কিন্তু ইয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ "নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু স্থিৰতাৰ অভাৱ কঢ়িয়াই ফুৰে" আৰু পুনৰ আন উৎসৰ দৰে একেই অসুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে। আন পৰ্যালোচনাৰ দৰেই ইয়াতো মন্তব্য কৰা হৈছে যে কোনোবাই নিজৰ উৎস আৰু ইয়াৰ পৰা কি বিচৰা হৈছে সেইটো মূল্যায়ন কৰিব লাগে আৰু "ৱিকিপিডিয়া কিছুমান বিষয়ৰ বাবে উপযুক্ত সম্পদ হ'ব পাৰে, আকৌ আন কিছুমানৰ বাবে নহয়।" ইয়াত ৱিকিপিডিয়াৰ সহ-প্ৰতিষ্ঠাপক জিমি ৱেলছৰ মত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়া সকলো শৈক্ষিক ব্যৱহাৰৰ বাবে আদৰ্শ উৎস নহ'বও পাৰে, আৰু (অন্য উৎসৰ দৰে) ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰা হৈছে যে, অন্ততঃ ৱিকিপিডিয়াৰ এটা শক্তি হ'ল যে ই অতি বিস্তৃত বিষয়ৰ বৰ্তমানৰ তথ্যৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ বিন্দু হিচাপে কাম কৰে।<ref>{{cite web| title=Using Wikipedia| first=Matt| last=Bailey| publisher=Lawrence McKinley Gould Library, Carleton College| date=October 2, 2007| url=http://apps.carleton.edu/campus/library/for_faculty/faculty_find/wikipedia/| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071103095446/http://apps.carleton.edu/campus/library/for_faculty/faculty_find/wikipedia/| archive-date=November 3, 2007}}</ref> ২০০৭ চনত ক্ৰনিকল অৱ হাইয়াৰ এডুকেশ্যনে ড্যুক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আন্তঃশাখা অধ্যয়ন আৰু ইংৰাজী বিভাগৰ অধ্যাপিকা কেথী ডেভিডছনে লিখা এটা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে, আৰু তাত তেওঁ দৃঢ়তাৰে কয় যে ৱিকিপিডিয়াৰ সহায়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু বিশ্বাসযোগ্যতাৰ ধাৰণাসমূহৰ বিষয়ে শিকোৱা উচিত।<ref>{{cite journal |title= We Can't Ignore the Influence of Digital Technologies |journal= The Chronicle of Higher Education |publisher= Chronicle of Higher Education |date= March 23, 2007 |url= http://chronicle.com/article/We-Can-t-Ignore-the-Influence/1762 |access-date= December 15, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160116210930/http://chronicle.com/article/We-Can-t-Ignore-the-Influence/1762 |archive-date= January 16, 2016 |url-status= live }}</ref> ২০০৮ চনত খাজাৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক তথা সভাপতি হেমলেট ইছাখানলিয়ে আজাৰবাইজান আৰু ইয়াৰ সম্পৰ্কিত বিষয়সমূহৰ ওপৰত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ তুলনা কৰিছিল। তেওঁৰ অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে, ৱিকিপিডিয়াই এই বিষয়টো বহুত বেছি ব্যাপকভাৱে, অধিক সঠিকভাৱে আৰু অধিক বিশদভাৱে সামৰি লৈছে, যদিও কিছু ভাৰসাম্যৰ অভাৱ আছিল তথাপি প্ৰাথমিক ধাৰণাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াই আছিল সৰ্বোত্তম উৎস।<ref>What is Happening in the Educational System of the Contemporary World and How "The State Program on Reforms of the Higher Education System in the Republic of Azerbaijan for the Period of 2008–2012" May Best be Carried Out (in Azeri). Khazar University Press, 2008</ref> ২০১১ চনত ৱাশ্বিংটন কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ সহযোগী অধ্যাপক কাৰ্ল কেহমে কৈছিল: "মই (মোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক) মৌলিক উৎসৰ বাবে পিছত লগা বহুতো উপায়ৰ ভিতৰত এটা হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছোঁ।" ৱিকিপিডিয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ বিষয়সমূহ বিস্তৃত উদ্ধৃতিৰ সৈতে ভালদৰে গৱেষণা কৰা হৈছে"।<ref name="Burnsed">{{cite news |last1=Burnsed |first1=Brian |title=Wikipedia Gradually Accepted in College Classrooms |url=https://www.usnews.com/education/best-colleges/articles/2011/06/20/wikipedia-gradually-accepted-in-college-classrooms |access-date=June 2, 2018 |work=[[U.S. News & World Report]] |date=June 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612212951/https://www.usnews.com/education/best-colleges/articles/2011/06/20/wikipedia-gradually-accepted-in-college-classrooms |archive-date=June 12, 2018 |url-status=live }}</ref> কিছুমান একাডেমিক আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ কথা উল্লেখ কৰে যদিও ইয়াক পৰম্পৰাগত উল্লেখৰ দৰে একে স্তৰলৈ উন্নীত কৰা নাই। উদাহৰণস্বৰূপে, ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ উল্লেখ ''বিজ্ঞান'' আলোচনীত অনলাইনত প্ৰদান কৰা "বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগী"ত দিয়া হৈছে। এই দৃষ্টিভংগীসমূহৰ ভিতৰত প্ৰথমটোৱে ৱিকিপিডিয়াৰ হাইপাৰলিংক প্ৰদান কৰিছিল ২০০২ চনত "এ হোৱাইট কলাৰ প্ৰটিন চেন্স ব্লু লাইট"<ref>{{cite journal|author=Linden, Hartmut|date=August 2, 2002|title=A White Collar Protein Senses Blue Light|journal=[[Science (journal)|Science]]|doi=10.1126/science.1075485|volume=297|issue=5582|pages=777–778|pmid=12161636|s2cid=41282143}} (subscription access only)</ref> আৰু তেতিয়াৰ পৰাই কেইবা ডজন বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীয়ে এনে সংযোগ প্ৰদান কৰিছে। ''বিজ্ঞান'' আলোচনীৰ প্ৰকাশকে কয় যে এই বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীসমূহত "হাইপাৰনোটসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে—যিবোৰ মানক গ্ৰন্থতালিকাগত উল্লেখৰ বাহিৰেও অনলাইনত উপলভ্য অন্যান্য প্ৰাসংগিক তথ্যৰ ৱেবছাইটসমূহৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰে’’।<ref>{{cite web|url=http://www.aaas.org/publications/books_reports/CCLI/PDFs/01_D_Perspectives.pdf|title=Perspectives from AAAS|publisher=American Association for the Advancement of Science|first1=Yolanda S.|last1=George|first2=Shirley S.|last2=Malcolm|name-list-style=amp|access-date=October 27, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029115643/http://www.aaas.org/publications/books_reports/CCLI/PDFs/01_D_Perspectives.pdf|archive-date=October 29, 2007}}</ref> ====২০২০ চনৰ পৰা==== স্বেৰিৰ ষ্টেইনছনে ২০২৩ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ বিশ্বাসযোগ্যতাক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহৰ অনুসন্ধান কৰিছিল আৰু দেখিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰবোৰত থকা তথ্যৰ সন্দেহজনক উৎস সময়ৰ লগে লগে ক্ৰমান্বয়ে নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।"<ref name="Steinsson_3/9/2023">{{cite journal | last=Steinsson | first=Sverrir | title=Rule Ambiguity, Institutional Clashes, and Population Loss: How Wikipedia Became the Last Good Place on the Internet | journal=[[American Political Science Review]] | publisher=[[Cambridge University Press]] | date=March 9, 2023 | volume=118 | issn=0003-0554 | doi=10.1017/s0003055423000138 | pages=235–251| s2cid=257434844 | doi-access=free }}</ref> ইয়াৰ কাৰণ আছিল ই "এটা সক্ৰিয় তথ্য-পৰীক্ষক আৰু অলংকাৰ বিৰোধী"<ref name="ShahBano_Ijaz_5/29/2023" /> হৈ পৰাৰ বাবে, ৱিকিপিডিয়া সম্প্ৰদায়ে এন পি অ'ভি নীতিৰ ব্যাখ্যা সলনি কৰি বিভ্ৰান্তিকৰ বিষয়-বস্তুক ছ্যুড'ছায়েন্স, ষড়যন্ত্ৰ তত্ত্ব আদি বুলি অধিক সঠিকভাৱে লেবেল লগাবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে "ফ্ৰিঞ্জ সমৰ্থক সম্পাদক"সকলে চাইটটো এৰি থৈ যায়।<ref name="ShahBano_Ijaz_5/29/2023">{{cite web | last=ShahBano Ijaz | first=Syeda | title=How Conflicts and Population Loss Led to the Rise of English Wikipedia's Credibility | website=Political Science Now | date=May 29, 2023 | url=https://politicalsciencenow.com/how-conflicts-and-population-loss-led-to-the-rise-of-english-wikipedias-credibility/ | access-date=June 20, 2023 | archive-date=June 5, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230605012749/http://politicalsciencenow.com/how-conflicts-and-population-loss-led-to-the-rise-of-english-wikipedias-credibility/ | url-status=live }}</ref> এনপিঅ'ভিৰ এই পুনৰ ব্যাখ্যাৰ "অৰ্থপূৰ্ণ পৰিণতি আছিল, যিটো সংস্থাই ছদ্ম বিজ্ঞান, ষড়যন্ত্ৰমূলক তত্ত্ব আৰু উগ্ৰবাদক বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু ভুৱা ভাৰসাম্য প্ৰদান কৰিছিল, সেইটোক ফ্ৰিঞ্জ ডিচকোৰ্চৰ সক্ৰিয় ডিবাংকাৰ, তথ্য-পৰীক্ষক আৰু চিনাক্তকৰ্তালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছিল।"<ref name="Steinsson_3/9/2023" /> শৈক্ষিক আৰু জ্ঞানমূলক মনোবিজ্ঞানী ছেম ৱাইনবাৰ্গে ২০২৪ চনত কৈছিল যে "নহয়, ৱিকিপিডিয়া কোনোৱে সম্পাদনা কৰিব পৰা অবিশ্বাস্য উৎসৰ লেখা নহয় আৰু সেয়া পৰিহাৰ কৰা উচিত। ২০২৪ চনত ই এক উল্লেখযোগ্যভাৱে কঠোৰ আত্মসংশোধিত সম্পদত পৰিণত হৈছে যিটো আমি সকলোৱে অধিক সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।"<ref name="The Boston Globe 17 October 2024">{{cite news |last1=Wineburg |first1=Sam |last2=Ziv |first2=Nadav |title=Go ahead and use Wikipedia for research - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2024/10/17/opinion/use-wikipedia-reliable-source/ |access-date=18 October 2024 |work=[[The Boston Globe]] |date=17 October 2024 |archive-date=November 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106160106/https://www.bostonglobe.com/2024/10/17/opinion/use-wikipedia-reliable-source/ |url-status=live }}</ref> ===সাংবাদিকতা আৰু বাতৰি কক্ষত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ=== নিউয়ৰ্ক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সাংবাদিকতাৰ অধ্যাপক চাৰ্লছ চেইফে ২০১৪ চনত লিখা ''ভাৰ্চুৱেল আনৰিয়েলিটি'' নামৰ গ্ৰন্থখনত ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰা বাণিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক সংগঠনসমূহে "সাধাৰণ সম্পাদকৰ ৰূপ লৈ" উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিতভাবে প্ৰৱঞ্চনাৰে ভুল তথ্যৰ অন্তৰ্ভুক্তি লক্ষ্য কৰিছে। সামৰণিত ছেইফে তলত দিয়া পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়:<ref name="Seife2014" /> {{Cquote|ৱিকিপিডিয়া এজন বুঢ়া আৰু অস্বাভাৱিক মানুহৰ দৰে। তেওঁ বহুত মজা কৰিব পাৰে—বছৰ বছৰ ধৰি তেওঁ বহুত দেখিছে, আৰু তেওঁ এটা ডাঙৰ কাহিনী ক’ব পাৰে। সিও কোনো ডামি নহয়; তেওঁ বহুত তথ্য জমা কৰিছে আৰু তেওঁ যি সংগ্ৰহ কৰিছে সেই বিষয়ে কিছু শক্তিশালী মতামতো আছে। তেওঁৰপৰা যথেষ্টখিনি শিকিব পাৰি। তেওঁ কোৱা সকলো কথাৰে এটা ধাৰণা লৈ লওক। কিন্তু তেওঁ নিশ্চিতভাৱে জানে বুলি ভবা বহু কথা একেবাৰে সঠিক নহয় বা প্ৰসংগৰ বাহিৰলৈয়ো যাব পাৰে। আৰু যেতিয়া ইয়াৰ ওপৰত থাকে, কেতিয়াবা তেওঁ এনেকুৱা কথা বিশ্বাস কৰে যিবোৰ অলপ ভাল, বাদাম। তেওঁ কোৱা বাস্তৱিক নে কাল্পনিক সেইটো যদি আপোনাৰ বাবে কেতিয়াবা গুৰুত্বপূৰ্ণ হয়, তেন্তে অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসৰ সৈতে সেইটো পৰীক্ষা কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।<ref name="Seife2014">{{cite book|first=Charles|last=Seife|title=Virtual Unreality: Just Because the Internet Told You, how Do You Know It's True?|url=https://books.google.com/books?id=cePyngEACAAJ|year=2014|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-670-02608-1|pages=26–29, 32–34, 201|access-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331231601/https://books.google.com/books?id=cePyngEACAAJ|archive-date=2019-03-31|url-status=live}}</ref>}} ছেইফে লক্ষ্য কৰিছিল যে যেতিয়া ৱিকিপিডিয়াৰপৰা ভুৱা তথ্য অন্য প্ৰকাশনলৈ বিয়পি পৰে, তেতিয়া ই নিজেই কেতিয়াবা সত্যক সলনি কৰে।<ref name="Seife2014" /> উদাহৰণস্বৰূপে ২০১২ চনৰ ২৮ জুনত ৱিকিপিডিয়াৰ এজন বেনামী অৱদানকাৰীয়ে বেছবল খেলুৱৈ [[মাইক ট্ৰাউট]]ৰ বিষয়ে লিখা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত তেওঁৰ ডাকনাম হিচাপে "মিলভিল মিটিয়ৰ" যোগ কৰি দিছিল। দুসপ্তাহমানৰ পাছত ''নিউজডে''ৰ এজন ক্ৰীড়া সাংবাদিক-লেখকে এটা লেখাত ডাকনামটো পুনৰ প্ৰচলন কৰে, আৰু তাৰ লগে লগে ভুৱা ডাকনামটো সঁচা নামত পৰিণত হ’ল।<ref name="Seife2014" /> ছেইফে আঙুলিয়াই দিছিল যে কিছুমান মানদণ্ড অনুসৰি ৱিকিপিডিয়াক পৰম্পৰাগত প্ৰকাশনৰ দৰেই "মোটামুটিভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰিব পাৰি, আৰু অধিক শেহতীয়া, “ৱিকিপিডিয়াত কি ধৰণৰ ভুল থাকিব পাৰে আৰু ''ব্ৰিটানিকা'' বা ''কলিয়াৰ'' বা আনকি এতিয়া বন্ধ হৈ যোৱা মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা বিশ্বকোষতো কি থাকিব তাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে... ৱিকিপিডিয়াত থকা প্ৰায়বোৰ প্ৰৱঞ্চনা পুৰণি বিশ্বকোষত কেতিয়াও দেখা দিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।" <ref name="Seife2014" /> ড্ৱাইট গাৰ্নাৰে নিউয়ৰ্ক টাইমছত ছেইফৰ কিতাপখনৰ পৰ্যালোচনা কৰি কয় যে তেওঁ নিজেই "ৱিকিপিডিয়াৰ হাউলাৰ"কে ধৰি বেয়া অনলাইন তথ্যৰদ্বাৰা যথেষ্টবাৰ অসুবিধাত পৰিছে, যাৰ বাবে তেওঁ অতি সন্দেহবাদী মানসিকতা গ্ৰহণ কৰিছে।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/07/02/books/in-virtual-unreality-charles-seife-unfriends-gullibility.html|title=Online, the Lying Is Easy. In 'Virtual Unreality,' Charles Seife Unfriends Gullibility|last=Garner|first=Dwight|work=The New York Times|date=July 1, 2014|access-date=June 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901155326/https://www.nytimes.com/2014/07/02/books/in-virtual-unreality-charles-seife-unfriends-gullibility.html|archive-date=September 1, 2017|url-status=live}}</ref> ২০১২ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ন্যায়াধীশ ব্ৰায়ান লেভেছনে ব্ৰিটিছ প্ৰেছৰ সংস্কৃতি, আচৰণ আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত লিখা প্ৰতিৱেদনত ''দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্ট'' কাকতৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে এজন "ব্ৰেট ষ্ট্ৰাউব"ৰ নাম উল্লেখ কৰা কাণ্ডত "সাংবাদিকতাৰ প্ৰাথমিক নিয়ম" পাহৰি যোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছিল॥ এবছৰতকৈও অধিক পূৰ্বে ''দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্ট''ৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটোত এটা নাম যোগ কৰা হৈছিল, আৰু দেখা গৈছিল যে ই কেলিফৰ্ণিয়াৰ এজন ২৫বছৰীয়া যুৱকৰ নাম, যাৰ বন্ধুৱে প্ৰেংক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাৰ ধাৰাবাহিকতাত তেওঁৰ নাম যোগ কৰিছিল।<ref>{{cite news | url = https://www.independent.co.uk/news/media/press/levesons-wikipedia-moment-how-internet-research-on-the-independents-history-left-him-redfaced-8372446.html | last = McSmith | first = Andy | title = Leveson's Wikipedia moment: how internet 'research' on The Independent's history left him red-faced | work = The Independent | date = November 30, 2012 | access-date = March 25, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121204151536/http://www.independent.co.uk/news/media/press/levesons-wikipedia-moment-how-internet-research-on-the-independents-history-left-him-redfaced-8372446.html | archive-date = December 4, 2012 | url-status = live }}</ref> ষ্ট্ৰাউবক দ্য টেলিগ্ৰাফে বিচাৰি উলিয়াই মন্তব্য কৰিছিল, "কোনোবাই, বিশেষকৈ এজন ন্যায়াধীশে ৱিকিপিডিয়াত কিবা এটা বিশ্বাস কৰাটো একপ্ৰকাৰ আচৰিত ধৰণৰ। মোৰ বন্ধুৱে আগবাঢ়ি গৈ ৱিকিপিডিয়াৰ এটা পৃষ্ঠা সম্পাদনা কৰি মোৰ নামটো সুমুৱাই দিলে। [...] মই জানিছিলোঁ, মোৰ বন্ধুৱে কৰিলে কিন্তু মই নাজানিছিলোঁ যে কেনেকৈ ইয়াক সলনি কৰিব পাৰি আৰু মই ভাবিছিলোঁ আন কোনোবাই কৰিব। ধৰি লওক এটা সময়ত মই কোকাকোলা বা কিবা এটাৰ সৃষ্টিকৰ্তা আছিলোঁ। ৱিকিপিডিয়া সলনি কৰাটো কিমান সহজ আপোনালোকে জানে। প্ৰতিবাৰেই তেওঁ ৰঙা লিংকযুক্ত নামৰ সন্মুখীন হ'লেই তাৰ ঠাইত মোৰ নামটো ৰাখিছিল।" <ref>{{cite news | url = https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/leveson-inquiry/9723296/Wikipedia-the-25-year-old-student-and-the-prank-that-fooled-Leveson.html | last = Allen | first = Nick | title = Wikipedia, the 25-year–old student and the prank that fooled Leveson | work = The Telegraph | date = December 5, 2012 | access-date = March 25, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140131162315/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/leveson-inquiry/9723296/Wikipedia-the-25-year-old-student-and-the-prank-that-fooled-Leveson.html | archive-date = January 31, 2014 | url-status = live }}</ref> ২০১৬ চনত চিয়াৰন মেকক’লিৰ বিবিচিৰ এটা প্ৰবন্ধত একেদৰেই উল্লেখ কৰা হৈছে যে "প্ৰচুৰ দুষ্টামিপূৰ্ণ, ৰচনা কৰা তথ্যই ৱিকিপিডিয়ালৈ সোমাই যোৱাৰ পথ পাইছে" আৰু "এই ভুৱা তথ্যবোৰৰ বহুতো ফাটৰ মাজত সোমাই পৰিছে আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাবিদৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ডাঙৰ বাতৰি কাকত আৰু সম্প্ৰচাৰকলৈকে সকলোৱে বেদৰ বাণী হিচাপে লৈছে।<ref name=McCauleyBBC /> ৱিকিপিডিয়াৰপৰা প্ৰৱঞ্চনা আৰু অন্যান্য ভুৱা তথ্যসমূহ তেওঁলোকৰ লেখাত পুনৰ অন্তৰ্ভূক্ত কৰি সাংবাদিকসকলে লাজ পোৱাৰ উদাহৰণ; প্ৰধান সংবাদ সংস্থাসমূহে মৰিছ জেৰে আৰু ৰনি হেজলহাৰ্ষ্টৰ মৃত্যু বাৰ্তাত প্ৰচাৰ কৰা ভুৱা তথ্যৰ উদ্ধৃতি দি মেকক'লিয়ে কয়: "যিকোনো বাতৰি কক্ষৰ যিকোনো সাংবাদিকে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণ চালি-জাৰি নোচোৱাকৈ ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে সম্পাদকৰ মূখত প্ৰচণ্ড চৰ পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।" <ref name=McCauleyBBC>{{cite news|last=McCauley|first=Ciaran|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-37523772|title=Wikipedia hoaxes: From Breakdancing to Bilcholim|publisher=BBC|date=February 8, 2017|access-date=June 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170520210800/http://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-37523772|archive-date=May 20, 2017|url-status=live}}</ref> ডেইলী মেইলে—ইয়াৰ অনুভূত অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে ২০১৭ চনত ৱিকিপিডিয়াক উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰিছিল—ৰাজহুৱাভাৱে উল্লেখ কৰিছে যে ই "২০১৪ চনত ইয়াৰ সকলো সাংবাদিককে ৱিকিপিডিয়াক ইয়াৰ অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে একমাত্ৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল।"<ref>{{cite news|last=Jackson|first=Jasper|title=Wikipedia bans Daily Mail as 'unreliable' source|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/08/wikipedia-bans-daily-mail-as-unreliable-source-for-website|work=The Guardian|date=October 3, 2016|access-date=June 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190118191343/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/08/wikipedia-bans-daily-mail-as-unreliable-source-for-website|archive-date=January 18, 2019|url-status=live}}</ref> ''স্লেট (আলোচনী)''য়ে ২০২২ চনত কৈছিল যে...“ধ্বংসাত্মক ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ স্ক্ৰীণশ্বট, আনকি মিনিটৰ ভিতৰতে ঘূৰাই দিলেও, বাতৰিৰ প্ৰতিবেদন আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াত প্ৰায়ে বহু দীঘলীয়া পৰিণাম থাকে, জনসাধাৰণৰ ধাৰণা সৃষ্টি কৰা যে প্লেটফৰ্মটো প্ৰকৃততে থকাতকৈ পৰিণামৰ বাবে অধিক বেয়া।<ref>{{cite web |last1=Breslow |first1=Samuel |title=How a False Claim About Wikipedia Sparked a Right-Wing Media Frenzy |url=https://slate.com/technology/2022/08/wikipedia-recession-article.html |website=Slate Magazine |access-date=September 1, 2022 |language=en |date=August 11, 2022 |archive-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122103526/https://slate.com/technology/2022/08/wikipedia-recession-article.html |url-status=live }}</ref> ===বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান=== বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান এনেকুৱা এক ক্ষেত্ৰ য’ত শুদ্ধতাৰ গুৰুত্ব অতি বেছি আৰু সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাই উৎকৃষ্ট নিয়ম। ৱিকিপিডিয়াৰ কিছুমান বিষয়বস্তুৱে এক প্ৰকাৰৰ সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাত উত্তীৰ্ণ হৈছে যদিও বেছিভাগেই উত্তীৰ্ণ হোৱা নাই।<ref>{{cite journal|last1=Heilman|first1=JM|last2=Kemmann|first2=E|last3=Bonert|first3=M|last4=Chatterjee|first4=A|last5=Ragar|first5=B|last6=Beards|first6=GM|last7=Iberri|first7=DJ|last8=Harvey|first8=M|last9=Thomas|first9=B|last10=Stomp|first10=W|last11=Martone|first11=MF|last12=Lodge|first12=DJ|last13=Vondracek|first13=A|last14=de Wolff|first14=JF|last15=Liber|first15=C|last16=Grover|first16=SC|last17=Vickers|first17=TJ|last18=Meskó|first18=B|last19=Laurent|first19=MR|title=Wikipedia: a key tool for global public health promotion|journal=Journal of Medical Internet Research|date=January 31, 2011|volume=13|issue=1|pages=e14|pmid=21282098|doi=10.2196/jmir.1589|pmc=3221335 |doi-access=free }}</ref> ২০০৮ চনৰ এক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াৰ ৮০টা ঔষধৰ বিষয়ে লিখা বিষয় পৰীক্ষা কৰা হৈছিল। গৱেষকসকলে এই প্ৰবন্ধৰ গোটটোত বাস্তৱিক ভুল কমেইহে পাইছিল যদিও নিৰ্ণয় কৰিছিল যে এই প্ৰবন্ধসমূহত প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য, যেনে বিৰোধ আৰু ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ অভাৱ আছিল। গৱেষকসকলৰ এজনে লক্ষ্য কৰিছে যে "যদি মানুহে স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞৰ সৈতে যোগাযোগ নকৰাকৈয়ে গৈ ইয়াকেই একমাত্ৰ বা কৰ্তৃত্বশীল উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে...তেন্তে সেইবোৰেই নেতিবাচক প্ৰভাৱ হ’ব পাৰে।" গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াক ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা, মাত্ৰা আৰু ক্ৰিয়াৰ ব্যৱস্থাকে ধৰি আঠটা শ্ৰেণীৰ ঔষধৰ তথ্য সামৰি লোৱা ৮০টা ভিন্ন প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰি মেডস্কেপ ড্ৰাগ ৰেফাৰেন্স (এমডিআৰ)ৰ সৈতেও তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে নিৰ্ণয় কৰিছে যে এমডিআৰে ৮২.৫ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াই মাত্ৰ ৪০ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব পাৰিছিল, আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ বাবেও উত্তৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম আছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ কোনো এটা উত্তৰ বাস্তৱিকভাৱে ভুল বুলি নিৰ্ণয় কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে তেওঁলোকে এমডিআৰত চাৰিটা ভুল উত্তৰ পোৱা গৈছিল। কিন্তু গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত ৪৮টা বিষয় বাদ দিয়াৰ ভুল বিচাৰি পাইছিল, আনহাতে এমডিআৰৰ ক্ষেত্ৰত ১৪টা ভুল পোৱা গৈছিল। মুখ্য তদন্তকাৰীয়ে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "মই ভাবোঁ যে এই বাদ দিয়া বিষয়বোৰ (অশুদ্ধ তথ্যৰ দৰেই) বিপজ্জনক হ’ব পাৰে", আৰু তেওঁ আঙুলিয়াই দিছিল যে ঔষধ কোম্পানী প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ঔষধক অসুৰক্ষিত যেন কৰিব পৰা তথ্য ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰপৰা মচি পেলোৱাটো ধৰা পৰিছে।<ref name=Drug08>{{cite journal |author1=Clauson KA |author2=Polen HH |author3=[[Maged N. Kamel Boulos|Kamel Boulos MN]] |author4=Dzenowagis JH |title=Scope, completeness, and accuracy of drug information in Wikipedia |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=12 |year=2008 |pmid=19017825 |doi=10.1345/aph.1L474 |url=http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |pages=1814–21 |s2cid=2072846 |access-date=September 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |archive-date=March 25, 2009 |archivedate=March 25, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |deadurl=yes }} *{{cite news |author=Anne Harding |date=November 25, 2008 |title=Wikipedia often omits important drug information: study |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |access-date=July 1, 2017 |archive-date=October 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005123637/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |url-status=live }}</ref> ২০০৯ চনৰ এক সমীক্ষাত আমেৰিকাৰ বিষবিজ্ঞানীসকলক সোধা হৈছিল যে বিভিন্ন মাধ্যমৰ উৎসত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ স্বাস্থ্যজনিত বিপদৰ চিত্ৰণক তেওঁলোকে কিমান সঠিকভাৱে ৰেটিং দিছে। ছ’চাইটি অৱ টক্সিক’লজীৰ ৯৩৭ জন সদস্যৰ উত্তৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই বিশেষজ্ঞসকলে এই ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সকলো পৰম্পৰাগত সংবাদ মাধ্যমতকৈ বহু বেছি বুলি গণ্য কৰিছিল: {{Cquote|সমগ্ৰ অধ্যয়নটোৰ সম্ভৱতঃ আটাইতকৈ আচৰিত তথ্যটো, এই সকলোবোৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যম (আমেৰিকাৰ বাতৰি কাকত, বাতৰি আলোচনী, স্বাস্থ্য আলোচনী, সম্প্ৰচাৰ আৰু কেবল টেলিভিছন নেটৱৰ্ক) আৰু "নতুন মাধ্যম"ৰ দুটা: ৱেবএমডি আৰু ৱিকিপিডিয়া গ্ৰহণ কৰে। ৱেবএমডি হৈছে একমাত্ৰ বাতৰিৰ উৎস যাৰ ৰাসায়নিক বিপদৰ কভাৰেজক গৰিষ্ঠসংখ্যক (৫৬ শতাংশ) বিষবিজ্ঞানীয়ে সঠিক বুলি গণ্য কৰে, ইয়াৰ নিবিড়ভাৱে অনুসৰণ কৰে ৱিকিপিডিয়াৰ ৪৫ শতাংশ সঠিকতা ৰেটিং। ইয়াৰ বিপৰীতে মাত্ৰ ১৫ শতাংশইহে ''দ্য নিউয়ৰ্ক টাইমছ'', ৱাশ্বিংটন পোষ্ট আৰু ৱাল ষ্ট্ৰীট জাৰ্নেলত পোৱা ৰাসায়নিক বিপদৰ চিত্ৰণক সঠিক বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।<ref name=Tox09>S. Robert Lichter, Ph.D,,: [https://web.archive.org/web/20130824041907/http://stats.org/stories/2009/are_chemicals_killing_us.html Are chemicals killing us?] Statistical Assessment Service, May 21, 2009</ref>}} ২০১০ চনত গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ ১০প্ৰকাৰৰ কৰ্কট ৰোগৰ বিষয়ে তথ্যক নেচনেল কেন্সাৰ ইনষ্টিটিউটৰ চিকিৎসক তথ্য প্ৰশ্নৰ একেধৰণৰ তথ্যৰ সৈতে তুলনা কৰি এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "ৱিকি সম্পদটোৰ পেছাদাৰীভাৱে সম্পাদিত তথ্যকোষৰ সৈতে একেধৰণৰ সঠিকতা আৰু গভীৰতা আছিল" আৰু "সাধাৰণ আৰু অস্বাভাৱিক কৰ্কট ৰোগৰ তুলনা কৰা উপ-বিশ্লেষণে দুয়োটাৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য প্ৰদৰ্শন কৰা নাছিল", কিন্তু পঠনযোগ্যতাৰ সৰলতা এটা সমস্যা আছিল।<ref>{{cite journal|last=Rajagopalan|title=Accuracy of cancer information on the Internet: A comparison of a Wiki with a professionally maintained database|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=28|issue=15_suppl|page=6058|year=2010|url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/28/15_suppl/6058|access-date=June 5, 2010|display-authors=etal|doi=10.1200/jco.2010.28.15_suppl.6058|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109220833/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/28/15_suppl/6058|archive-date=January 9, 2014|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ২০১১ চনত কৰা এক অধ্যয়নত এই ফলাফল পোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ ঔষধৰ প্ৰবন্ধত সঘনাই অনুপস্থিত শ্ৰেণীসমূহ হ'ল ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া আৰু স্তন্যপানত ঔষধৰ ব্যৱহাৰ।<ref name=Lavsa2011>{{Cite journal | last1 = Lavsa | first1 = S. M. | last2 = Corman | first2 = S. L. | last3 = Culley | first3 = C. M. | last4 = Pummer | first4 = T. L. | title = Reliability of Wikipedia as a medication information source for pharmacy students | doi = 10.1016/j.cptl.2011.01.007 | journal = Currents in Pharmacy Teaching and Learning | volume = 3 | issue = 2 | pages = 154–158 | year = 2011 }}</ref> অসম্পূৰ্ণ কভাৰেজ থকা আন শ্ৰেণীসমূহ আছিল অফ-লেবেল ইংগিত, বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, বিৰূপ ঔষধৰ পৰিঘটনা আৰু মাত্ৰাৰ বিৱৰণ।<ref name=Lavsa2011/> অধ্যয়নত ব্যৱহৃত অন্যান্য উৎসৰপৰা সঘনাই বিচ্যুত হোৱা তথ্য আছিল বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, ঔষধ শোষণ আৰু ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা।<ref name=Lavsa2011/> ২০১২ চনৰ এক অধ্যয়নত প্ৰকাশ পাইছে যে শিশুৰ অটোলেৰিংগ'লজীৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহত চিকিৎসা ডাটাবেছ ই-মেডিচিনতকৈ দুগুণ বেছি ভুল আৰু তথ্য খালী ৰখা হৈছে।<ref>{{cite journal|last1=Volsky|first1=Peter G.|last2=Baldassari|first2=Cristina M.|last3=Mushti|first3=Sirisha|last4=Derkay|first4=Craig S.|title=Quality of Internet information in pediatric otolaryngology: A comparison of three most referenced websites|journal=International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology|date=September 2012|volume=76|issue=9|pages=1312–1316|doi=10.1016/j.ijporl.2012.05.026|pmid=22770592}}</ref> ২০১৪ চনত আমেৰিকাৰ এক অধ্যয়নত ১০ জন গৱেষকে আমেৰিকাৰ আটাইতকৈ ব্যয়-বহুল চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ ১০টা ৱিকিপিডিয়াৰ স্বাস্থ্য প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখিলে যে ৯০% প্ৰবন্ধত শেহতীয়া চিকিৎসা গৱেষণাৰ বিৰোধিতা কৰা আৰু ভুল বক্তব্য আছে। কিন্তু ৱিকিমিডিয়া ইউ কেৰ ষ্টেভি বেনটনৰ মতে গৱেষণাত ব্যৱহৃত নমুনাৰ আকাৰ হয়তো অতি সৰু আছিল যাৰ বাবে ইয়াক প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি।<ref>{{cite news|title=Trust your doctor, not Wikipedia, say scientists|url=https://www.bbc.com/news/health-27586356|work=BBC News|access-date=May 27, 2014|date=May 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527152757/http://www.bbc.com/news/health-27586356|archive-date=May 27, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Wikipedia vs Peer-Reviewed Medical Literature for Information About the 10 Most Costly Medical Conditions|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|date=May 1, 2014|volume=114|issue=5|pages=368–373|doi=10.7556/jaoa.2014.035|pmid=24778001 | last1 = Hasty | first1 = RT | last2 = Garbalosa | first2 = RC | last3 = Barbato | first3 = VA | last4 = Valdes | first4 = PJ Jr | last5 = Powers | first5 = DW | last6 = Hernandez | first6 = E | last7 = John | first7 = JS | last8 = Suciu | first8 = G | last9 = Qureshi | first9 = F | last10 = Popa-Radu | first10 = M | last11 = San Jose | first11 = S | last12 = Drexler | first12 = N | last13 = Patankar | first13 = R | last14 = Paz | first14 = JR | last15 = King | first15 = CW | last16 = Gerber | first16 = HN | last17 = Valladares | first17 = MG | last18 = Somji | first18 = AA| doi-access = free }}</ref> Only part of the data was made public, and for two statements that were released for other researchers to examine, the claim that Wikipedia's statements were contradictory to the peer-reviewed literature was called into question.<ref>{{Cite Q | Q56888119 }}</ref> তথ্যৰ এটা অংশহে ৰাজহুৱা কৰা হৈছিল আৰু আন গৱেষকসকলে পৰীক্ষা কৰিবলৈ প্ৰকাশ কৰা দুটা বক্তব্যৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ বক্তব্যসমূহ সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত সাহিত্যৰ সৈতে বিৰোধী বুলি কৰা দাবীয়ে প্ৰশ্নবোধক কৰি তুলিছিল।<ref>{{Cite Q | Q56888119 }}</ref> কিন্তু ২০১৭ আৰু ২০২০ চনত প্ৰকাশিত অধিক মুক্ত অধ্যয়নে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়াই পেইড-এক্সেছ অনলাইন বিশ্বকোষতকৈ কম সঠিক চিকিৎসা তথ্য প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite journal | doi=10.2174/1874220301704010015 | doi-access=free| title=Wikipedia as Informal Self-Education for Clinical Decision-Making in Medical Practice | date=2017 | last1=Matheson | first1=David | last2=Matheson-Monnet | first2=Catherine | journal=Open Medicine Journal | volume=4 | pages=15–25 | hdl=2436/620739 | hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.2196/18076 | doi-access=free | title=Wikipedia in Vascular Surgery Medical Education: Comparative Study | date=2020 | last1=Yacob | first1=Michael | last2=Lotfi | first2=Shamim | last3=Tang | first3=Shannon | last4=Jetty | first4=Prasad | journal=JMIR Medical Education | volume=6 | issue=1 | article-number=e18076 | pmid=32417754 | pmc=7334757 }}</ref> ২০১৪ চনত PLOS One ত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত ইংৰাজী আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধক একাডেমিক পাঠ্যপুথিৰ সৈতে তুলনা কৰি ফাৰ্মাক’লজীৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত চকু ৰাখিছিল। এই বিশ্লেষণৰপৰা দেখা গ’ল যে ৱিকিপিডিয়াত ঔষধৰ তথ্যৰ সঠিকতা ৯৯.৭%, আনহাতে এই তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮% বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি "ৱিকিপিডিয়াৰ সহযোগিতামূলক আৰু অংশগ্ৰহণমূলক ডিজাইনে ফাৰ্মাক'লজীৰ উচ্চমানৰ তথ্য সৃষ্টি কৰে যি স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে উপযোগী।"<ref>{{Cite journal | doi = 10.1371/journal.pone.0106930| title = Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology| journal = PLOS ONE| volume = 9| issue = 9| article-number = e106930| year = 2014| last1 = Kräenbring | first1 = J. | last2 = Monzon Penza | first2 = T. | last3 = Gutmann | first3 = J. | last4 = Muehlich | first4 = S. | last5 = Zolk | first5 = O. | last6 = Wojnowski | first6 = L. | last7 = Maas | first7 = R. | last8 = Engelhardt | first8 = S. | last9 = Sarikas | first9 = A. | pmid=25250889 | pmc=4174509 | bibcode = 2014PLoSO...9j6930K| doi-access = free}}</ref> ২০২৪ চনত স্বাস্থ্যসেৱা সম্পৰ্কীয় গৱেষণাৰ বাবে অনলাইন তথ্যৰ উৎসৰ পৰ্যালোচনাত ৱিকিপিডিয়াক প্ৰাথমিক উল্লেখ হিচাপে ব্যৱহাৰ নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰা হৈছিল আৰু তথ্যৰ উৎস চিনাক্তকৰণৰ সম্পদ হিচাপে ইয়াৰ মূল্য লক্ষ্য কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite journal |pmid=38864650 |date=2024 |last1=Banchik |first1=L. H. |last2=Gray |first2=B. |title=What happened to my Index Medicus? |journal=Nutrition in Clinical Practice|volume=39 |issue=4 |pages=743–750 |doi=10.1002/ncp.11173 }}</ref> ২০২৪ চনত জেৰীয়ে কৈছিল যে চিকিৎসা বা যিকোনো বিষয়ৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা মূল্যায়ন কৰাটো প্ৰত্যাহ্বানজনক আৰু গৱেষকসকলে "এটা নমুনা বাছি ল'ব লাগিব আৰু ই প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি আশা কৰিব লাগিব," লগতে কয় যে "ৱিকিপিডিয়াৰ সামগ্ৰিকভাৱে ইমান ভাল হোৱাৰ কোনো উদ্দেশ্য নাই।"<ref name="Can You Trust Dr. Wikipedia? 2024" /> ===ন্যায়পালিকাৰ=== ২০০৪ চনৰপৰা আমেৰিকাৰ ন্যায়িক আলোচনাত ৱিকিপিডিয়াৰ উল্লেখ প্ৰতি বছৰে বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৭ চনৰ এটা ৰায়দানত টেক্সাছৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ন্যায়িক ৰায়দানৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল, যুক্তি দিছিল যে ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ অভাৱে ইয়াক আইনী মতামতত কৰ্তৃত্বৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত বাধা দিয়ে।<ref>{{cite web |last1=Volokh |first1=Eugene |author1-link=Eugene Volokh |title=When should courts rely on Wikipedia? |url=https://reason.com/volokh/2017/03/17/when-should-courts-rely-on-wik/ |publisher=Reason |date=March 17, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821011846/https://reason.com/volokh/2017/03/17/when-should-courts-rely-on-wik/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|author=Texas Supreme Court|title=D Magazine Partners v. Rosenthal|url=http://www.txcourts.gov/media/1437551/150790.pdf|access-date=August 21, 2021|archive-date=June 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172812/http://www.txcourts.gov/media/1437551/150790.pdf|url-status=live}}</ref> ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ''Commr. of Customs, Bangalore vs. ACER India Pvt.'' (উদ্ধৃতি ২০০৭(১২)SCALE581) দিয়া ৰায়দানত কয় যে, 'আমি ৱিকিপিডিয়াক উল্লেখ কৰিছোঁ, কাৰণ আদালতৰ বিদ্বান অধিবক্তাই ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। ই এক অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ’বও পাৰে।" ই এটা অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ'বও পাৰে।"<ref>Sinham, B. [http://www.judis.nic.in/supremecourt/qrydisp.aspx?filename=29717 Appeal (civil) 2321 of 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410103840/http://judis.nic.in/supremecourt/qrydisp.aspx?filename=29717 |date=April 10, 2009 }}. [[Supreme Court of India]].</ref> ==প্ৰবন্ধৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰীক্ষা কৰাৰ সঁজুলি== অভিজ্ঞ সম্পাদকে প্ৰবন্ধৰ ইতিহাস আৰু আলোচনা পৃষ্ঠা চাব পাৰে যদিও সাধাৰণ আৰু নতুন ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য নে নহয় পৰীক্ষা কৰাটো ইমান সহজ নহয়। কেলিফৰ্ণিয়া, ছুইজাৰলেণ্ড আৰু জাৰ্মানীৰ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকল্পসমূহে আনুষ্ঠানিক বিশ্লেষণ আৰু তথ্য খনিৰ পদ্ধতিৰে সেইটো উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। চুইজাৰলেণ্ডৰপৰা অহা [[ৱিকিবু]]ৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হোৱা জাৰ্মানীৰ [[ৱিকি-ৱাচ্চ|ৱিকি ৱাচ্চে]] ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰতিটো ইংৰাজী বা জাৰ্মান প্ৰবন্ধৰ বাবে পাঁচ তাৰকা পৰ্যন্ত মূল্যায়ন দেখুৱাইছে। এই ৰেটিঙৰ এটা অংশ হৈছে ৱিকিট্ৰাষ্ট সঁজুলি যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ একক লিখনী অংশৰ বিশ্বাসযোগ্যতা বগা (বিশ্বাসযোগ্য) বা কমলা (বিশ্বাসযোগ্য নহয়) চিহ্নৰদ্বাৰা দেখুৱায়।<ref>Selena Mann: ''{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110611194514/http://www.itworldcanada.com/blogs/cooltools/2011/01/14/new-tool-used-to-evaluate-wikipedia/55979/ New tool used to evaluate Wikipedia.]}}'' In: it-World Canada. January 14, 2011.</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== 9hmx0n7x3mmdzyf1fxrt1cklff9vxnc 634576 634497 2026-09-07T02:29:59Z InternetArchiveBot 29706 Add 3 books for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634576 wikitext text/x-wiki [[File:CoatiNosara.jpg|thumb|alt=A coati|দক্ষিণ আমেৰিকাৰ এটা কোটি। ২০০৮ চনৰ জুলাই মাহত এজন ১৭ বছৰীয়া ছাত্ৰই ব্যক্তিগত কৌতুক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ Coati ত এটা উদ্ভাৱনীমূলক ডাকনাম যোগ কৰি তেওঁলোকক "ব্ৰাজিলিয়ান আৰ্ডভাৰ্ক" বুলি অভিহিত কৰে। এই ভুৱা তথ্য ছবছৰ ধৰি চলিছিল আৰু শ শ ৱেবছাইট, কেইবাখনো বাতৰি কাকত, আনকি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰেছৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত কেইখনমান কিতাপেও ইয়াক প্ৰচাৰ কৰিছিল।<ref name="NewYorker_May19_2014">{{cite magazine|title=How a raccoon became an aardvark|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|first=Eric|last=Randall|date=May 19, 2014|magazine=The New Yorker|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229170809/http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|archive-date=December 29, 2016|access-date=November 24, 2016}}</ref><ref name="RegisterKolbe">{{cite web|title=Happy birthday: Jimbo Wales' sweet 16 Wikipedia fails. From aardvark to Bicholim, the encylopedia {{sic|nolink=y}} of things that never were|url=https://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|first=Andreas|last=Kolbe|date=January 16, 2017|work=The Register|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708162916/http://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|archive-date=July 8, 2017|access-date=June 4, 2017}}</ref>]] ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য আৰু স্বেচ্ছাসেৱকসকলৰদ্বাৰা সম্পাদিত আৰু সম্প্ৰদায়-নিয়ন্ত্ৰিত সম্পাদনা আৰ্হি, বিশেষকৈ ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণৰ '''নিৰ্ভৰযোগ্যতা'''ক লৈ সময়ে সময়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা হৈছে আৰু পৰীক্ষা কৰা হৈছে। ৱিকিপিডিয়াত স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদক (ৱিকিপিডিয়ান নামেৰে জনাজাত)ৰদ্বাৰা লিখা আৰু সম্পাদনা কৰা হয়, যিসকলে সম্প্ৰদায়ৰদ্বাৰা সৃষ্টি কৰা নীতি আৰু নিৰ্দেশনাৰ জৰিয়তে অন্য স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ সম্পাদকীয় তদাৰকত অনলাইন বিষয়-বস্তু সৃষ্টি কৰে। তুলনামূলক পৰ্যালোচনা, ঐতিহাসিক আৰ্হিৰ বিশ্লেষণ, আৰু ইয়াৰ সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি আৰু দুৰ্বলতাসমূহৰ জৰিয়তে প্ৰকল্পটোৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰিসংখ্যাগতভাৱে পৰীক্ষা কৰা হৈছে।<ref>{{Cite news |title= Snared in the Web of a Wikipedia Liar |first= Katharine Q. |last= Seelye |date= December 5, 2005 |work= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |access-date= February 23, 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140907013706/http://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |archive-date= September 7, 2014 |url-status= live }}</ref> ৱিকিপিডিয়া এক অনালাইন বিশ্বকোষ আৰু এই অনলাইন বিশ্বকোষখনৰ বাস্তৱিক অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে সমালোচনা কৰা হৈছে, মূলতঃ ইয়াৰ বিষয়-বস্তু, উপস্থাপন আৰু সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ ক্ষেত্ৰত। ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা জোখাৰ প্ৰয়াস কৰা অধ্যয়ন আৰু জৰীপৰ ফলাফল মিশ্ৰিত। ২০০০ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সঘনাই সমালোচনা কৰা হৈছিল যদিও ইয়াৰ উন্নতি হৈছে; ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণটো ২০১০ চনৰ শেষৰফালে আৰু ২০২০ চনৰ আৰম্ভণিতে প্ৰশংসিত হৈছে।<ref name="Wiki20">{{cite news|date=January 9, 2021|title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|access-date=February 25, 2021|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108205244/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|url-status=live}}</ref><ref name="Last best">{{cite news|last1=Cooke|first1=Richard|date=February 17, 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=October 13, 2020|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref><ref name="Econ21">{{Cite news|date=January 9, 2021|title=Happy Birthday, Wikipedia|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|access-date=February 16, 2022|archive-date=January 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108171842/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|url-status=live}}</ref> [[File:Klee-Irwin.gif|thumb|ৱিকিপিডিয়াৰ দৰে ভিৰৰ উৎসৰ কামত প্ৰবন্ধৰ অস্থিৰতা আৰু জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা দুটা সম্ভাৱ্য সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰ।]] ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ নিৰ্বাচিত মূল্যায়ন কৰাৰ পাছত এইটো সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে যিমান পাৰি সিমান সোনকালেই ভুৱা আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ বুলি জনা তথ্য আঁতৰাই পেলায়।<ref>Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, Kushal Dave: [http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf Studying Cooperation and Conflict between Authors with history flow Visualizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060125025047/http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|date=January 25, 2006}}. Proceedings of the [[CHI (conference)|SIGCHI conference on Human factors in computing systems]], 575–582, Vienna 2004, {{ISBN|1-58113-702-8}}</ref><ref name="History flow: results"/> প্ৰকল্পটো আৰম্ভ হোৱাৰ দুবছৰৰ পাছত ২০০৩ চনত আই বি এমৰ এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে "সাধাৰণতে শুদ্ধিকৰণৰ কাম অতি সোনকালে কৰি পেলোৱা হয় আৰু কম সময়ৰ ভিতৰতে পুনৰ্লিখন কৰা হয়—কাৰ্যটো ইমান ক্ষিপ্ৰ হয় যে বেছিভাগ ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াৰ প্ৰভাৱ কেতিয়াও দেখা নাপায়। ভুৱা তথ্য বা ৰচনা কৰা বিষয়-বস্তুৰ অন্তৰ্ভুক্তি, কেতিয়াবা, ইয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত বছৰ বছৰ ধৰি চলি আহিছে।<ref name="TimesFrenchWPHoax" /><ref name="SeigenthalerUSAToday" /> ইয়াৰ সম্পাদনা আৰ্হিয়ে একাধিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্ব, যেনে নিৰ্বাচন পক্ষপাতিত্ব, অন্তৰ্ভুক্তি পক্ষপাতিত্ব, অংশগ্ৰহণ পক্ষপাতিত্ব, আৰু গোট-চিন্তা পক্ষপাতিত্বৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। বিশ্বকোষখনৰ অধিকাংশই পুৰুষ সম্পাদকে লিখা, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয় আৰু সম্পাদনা সম্প্ৰদায়ৰ গঠনে বৰ্ণবাদী পক্ষপাতিত্ব, স্পিন পক্ষপাতিত্ব, কৰ্পৰেট পক্ষপাতিত্ব, আৰু জাতীয় পক্ষপাতিত্ব আদিৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>{{Cite news|last=Torres|first=Nicole|date=June 2, 2016|title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia?|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|access-date=June 26, 2020|issn=0017-8012|archive-date=June 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|url-status=live}}</ref><ref name="Fast Company">{{cite web|last1=Cassano|first1=Jay|title=Black History Matters, So Why Is Wikipedia Missing So Much Of It?|url=http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510040813/http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|archive-date=May 10, 2015|access-date=April 13, 2015|website=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]|date=January 29, 2015}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Cooke|first=Richard|date=January 2, 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=January 2, 2020|issn=1059-1028|archive-date=January 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref> ৱিকিপিডিয়াত এটা মতাদৰ্শগত পক্ষপাতিত্বও সচেতন আৰু অৱচেতন দুয়োটা স্তৰতে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ২০১২ আৰু ২০১৪ চনত হাৰ্ভাৰ্ড বিজনেছ স্কুলৰপৰা কৰা এক ধাৰাবাহিক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাতকৈ "উল্লেখযোগ্যভাৱে অধিক পক্ষপাতদুষ্ট" বুলি পোৱা গৈছে যদিও এই তথ্যৰ কাৰণ হেলনীয়া সম্পাদনাৰ বিপৰীতে অনলাইন বিশ্বকোষৰ দৈৰ্ঘ্যৰ বাবে অধিক বুলি কোৱা হৈছে।<ref>{{Cite news|last=Frick|first=Walter|date=December 3, 2014|title=Wikipedia Is More Biased Than Britannica, but Don't Blame the Crowd|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|access-date=June 20, 2020|issn=0017-8012|archive-date=June 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626165654/https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Greenstein|first1=Shane|last2=Zhu|first2=Feng|date=January 1, 2012|title=Is Wikipedia Biased?|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|journal=American Economic Review|language=en-us|publisher=[[Harvard Business School]]|volume=103|access-date=June 26, 2020|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|url-status=live|archivedate=December 30, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|deadurl=yes}}</ref> অনিৰপেক্ষ বা স্বাৰ্থৰ সংঘাতৰ সম্পাদনাৰ দৃষ্টান্ত আৰু "প্ৰতিশোধমূলক সম্পাদনা"ৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰে প্ৰবন্ধ, বিশেষকৈ জীৱিত মানুহৰ জীৱনীত ভুৱা, পক্ষপাতমূলক বা মানহানিকাৰক বিষয়-বস্তুৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে।<ref>{{cite web | url=http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | title=Revenge, ego and the corruption of Wikipedia | work=Salon | date=May 17, 2013 | access-date=June 4, 2016 | author=Leonard, Andrew | archive-url=https://web.archive.org/web/20160531215546/http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | archive-date=May 31, 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | title=The Covert World of People Trying to Edit Wikipedia—for Pay | work=[[The Atlantic]] | date=August 11, 2015 | access-date=June 4, 2016 | author=Pinsker, Joe | archive-url=https://web.archive.org/web/20160601002855/http://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | archive-date=June 1, 2016 | url-status=live }}</ref> কম কাৰিকৰী বিষয় যেনে সমাজ বিজ্ঞান, মানৱীয় আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰবন্ধসমূহে ভুল তথ্যৰ চক্ৰ, জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্ব, কভাৰেজৰ অমিল আৰু সম্পাদকৰ বিবাদৰ সৈতে মোকাবিলা কৰা বুলি জনা গৈছে। অনলাইন বিশ্বকোষে ইয়াৰ তথ্যৰ বৈধতাৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে। তথাপি তালিকাভুক্ত উল্লেখ, উদ্ধৃতি আৰু উৎসসমূহ পৰীক্ষা কৰিব বিচৰা গৱেষকসকলৰ বাবে ইয়াক এক মূল্যৱান "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে গণ্য কৰা হয়। শিক্ষাবিদসকলে প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড মূল্যায়ন কৰাৰ সময়ত নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসসমূহ পৰ্যালোচনা কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।<ref name="Petiška 016555151988860">{{Cite journal|last1=Petiška|first1=Eduard|last2=Moldan|first2=Bedřich|date=December 9, 2019|title=Indicator of quality for environmental articles on Wikipedia at the higher education level|journal=Journal of Information Science|volume=47|issue=2|language=en-US|pages=269–280|doi=10.1177/0165551519888607|s2cid=214401940|issn=0165-5515}}</ref><ref>{{Cite web|last=Harrison|first=Stephen|date=March 19, 2020|title=The Coronavirus Is Stress-Testing Wikipedia's Systems—and Editors|url=https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|access-date=July 10, 2020|website=Slate Magazine|language=en|archive-date=April 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418195356/https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|url-status=live}}</ref> ইয়াৰদ্বাৰা চিকিৎসা আৰু বৈজ্ঞানিক প্ৰবন্ধ যেনে পেথ'লজী,<ref name="Wood">{{cite journal|last=Wood|first=A|author2=Struthers, K|year=2010|title=Pathology education, Wikipedia and the Net generation|journal=Medical Teacher|volume=32|issue=7|pages=618–620|doi=10.3109/0142159X.2010.497719|pmid=20653388|quote=We have identified Wikipedia as an informative and accurate source for Pathology education and believe that Wikipedia is potentially an important learning tool for of the 'Net Generation'.|doi-access=free}}</ref> টক্সিক'লজী,<ref name="Tox09" /> অংক’লজী,<ref name="Leithner">{{cite journal|last=Leithner|first=A|author2=Maurer-Ertl, W|author3=Glehr, M|author4=Friesenbichler, J|author5=Leithner, K|author6=Windhager, R|date=Jul–Aug 2010|title=Wikipedia and osteosarcoma: a trustworthy patients' information?|journal=Journal of the American Medical Informatics Association|volume=17|issue=4|pages=373–4|doi=10.1136/jamia.2010.004507|pmc=2995655|pmid=20595302}}</ref> ঔষধ,<ref name="Drug08" /> আৰু মনোৰোগ চিকিৎসা<ref name="Reavley">{{Cite journal|last1=Reavley|first1=N. J.|last2=MacKinnon|first2=A. J.|last3=Morgan|first3=A. J.|last4=Alvarez-Jimenez|first4=M.|last5=Hetrick|first5=S. E.|last6=Killackey|first6=E.|last7=Nelson|first7=B.|last8=Purcell|first8=R.|last9=Yap|first9=M. B. H.|last10=Jorm|first10=A. F.|year=2011|title=Quality of information sources about mental disorders: A comparison of Wikipedia with centrally controlled web and printed sources|journal=Psychological Medicine|volume=42|issue=8|pages=1753–1762|doi=10.1017/S003329171100287X|pmid=22166182|hdl-access=free|hdl=11343/59260|s2cid=13329595}}</ref> ২০০৫ চনৰ নেচাৰ অধ্যয়নত পেছাদাৰী আৰু সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। এবছৰৰ পাছত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই প্ৰকৃতি অধ্যয়নক বিতৰ্কিত কৰিছিল, যাৰ লেখকসকলে পাছলৈ আৰু এটা খণ্ডন কৰি উত্তৰ দিছিল।<ref name="GilesJ2005Internet">{{Cite journal|last1=Giles|first1=J.|author-link=Jim Giles (reporter)|year=2005|title=Internet encyclopaedias go head to head: Jimmy Wales' Wikipedia comes close to Britannica in terms of the accuracy of its science entries|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-15_438_7070/page/900|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=438|issue=7070|pages=900–1|bibcode=2005Natur.438..900G|doi=10.1038/438900a|pmid=16355180|doi-access=free}} The study (which was not in itself peer-reviewed) was cited in many news articles such as this: {{cite news|date=December 15, 2005|title=Wikipedia survives research test|work=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|url-status=live|access-date=July 18, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807165903/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|archive-date=August 7, 2012}}</ref> আমেৰিকান ছ'চাইটি অৱ ক্লিনিকেল অংক'লজী (২০১১)দ্বাৰা প্ৰকাশিত অধ্যয়নত পঠনযোগ্যতা আৰু কাৰিকৰী ভাষাৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।<ref>{{cite web|author=Nature |url=http://www.nature.com/nature/britannica/index.html |title=Nature's responses to Encyclopaedia Britannica |publisher=Nature.com |date=March 30, 2006 |access-date=March 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105172011/http://www.nature.com/nature/britannica/index.html|archive-date=November 5, 2006}}</ref><ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'']. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |date=July 9, 2016 }} ''Encyclopædia Britannica'', March 2006</ref> মানসিক চিকিৎসা (২০১২) আৰু ইউৰোপিয়ান জাৰ্নেল অৱ গেষ্ট্ৰ’এণ্টেৰ’লজি এণ্ড হেপাট’লজী (২০১৪)।<ref>{{cite journal | last1 = Rajagopalan | first1 = M. S. | last2 = Khanna | first2 = V. K. | last3 = Leiter | first3 = Y. | last4 = Stott | first4 = M. | last5 = Showalter | first5 = T. N. | last6 = Dicker | first6 = A. P. | last7 = Lawrence | first7 = Y. R. | doi = 10.1200/JOP.2010.000209 | title = Patient-Oriented Cancer Information on the Internet: A Comparison of Wikipedia and a Professionally Maintained Database | journal = Journal of Oncology Practice | volume = 7 | issue = 5 | pages = 319–323 | year = 2011 | pmid = 22211130 | pmc =3170066 }}</ref> সৰল ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াই প্ৰবন্ধৰ সৰলীকৃত সংস্কৰণ হিচাপে কাম কৰে যাতে মৌলিক ইংৰাজীত কোনো এটা বিষয়ৰ জটিল প্ৰবন্ধ সাধাৰণ ব্যক্তিৰ বাবে অধিক সুলভ হয়। ৱিকিপিডিয়াৰ জনপ্ৰিয়তা, গণ পাঠক আৰু মুক্ত প্ৰৱেশৰ বাবে বিশ্বকোষক সমগ্ৰ বিশ্বতে এক যথেষ্ট ছেকেণ্ড হেণ্ড জ্ঞানমূলক কৰ্তৃত্বৰ আদেশ দিছে।<ref>{{cite news|last=Barnett|first=David|date=February 17, 2018|title=Can we trust Wikipedia? 1.4 billion people can't be wrong|url=http://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|access-date=July 15, 2021|work=The Independent|archive-date=February 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211185638/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Mak|first=Aaron|date=May 28, 2019|title=Inside the Brutal, Petty War Over Donald Trump's Wikipedia Page|url=https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|access-date=July 15, 2020|magazine=Slate|archive-date=June 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615214408/https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|url-status=live}}</ref>{{refn|Its reliability has received wide-spread media coverage and is [[Wikipedia in culture|frequently featured]] in popular culture.|group=nb}} ==ৱিকিপিডিয়া সম্পাদনাৰ আৰ্হি== ৱিকিপিডিয়াই বেনামী সম্পাদককো ("সম্পাদক" হিচাপে জনাজাত) সম্পাদনাৰ অনুমতি দিয়ে; অৱদানকাৰীসকলে ইয়াত অৱদান আগবঢ়াবলৈ কোনো চিনাক্তকৰণ বা ইমেইল ঠিকনা প্ৰদান কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।<ref name="samaritan">{{cite journal |last1=Anthony |first1=Denise |last2=Smith |first2=Sean W. |last3=Williamson |first3=Timothy |date=July 20, 2009 |title=Reputation and Reliability in Collective Goods |journal=Rationality and Society |language=en |volume=21 |issue=3 |pages=283–306 |doi=10.1177/1043463109336804|citeseerx=10.1.1.299.9401 |s2cid=146210753 }}</ref> ২০০৯ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াত ডাৰ্টমাউথ কলেজৰ ওপৰত কৰা এক অধ্যয়নত উল্লেখ কৰা হৈছে যে সাধাৰণ সামাজিক প্ৰত্যাশাৰ বিপৰীতে বেনামী সম্পাদকসকল ৱিকিপিডিয়াৰ বৈধ বিষয়-বস্তুৰ কিছুমান উল্লেখযোগ্য অৱদানকাৰী আছিল। ডাৰ্টমাউথৰ এই অধ্যয়নক পদ্ধতিগত অভাৱৰ বাবে আৰ্ছ টেকণিকাৰ জন টিমাৰে সমালোচনা কৰিছিল।<ref name="Dartmouth">{{cite web|url=https://arstechnica.com/news.ars/post/20071018-anonymous-good-samaritans-may-produce-wikipedias-best-content.html|title=Anonymous "good samaritans" produce Wikipedia's best content, says study|first=John|last=Timmer|website=Ars Technica|date=October 18, 2007|access-date=October 27, 2007|quote=Good samaritans with less than 100 edits made higher-quality contributions than those with registered accounts and equal amounts of content. In fact, anonymous contributors with a single edit had the highest quality of any group. But quality steadily declined, and more-frequent anonymous contributors were anything but Samaritans; their contributions generally didn't survive editing... The authors also recognize that contributions in the form of stubs on obscure topics might survive unaltered indefinitely, inflating the importance of single contributions...Objective ratings of quality are difficult, and it's hard to fault the authors for attempting to find an easily-measured proxy for it. In the absence of independent correlation, however, it's not clear that the measurement used actually works as a proxy. Combined with the concerns regarding anonymous contributor identity, there are enough problems with this study that the original question should probably be considered unanswered, regardless of how intuitively satisfying these results are.|archive-url=https://web.archive.org/web/20071026031829/http://arstechnica.com/news.ars/post/20071018-anonymous-good-samaritans-may-produce-wikipedias-best-content.html|archive-date=October 26, 2007|url-status=live}}</ref> ৱিকিপিডিয়াই একেটা সম্প্ৰদায়কে আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু গুণগত নিয়ন্ত্ৰণত অধিক দক্ষ হ’বলৈ বিশ্বাস কৰে। ৱিকিপিডিয়াই লাখ লাখ লোকৰ কামৰ সহায় লৈ বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ জ্ঞানভিত্তিক চাইটটো নিৰ্মাণ কৰাৰ লগতে ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ চফ্টৱেৰ প্ৰস্তুত কৰিছে, যাৰ ফলত ১২ বছৰৰ কম সময়ৰ ভিতৰতে ২৮০ টাতকৈও অধিক ভিন্ন ভাষাৰ সংস্কৰণত ঊনৈছ মিলিয়নতকৈ অধিক প্ৰবন্ধ লিখা হৈছে।<ref>{{cite web |url=http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |title=WikiStats by S23 – List of Wikipedias |publisher=s23Wiki |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718010941/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |archive-date=July 18, 2011 |access-date=July 12, 2026 |archivedate=August 6, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110806174101/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html |deadurl=yes }}</ref> এই কাৰণেই প্ৰকল্পটোৰ প্ৰতি শৈক্ষিকভাৱে আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি, ব্যৱসায়, প্ৰকল্প পৰিচালনা, জ্ঞান আহৰণ, চফট্ ৱেৰ প্ৰগ্ৰেমিং, অন্যান্য সহযোগিতামূলক প্ৰকল্প আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ দৰে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰপৰা যথেষ্ট আগ্ৰহ দেখা গৈছে, যাতে ৱিকিপিডিয়া মডেলে গুণগত ফলাফল উৎপন্ন কৰিব পাৰে নেকি, এইদৰে সহযোগিতাই মানুহৰ বিষয়ে কি উন্মোচন কৰিব পাৰে আৰু জড়িততাৰ পৰিসৰে ব্যক্তিগত সীমাবদ্ধতা আৰু দুৰ্বল সম্পাদনাৰ বাধাসমূহ অতিক্ৰম কৰিব পাৰে নেকি যিটো অন্যথা হ’লহেঁতেন, সেই বিষয়ে অন্বেষণ কৰিবলৈ উঠা।{{citation needed|date=August 2021}} ৱিকিপিডিয়াৰ সত্যতাৰ মাত্ৰা ইয়াৰ প্ৰযুক্তি, নীতি আৰু সম্পাদক সংস্কৃতিৰপৰাই বিস্তৃত। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনাৰ ইতিহাসসমূহ ৰাজহুৱাভাৱে দৃশ্যমান হৈ থাকে। ফুটনোটত দাবীৰ উৎপত্তি দেখুওৱা হৈছে। সম্পাদকসকলে পৰীক্ষা কৰিব নোৱাৰা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলায় আৰু নিৰপেক্ষ দৃষ্টিকোণত (NPOV) বাক্যাংশ নকৰা দাবীসমূহ অভাৰৰুল কৰে ("ৰিভাৰ্ট")। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰিলে সম্পাদকৰ মানসিকতাৰো উমান পোৱা যাব পাৰে। ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে আত্মপৰীক্ষাৰ দিশত প্ৰৱণতা ৰাখে আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ দোষ স্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ মুকলি মডেলে অল্পকালীন কৌতুক আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰৱঞ্চনাকে ধৰি প্ৰবন্ধ-টেম্পাৰিং (ভাণ্ডালিজম)ৰ অনুমতি দিয়ে। কিছুমান সম্পাদকে ট্ৰলিং (ভাণ্ডালিজম, স্পেম, আৰু হাৰাশাস্তি সৃষ্টি)ত বহু সময় কটায়, আনহাতে কিছুমানে বিশ্বকোষৰ উন্নতিৰ বাবে বহু সময় খৰচ কৰে, অৱশ্যে ট্ৰলিং দ্ৰুতভাৱে ঘূৰাই দিয়া হয়। ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদক গোট, প্ৰায় ৪০,০০০ সক্ৰিয় সম্পাদক যিয়ে মাহেকীয়াকৈ পাঁচটা সম্পাদনা কৰে, আৰু মূলতঃ পুৰুষ আৰু শ্বেতাংগৰ প্ৰতি তীৰ্যক, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ আৰু জাতিভিত্তিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয়। শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক "ঐকমত্যৰ সত্য"ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা বুলি ভাবে য'ত পাঠকে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতামূলক তথ্যৰ যুগত বাস্তৱতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, যেতিয়া ক'ভিড-১৯ মহামাৰীক কেন্দ্ৰ কৰি তথ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত সলনি হৈছিল বা বিতৰ্ক হৈছিল, তেতিয়া সম্পাদকসকলে "পৰীক্ষাযোগ্যতা" আৰু "এনপিঅ’ভি" নিৰ্দেশনা মানি নচলা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলাইছিল। ==তথ্য পৰীক্ষা কৰা== ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য পৰীক্ষণ হৈছে ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকসকলে ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকাশিত বিষয়-বস্তুৰ তথ্য পৰীক্ষা কৰা প্ৰক্ৰিয়া, আনহাতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰি তথ্য পৰীক্ষা কৰা হৈছে অন্য প্ৰকাশনসমূহৰ তথ্য পৰীক্ষাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰসংগত তথ্য পৰীক্ষাৰ বহল বিষয়টোত তথ্য-পৰীক্ষণত ৱিকিপিডিয়াৰ স্থানৰ সাংস্কৃতিক আলোচনাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইউটিউব<ref name="Glaser 2018">{{cite web |last1=Glaser |first1=April |title=YouTube Is Adding Fact-Check Links for Videos on Topics That Inspire Conspiracy Theories |url=https://slate.com/technology/2018/08/youtube-is-adding-fact-check-links-from-wikipedia-and-encyclopedia-britannica-for-videos-on-topics-that-inspire-conspiracy-theories.html |website=[[Slate (magazine)|Slate Magazine]] |language=en |date=August 14, 2018 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126060718/https://slate.com/technology/2018/08/youtube-is-adding-fact-check-links-from-wikipedia-and-encyclopedia-britannica-for-videos-on-topics-that-inspire-conspiracy-theories.html |url-status=live }}</ref> আৰু ফেচবুককে<ref name="Flynn 2017">{{cite web |last1=Flynn |first1=Kerry |title=Facebook outsources its fake news problem to Wikipedia—and an army of human moderators |url=https://mashable.com/2017/10/05/facebook-wikipedia-context-articles-news-feed/ |website=[[Mashable]] |language=en |date=October 5, 2017 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=December 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204004531/https://mashable.com/2017/10/05/facebook-wikipedia-context-articles-news-feed/ |url-status=live }}</ref> ধৰি ডাঙৰ ডাঙৰ প্লেটফৰ্মসমূহে নিজৰ মিডিয়া সংগ্ৰহত থকা তথ্যৰ সঠিকতা নিশ্চিত কৰিবলৈ ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তু ব্যৱহাৰ কৰে। জনবিশ্বাস বিচৰাটো ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰকাশন দৰ্শনৰ এটা প্ৰধান অংশ।<ref name="Iannucci 2017">{{cite web |last1=Iannucci |first1=Rebecca |title=What can fact-checkers learn from Wikipedia? We asked the boss of its nonprofit owner |url=https://www.poynter.org/fact-checking/2017/what-can-fact-checkers-learn-from-wikipedia-we-asked-the-boss-of-its-nonprofit-owner/ |website=[[Poynter Institute]] |date=July 6, 2017 |access-date=January 23, 2021 |archive-date=January 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112174026/https://www.poynter.org/fact-checking/2017/what-can-fact-checkers-learn-from-wikipedia-we-asked-the-boss-of-its-nonprofit-owner/ |url-status=live }}</ref> ৱিকিপিডিয়া এটা সৰল বিশ্বকোষৰ বাহিৰলৈ গৈ নিউয়ৰ্ক টাইমছে কোৱা "ডিজিটেল জগতখনক একেলগে ধৰি ৰখা বাস্তৱিক নেটিং"লৈ পৰিণত হৈছে।<ref name="NYT & ChatGPT">{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Gertner| first = Jon| title = Wikipedia's Moment of Truth| work = The New York Times| access-date = 2024-05-23| date = 2023-07-18| url = https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html| archive-date = July 20, 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230720125400/https://www.nytimes.com/2023/07/18/magazine/wikipedia-ai-chatgpt.html| url-status = live}}</ref> চাৰ্চ ইঞ্জিনক সোধা সাধাৰণ প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ ৱিকিপিডিয়াৰপৰা গ্ৰহণ কৰা জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি দিয়া হয়, আৰু প্ৰায়ে ইয়াৰ উৎস হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ক্ৰেডিট বা লিংক দিয়া হয়। ৱিকিপিডিয়া সম্ভৱতঃ উৎপাদনশীল কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰ্হি, যেনে ChatGPT প্ৰশিক্ষণ দিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ একক উৎস, যাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াক অতি গঠনমূলক ফৰ্মেটিংৰ সৈতে এটা সু-কিউৰেট কৰা তথ্যৰ গোট হিচাপে মূল্য দিয়া হয়।<ref>{{harvnb|Gertner|2023}}: "While estimates of its influence can vary, Wikipedia is probably the most important single source in the training of A.I. models. ... In fact, no one I spoke with in the tech community seemed to know if it would even be possible to build a good A.I. model without Wikipedia."</ref> এআই মডেলৰ সঠিকতা ইয়াৰ প্ৰশিক্ষণ তথ্যৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, কিন্তু এই মডেলসমূহেও নিজৰ জ্ঞানৰ বাবে নিজৰ মূল উৎস উল্লেখ কৰিবলৈ মৌলিকভাৱে অক্ষম, গতিকে এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ উৎস বুলি নাজানি ৱিকিপিডিয়াৰ জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰে। এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে এনে ফলাফলো লাভ কৰে যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰপৰা উৎপত্তি হোৱা তথ্যসমূহক কাল্পনিক তথ্য বিন্দুৰ সৈতে সংযোগ কৰে (AI hallucinations), তথ্য আহৰণৰ সময়ত বাস্তৱ সময়ৰ তথ্য-পৰীক্ষাৰ অনুপস্থিতিত তথ্যৰ মান হ্ৰাস কৰে। ==মূল্যায়ন== ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা তলত দিয়া মাপকাঠীসমূহৰদ্বাৰা জুখিব পাৰি: *প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত দিয়া তথ্যৰ শুদ্ধতা *উপযুক্ত ছবিৰ সংযোগ *প্ৰবন্ধসমূহৰ শৈলী আৰু কেন্দ্ৰবিন্দুৰ উপযুক্ততা<ref name="Stvilia2008Information">{{Cite journal |last1=Stvilia |first1=Besiki |last2=Twidale |first2=Michael B. |last3=Smith |first3=Linda C. |last4=Gasser |first4=Les |date=April 2008 |title=Information Quality Work Organization in Wikipedia |url=http://mailer.fsu.edu/~bstvilia/papers/stvilia_wikipedia_infoWork_p.pdf |journal=[[Journal of the American Society for Information Science and Technology]] |volume=59 |issue=6 |pages=983–1001 |citeseerx=10.1.1.163.5109 |doi=10.1002/asi.20813 |s2cid=10156153 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820183345/http://mailer.fsu.edu/~bstvilia/papers/stvilia_wikipedia_infoWork_p.pdf |archive-date=August 20, 2007}}</ref> *ভুৱা তথ্যৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা, আৰু বাদ দিয়া আৰু আঁতৰোৱা *প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত আৰু প্ৰবন্ধৰ পৰিসৰত ব্যাপকতা, পৰিসৰ আৰু সামৰি লোৱা *উদ্ধৃতি হিচাপে স্বনামধন্যা তৃতীয়পক্ষৰ উৎস চিনাক্ত কৰা *সন্মানীয় উৎসৰদ্বাৰা বিবৃতিসমূহৰ পৰীক্ষাযোগ্যতা *প্ৰবন্ধবোৰৰ স্থিৰতা *সম্পাদকীয় আৰু ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা<ref name="Petiška 016555151988860" /> *লিখাৰ মানদণ্ড কেইবাটাও "বজাৰমুখী" বাহ্যিক পদক্ষেপে প্ৰমাণ কৰে যে বৃহৎ দৰ্শকে ৱিকিপিডিয়াক কোনোবা নহয় কোনোবা ধৰণে বিশ্বাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আইএমএছ ইনষ্টিটিউট ফৰ হেল্থকেয়াৰ ইনফৰ্মেটিক্সৰ এক প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, "আমেৰিকাৰ চিকিৎসকৰ ৫০ শতাংশই স্বাস্থ্যৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে তথ্যৰ বাবে ... ৱিকিপিডিয়াৰ পৰামৰ্শ লৈছে বুলি কয়।<ref>{{cite news |last=Fearnow |first=Benjamin |date=January 31, 2014 |title=Report: Wikipedia The Top Source Of Health Care Info For Doctors, Patients |publisher=[[CBS]] |url=http://connecticut.cbslocal.com/2014/01/29/report-wikipedia-the-top-source-of-health-care-info-for-doctors-patients/ |url-status=live |access-date=February 1, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131062756/http://connecticut.cbslocal.com/2014/01/29/report-wikipedia-the-top-source-of-health-care-info-for-doctors-patients/ |archive-date=January 31, 2014}}</ref> ২০০৫ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত ব্ৰিটিছ কাকত দ্য গাৰ্ডিয়ানত "Can you trust Wikipedia?" শীৰ্ষক এটা অধ্যয়নত বিশেষজ্ঞৰ এটা পেনেলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰৰ সৈতে জড়িত সাতটা বিষয় পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰতিটো প্ৰবন্ধক ০ৰপৰা ১০লৈকে সংখ্যাৰ নাম দিয়া হৈছিল। এই পৰ্যালোচিত প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিকাংশই ৫ৰপৰা ৮ৰ ভিতৰত নম্বৰ লাভ কৰিছিল। আটাইতকৈ সাধাৰণ সমালোচনা আছিল গদ্যৰ দুৰ্বল গাঁথনি, বা পঢ়াত সহজ বিষয় (তিনিটা উল্লেখ), বাদ দিয়া বা ভুল, প্ৰায়ে সৰু কিন্তু কিছুমান প্ৰবন্ধত মূলকথা বাদ পৰা (তিনিটা উল্লেখ), আৰু দুৰ্বল ভাৰসাম্য, কম গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰসমূহক অধিক মনোযোগ দিয়া হৈছিল আৰু বিপৰীতভাৱে (এটা উল্লেখ)। আটাইতকৈ সাধাৰণ প্ৰশংসাবোৰ আছিল বাস্তৱিকতে সঠিক আৰু শুদ্ধ, কোনো চকুত পৰা ভুল নাছিল (চাৰিটা উল্লেখ), আৰু বহু উপযোগী তথ্য, ভালদৰে নিৰ্বাচিত লিংককে ধৰি, যাৰ ফলত "বহু তথ্য দ্ৰুতভাৱে লাভ কৰা" (তিনিটা উল্লেখ) সম্ভৱ হৈছিল।<ref><!-- Can you trust Wikipedia? -->{{cite Q|Q110613135}}</ref> ২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত নেচাৰ আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়া আৰু এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধৰ সৰু উপগোটৰ সঠিকতাৰ পৰ্যালোচকৰ মূল্যায়ন বিচৰা অন্ধ অধ্যয়নৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত নোহোৱা এই অধ্যয়নটো নেচাৰে সুপৰিচিত বিজ্ঞানীসকলৰ জীৱনীকে ধৰি বৈজ্ঞানিক বিষয়ৰ ৪২টা প্ৰবন্ধৰ নিৰ্বাচনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছিল। নমুনা লোৱা প্ৰবন্ধসমূহত পোৱা বাস্তৱিক ভুল, বাদ পৰা বা বিভ্ৰান্তিকৰ বক্তব্য ৱিকিপিডিয়াৰ বাবে ১৬২ আৰু ব্ৰিটানিকাৰ বাবে ১২৩ (৪:৩)। গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহৰ ভুল ব্যাখ্যাৰ দৰে গুৰুতৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত ৪টা, আৰু ব্ৰিটানিকাত ৪টা পোৱা গৈছিল (১:১)। অধ্যয়নটোৱে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "বিজ্ঞানৰ প্ৰৱেশৰ সঠিকতাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে",<ref name="GilesJ2005Internet"/> যদিও ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ প্ৰায়ে "দুৰ্বল গঠন" আছিল।<ref name="GilesJ2005Internet"/> এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে, যাৰ ফলত নেচাৰে নিজৰ জৰীপ পদ্ধতিৰ অধিক নথি-পত্ৰ প্ৰকাশ কৰে।<ref>{{Cite news|url=http://www.nature.com/news/2005/051212/exref/supplementary_information.doc |work=Nature |title=Supplementary information to accompany Nature news article 'Internet encyclopedias go head to head' |date=December 22, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928012459/http://www.nature.com/news/2005/051212/exref/supplementary_information.doc |archive-date=September 28, 2007 }}</ref> এই অতিৰিক্ত তথ্যৰ ভিত্তিত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই নেচাৰ আলোচনীৰ অধ্যয়নৰ বৈধতাক অস্বীকাৰ কৰি কয় যে ই "মাৰাত্মকভাৱে ত্ৰুটিপূৰ্ণ।" ব্ৰিটানিকাৰ সমালোচনাৰ ভিতৰত আছিল যে তেওঁলোকৰ কিছুমান প্ৰবন্ধৰ সম্পূৰ্ণ গ্ৰন্থৰ পৰিৱৰ্তে উদ্ধৃতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, কিছুমান উদ্ধৃতি যুৱ সংস্কৰণৰ বাবে লিখা প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা সংকলন আছিল, নেচাৰ আলোচনীয়ে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ বাস্তৱিক দাবী পৰীক্ষা কৰা নাছিল আৰু পৰ্যালোচকসকলে ভুল বুলি লেবেল লগোৱা বহু কথা সম্পাদনাৰ মতামতৰ পাৰ্থক্য আছিল। ব্ৰিটানিকাই আৰু কয় যে "যদিও শিৰোনামত ঘোষণা কৰা হৈছিল যে 'ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ বিজ্ঞান প্ৰৱেশৰ শুদ্ধতাৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে', প্ৰবন্ধটোৰ মুখ্য অংশৰ গভীৰতা থকা সংখ্যাবোৰে ইয়াৰ হুবহু বিপৰীত কথা কৈছিল: ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকৃততে ব্ৰিটানিকাতকৈ এক তৃতীয়াংশ বেছি ভুল আছিল।" (আমি তলত দেখুওৱাৰ দৰে, নেচাৰৰ গৱেষণাই ব্ৰিটানিকাৰ ভুলবোৰক গুৰুতৰভাৱে অতিৰঞ্জিত কৰিছিল, গতিকে আমি এই সংখ্যাটো কেৱল সংখ্যাবোৰ উপস্থাপন কৰা হেলনীয়া ধৰণেৰে আঙুলিয়াই দিবলৈহে উল্লেখ কৰিছোঁ। )"<ref name=FF>{{cite web|url=http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf|title=Fatally Flawed – Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature''|date=March 2006|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=June 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf|archive-date=July 9, 2016|url-status=live}}</ref> নেচাৰ আলোচনীয়ে ব্ৰিটানিকাৰ কিছুমান নিষ্কাশনৰ সংকলিত প্ৰকৃতিক স্বীকাৰ কৰিছিল, কিন্তু ইয়াৰদ্বাৰা অধ্যয়নৰ সিদ্ধান্তক বাতিল কৰা বুলি অস্বীকাৰ কৰিছিল।<ref>{{Cite journal| title = Britannica attacks | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-30_440_7084/page/n21 | journal = [[Nature (journal)|Nature]]| volume = 440 | page = 582 | doi = 10.1038/440582b | date = March 30, 2006| pmid = 16572128 | issue = 7084 |bibcode = 2006Natur.440R.582. | doi-access = free }}</ref> এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই এইটোও যুক্তি দিছিল যে ভুলসমূহৰ বিভাজনে ইংগিত দিয়ে যে ৱিকিপিডিয়াত হোৱা ভুলসমূহ বেছিভাগেই ভুল তথ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা, আনহাতে ব্ৰিটানিকাৰ ভুলসমূহ "বাদ দিয়াৰ ভুল" আছিল, যাৰ ফলত "চিত্ৰ অনুসৰি ব্ৰিটানিকা ৱিকিপিডিয়াতকৈ বহুত বেছি সঠিক।"<ref name=FF/> তাৰ পিছত নেচাৰে ব্ৰিটানিকাৰ সঁহাৰি নাকচ কৰি কয় যে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ কোনো ভুল কোনো এটা বিশ্বকোষৰ সপক্ষে পক্ষপাতিত্ব কৰা নাছিল,<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4840340.stm|title=Wikipedia study 'fatally flawed'|date=March 24, 2006|work=BBC News|access-date=May 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20060714210009/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4840340.stm|archive-date=July 14, 2006|url-status=live}}</ref> কিছুমান ক্ষেত্ৰত ই দুয়োখন বিশ্বকোষৰ প্ৰবন্ধৰ অংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু ব্ৰিটানিকাই নিজৰ "মুকলি চিঠি" খণ্ডন প্ৰকাশ কৰাৰ আগতে নেচাৰৰ সৈতে বিশেষ উদ্বেগ ভাগ-বাটোৱাৰা কৰা নাছিল।<ref>{{cite web| title=Encyclopædia Britannica and Nature: a response| work=[[Nature (journal)|Nature]]| date=March 23, 2006| url=http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071031053055/http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf| archive-date=October 31, 2007| url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.nature.com/nature/britannica/eb_advert_response_final.pdf|work=Nature Press release|title=Encyclopædia Britannica and Nature: a response|date=March 23, 2006|access-date=May 31, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031052930/http://www.nature.com/nature/britannica/eb_advert_response_final.pdf|archive-date=October 31, 2007|url-status=live}}</ref> এই দুটাপক্ষৰ মাজত পইণ্ট-ফৰ-পইণ্ট মতানৈক্য যিয়ে সংকলন/পাঠ্য উদ্ধৃতি আৰু অতি সৰু নমুনা আকাৰৰ বিষয়সমূহক সম্বোধন কৰিছিল—উইকিপিডিয়াৰ সপক্ষে ফলাফলক পক্ষপাতিত্ব কৰাৰ যুক্তি দিছিল, বনাম ব্ৰিটানিকাৰ গুণগত নিয়ন্ত্ৰিত বিন্যাসৰ পক্ষত থকা এটা বিস্তৃত, সম্পূৰ্ণ প্ৰবন্ধ, বৃহৎ নমুনাৰ আকাৰৰ অধ্যয়ন—অনলাইন আলোচনাত প্ৰতিধ্বনিত হৈছে,<ref>{{cite web |url=http://blog.sethroberts.net/2007/06/02/one-sided-critiques-of-the-day/ |title=Seth's Blog » Blog Archive » One-Sided Critiques of the Day |publisher=Blog.sethroberts.net |date=June 2, 2007 |access-date=April 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428133142/http://blog.sethroberts.net/2007/06/02/one-sided-critiques-of-the-day/ |archive-date=April 28, 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.wikimedia.org/2012/08/02/seven-years-after-nature-pilot-study-compares-wikipedia-favorably-to-other-encyclopedias-in-three-languages/ |title=Seven years after Nature, pilot study compares Wikipedia favorably to other encyclopedias in three languages — Wikimedia blog |date=August 2, 2012 |publisher=Blog.wikimedia.org |access-date=April 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615100445/http://blog.wikimedia.org/2012/08/02/seven-years-after-nature-pilot-study-compares-wikipedia-favorably-to-other-encyclopedias-in-three-languages/ |archive-date=June 15, 2014 |url-status=live }}</ref> নেচাৰ অধ্যয়নৰ উদ্ধৃতি দিয়া প্ৰবন্ধসমূহকে ধৰি, যেনে, য'ত প্ৰবন্ধ/প্ৰবন্ধৰ অংশসমূহ হাতৰদ্বাৰা নিৰ্বাচনৰ বাবে "ত্ৰুটিপূৰ্ণ অধ্যয়ন ডিজাইন", ইয়াৰ ১০০,০০০ তকৈ অধিক ব্ৰিটানিকা আৰু ১০ লাখতকৈ অধিক ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ ৪০টা প্ৰবন্ধ তুলনা কৰাত অধ্যয়নৰ "পৰিসংখ্যাগত শক্তি"ৰ অভাৱ, আৰু কোনো অধ্যয়নৰ পৰিসংখ্যা বিশ্লেষণৰ অনুপস্থিতি (যেনে, অধ্যয়নৰ বাবে আস্থাৰ ব্যৱধানৰ ৰিপৰ্ট দিয়া ফলাফল)ও লক্ষ্য কৰা হৈছে।<ref>See author-acknowledged comments in response to the citation of the ''Nature'' study, at ''PLoS One'', 2014, [http://www.plosone.org/annotation/listThread.action?root=80078 ''Citation of fundamentally flawed ''Nature'' quality "study"''], in response to T. Yasseri et al. (2012), ''Dynamics of Conflicts in Wikipedia'', published June 20, 2012, DOI 10.1371/journal.pone.0038869. Retrieved July 21, 2014. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116210930/http://www.plosone.org/annotation/listThread.action?root=80078 |date=January 16, 2016 }}.</ref> বিজ্ঞান যোগাযোগকাৰী জনাথন জেৰীয়ে ২০২৪ চনত কৈছিল যে এই অধ্যয়ন ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ, আৰু তেতিয়াৰপৰাই ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ ওপৰত প্ৰায় প্ৰতিখন বিজ্ঞান গৱেষণা পত্ৰতে ইয়াৰ উদ্ধৃতি দিয়া হৈছে, কিন্তু এই ধৰণৰ গৱেষণাই মাত্ৰ এটা "স্নেপশ্বট"হে প্ৰদান কৰিব আৰু দ্ৰুতভাৱে অবিশ্বাস্য হৈ পৰিব।<ref name="Can You Trust Dr. Wikipedia? 2024">{{cite news |last1=Jarry |first1=Jonathan |author1-link=Jonathan Jarry |title=Can You Trust Dr. Wikipedia? |url=https://www.mcgill.ca/oss/article/critical-thinking-technology/can-you-trust-dr-wikipedia |access-date=7 September 2024 |work=[[Office for Science and Society]] |date=6 September 2024 |language=en}}</ref> ২০০৬ চনৰ জুন মাহত আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ বিশেষজ্ঞ অধ্যাপক ৰয় ৰ’জেনজৱেইগে ২৫ জন আমেৰিকান লোকৰ ৱিকিপিডিয়া জীৱনীৰ তুলনা এনকাৰ্টা আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়’গ্ৰাফী অনলাইনত পোৱা সংশ্লিষ্ট জীৱনীৰ সৈতে প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ লিখিছে যে ৱিকিপিডিয়াই "আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ নাম, তাৰিখ আৰু পৰিঘটনাৰ প্ৰতিৱেদন দিয়াত আচৰিত ধৰণে সঠিক" আৰু কিছুমান ভুলক "বহুলভাৱে প্ৰচলিত কিন্তু ভুল বিশ্বাস" বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। কিন্তু তেওঁ উল্লেখ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু তুচ্ছ সবিশেষৰ মাজত পাৰ্থক্য স্থাপন কৰাত ব্যৰ্থ হয়, আৰু উত্তম উল্লেখ প্ৰদান নকৰে। তেওঁ ৱিকিপিডিয়াৰ "চালি-জাৰি চাব পৰা বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা, আৰু স্পষ্ট আৰু আকৰ্ষণীয় গদ্য"ৰ অভাৱৰ বিষয়েও অভিযোগ কৰিছিল।<ref name=Rosenzweig>{{Cite journal|first=Roy |last=Rosenzweig |author-link=Roy Rosenzweig |title=Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past |journal=The Journal of American History |volume=93 |issue=1 |date=June 2006 |pages=117–146 |url=http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 |access-date=August 11, 2006 |doi=10.2307/4486062 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425130754/http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 |archive-date=April 25, 2010 |jstor=4486062 |url-access=subscription }} (Center for History and New Media)</ref>{{refn|Wikipedia's policies on [[Wikipedia:No original research|original research]], including [[WP:SYNTH|unpublished synthesis of published data]], disallow new analysis and interpretation not found in [[Wikipedia:Reliable sources|reliable sources]].|group=nb}} ২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰৰপৰা ২০০৬ চনৰ মে' মাহলৈকে ডমিংগেজ হিলছৰ কেলিফৰ্ণিয়া ষ্টেট ইউনিভাৰ্চিটিৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ অধ্যাপক লেৰী প্ৰেছে কৰা ৱেব ভিত্তিক সমীক্ষাত "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ সঠিকতা আৰু সম্পূৰ্ণতা"ৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছে।<ref>{{cite web| title=Survey of Wikipedia accuracy and completeness| work=[[California State University at Dominguez Hills]]| date=May 2006| url=http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| access-date=December 10, 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20140721105607/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| archive-date=July 21, 2014| url-status=live| archivedate=July 21, 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140721105607/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| deadurl=yes}}</ref> এটা লেখাৰ মূল্যায়নৰ বাবে পঞ্চাশজন লোকে নিমন্ত্ৰণ গ্ৰহণ কৰিলে। পঞ্চাশজনৰ ভিতৰত ছয়সত্তৰ শতাংশই (৭৬%) ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটো সঠিক বুলি একমত বা দৃঢ়তাৰে সন্মত হয় আৰু ছয়চল্লিছ শতাংশই (৪৬%) এই প্ৰবন্ধটো সম্পূৰ্ণ বুলি একমত বা দৃঢ়ভাৱে সন্মত হয়। আঠাইশজন লোকে তেওঁলোকে পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰবন্ধটোক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ একেটা বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। সঠিকতাৰ ওপৰত মতামত দুয়োখন বিশ্বকোষৰ মাজত প্ৰায় সমান আছিল (৬খনে ব্ৰিটানিকাৰ পক্ষত, ৭খনে ৱিকিপিডিয়াৰ পক্ষত, ৫খনে সমান বুলি কয়), আৰু আঠাইশখনৰ ভিতৰত এঘাৰখনে (৬১%) ৱিকিপিডিয়াক কিছু পৰিমাণে বা যথেষ্ট বেছি সম্পূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰিছিল, আঠাইশখনৰ ভিতৰত সাতখনে (৩৯%) ব্ৰিটানিকাৰ বাবে। সমীক্ষাটোত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক যাদৃচ্ছিকভাৱে নিৰ্বাচন কৰাৰ চেষ্টা কৰা হোৱা নাছিল আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক কেনেকৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল সেয়া স্পষ্ট নহয়।<ref>{{cite web| title=Survey of Wikipedia accuracy and completeness| publisher=Larry Press, Professor of Computer Information Systems, California State University| year=2006| url=http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20110928205017/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| archive-date=September 28, 2011| url-status=live| archivedate=September 28, 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928205017/http://bpastudio.csudh.edu/fac/lpress/wikieval/| deadurl=yes}}</ref> জাৰ্মান কম্পিউটিং আলোচনীয়ে ২০০৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ব্ৰকহাউছ মাল্টিমিডিয়াল, মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ তুলনা কৰিছিল: বিশেষজ্ঞসকলে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ৬৬টা প্ৰবন্ধৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। সামগ্ৰিক স্ক’ৰত ৱিকিপিডিয়াক ৫ পইণ্টৰ ভিতৰত ৩.৬ পইণ্ট (B-) ৰেটিং দিয়া হৈছিল।<ref>Michael Kurzidim: Wissenswettstreit. Die kostenlose Wikipedia tritt gegen die Marktführer Encarta und Brockhaus an, in: [[c't]] 21/2004, October 4, 2004, S. 132–139.</ref> ২০০৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত c't ৰ দ্বিতীয়টো পৰীক্ষাত ১৫০টা প্ৰবন্ধ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, ইয়াৰে ৫৬টা নিবিড়ভাৱে মূল্যায়ন কৰা হৈছিল, চাৰিটা ডিজিটেল বিশ্বকোষ তুলনা কৰিবলৈ: Bertelsmann Enzyklopädie 2007, Brockhaus Multimedial premium 2007, Encarta 2007 Enzyklopädie আৰু ৱিকিপিডিয়াক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত আছিল: "আমি মুক্ত বিশ্বকোষৰ গ্ৰন্থসমূহত ইয়াৰ বাণিজ্যিক প্ৰতিযোগীসকলৰ গ্ৰন্থতকৈ অধিক ভুল বিচাৰি পোৱা নাছিলোঁ।"<ref>Dorothee Wiegand: "Entdeckungsreise. Digitale Enzyklopädien erklären die Welt." c't 6/2007, March 5, 2007, p. 136–145. Original quote: "Wir haben in den Texten der freien Enzyklopädie nicht mehr Fehler gefunden als in denen der kommerziellen Konkurrenz"</ref> ৱিকিপিডিয়াক অৰ্থনীতিবিদসকলৰ ধাৰণাসমূহৰ নিখুঁত প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ সংজ্ঞাৰ লগত খাপ খোৱা বুলি চাই জৰ্জ ব্ৰেগেছে (গুৱেলফ-হাম্বাৰ বিশ্ববিদ্যালয়) ৱিকিপিডিয়াৰ সাতজন শীৰ্ষস্থানীয় পশ্চিমীয়া দাৰ্শনিকৰ ওপৰত লিখা প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰিছিল: এৰিষ্টটল, প্লেটো, ইমানুৱেল কাণ্ট, ৰেনে ডেকাৰ্ট, জৰ্জ উইলহেম ফ্ৰেড্ৰিখ হেগেল, থমাছ একুইনাছ আৰু জন লক। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহক দৰ্শনৰ চাৰিখন তথ্যসূত্ৰৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা বিষয়-বস্তুৰ একমত তালিকাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। ব্ৰেগেছে বিচাৰি উলিয়াইছিল যে গড়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহে মাত্ৰ ৫২% সহমতৰ বিষয়-বস্তুহে সামৰি লৈছিল। কোনো ভুল পোৱা নগ'ল যদিও ইয়াত উল্লেখযোগ্য বাদ দিয়া হৈছিল।<ref>{{cite SSRN |last=Bragues |first=George |title=Wiki-Philosophizing in a Marketplace of Ideas: Evaluating Wikipedia's Entries on Seven Great Minds |date=April 2007 |ssrn=978177 }}</ref> পিচি প্ৰ’ আলোচনীয়ে (আগষ্ট ২০০৭) বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ বৈজ্ঞানিক ক্ষেত্ৰৰ চাৰিটা প্ৰবন্ধ (এটা সৰু নমুনা) ৱিকিপিডিয়া, ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ মাজত তুলনা কৰিবলৈ কয়। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে ৱিকিপিডিয়াক "বহুলাংশে শুদ্ধ", "ভালকৈ চম্ভালিব পৰা", "ভাল কাম কৰে", "খেল তথ্যৰ বাবে ভাল" আৰু "ব্যাপকভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। এটা প্ৰবন্ধত "শেষৰফালে লক্ষণীয় অৱনতি ঘটিছিল" আনহাতে আন এটাত "স্পষ্ট আৰু অধিক মাৰ্জিত" লেখা আছিল, তৃতীয়টোক কম শুদ্ধতাৰে লিখা কিন্তু প্ৰতিযোগীসকলতকৈ ভাল বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল আৰু চতুৰ্থটো প্ৰবন্ধ "এনকাৰ্টা বা ব্ৰিটানিকাৰ সমতুল্যতকৈ অধ্যয়নশীল ছাত্ৰৰ বাবে অধিক উপকাৰী" বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত কোনো গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে এটা এনকাৰ্টা আৰু এটা ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধত গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হৈছিল।<ref name="uncovered">''PC Pro'' magazine, August 2007, p. 136, "Wikipedia Uncovered".</ref> ২০০৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহত অষ্ট্ৰেলিয়াৰ আলোচনী পিচি অথৰিটিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতাৰ ওপৰত এটা বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে। প্ৰবন্ধটোত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুক অন্যান্য জনপ্ৰিয় অনলাইন বিশ্বকোষ অৰ্থাৎ ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। আলোচনীখনে বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰখনৰ সৈতে জড়িত প্ৰবন্ধসমূহৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয়। মুঠ চাৰিটা প্ৰবন্ধ তিনিজন বিশেষজ্ঞই পৰ্যালোচনা কৰিছিল। ৱিকিপিডিয়া আন বিশ্বকোষৰ সৈতে তুলনাযোগ্য আছিল, ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ শ্ৰেণীত শীৰ্ষস্থান দখল কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://www.pcauthority.com.au/Feature/93908,wikipedia-uncovered.aspx/1|title=''PC Authority'' – 'Wikipedia Uncovered'|access-date=December 31, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226143321/http://www.pcauthority.com.au/Feature/93908,wikipedia-uncovered.aspx/1|archive-date=February 26, 2009|url-status=live}}</ref> ২০০৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত জাৰ্মান আলোচনী ষ্টাৰনে জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়া আৰু ব্ৰকহাউছ এনচাইক্লোপেডিৰ ১৫ খণ্ডৰ সংস্কৰণৰ অনলাইন সংস্কৰণৰ তুলনাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। এই পৰীক্ষাটো এটা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (কলনস্থিত WIND GmbH)ক নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, যাৰ বিশ্লেষকসকলে প্ৰতিটো বিশ্বকোষৰপৰা (ৰাজনীতি, ব্যৱসায়, ক্ৰীড়া, বিজ্ঞান, সংস্কৃতি, মনোৰঞ্জন, ভূগোল, চিকিৎসা, ইতিহাস আৰু ধৰ্ম সামৰি লোৱা) ৫০টা প্ৰবন্ধ চাৰিটা মাপকাঠী (সঠিকতা, সম্পূৰ্ণতা, সময়োপযোগীতা আৰু স্পষ্টতা)ৰ ওপৰত মূল্যায়ন কৰিছিল আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ গড় হিচাপত অধিক সঠিক বুলি বিচাৰ কৰিছিল (১ৰপৰা ৬লৈকে স্কেলত ১.৬ বনাম ব্ৰকহাউছৰ বাবে ২.৩, ১টা শ্ৰেষ্ঠ আৰু ৬টা আটাইতকৈ বেয়া)। ৱিকিপিডিয়াৰ কভাৰেজও অধিক সম্পূৰ্ণ আৰু শেহতীয়া হোৱা দেখা গৈছিল; কিন্তু ব্ৰকহাউছক অধিক স্পষ্টকৈ লিখা বুলি বিবেচিত কৰা হৈছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াৰ কেইবাটাও প্ৰবন্ধক অবিশেষজ্ঞৰ বাবে অতি জটিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল আৰু বহুতো প্ৰবন্ধক অতি দীঘলীয়া বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল।<ref>{{cite magazine |date=December 2007 |title=Wikipedia: Wissen für alle |trans-title=Wikipedia: Knowledge for Everyone |volume=2007 |issue=50 |magazine=[[Stern (magazine)|Stern]] |pages=30–44 |quote=Einige Wikipedia-Artikel sind für Laien schlicht zu kompliziert, viele zu weitschweifig, urteilten die Tester. [Some Wikipedia articles are simply too complicated for laypersons, many too long-winded, judged the testers.] |language=de |last1=Schönert |first1=Ulf |last2=Güntheroth |first2=Horst |url=https://www.stern.de/digital/online/wikipedia--wissen-fuer-alle-3217272.html |access-date=January 11, 2023 |archive-date=January 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111175055/https://www.stern.de/digital/online/wikipedia--wissen-fuer-alle-3217272.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |date=December 5, 2007 |title=Wikipedia schlägt Brockhaus |trans-title=Wikipedia beats Brockhaus |url=http://www.stern.de/computer-technik/internet/:stern-Test-Wikipedia-Brockhaus/604423.html |magazine=[[Stern (magazine)|Stern]] |publisher=[[Gruner + Jahr]] |access-date=September 6, 2016 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802143802/http://www.stern.de/computer-technik/internet/:stern-Test-Wikipedia-Brockhaus/604423.html |archive-date=August 2, 2009 |url-status=live }}</ref><ref>K.C. Jones: ''[http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=204702694 German Wikipedia Outranks Traditional Encyclopedia's Online Version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212231601/http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=204702694 |date=December 12, 2007 }}''. [[InformationWeek]], December 7, 2007 <!--Note: This article incorrectly reports that Wikipedia articles were "judged ... more ... easy to read", in fact this was the one of the four areas where ''Brockhaus'' reached a better result (1.8 vs. 2.4 for Wikipedia)--></ref> ২০০৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ সংখ্যাত ব্ৰিটিছ কম্পিউটিং আলোচনী পিচি প্লাছে ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াক ৱৰ্ল্ড বুক এনচাইক্লোপিডিয়া আৰু এনচাইক্লোপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ডিভিডি সংস্কৰণৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল, প্ৰত্যেকৰে বাবে ৰেণ্ডম বিষয়ৰ শৃংখলাৰ কভাৰেজৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। ইয়াৰ সামৰণিত "তিনিও ক্ষেত্ৰতে বিষয়-বস্তুৰ মান ভাল" আৰু ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰকাৰীসকলক পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে "সচেতন হওক যে ভুল সম্পাদনা হয়, আৰু অদ্ভুত যেন লগা যিকোনো বস্তু দ্বিতীয় উৎসৰ সৈতে পৰীক্ষা কৰক।" কিন্তু ৱিকিপিডিয়াৰ বিপুলসংখ্যক মূল্যৱান আৰু সঠিক তথ্যৰে ভৰি আছে।"<ref>{{cite web |first=Simon |last=Williams |url=http://www.techradar.com/news/internet/web/wikipedia-vs-encyclopaedia-a-question-of-trust-316163 |title=Wikipedia vs Encyclopaedia: A question of trust? |website=Techradar.com |date=April 21, 2008 |access-date=September 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705234729/http://www.techradar.com/news/internet/web/wikipedia-vs-encyclopaedia-a-question-of-trust-316163 |archive-date=July 5, 2008 }}</ref> ২০০৮ চনত ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছ ৰিভিউত প্ৰকাশিত এখন গৱেষণা পত্ৰত ঐতিহাসিক বিষয়ৰ ওপৰত নটা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা, দ্য ডিকচনেৰী অৱ আমেৰিকান হিষ্ট্ৰী আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়'গ্ৰাফী অনলাইনৰ সমকক্ষসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। গৱেষণা পত্ৰখনত দেখা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশৰ সামগ্ৰিক সঠিকতাৰ হাৰ ৮০ শতাংশ, আনহাতে আন বিশ্বকোষসমূহৰ সঠিকতাৰ হাৰ ৯৫ৰপৰা ৯৬ শতাংশ।<ref>{{cite journal|last1=Rector|first1=Lucy Holman|title=Comparison of ''Wikipedia'' and other encyclopedias for accuracy, breadth, and depth in historical articles|url=https://archive.org/details/sim_reference-services-review_2008_36_1/page/7|journal=Reference Services Review|volume=36|issue=1|pages=7–22|doi=10.1108/00907320810851998|year=2008}}</ref> ২০১০ চনৰ এক অধ্যয়নত দেশসমূহৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাসমূহ চাইটটোৰ পৰীক্ষণযোগ্যতাৰ নীতিৰ সৈতে কিমানখিনি মিল আছে তাৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। এই নীতিৰ বিপৰীতে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ বহু দাবী উদ্ধৃতিৰদ্বাৰা সমৰ্থিত হোৱা নাছিল আৰু যিবোৰ দাবী আছিল, সেইবোৰৰ বহুতো, একাডেমিক আলোচনীৰ প্ৰবন্ধৰ পৰিৱৰ্তে জনপ্ৰিয় সংবাদ মাধ্যম আৰু চৰকাৰী ৱেবছাইটৰপৰা পোৱা গৈছিল।<ref>{{Cite journal |last1=Luyt |first1=Brendan |last2=Tan |first2=Daniel |date=April 1, 2010 |title=Improving Wikipedia's credibility: References and citations in a sample of history articles |journal=Journal of the American Society for Information Science and Technology |volume=61 |issue=4 |pages=715–722 |doi=10.1002/asi.21304 |hdl=10356/95416 |issn=1532-2890|hdl-access=free }}</ref> ২০১১ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ব্ৰিগম ইয়ং বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এডাম ব্ৰাউনে পি এছ পলিটিকেল ছায়েন্স এণ্ড পলিটিক্স আলোচনীত "প্ৰাৰ্থী, নিৰ্বাচন আৰু পদবীধাৰীৰ বিষয়ে হাজাৰ হাজাৰ ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ" পৰীক্ষা কৰি এটা অধ্যয়ন প্ৰকাশ কৰিছিল। অধ্যয়নটোত দেখা গৈছে যে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ তথ্যসমূহ সঠিক হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকিলেও পৰীক্ষা কৰা প্ৰবন্ধসমূহত বাদ দিয়াৰ বহুতো ভুল আছে।<ref>{{cite journal|last1=Brown|first1=Adam R.|title=Wikipedia as a Data Source for Political Scientists: Accuracy and Completeness of Coverage|url=https://archive.org/details/sim_ps-political-science-politics_2011-04_44_2/page/339|journal=PS: Political Science & Politics|date=April 8, 2011|volume=44|issue=2|pages=339–343|doi=10.1017/S1049096511000199|s2cid=154963796}}</ref> ২০১২ চনত শ্বেন গ্ৰীণষ্টেইনৰ সহ-লেখকত কৰা এক অধ্যয়নত আমেৰিকাৰ ৰাজনীতিৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ এটা দশকৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখা গৈছে যে কোনো এটা প্ৰবন্ধত যিমানেই অধিক অৱদানকাৰী থাকে সিমানেই ই অধিক নিৰপেক্ষ হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে, যিটো লিনাছৰ আইনখনৰ সংকীৰ্ণ ব্যাখ্যাৰ সৈতে সংগতি ৰখা হৈছিল।<ref>{{cite journal | doi=10.3386/w18167 | title=Collective Intelligence and Neutral Point of View: The Case of Wikipedia | journal=NBER Working Paper No. 18167 | date=June 2012 | last1=Greenstein | first1=Shane | last2=Zhu | first2=Feng | doi-access=free }}</ref> ৰিভলি আৰু অন্যান্যই (২০১২) ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্বাচিত মানসিক স্বাস্থ্য বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু মনোৰোগ চিকিৎসাৰ এখন পাঠ্যপুথিৰ সংশ্লিষ্ট প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে বিশেষজ্ঞসকলক প্ৰবন্ধৰ বিষয়-বস্তুৰ সঠিকতা, শেহতীয়া সংযোজন, কভাৰেজৰ বিস্তৃতি, উল্লেখ আৰু পঠনযোগ্যতাৰ ক্ষেত্ৰত ৰেটিং দিবলৈ কয়। পঠনযোগ্যতাৰ বাহিৰে সকলো মাপকাঠীতে ৱিকিপিডিয়াই সৰ্বাধিক নম্বৰ লাভ কৰে আৰু লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ দৰে ভাল বা ইয়াতকৈ ভাল আৰু এটা মানক পাঠ্যপুথি।<ref name="Reavley" /> ২০১৪ চনৰ নিউ ইংলেণ্ড জাৰ্নেল অৱ মেডিচিনৰ এটা দৃষ্টিভংগীৰটুকুৰাত ২২টা প্ৰেছক্ৰিপচন ঔষধৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠা পৰীক্ষা কৰি নিৰ্ণয় কৰা হৈছিল যে সেইবোৰক শেহতীয়াকৈ এফ ডি এৰ সুৰক্ষা সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হৈছে নেকি। ইয়াত দেখা গৈছে যে এই পৃষ্ঠাসমূহৰ ৪১% সতৰ্কবাণীৰ পিছত দুসপ্তাহৰ ভিতৰত আপডেট কৰা হৈছিল, ২৩% পৃষ্ঠা দুসপ্তাহতকৈ অধিক পিছত আপডেট কৰা হৈছিল আৰু বাকী ৩৬% পৃষ্ঠা ২০১৪ চনৰ জানুৱাৰীলৈকে ১ বছৰতকৈ অধিক সময়ৰ পাছত সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হোৱা নাছিল।<ref>{{cite journal|last1=Hwang|first1=Thomas J.|last2=Bourgeois|first2=Florence T.|last3=Seeger|first3=John D.|title=Drug Safety in the Digital Age|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2014-06-26_370_26/page/2460|journal=New England Journal of Medicine|date=June 26, 2014|volume=370|issue=26|pages=2460–2462|doi=10.1056/NEJMp1401767|pmid=24963564|doi-access=free}}</ref> ২০১৪ চনত জাৰ্নেল অৱ দ্য আমেৰিকান ফাৰ্মাচিষ্ট এছ'চিয়েচনত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে ১৯টা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি এই সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে এই সকলোবোৰ প্ৰবন্ধতে ইয়াৰ "চিকিৎসামূলক ব্যৱহাৰ আৰু বিৰূপ প্ৰভাৱ"ৰ বিষয়ে তথ্য আছে, কিন্তু এইটোও সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে "কেইবাটাও ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া, গৰ্ভাৱস্থা আৰু বিৰোধিতাৰ বিষয়ে তথ্যৰ অভাৱ।" সেয়েহে অধ্যয়নটোৰ লেখকসকলে পৰামৰ্শ দিছিল যে ৰোগীয়ে প্ৰশ্ন কৰা বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে তথ্যৰ উৎস হিচাপে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ওপৰত যাতে নিৰ্ভৰ নকৰে।<ref>{{cite journal|last1=Phillips|first1=Jennifer|last2=Lam|first2=Connie|last3=Palmisano|first3=Lisa|title=Analysis of the accuracy and readability of herbal supplement information on Wikipedia|journal=Journal of the American Pharmacists Association|date=July 1, 2014|volume=54|issue=4|pages=406–14|doi=10.1331/JAPhA.2014.13181|pmid=25063262}}</ref> ২০১৪ চনত PLOS ONE ত প্ৰকাশিত আন এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ঔষধ বিজ্ঞানৰ পাঠ্যপুথিৰ তুলনাত ৱিকিপিডিয়াৰ ফাৰ্মাক’লজীৰ তথ্য ৯৯.৭% সঠিক, আৰু ৱিকিপিডিয়াত এনে তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮%। অধ্যয়নটোৱে এইটোও নিৰ্ণয় কৰে যে এই ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সম্পূৰ্ণতা "ফাৰ্মাকোকাইনেটিক্স" শ্ৰেণীত সৰ্বনিম্ন (৬৮%) আৰু "ইণ্ডিকেচন" শ্ৰেণীত সৰ্বাধিক (৯১.৩%)। লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া হৈছে স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে ঔষধ সম্পৰ্কীয় তথ্যৰ এক সঠিক আৰু বিস্তৃত উৎস।"<ref>{{cite journal|last1=Kräenbring|first1=Jona|last2=Monzon Penza|first2=Tika|last3=Gutmann|first3=Joanna|last4=Muehlich|first4=Susanne|last5=Zolk|first5=Oliver|last6=Wojnowski|first6=Leszek|last7=Maas|first7=Renke|last8=Engelhardt|first8=Stefan|last9=Sarikas|first9=Antonio|last10=Lovis|first10=Christian|title=Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology|journal=PLOS ONE|date=September 24, 2014|volume=9|issue=9|article-number=e106930|doi=10.1371/journal.pone.0106930|pmid=25250889|pmc=4174509|bibcode=2014PLoSO...9j6930K|doi-access=free}}</ref> ==বিশেষজ্ঞৰ মতামত== ===লাইব্ৰেৰিয়ানসকলৰ মতামত=== ২০০৪ চনত দ্য গাৰ্ডিয়ানৰ সৈতে হোৱা এক সাক্ষাৎকাৰত আত্মবৰ্ণিত তথ্য বিশেষজ্ঞ আৰু ইণ্টাৰনেট পৰামৰ্শদাতা<ref>Self description taken from [[blog]] biography, {{cite web| title=Phil Bradley – biography| publisher=Phil Bradley| year=2007| url=http://www.philb.com/philbiog.htm| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071103141032/http://www.philb.com/philbiog.htm| archive-date=November 3, 2007| archivedate=November 3, 2007| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103141032/http://www.philb.com/philbiog.htm| deadurl=yes}}</ref> ফিলিপ ব্ৰেডলিয়ে কৈছিল যে তেওঁ ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ নকৰে আৰু "এজনো লাইব্ৰেৰিয়ানৰ বিষয়ে তেওঁ অৱগত নহয় যিয়ে ব্যৱহাৰ কৰিব।" তাৰ পিছত তেওঁ বুজাই দিলে যে "মূল সমস্যাটো হ'ল কৰ্তৃত্বৰ অভাৱ।" ছপা প্ৰকাশনৰ সহায়ত প্ৰকাশকে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে তেওঁলোকৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য, কিয়নো তেওঁলোকৰ জীৱিকা ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কিন্তু এনেকুৱা কিবা এটাৰ সৈতে, সেই সকলোবোৰ খিৰিকীৰে বাহিৰলৈ ওলাই যায়।"<ref name="Who">{{cite news| title=Who knows?| first=Simon| last=Waldman| work=[[The Guardian]]| date=October 26, 2004| access-date=February 3, 2011| url=https://www.theguardian.com/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement| location=London| archive-url=https://web.archive.org/web/20140825234204/http://www.theguardian.com/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement| archive-date=August 25, 2014| url-status=live}}</ref> ২০০৫ চনত অণ্টাৰিঅ’ৰ ট্ৰেণ্ট বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পুথিভঁৰালটোৱে কয় যে ৱিকিপিডিয়াত বহুতো প্ৰবন্ধ আছে যিবোৰ "দীঘলীয়া আৰু ব্যাপক", কিন্তু "ভুল তথ্য আৰু পক্ষপাতিত্বৰ বাবে বহুত ঠাই আছে আৰু প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড আৰু গভীৰতা দুয়োটাতে বহুত পৰিৱৰ্তনশীলতা আছে।" ইয়াত আৰু কোৱা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতা আছে, ইয়াৰ "কাৰিকৰী বিষয়ৰ উৎকৃষ্ট কভাৰেজ আছে" আৰু প্ৰবন্ধসমূহ "প্ৰায়ে দ্ৰুতভাৱে যোগ কৰা হয় আৰু, ফলস্বৰূপে, সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাৰ কভাৰেজ যথেষ্ট ভাল", ইয়াক এই কামত অক্ষম পৰম্পৰাগত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰিলে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি প্ৰয়োজন অনুসৰি কোনোবাই সমালোচনাত্মকভাৱে চিন্তা কৰিব লাগে আৰু নিজৰ উৎসৰ উপযুক্ততা মূল্যায়ন কৰিব লাগে, "আপুনি তথ্য বিচাৰিছে নেকি বা মতামত বিচাৰিছে নেকি, আপুনি এটা বিষয় অন্বেষণ কৰাৰ সময়ত কিমান গভীৰ হ'ব বিচাৰে, নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু সঠিকতাৰ গুৰুত্ব, আৰু সময়োপযোগী বা শেহতীয়া তথ্যৰ গুৰুত্ব", আৰু লগতে কয় যে ৱিকিপিডিয়াক যিকোনো পৰিস্থিতিত "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।<ref>{{cite web|date=April 30, 2007|title=About Wikipedia|url=http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20051204085922/http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|archive-date=December 4, 2005|access-date=April 13, 2010|website=Trent University Library|publisher=Trent University|archivedate=December 4, 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051204085922/http://www.trentu.ca/library/help/wikipedia.html|deadurl=yes}}</ref> লাইব্ৰেৰিয়ান জাৰ্নেলৰদ্বাৰা ২০০৬ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ পৰ্যালোচনা, লাইব্ৰেৰিয়ানৰ এটা পেনেল ব্যৱহাৰ কৰি, "উল্লেখযোগ্য সামগ্ৰীৰ আটাইতকৈ কঠিন সমালোচকসকলে, যিয়েই নহওক কিয়", "দীৰ্ঘদিনীয়া পৰ্যালোচকসকলক" ৱিকিপিডিয়াৰ তিনিটা ক্ষেত্ৰ (জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি, সাম্প্ৰতিক পৰিস্থিতি আৰু বিজ্ঞান) মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয় আৰু এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "সীমিত পেছাদাৰী ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰতি গৌৰৱ কৰা সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত এতিয়াও সাৱধানে আগবাঢ়ি যোৱাৰ কাৰণ আছে যদিও বহুতো উৎসাহজনক চিন প্ৰকাশ কৰে যে (এতিয়াৰ বাবে অন্ততঃ) ৱিকিপিডিয়াক লাইব্ৰেৰিয়ানৰ অনুমোদনৰ ছীল প্ৰদান কৰা হ’ব পাৰে।" 'বিতৰ্কিত ঐতিহাসিক আৰু সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাসমূহ অন্বেষণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা এজন পৰ্যালোচকে কয় যে, "ৱিকিপিডিয়াই বিতৰ্কিত বিষয়সমূহৰ বস্তুনিষ্ঠ উপস্থাপনত মই সন্তুষ্ট হৈছিলোঁ"। কিন্তু "চাইবাৰস্পেচত ওপঙি থকা বহু তথ্যৰ দৰেই, মতামতৰপৰা তথ্য উলিওৱাত এক সুস্থ মাত্ৰাৰ সন্দেহ আৰু দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন।" আন পৰ্যালোচকসকলে লক্ষ্য কৰিছে যে ইয়াত "বহুত তাৰতম্য" আছে কিন্তু "ভাল বিষয়-বস্তুৰ প্ৰাচুৰ্যও আছে।"<ref name="libraryjournal">{{cite magazine| title=I want my Wikipedia!| magazine=Library Journal| date=April 2006| url=http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia/| access-date=October 23, 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20151204024637/http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia| archive-date=December 4, 2015| url-status=live| archivedate=December 4, 2015| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151204024637/http://lj.libraryjournal.com/2006/04/technology/i-want-my-wikipedia| deadurl=yes}}</ref> ২০০৭ চনত আমেৰিকান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (ALA) প্ৰাক্তন সভাপতি মাইকেল গ’ৰমেনে এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা ব্লগত উল্লেখ কৰিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰা এজন অধ্যাপক এজন ডায়েটিচিয়ানৰ বৌদ্ধিক সমতুল্য যিয়ে সকলো বস্তুৰে সৈতে বিগ মেকৰ স্থিৰ খাদ্য খোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।"<ref>{{cite encyclopedia|last=Gorman|first=Michael|title=Jabberwiki: The Educational Response, Part II|url=http://blogs.britannica.com/2007/06/jabberwiki-the-educational-response-part-ii/|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Blog|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|access-date=April 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424015841/http://blogs.britannica.com/2007/06/jabberwiki-the-educational-response-part-ii/|archive-date=April 24, 2017|url-status=live}}</ref> ইনফৰ্মেচন টুডে (মাৰ্চ ২০০৬)-এ লাইব্ৰেৰিয়ান নেন্সি অ’নিলৰ (চাণ্টা মনিকা পাব্লিক লাইব্ৰেৰী চিষ্টেমৰ ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছৰ প্ৰধান লাইব্ৰেৰিয়ান)ৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "লাইব্ৰেৰী সম্প্ৰদায়ত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়ে ভালেখিনি সন্দেহ আছে" কিন্তু "তেওঁ আনন্দৰে স্বীকাৰ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই অনুসন্ধানৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ স্থান হিচাপে কাম কৰে। আপুনি পৰিভাষা, নাম আৰু অনুভৱৰ বিষয় পায়।"<ref name="informationtoday">{{cite web|date=March 2006|title=Wikipedia and Britannica: The kid's all right|url=http://www.infotoday.com/searcher/mar06/berinstein.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071104031002/http://www.infotoday.com/Searcher/mar06/berinstein.shtml|archive-date=November 4, 2007|access-date=October 31, 2007|website=Searcher|publisher=Information Today, Inc.}}</ref> পিচি প্ৰ’ই (আগষ্ট ২০০৭) ব্ৰিটিছ লাইব্ৰেৰীৰ ইউৰোপীয় আৰু আমেৰিকান সংগ্ৰহৰ মুৰব্বী ষ্টিফেন বুৰীৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "ৱিকিপিডিয়া সম্ভাৱনাময়ভাৱে এটা ভাল বস্তু—ই নতুন পৰিঘটনাৰ প্ৰতি দ্ৰুত সঁহাৰি প্ৰদান কৰে, আৰু পুৰণি বস্তুৰ নতুন প্ৰমাণৰ প্ৰতি।" প্ৰবন্ধটোৰ সামৰণিত কোৱা হৈছে: "[বুৰী]ৰ বাবে সমস্যাটো ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাতকৈ ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ধৰণটোহে পছন্দৰ।" 'এইটো ইতিমধ্যে গৱেষকৰ বাবে প্ৰথম বন্দৰ হৈ পৰিছে', বুৰীয়ে কয়, তাৰ আগতে লক্ষ্য কৰাৰ আগতে যে এইটো "যেতিয়ালৈকে তেওঁলোক অধিক আগুৱাই নাযায় তেতিয়ালৈকে সমস্যাজনক নহয়।" বুৰীৰ মতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰাৰ কৌশলটো হ'ল এইটো এটা বোধ যে " ই বিশ্বকোষত (বিনামূলীয়া, ৱেব বা ছপা) থকাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ই সঁচা। প্ৰমাণ বিচাৰক ... আৰু অৰিহণা যোগাওক।"<ref name="uncovered"/> ===বিতৰ্কিত বিষয়ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধ=== ২০০৬ চনত কানাডিয়ান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (CLA)<ref>{{cite Q|Q66411582}}<!-- Wikipedia Grows Up -->.</ref>ৰ বাবে এটা প্ৰবন্ধত ৱিকিপিডিয়াৰ পদ্ধতি, প্ৰক্ৰিয়া আৰু ফলাফলৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে আলোচনা কৰা হৈছিল, উদাহৰণস্বৰূপে মন্তব্য কৰা হৈছিল যে বিতৰ্কিত বিষয়সমূহত "আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য কথাটো হ’ল যে দুয়োপক্ষই প্ৰকৃততে ইজনে সিজনক জড়িত কৰিছিল আৰু প্ৰবন্ধটোৰ এনে এটা সংস্কৰণৰ আলোচনা কৰিছিল যাৰ সৈতে দুয়োজনে কম-বেছি পৰিমাণে টিকি থাকিব পাৰে।" লেখকে মন্তব্য কৰিছে যে:আচলতে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰথমতে দেখাতকৈ অধিক প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনি আছে। প্ৰায় ৮০০ অভিজ্ঞ ব্যৱহাৰকাৰীক প্ৰশাসক হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে, বাইণ্ডিং আৰু লুজিঙৰ বিশেষ ক্ষমতাৰ সৈতে: তেওঁলোকে প্ৰবন্ধসমূহ সুৰক্ষিত আৰু অসুৰক্ষিত, মচি পেলাব পাৰে আৰু পুনৰ ঘূৰাই আনিব পাৰে, আৰু ব্যৱহাৰকাৰীসকলক ব্লক আৰু আনব্লক কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে নিজৰ ক্ষমতাক নিৰপেক্ষভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি সমাজৰ সহমত গঠন আৰু কাৰ্যকৰী কৰাটো আশা কৰা হয়। তেওঁলোকৰ হস্তক্ষেপৰ প্ৰভাৱ বেছিভাগ বিতৰ্কিত প্ৰবন্ধৰ আলোচনা পৃষ্ঠাত দেখা যায়। ৱিকিপিডিয়া দীৰ্ঘদিন ধৰি বৰ্তি আছে কাৰণ ইয়াত সংঘটিতটো মানি লোৱাতকৈ সালসলনি কৰি উলটিব পৰাটো সহজ... শ্বি আৰু অন্যান্যই ৰাজনীতি, সামাজিক বিষয় আৰু বিজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সকলো সম্পাদনাৰ বিষয়-বস্তু বিশ্লেষণৰ ভিত্তিত ২০১৭ চনত "মেৰুকৃত ভিৰৰ জ্ঞান"ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰি ইয়াৰ আৰম্ভণিৰপৰা ২০১৬ চনৰ ১ ডিচেম্বৰলৈকে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰায় ৫ শতাংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা প্ৰায় ২ লাখ ৩৩ হাজাৰ প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। তেওঁলোকে লিখিছে: "ৰাজনৈতিক ভাষণ [অন্ততঃ আমেৰিকাত] শেহতীয়া বছৰবোৰত লক্ষণীয়ভাৱে অধিক মেৰুকৃত হৈ পৰিছে... বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ তথ্যৰ প্ৰৱেশ গণতান্ত্ৰিক কৰাৰ আৰম্ভণিতে বিশ্বব্যাপী ৱেবৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ পাছতো, সংবাদ মাধ্যমৰ পছন্দ আৰু ছ'চিয়েল নেটৱৰ্কিং প্লেটফৰ্ম বৃদ্ধি কৰা... [সৃষ্টি কৰা] প্ৰতিধ্বনি কক্ষ যিয়ে ... ব্যক্তিগত সিদ্ধান্তৰ মানদণ্ড হ্ৰাস কৰে, ... পৰিচয়-অসঙ্গতিপূৰ্ণ মতামতক ৰেহাই দিয়ে, উদ্দীপিত কৰে আৰু তথাপি, এটা বৃহৎ সাহিত্যই তথ্য, সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ সহযোগিতামূলক উৎপাদনত সামাজিক পাৰ্থক্যই প্ৰয়োগ কৰিব পৰা ইতিবাচক প্ৰভাৱৰ নথিভুক্ত কৰে। তেওঁলোকে লাখ লাখ ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকৰ সম্পাদনাৰ ইতিহাসক ৭ পইণ্টৰ ৰাজনৈতিক চিনাক্তকৰণ স্কেললৈ অনুবাদ কৰিছিল আৰু সেইটোক মেচিন লাৰ্নিং এলগৰিদমৰ জৰিয়তে নিযুক্ত ৱিকিপিডিয়াৰ ছয় স্তৰৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ স্ক’ৰ (ষ্টাব, ষ্টাৰ্ট, চি, বি, ভাল, বৈশিষ্ট্যযুক্ত)ৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে দেখিলে যে "অধিক মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰা প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিক সুষমা প্ৰকাশিত হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে... [আৰু] উচ্চ মেৰুকৰণ উচ্চ মানদণ্ডৰ সৈতে জড়িত।"<ref>{{cite Q|Q47248083}}<!-- Shi et al. (2017) The wisdom of polarized crowds-->. They continued, "To explore whether political diversity has an upper bound beyond which polarization hampers performance, we re-estimated the regression models of quality with a quadratic polarization term. Estimates suggest that quality may eventually decline with increasing polarization, but the optimal level of polarization is above that realized by 95% of the teams in this study. For the 5% most polarized teams, there is no statistically significant pattern between polarization and quality. In other words, we do not find evidence that very high levels of political polarization hampers Wikipedia performance." (p. 11)</ref> ===একাডেমী=== ====ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰ (২০০০–২০১৯)==== ৱিকিপিডিয়াক এটা নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবেও শিক্ষাবিদসকলে সমালোচনা কৰিছিল আৰু কাৰণ ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলৰ তেওঁলোকে অৰিহণা যোগোৱা বিষয়সমূহৰ কোনো পাৰদৰ্শী বা দক্ষতাৰ প্ৰমাণ-পত্ৰ নাথাকিবও পাৰে।<ref name = Duke>{{cite web|url=http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|title=Several colleges push to ban Wikipedia as resource|work=Duke Chronicle|date=March 28, 2007|first=Lysa|last=Chen|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413092513/http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|archive-date=April 13, 2009|access-date=September 5, 2026|archivedate=April 13, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090413092513/http://media.www.dukechronicle.com/media/storage/paper884/news/2007/03/28/News/Several.Colleges.Push.To.Ban.Wikipedia.As.Resource-2809247.shtml|deadurl=yes}}</ref><ref name="Susan_Youngwood">{{Cite news|first = Susan|last = Youngwood|title = Wikipedia: What do they know; when do they know it, and when can we trust it?|url = http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070401/FEATURES/70330002|archive-url = https://web.archive.org/web/20161108094637/http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070401%2FFEATURES%2F70330002|archive-date = November 8, 2016|work = [[Rutland Herald]]|date = April 1, 2007|quote = Perhaps the most important thing to understand about Wikipedia—both its genius and its Achilles heel—is that anyone can create or modify an entry. Anyone means your 10-year-old neighbor or a Nobel Prize winner—or an editor like me, who is itching to correct a grammar error in that Wikipedia entry that I just quoted. Entries can be edited by numerous people and be in constant flux. What you read now might change in five minutes. Five seconds, even.|access-date = May 16, 2019|url-status = live|archivedate = November 8, 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161108094637/http://www.vermonttoday.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070401%2FFEATURES%2F70330002|deadurl = yes}}</ref> হুইটিয়াৰ কলেজৰ এজন গণিতজ্ঞ এড্ৰিয়ান ৰিস্কিনে মন্তব্য কৰিছিল যে গণিতজ্ঞৰ বাবে গণিতজ্ঞসকলে অতি কাৰিকৰী প্ৰবন্ধ লিখিব পাৰে কিন্তু, অধিক সাধাৰণ গণিতৰ বিষয়, যেনে [[বহুপদ]]ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধটো, কেইবাটাও স্পষ্ট ভুলৰ সৈতে অতি অপেশাদাৰী ধৰণে ৱিকিপিডিয়াত লিখা হয়।<ref name=Riskin>{{cite web|last=Riskin|first=Adrian|title=Elementary Mathematics on Wikipedia|url=http://wikipediocracy.com/2013/10/20/elementary-mathematics-on-wikipedia-2/|access-date=October 24, 2013|date=October 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021055906/http://wikipediocracy.com/2013/10/20/elementary-mathematics-on-wikipedia-2/|archive-date=October 21, 2013|url-status=live}}</ref> যিহেতু ৱিকিপিডিয়াক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস বুলি ধৰিব নোৱাৰি, সেয়েহে বহু বিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ত আনুষ্ঠানিক গৱেষণা পত্ৰ লিখাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ গ্ৰহণ কৰা নহয় আৰু কিছুমান শিক্ষানুষ্ঠানে ইয়াক প্ৰাথমিক উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰাৰ বিপৰীতে আন কিছুমানে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কেৱল বাহ্যিক উৎসৰ ক্ষেত্ৰতে সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছে।<ref name=Duke /><ref>"[http://www.insidehighered.com/news/2007/01/26/wiki A Stand Against Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810033318/http://www.insidehighered.com/news/2007/01/26/wiki |date=2012-08-10 }}", ''Inside Higher Ed'' (January 26, 2007). Retrieved January 27, 2007.</ref><ref name=McHenry>{{Cite news|author=McHenry, Robert |date=November 15, 2004 |url=http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A |title=The Faith-Based Encyclopedia |publisher=Tech Central Station |access-date=October 12, 2008 |author-link=Robert McHenry |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613214340/http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=111504A |archive-date=June 13, 2006 }}</ref> নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস নহয় বুলি কৰা সমালোচনা অৱশ্যে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য নহয়, সাধাৰণতে বিশ্বকোষৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে—ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিৰ্দিষ্ট কামটোত ছপা ভিত্তিক বিশ্বকোষৰ উদ্ধৃতি দিলে কিছুমান বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰবক্তা সন্তুষ্ট নহয়।<ref>{{cite web|url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/02/27/2003350261|title=Wikipedia on an academic hit list|first=Noam|last=Cohen|author-link = Noam Cohen|publisher=NY Times News Service|date=February 27, 2007|access-date=April 16, 2007|quote=Middlebury professor Thomas Beyer, of the Russian department, said: 'I guess I am not terribly impressed by anyone citing an encyclopedia as a reference point, but I am not against using it as a starting point.'|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305114213/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2007/02/27/2003350261|archive-date=March 5, 2007|url-status=live}}</ref> এনেধৰণৰ চিন্তাৰ বাবেই প্ৰশিক্ষকসকলে শিক্ষাক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক তুচ্ছজ্ঞান কৰিছে যেন লাগে। গৱেষক আৰু শিক্ষাবিদসকলে কয় যে যদিও ৱিকিপিডিয়াক চূড়ান্ত গৱেষণা পত্ৰৰ বাবে ১০০ শতাংশ সঠিক উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা নহ’বও পাৰে, গৱেষণাৰ বাবে ই এক মূল্যৱান জাম্পিং অফ পইণ্ট, যিটো সমালোচনাত্মকভাৱে আগবঢ়াই নিলে বহু সম্ভাৱনাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত যিটো নোহোৱা হ’ব পাৰে সেয়া হ’ল মাধ্যমিক আৰু উচ্চ শিক্ষাত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। পলক, জনষ্টন আৰু এভাৰ্ছৰ মতে, শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে উলাই কৰিব নালাগে (বাদ দিয়াৰ ভুলতকৈ ভুল কম) বৰঞ্চ ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিব লাগে, আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তাধাৰাৰ দক্ষতাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ৱিকিপিডিয়াক শিক্ষাৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকাব লাগে যিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক অনলাইন বিশ্বকোষত পোৱা তথ্যসমূহ ফিল্টাৰ কৰি তেওঁলোকৰ তথ্যসমূহ সমালোচনাত্মকভাৱে বিশ্লেষণ কৰাত সহায় কৰিব।<ref>{{cite journal | last1 = Polk | first1 = Tracy |last2 = Johnston | first2 = Melissa P. | last3 = Evers | first3 = Stephanie | year = 2015 | title = Wikipedia Use in Research: Perceptions in Secondary Schools | url = https://archive.org/details/sim_techtrends_techtrends_may-june-2015_59_3/page/n93 | journal = TechTrends: Linking Research & Practice to Improve Learning | volume = 59 | issue = 3| pages = 92–102 | doi=10.1007/s11528-015-0858-6| s2cid = 62595811}}</ref> ২০০৬ চনত নটিংহাম বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এজন বিজনেছ স্কুলৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ প্ৰবক্তাই<ref>{{cite journal|url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|last=Chesney|first=Thomas|title=An empirical examination of Wikipedia's credibility|journal=First Monday|date=May 16, 2006|doi=10.5210/fm.v11i11.1413|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002221750/https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|archive-date=October 2, 2025|doi-access= free}}</ref> কাৰিকৰী ৱেবছাইট ''আৰ্ছ টেকনিকা''ত পৰ্যালোচনাৰ বিষয়বস্তু হিচাপে কৰা এক অভিজ্ঞতাভিত্তিক অধ্যয়নত<ref>Study cited in {{cite web| title=Experts rate Wikipedia's accuracy higher than non-experts| publisher=Ars Technica| date=November 27, 2006| url=https://arstechnica.com/news.ars/post/20061127-8296.html| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071105210223/http://arstechnica.com/news.ars/post/20061127-8296.html| archive-date=November 5, 2007| url-status=live}}</ref> ৫৫গৰাকী শিক্ষাবিদক ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্দিষ্ট প্ৰবন্ধসমূহ পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, যিবোৰ হয় তেওঁলোকৰ বিশেষজ্ঞ ক্ষেত্ৰৰ (গোট ১) বা যাদৃচ্ছিকভাৱে বাছি লোৱা (গোট ২) আছিল। তেওঁলোক এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে: "বিশেষজ্ঞসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ লেখাসমূহ অবিশেষজ্ঞসকলতকৈ অধিক বিশ্বাসযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰিছিল।" ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতা অধিক। কিন্তু ফলাফলসমূহক সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰযোগ্য সম্পদ হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ সমৰ্থন হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয় কাৰণ বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, ১৩ শতাংশ প্ৰবন্ধত ভুল আছে (১০% বিশেষজ্ঞই অনিৰ্দিষ্ট মাত্ৰাৰ বাস্তৱিক ভুলৰ কথা জনাইছে, ইয়াৰে ৩% বানান ভুলৰ কথা জনাইছে)।"<ref>The study explains that "In the survey, all respondents under Condition 1 were asked if there were any mistakes in the article they had been asked to read. Only five reported seeing mistakes and one of those five reported spelling mistakes rather than factual errors. This suggests that 13 percent of Wikipedia's articles have errors." Thus 80% of the 13% related to factual errors and 20% of the 13% related to spelling errors. {{cite journal|url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|title=An empirical examination of Wikipedia's credibility|author=Chesney, Thomas|journal=First Monday|date=May 16, 2006|doi=10.5210/fm.v11i11.1413|access-date=January 20, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411055809/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|archive-date=April 11, 2010|doi-access=free|url-access=subscription|archivedate=April 11, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100411055809/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1413/1331|deadurl=yes}}</ref> মিনেছ’টাৰ কাৰ্লেটন কলেজৰ গ’ল্ড লাইব্ৰেৰীত ৱিকিপিডিয়াক একাডেমীত ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা এটা ৱেব পেজ আছে। ইয়াত দৃঢ়তাৰে কোৱা হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া নিঃসন্দেহে এক মূল্যৱান আৰু তথ্যসমৃদ্ধ সম্পদ", কিন্তু ইয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ "নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু স্থিৰতাৰ অভাৱ কঢ়িয়াই ফুৰে" আৰু পুনৰ আন উৎসৰ দৰে একেই অসুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে। আন পৰ্যালোচনাৰ দৰেই ইয়াতো মন্তব্য কৰা হৈছে যে কোনোবাই নিজৰ উৎস আৰু ইয়াৰ পৰা কি বিচৰা হৈছে সেইটো মূল্যায়ন কৰিব লাগে আৰু "ৱিকিপিডিয়া কিছুমান বিষয়ৰ বাবে উপযুক্ত সম্পদ হ'ব পাৰে, আকৌ আন কিছুমানৰ বাবে নহয়।" ইয়াত ৱিকিপিডিয়াৰ সহ-প্ৰতিষ্ঠাপক জিমি ৱেলছৰ মত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়া সকলো শৈক্ষিক ব্যৱহাৰৰ বাবে আদৰ্শ উৎস নহ'বও পাৰে, আৰু (অন্য উৎসৰ দৰে) ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰা হৈছে যে, অন্ততঃ ৱিকিপিডিয়াৰ এটা শক্তি হ'ল যে ই অতি বিস্তৃত বিষয়ৰ বৰ্তমানৰ তথ্যৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ বিন্দু হিচাপে কাম কৰে।<ref>{{cite web| title=Using Wikipedia| first=Matt| last=Bailey| publisher=Lawrence McKinley Gould Library, Carleton College| date=October 2, 2007| url=http://apps.carleton.edu/campus/library/for_faculty/faculty_find/wikipedia/| access-date=October 31, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071103095446/http://apps.carleton.edu/campus/library/for_faculty/faculty_find/wikipedia/| archive-date=November 3, 2007}}</ref> ২০০৭ চনত ক্ৰনিকল অৱ হাইয়াৰ এডুকেশ্যনে ড্যুক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আন্তঃশাখা অধ্যয়ন আৰু ইংৰাজী বিভাগৰ অধ্যাপিকা কেথী ডেভিডছনে লিখা এটা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে, আৰু তাত তেওঁ দৃঢ়তাৰে কয় যে ৱিকিপিডিয়াৰ সহায়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু বিশ্বাসযোগ্যতাৰ ধাৰণাসমূহৰ বিষয়ে শিকোৱা উচিত।<ref>{{cite journal |title= We Can't Ignore the Influence of Digital Technologies |journal= The Chronicle of Higher Education |publisher= Chronicle of Higher Education |date= March 23, 2007 |url= http://chronicle.com/article/We-Can-t-Ignore-the-Influence/1762 |access-date= December 15, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160116210930/http://chronicle.com/article/We-Can-t-Ignore-the-Influence/1762 |archive-date= January 16, 2016 |url-status= live }}</ref> ২০০৮ চনত খাজাৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক তথা সভাপতি হেমলেট ইছাখানলিয়ে আজাৰবাইজান আৰু ইয়াৰ সম্পৰ্কিত বিষয়সমূহৰ ওপৰত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ তুলনা কৰিছিল। তেওঁৰ অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে, ৱিকিপিডিয়াই এই বিষয়টো বহুত বেছি ব্যাপকভাৱে, অধিক সঠিকভাৱে আৰু অধিক বিশদভাৱে সামৰি লৈছে, যদিও কিছু ভাৰসাম্যৰ অভাৱ আছিল তথাপি প্ৰাথমিক ধাৰণাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াই আছিল সৰ্বোত্তম উৎস।<ref>What is Happening in the Educational System of the Contemporary World and How "The State Program on Reforms of the Higher Education System in the Republic of Azerbaijan for the Period of 2008–2012" May Best be Carried Out (in Azeri). Khazar University Press, 2008</ref> ২০১১ চনত ৱাশ্বিংটন কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ সহযোগী অধ্যাপক কাৰ্ল কেহমে কৈছিল: "মই (মোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক) মৌলিক উৎসৰ বাবে পিছত লগা বহুতো উপায়ৰ ভিতৰত এটা হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছোঁ।" ৱিকিপিডিয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ বিষয়সমূহ বিস্তৃত উদ্ধৃতিৰ সৈতে ভালদৰে গৱেষণা কৰা হৈছে"।<ref name="Burnsed">{{cite news |last1=Burnsed |first1=Brian |title=Wikipedia Gradually Accepted in College Classrooms |url=https://www.usnews.com/education/best-colleges/articles/2011/06/20/wikipedia-gradually-accepted-in-college-classrooms |access-date=June 2, 2018 |work=[[U.S. News & World Report]] |date=June 20, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612212951/https://www.usnews.com/education/best-colleges/articles/2011/06/20/wikipedia-gradually-accepted-in-college-classrooms |archive-date=June 12, 2018 |url-status=live }}</ref> কিছুমান একাডেমিক আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ কথা উল্লেখ কৰে যদিও ইয়াক পৰম্পৰাগত উল্লেখৰ দৰে একে স্তৰলৈ উন্নীত কৰা নাই। উদাহৰণস্বৰূপে, ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ উল্লেখ ''বিজ্ঞান'' আলোচনীত অনলাইনত প্ৰদান কৰা "বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগী"ত দিয়া হৈছে। এই দৃষ্টিভংগীসমূহৰ ভিতৰত প্ৰথমটোৱে ৱিকিপিডিয়াৰ হাইপাৰলিংক প্ৰদান কৰিছিল ২০০২ চনত "এ হোৱাইট কলাৰ প্ৰটিন চেন্স ব্লু লাইট"<ref>{{cite journal|author=Linden, Hartmut|date=August 2, 2002|title=A White Collar Protein Senses Blue Light|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-08-02_297_5582/page/777|journal=[[Science (journal)|Science]]|doi=10.1126/science.1075485|volume=297|issue=5582|pages=777–778|pmid=12161636|s2cid=41282143}} (subscription access only)</ref> আৰু তেতিয়াৰ পৰাই কেইবা ডজন বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীয়ে এনে সংযোগ প্ৰদান কৰিছে। ''বিজ্ঞান'' আলোচনীৰ প্ৰকাশকে কয় যে এই বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীসমূহত "হাইপাৰনোটসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে—যিবোৰ মানক গ্ৰন্থতালিকাগত উল্লেখৰ বাহিৰেও অনলাইনত উপলভ্য অন্যান্য প্ৰাসংগিক তথ্যৰ ৱেবছাইটসমূহৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰে’’।<ref>{{cite web|url=http://www.aaas.org/publications/books_reports/CCLI/PDFs/01_D_Perspectives.pdf|title=Perspectives from AAAS|publisher=American Association for the Advancement of Science|first1=Yolanda S.|last1=George|first2=Shirley S.|last2=Malcolm|name-list-style=amp|access-date=October 27, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029115643/http://www.aaas.org/publications/books_reports/CCLI/PDFs/01_D_Perspectives.pdf|archive-date=October 29, 2007}}</ref> ====২০২০ চনৰ পৰা==== স্বেৰিৰ ষ্টেইনছনে ২০২৩ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ বিশ্বাসযোগ্যতাক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহৰ অনুসন্ধান কৰিছিল আৰু দেখিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰবোৰত থকা তথ্যৰ সন্দেহজনক উৎস সময়ৰ লগে লগে ক্ৰমান্বয়ে নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।"<ref name="Steinsson_3/9/2023">{{cite journal | last=Steinsson | first=Sverrir | title=Rule Ambiguity, Institutional Clashes, and Population Loss: How Wikipedia Became the Last Good Place on the Internet | journal=[[American Political Science Review]] | publisher=[[Cambridge University Press]] | date=March 9, 2023 | volume=118 | issn=0003-0554 | doi=10.1017/s0003055423000138 | pages=235–251| s2cid=257434844 | doi-access=free }}</ref> ইয়াৰ কাৰণ আছিল ই "এটা সক্ৰিয় তথ্য-পৰীক্ষক আৰু অলংকাৰ বিৰোধী"<ref name="ShahBano_Ijaz_5/29/2023" /> হৈ পৰাৰ বাবে, ৱিকিপিডিয়া সম্প্ৰদায়ে এন পি অ'ভি নীতিৰ ব্যাখ্যা সলনি কৰি বিভ্ৰান্তিকৰ বিষয়-বস্তুক ছ্যুড'ছায়েন্স, ষড়যন্ত্ৰ তত্ত্ব আদি বুলি অধিক সঠিকভাৱে লেবেল লগাবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে "ফ্ৰিঞ্জ সমৰ্থক সম্পাদক"সকলে চাইটটো এৰি থৈ যায়।<ref name="ShahBano_Ijaz_5/29/2023">{{cite web | last=ShahBano Ijaz | first=Syeda | title=How Conflicts and Population Loss Led to the Rise of English Wikipedia's Credibility | website=Political Science Now | date=May 29, 2023 | url=https://politicalsciencenow.com/how-conflicts-and-population-loss-led-to-the-rise-of-english-wikipedias-credibility/ | access-date=June 20, 2023 | archive-date=June 5, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230605012749/http://politicalsciencenow.com/how-conflicts-and-population-loss-led-to-the-rise-of-english-wikipedias-credibility/ | url-status=live }}</ref> এনপিঅ'ভিৰ এই পুনৰ ব্যাখ্যাৰ "অৰ্থপূৰ্ণ পৰিণতি আছিল, যিটো সংস্থাই ছদ্ম বিজ্ঞান, ষড়যন্ত্ৰমূলক তত্ত্ব আৰু উগ্ৰবাদক বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু ভুৱা ভাৰসাম্য প্ৰদান কৰিছিল, সেইটোক ফ্ৰিঞ্জ ডিচকোৰ্চৰ সক্ৰিয় ডিবাংকাৰ, তথ্য-পৰীক্ষক আৰু চিনাক্তকৰ্তালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছিল।"<ref name="Steinsson_3/9/2023" /> শৈক্ষিক আৰু জ্ঞানমূলক মনোবিজ্ঞানী ছেম ৱাইনবাৰ্গে ২০২৪ চনত কৈছিল যে "নহয়, ৱিকিপিডিয়া কোনোৱে সম্পাদনা কৰিব পৰা অবিশ্বাস্য উৎসৰ লেখা নহয় আৰু সেয়া পৰিহাৰ কৰা উচিত। ২০২৪ চনত ই এক উল্লেখযোগ্যভাৱে কঠোৰ আত্মসংশোধিত সম্পদত পৰিণত হৈছে যিটো আমি সকলোৱে অধিক সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।"<ref name="The Boston Globe 17 October 2024">{{cite news |last1=Wineburg |first1=Sam |last2=Ziv |first2=Nadav |title=Go ahead and use Wikipedia for research - The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/2024/10/17/opinion/use-wikipedia-reliable-source/ |access-date=18 October 2024 |work=[[The Boston Globe]] |date=17 October 2024 |archive-date=November 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106160106/https://www.bostonglobe.com/2024/10/17/opinion/use-wikipedia-reliable-source/ |url-status=live }}</ref> ===সাংবাদিকতা আৰু বাতৰি কক্ষত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ=== নিউয়ৰ্ক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সাংবাদিকতাৰ অধ্যাপক চাৰ্লছ চেইফে ২০১৪ চনত লিখা ''ভাৰ্চুৱেল আনৰিয়েলিটি'' নামৰ গ্ৰন্থখনত ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰা বাণিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক সংগঠনসমূহে "সাধাৰণ সম্পাদকৰ ৰূপ লৈ" উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিতভাবে প্ৰৱঞ্চনাৰে ভুল তথ্যৰ অন্তৰ্ভুক্তি লক্ষ্য কৰিছে। সামৰণিত ছেইফে তলত দিয়া পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়:<ref name="Seife2014" /> {{Cquote|ৱিকিপিডিয়া এজন বুঢ়া আৰু অস্বাভাৱিক মানুহৰ দৰে। তেওঁ বহুত মজা কৰিব পাৰে—বছৰ বছৰ ধৰি তেওঁ বহুত দেখিছে, আৰু তেওঁ এটা ডাঙৰ কাহিনী ক’ব পাৰে। সিও কোনো ডামি নহয়; তেওঁ বহুত তথ্য জমা কৰিছে আৰু তেওঁ যি সংগ্ৰহ কৰিছে সেই বিষয়ে কিছু শক্তিশালী মতামতো আছে। তেওঁৰপৰা যথেষ্টখিনি শিকিব পাৰি। তেওঁ কোৱা সকলো কথাৰে এটা ধাৰণা লৈ লওক। কিন্তু তেওঁ নিশ্চিতভাৱে জানে বুলি ভবা বহু কথা একেবাৰে সঠিক নহয় বা প্ৰসংগৰ বাহিৰলৈয়ো যাব পাৰে। আৰু যেতিয়া ইয়াৰ ওপৰত থাকে, কেতিয়াবা তেওঁ এনেকুৱা কথা বিশ্বাস কৰে যিবোৰ অলপ ভাল, বাদাম। তেওঁ কোৱা বাস্তৱিক নে কাল্পনিক সেইটো যদি আপোনাৰ বাবে কেতিয়াবা গুৰুত্বপূৰ্ণ হয়, তেন্তে অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসৰ সৈতে সেইটো পৰীক্ষা কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।<ref name="Seife2014">{{cite book|first=Charles|last=Seife|title=Virtual Unreality: Just Because the Internet Told You, how Do You Know It's True?|url=https://books.google.com/books?id=cePyngEACAAJ|year=2014|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-670-02608-1|pages=26–29, 32–34, 201|access-date=2017-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331231601/https://books.google.com/books?id=cePyngEACAAJ|archive-date=2019-03-31|url-status=live}}</ref>}} ছেইফে লক্ষ্য কৰিছিল যে যেতিয়া ৱিকিপিডিয়াৰপৰা ভুৱা তথ্য অন্য প্ৰকাশনলৈ বিয়পি পৰে, তেতিয়া ই নিজেই কেতিয়াবা সত্যক সলনি কৰে।<ref name="Seife2014" /> উদাহৰণস্বৰূপে ২০১২ চনৰ ২৮ জুনত ৱিকিপিডিয়াৰ এজন বেনামী অৱদানকাৰীয়ে বেছবল খেলুৱৈ [[মাইক ট্ৰাউট]]ৰ বিষয়ে লিখা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত তেওঁৰ ডাকনাম হিচাপে "মিলভিল মিটিয়ৰ" যোগ কৰি দিছিল। দুসপ্তাহমানৰ পাছত ''নিউজডে''ৰ এজন ক্ৰীড়া সাংবাদিক-লেখকে এটা লেখাত ডাকনামটো পুনৰ প্ৰচলন কৰে, আৰু তাৰ লগে লগে ভুৱা ডাকনামটো সঁচা নামত পৰিণত হ’ল।<ref name="Seife2014" /> ছেইফে আঙুলিয়াই দিছিল যে কিছুমান মানদণ্ড অনুসৰি ৱিকিপিডিয়াক পৰম্পৰাগত প্ৰকাশনৰ দৰেই "মোটামুটিভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰিব পাৰি, আৰু অধিক শেহতীয়া, “ৱিকিপিডিয়াত কি ধৰণৰ ভুল থাকিব পাৰে আৰু ''ব্ৰিটানিকা'' বা ''কলিয়াৰ'' বা আনকি এতিয়া বন্ধ হৈ যোৱা মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা বিশ্বকোষতো কি থাকিব তাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে... ৱিকিপিডিয়াত থকা প্ৰায়বোৰ প্ৰৱঞ্চনা পুৰণি বিশ্বকোষত কেতিয়াও দেখা দিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।" <ref name="Seife2014" /> ড্ৱাইট গাৰ্নাৰে নিউয়ৰ্ক টাইমছত ছেইফৰ কিতাপখনৰ পৰ্যালোচনা কৰি কয় যে তেওঁ নিজেই "ৱিকিপিডিয়াৰ হাউলাৰ"কে ধৰি বেয়া অনলাইন তথ্যৰদ্বাৰা যথেষ্টবাৰ অসুবিধাত পৰিছে, যাৰ বাবে তেওঁ অতি সন্দেহবাদী মানসিকতা গ্ৰহণ কৰিছে।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/07/02/books/in-virtual-unreality-charles-seife-unfriends-gullibility.html|title=Online, the Lying Is Easy. In 'Virtual Unreality,' Charles Seife Unfriends Gullibility|last=Garner|first=Dwight|work=The New York Times|date=July 1, 2014|access-date=June 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901155326/https://www.nytimes.com/2014/07/02/books/in-virtual-unreality-charles-seife-unfriends-gullibility.html|archive-date=September 1, 2017|url-status=live}}</ref> ২০১২ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ন্যায়াধীশ ব্ৰায়ান লেভেছনে ব্ৰিটিছ প্ৰেছৰ সংস্কৃতি, আচৰণ আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত লিখা প্ৰতিৱেদনত ''দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্ট'' কাকতৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে এজন "ব্ৰেট ষ্ট্ৰাউব"ৰ নাম উল্লেখ কৰা কাণ্ডত "সাংবাদিকতাৰ প্ৰাথমিক নিয়ম" পাহৰি যোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছিল॥ এবছৰতকৈও অধিক পূৰ্বে ''দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্ট''ৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটোত এটা নাম যোগ কৰা হৈছিল, আৰু দেখা গৈছিল যে ই কেলিফৰ্ণিয়াৰ এজন ২৫বছৰীয়া যুৱকৰ নাম, যাৰ বন্ধুৱে প্ৰেংক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাৰ ধাৰাবাহিকতাত তেওঁৰ নাম যোগ কৰিছিল।<ref>{{cite news | url = https://www.independent.co.uk/news/media/press/levesons-wikipedia-moment-how-internet-research-on-the-independents-history-left-him-redfaced-8372446.html | last = McSmith | first = Andy | title = Leveson's Wikipedia moment: how internet 'research' on The Independent's history left him red-faced | work = The Independent | date = November 30, 2012 | access-date = March 25, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121204151536/http://www.independent.co.uk/news/media/press/levesons-wikipedia-moment-how-internet-research-on-the-independents-history-left-him-redfaced-8372446.html | archive-date = December 4, 2012 | url-status = live }}</ref> ষ্ট্ৰাউবক দ্য টেলিগ্ৰাফে বিচাৰি উলিয়াই মন্তব্য কৰিছিল, "কোনোবাই, বিশেষকৈ এজন ন্যায়াধীশে ৱিকিপিডিয়াত কিবা এটা বিশ্বাস কৰাটো একপ্ৰকাৰ আচৰিত ধৰণৰ। মোৰ বন্ধুৱে আগবাঢ়ি গৈ ৱিকিপিডিয়াৰ এটা পৃষ্ঠা সম্পাদনা কৰি মোৰ নামটো সুমুৱাই দিলে। [...] মই জানিছিলোঁ, মোৰ বন্ধুৱে কৰিলে কিন্তু মই নাজানিছিলোঁ যে কেনেকৈ ইয়াক সলনি কৰিব পাৰি আৰু মই ভাবিছিলোঁ আন কোনোবাই কৰিব। ধৰি লওক এটা সময়ত মই কোকাকোলা বা কিবা এটাৰ সৃষ্টিকৰ্তা আছিলোঁ। ৱিকিপিডিয়া সলনি কৰাটো কিমান সহজ আপোনালোকে জানে। প্ৰতিবাৰেই তেওঁ ৰঙা লিংকযুক্ত নামৰ সন্মুখীন হ'লেই তাৰ ঠাইত মোৰ নামটো ৰাখিছিল।" <ref>{{cite news | url = https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/leveson-inquiry/9723296/Wikipedia-the-25-year-old-student-and-the-prank-that-fooled-Leveson.html | last = Allen | first = Nick | title = Wikipedia, the 25-year–old student and the prank that fooled Leveson | work = The Telegraph | date = December 5, 2012 | access-date = March 25, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140131162315/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/leveson-inquiry/9723296/Wikipedia-the-25-year-old-student-and-the-prank-that-fooled-Leveson.html | archive-date = January 31, 2014 | url-status = live }}</ref> ২০১৬ চনত চিয়াৰন মেকক’লিৰ বিবিচিৰ এটা প্ৰবন্ধত একেদৰেই উল্লেখ কৰা হৈছে যে "প্ৰচুৰ দুষ্টামিপূৰ্ণ, ৰচনা কৰা তথ্যই ৱিকিপিডিয়ালৈ সোমাই যোৱাৰ পথ পাইছে" আৰু "এই ভুৱা তথ্যবোৰৰ বহুতো ফাটৰ মাজত সোমাই পৰিছে আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাবিদৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ডাঙৰ বাতৰি কাকত আৰু সম্প্ৰচাৰকলৈকে সকলোৱে বেদৰ বাণী হিচাপে লৈছে।<ref name=McCauleyBBC /> ৱিকিপিডিয়াৰপৰা প্ৰৱঞ্চনা আৰু অন্যান্য ভুৱা তথ্যসমূহ তেওঁলোকৰ লেখাত পুনৰ অন্তৰ্ভূক্ত কৰি সাংবাদিকসকলে লাজ পোৱাৰ উদাহৰণ; প্ৰধান সংবাদ সংস্থাসমূহে মৰিছ জেৰে আৰু ৰনি হেজলহাৰ্ষ্টৰ মৃত্যু বাৰ্তাত প্ৰচাৰ কৰা ভুৱা তথ্যৰ উদ্ধৃতি দি মেকক'লিয়ে কয়: "যিকোনো বাতৰি কক্ষৰ যিকোনো সাংবাদিকে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণ চালি-জাৰি নোচোৱাকৈ ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে সম্পাদকৰ মূখত প্ৰচণ্ড চৰ পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।" <ref name=McCauleyBBC>{{cite news|last=McCauley|first=Ciaran|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-37523772|title=Wikipedia hoaxes: From Breakdancing to Bilcholim|publisher=BBC|date=February 8, 2017|access-date=June 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170520210800/http://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-37523772|archive-date=May 20, 2017|url-status=live}}</ref> ডেইলী মেইলে—ইয়াৰ অনুভূত অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে ২০১৭ চনত ৱিকিপিডিয়াক উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰিছিল—ৰাজহুৱাভাৱে উল্লেখ কৰিছে যে ই "২০১৪ চনত ইয়াৰ সকলো সাংবাদিককে ৱিকিপিডিয়াক ইয়াৰ অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে একমাত্ৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল।"<ref>{{cite news|last=Jackson|first=Jasper|title=Wikipedia bans Daily Mail as 'unreliable' source|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/08/wikipedia-bans-daily-mail-as-unreliable-source-for-website|work=The Guardian|date=October 3, 2016|access-date=June 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190118191343/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/08/wikipedia-bans-daily-mail-as-unreliable-source-for-website|archive-date=January 18, 2019|url-status=live}}</ref> ''স্লেট (আলোচনী)''য়ে ২০২২ চনত কৈছিল যে...“ধ্বংসাত্মক ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ স্ক্ৰীণশ্বট, আনকি মিনিটৰ ভিতৰতে ঘূৰাই দিলেও, বাতৰিৰ প্ৰতিবেদন আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াত প্ৰায়ে বহু দীঘলীয়া পৰিণাম থাকে, জনসাধাৰণৰ ধাৰণা সৃষ্টি কৰা যে প্লেটফৰ্মটো প্ৰকৃততে থকাতকৈ পৰিণামৰ বাবে অধিক বেয়া।<ref>{{cite web |last1=Breslow |first1=Samuel |title=How a False Claim About Wikipedia Sparked a Right-Wing Media Frenzy |url=https://slate.com/technology/2022/08/wikipedia-recession-article.html |website=Slate Magazine |access-date=September 1, 2022 |language=en |date=August 11, 2022 |archive-date=January 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122103526/https://slate.com/technology/2022/08/wikipedia-recession-article.html |url-status=live }}</ref> ===বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান=== বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান এনেকুৱা এক ক্ষেত্ৰ য’ত শুদ্ধতাৰ গুৰুত্ব অতি বেছি আৰু সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাই উৎকৃষ্ট নিয়ম। ৱিকিপিডিয়াৰ কিছুমান বিষয়বস্তুৱে এক প্ৰকাৰৰ সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাত উত্তীৰ্ণ হৈছে যদিও বেছিভাগেই উত্তীৰ্ণ হোৱা নাই।<ref>{{cite journal|last1=Heilman|first1=JM|last2=Kemmann|first2=E|last3=Bonert|first3=M|last4=Chatterjee|first4=A|last5=Ragar|first5=B|last6=Beards|first6=GM|last7=Iberri|first7=DJ|last8=Harvey|first8=M|last9=Thomas|first9=B|last10=Stomp|first10=W|last11=Martone|first11=MF|last12=Lodge|first12=DJ|last13=Vondracek|first13=A|last14=de Wolff|first14=JF|last15=Liber|first15=C|last16=Grover|first16=SC|last17=Vickers|first17=TJ|last18=Meskó|first18=B|last19=Laurent|first19=MR|title=Wikipedia: a key tool for global public health promotion|journal=Journal of Medical Internet Research|date=January 31, 2011|volume=13|issue=1|pages=e14|pmid=21282098|doi=10.2196/jmir.1589|pmc=3221335 |doi-access=free }}</ref> ২০০৮ চনৰ এক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াৰ ৮০টা ঔষধৰ বিষয়ে লিখা বিষয় পৰীক্ষা কৰা হৈছিল। গৱেষকসকলে এই প্ৰবন্ধৰ গোটটোত বাস্তৱিক ভুল কমেইহে পাইছিল যদিও নিৰ্ণয় কৰিছিল যে এই প্ৰবন্ধসমূহত প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য, যেনে বিৰোধ আৰু ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ অভাৱ আছিল। গৱেষকসকলৰ এজনে লক্ষ্য কৰিছে যে "যদি মানুহে স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞৰ সৈতে যোগাযোগ নকৰাকৈয়ে গৈ ইয়াকেই একমাত্ৰ বা কৰ্তৃত্বশীল উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে...তেন্তে সেইবোৰেই নেতিবাচক প্ৰভাৱ হ’ব পাৰে।" গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াক ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা, মাত্ৰা আৰু ক্ৰিয়াৰ ব্যৱস্থাকে ধৰি আঠটা শ্ৰেণীৰ ঔষধৰ তথ্য সামৰি লোৱা ৮০টা ভিন্ন প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰি মেডস্কেপ ড্ৰাগ ৰেফাৰেন্স (এমডিআৰ)ৰ সৈতেও তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে নিৰ্ণয় কৰিছে যে এমডিআৰে ৮২.৫ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াই মাত্ৰ ৪০ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব পাৰিছিল, আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ বাবেও উত্তৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম আছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ কোনো এটা উত্তৰ বাস্তৱিকভাৱে ভুল বুলি নিৰ্ণয় কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে তেওঁলোকে এমডিআৰত চাৰিটা ভুল উত্তৰ পোৱা গৈছিল। কিন্তু গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত ৪৮টা বিষয় বাদ দিয়াৰ ভুল বিচাৰি পাইছিল, আনহাতে এমডিআৰৰ ক্ষেত্ৰত ১৪টা ভুল পোৱা গৈছিল। মুখ্য তদন্তকাৰীয়ে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "মই ভাবোঁ যে এই বাদ দিয়া বিষয়বোৰ (অশুদ্ধ তথ্যৰ দৰেই) বিপজ্জনক হ’ব পাৰে", আৰু তেওঁ আঙুলিয়াই দিছিল যে ঔষধ কোম্পানী প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ঔষধক অসুৰক্ষিত যেন কৰিব পৰা তথ্য ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰপৰা মচি পেলোৱাটো ধৰা পৰিছে।<ref name=Drug08>{{cite journal |author1=Clauson KA |author2=Polen HH |author3=[[Maged N. Kamel Boulos|Kamel Boulos MN]] |author4=Dzenowagis JH |title=Scope, completeness, and accuracy of drug information in Wikipedia |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=12 |year=2008 |pmid=19017825 |doi=10.1345/aph.1L474 |url=http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |pages=1814–21 |s2cid=2072846 |access-date=September 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |archive-date=March 25, 2009 |archivedate=March 25, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |deadurl=yes }} *{{cite news |author=Anne Harding |date=November 25, 2008 |title=Wikipedia often omits important drug information: study |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |access-date=July 1, 2017 |archive-date=October 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005123637/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |url-status=live }}</ref> ২০০৯ চনৰ এক সমীক্ষাত আমেৰিকাৰ বিষবিজ্ঞানীসকলক সোধা হৈছিল যে বিভিন্ন মাধ্যমৰ উৎসত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ স্বাস্থ্যজনিত বিপদৰ চিত্ৰণক তেওঁলোকে কিমান সঠিকভাৱে ৰেটিং দিছে। ছ’চাইটি অৱ টক্সিক’লজীৰ ৯৩৭ জন সদস্যৰ উত্তৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই বিশেষজ্ঞসকলে এই ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সকলো পৰম্পৰাগত সংবাদ মাধ্যমতকৈ বহু বেছি বুলি গণ্য কৰিছিল: {{Cquote|সমগ্ৰ অধ্যয়নটোৰ সম্ভৱতঃ আটাইতকৈ আচৰিত তথ্যটো, এই সকলোবোৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যম (আমেৰিকাৰ বাতৰি কাকত, বাতৰি আলোচনী, স্বাস্থ্য আলোচনী, সম্প্ৰচাৰ আৰু কেবল টেলিভিছন নেটৱৰ্ক) আৰু "নতুন মাধ্যম"ৰ দুটা: ৱেবএমডি আৰু ৱিকিপিডিয়া গ্ৰহণ কৰে। ৱেবএমডি হৈছে একমাত্ৰ বাতৰিৰ উৎস যাৰ ৰাসায়নিক বিপদৰ কভাৰেজক গৰিষ্ঠসংখ্যক (৫৬ শতাংশ) বিষবিজ্ঞানীয়ে সঠিক বুলি গণ্য কৰে, ইয়াৰ নিবিড়ভাৱে অনুসৰণ কৰে ৱিকিপিডিয়াৰ ৪৫ শতাংশ সঠিকতা ৰেটিং। ইয়াৰ বিপৰীতে মাত্ৰ ১৫ শতাংশইহে ''দ্য নিউয়ৰ্ক টাইমছ'', ৱাশ্বিংটন পোষ্ট আৰু ৱাল ষ্ট্ৰীট জাৰ্নেলত পোৱা ৰাসায়নিক বিপদৰ চিত্ৰণক সঠিক বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।<ref name=Tox09>S. Robert Lichter, Ph.D,,: [https://web.archive.org/web/20130824041907/http://stats.org/stories/2009/are_chemicals_killing_us.html Are chemicals killing us?] Statistical Assessment Service, May 21, 2009</ref>}} ২০১০ চনত গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ ১০প্ৰকাৰৰ কৰ্কট ৰোগৰ বিষয়ে তথ্যক নেচনেল কেন্সাৰ ইনষ্টিটিউটৰ চিকিৎসক তথ্য প্ৰশ্নৰ একেধৰণৰ তথ্যৰ সৈতে তুলনা কৰি এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "ৱিকি সম্পদটোৰ পেছাদাৰীভাৱে সম্পাদিত তথ্যকোষৰ সৈতে একেধৰণৰ সঠিকতা আৰু গভীৰতা আছিল" আৰু "সাধাৰণ আৰু অস্বাভাৱিক কৰ্কট ৰোগৰ তুলনা কৰা উপ-বিশ্লেষণে দুয়োটাৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য প্ৰদৰ্শন কৰা নাছিল", কিন্তু পঠনযোগ্যতাৰ সৰলতা এটা সমস্যা আছিল।<ref>{{cite journal|last=Rajagopalan|title=Accuracy of cancer information on the Internet: A comparison of a Wiki with a professionally maintained database|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=28|issue=15_suppl|page=6058|year=2010|url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/28/15_suppl/6058|access-date=June 5, 2010|display-authors=etal|doi=10.1200/jco.2010.28.15_suppl.6058|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109220833/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/28/15_suppl/6058|archive-date=January 9, 2014|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> ২০১১ চনত কৰা এক অধ্যয়নত এই ফলাফল পোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ ঔষধৰ প্ৰবন্ধত সঘনাই অনুপস্থিত শ্ৰেণীসমূহ হ'ল ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া আৰু স্তন্যপানত ঔষধৰ ব্যৱহাৰ।<ref name=Lavsa2011>{{Cite journal | last1 = Lavsa | first1 = S. M. | last2 = Corman | first2 = S. L. | last3 = Culley | first3 = C. M. | last4 = Pummer | first4 = T. L. | title = Reliability of Wikipedia as a medication information source for pharmacy students | doi = 10.1016/j.cptl.2011.01.007 | journal = Currents in Pharmacy Teaching and Learning | volume = 3 | issue = 2 | pages = 154–158 | year = 2011 }}</ref> অসম্পূৰ্ণ কভাৰেজ থকা আন শ্ৰেণীসমূহ আছিল অফ-লেবেল ইংগিত, বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, বিৰূপ ঔষধৰ পৰিঘটনা আৰু মাত্ৰাৰ বিৱৰণ।<ref name=Lavsa2011/> অধ্যয়নত ব্যৱহৃত অন্যান্য উৎসৰপৰা সঘনাই বিচ্যুত হোৱা তথ্য আছিল বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, ঔষধ শোষণ আৰু ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা।<ref name=Lavsa2011/> ২০১২ চনৰ এক অধ্যয়নত প্ৰকাশ পাইছে যে শিশুৰ অটোলেৰিংগ'লজীৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহত চিকিৎসা ডাটাবেছ ই-মেডিচিনতকৈ দুগুণ বেছি ভুল আৰু তথ্য খালী ৰখা হৈছে।<ref>{{cite journal|last1=Volsky|first1=Peter G.|last2=Baldassari|first2=Cristina M.|last3=Mushti|first3=Sirisha|last4=Derkay|first4=Craig S.|title=Quality of Internet information in pediatric otolaryngology: A comparison of three most referenced websites|journal=International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology|date=September 2012|volume=76|issue=9|pages=1312–1316|doi=10.1016/j.ijporl.2012.05.026|pmid=22770592}}</ref> ২০১৪ চনত আমেৰিকাৰ এক অধ্যয়নত ১০ জন গৱেষকে আমেৰিকাৰ আটাইতকৈ ব্যয়-বহুল চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ ১০টা ৱিকিপিডিয়াৰ স্বাস্থ্য প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখিলে যে ৯০% প্ৰবন্ধত শেহতীয়া চিকিৎসা গৱেষণাৰ বিৰোধিতা কৰা আৰু ভুল বক্তব্য আছে। কিন্তু ৱিকিমিডিয়া ইউ কেৰ ষ্টেভি বেনটনৰ মতে গৱেষণাত ব্যৱহৃত নমুনাৰ আকাৰ হয়তো অতি সৰু আছিল যাৰ বাবে ইয়াক প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি।<ref>{{cite news|title=Trust your doctor, not Wikipedia, say scientists|url=https://www.bbc.com/news/health-27586356|work=BBC News|access-date=May 27, 2014|date=May 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527152757/http://www.bbc.com/news/health-27586356|archive-date=May 27, 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Wikipedia vs Peer-Reviewed Medical Literature for Information About the 10 Most Costly Medical Conditions|url=https://archive.org/details/sim_jaoa-the-journal-of-the-american-osteopathic-association_2014-05_114_5/page/368|journal=The Journal of the American Osteopathic Association|date=May 1, 2014|volume=114|issue=5|pages=368–373|doi=10.7556/jaoa.2014.035|pmid=24778001 | last1 = Hasty | first1 = RT | last2 = Garbalosa | first2 = RC | last3 = Barbato | first3 = VA | last4 = Valdes | first4 = PJ Jr | last5 = Powers | first5 = DW | last6 = Hernandez | first6 = E | last7 = John | first7 = JS | last8 = Suciu | first8 = G | last9 = Qureshi | first9 = F | last10 = Popa-Radu | first10 = M | last11 = San Jose | first11 = S | last12 = Drexler | first12 = N | last13 = Patankar | first13 = R | last14 = Paz | first14 = JR | last15 = King | first15 = CW | last16 = Gerber | first16 = HN | last17 = Valladares | first17 = MG | last18 = Somji | first18 = AA| doi-access = free }}</ref> Only part of the data was made public, and for two statements that were released for other researchers to examine, the claim that Wikipedia's statements were contradictory to the peer-reviewed literature was called into question.<ref>{{Cite Q | Q56888119 }}</ref> তথ্যৰ এটা অংশহে ৰাজহুৱা কৰা হৈছিল আৰু আন গৱেষকসকলে পৰীক্ষা কৰিবলৈ প্ৰকাশ কৰা দুটা বক্তব্যৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ বক্তব্যসমূহ সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত সাহিত্যৰ সৈতে বিৰোধী বুলি কৰা দাবীয়ে প্ৰশ্নবোধক কৰি তুলিছিল।<ref>{{Cite Q | Q56888119 }}</ref> কিন্তু ২০১৭ আৰু ২০২০ চনত প্ৰকাশিত অধিক মুক্ত অধ্যয়নে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়াই পেইড-এক্সেছ অনলাইন বিশ্বকোষতকৈ কম সঠিক চিকিৎসা তথ্য প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite journal | doi=10.2174/1874220301704010015 | doi-access=free| title=Wikipedia as Informal Self-Education for Clinical Decision-Making in Medical Practice | date=2017 | last1=Matheson | first1=David | last2=Matheson-Monnet | first2=Catherine | journal=Open Medicine Journal | volume=4 | pages=15–25 | hdl=2436/620739 | hdl-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.2196/18076 | doi-access=free | title=Wikipedia in Vascular Surgery Medical Education: Comparative Study | date=2020 | last1=Yacob | first1=Michael | last2=Lotfi | first2=Shamim | last3=Tang | first3=Shannon | last4=Jetty | first4=Prasad | journal=JMIR Medical Education | volume=6 | issue=1 | article-number=e18076 | pmid=32417754 | pmc=7334757 }}</ref> ২০১৪ চনত PLOS One ত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত ইংৰাজী আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধক একাডেমিক পাঠ্যপুথিৰ সৈতে তুলনা কৰি ফাৰ্মাক’লজীৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত চকু ৰাখিছিল। এই বিশ্লেষণৰপৰা দেখা গ’ল যে ৱিকিপিডিয়াত ঔষধৰ তথ্যৰ সঠিকতা ৯৯.৭%, আনহাতে এই তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮% বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি "ৱিকিপিডিয়াৰ সহযোগিতামূলক আৰু অংশগ্ৰহণমূলক ডিজাইনে ফাৰ্মাক'লজীৰ উচ্চমানৰ তথ্য সৃষ্টি কৰে যি স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে উপযোগী।"<ref>{{Cite journal | doi = 10.1371/journal.pone.0106930| title = Accuracy and Completeness of Drug Information in Wikipedia: A Comparison with Standard Textbooks of Pharmacology| journal = PLOS ONE| volume = 9| issue = 9| article-number = e106930| year = 2014| last1 = Kräenbring | first1 = J. | last2 = Monzon Penza | first2 = T. | last3 = Gutmann | first3 = J. | last4 = Muehlich | first4 = S. | last5 = Zolk | first5 = O. | last6 = Wojnowski | first6 = L. | last7 = Maas | first7 = R. | last8 = Engelhardt | first8 = S. | last9 = Sarikas | first9 = A. | pmid=25250889 | pmc=4174509 | bibcode = 2014PLoSO...9j6930K| doi-access = free}}</ref> ২০২৪ চনত স্বাস্থ্যসেৱা সম্পৰ্কীয় গৱেষণাৰ বাবে অনলাইন তথ্যৰ উৎসৰ পৰ্যালোচনাত ৱিকিপিডিয়াক প্ৰাথমিক উল্লেখ হিচাপে ব্যৱহাৰ নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰা হৈছিল আৰু তথ্যৰ উৎস চিনাক্তকৰণৰ সম্পদ হিচাপে ইয়াৰ মূল্য লক্ষ্য কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite journal |pmid=38864650 |date=2024 |last1=Banchik |first1=L. H. |last2=Gray |first2=B. |title=What happened to my Index Medicus? |journal=Nutrition in Clinical Practice|volume=39 |issue=4 |pages=743–750 |doi=10.1002/ncp.11173 }}</ref> ২০২৪ চনত জেৰীয়ে কৈছিল যে চিকিৎসা বা যিকোনো বিষয়ৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা মূল্যায়ন কৰাটো প্ৰত্যাহ্বানজনক আৰু গৱেষকসকলে "এটা নমুনা বাছি ল'ব লাগিব আৰু ই প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি আশা কৰিব লাগিব," লগতে কয় যে "ৱিকিপিডিয়াৰ সামগ্ৰিকভাৱে ইমান ভাল হোৱাৰ কোনো উদ্দেশ্য নাই।"<ref name="Can You Trust Dr. Wikipedia? 2024" /> ===ন্যায়পালিকাৰ=== ২০০৪ চনৰপৰা আমেৰিকাৰ ন্যায়িক আলোচনাত ৱিকিপিডিয়াৰ উল্লেখ প্ৰতি বছৰে বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৭ চনৰ এটা ৰায়দানত টেক্সাছৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ন্যায়িক ৰায়দানৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল, যুক্তি দিছিল যে ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ অভাৱে ইয়াক আইনী মতামতত কৰ্তৃত্বৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত বাধা দিয়ে।<ref>{{cite web |last1=Volokh |first1=Eugene |author1-link=Eugene Volokh |title=When should courts rely on Wikipedia? |url=https://reason.com/volokh/2017/03/17/when-should-courts-rely-on-wik/ |publisher=Reason |date=March 17, 2017 |access-date=August 21, 2021 |archive-date=August 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821011846/https://reason.com/volokh/2017/03/17/when-should-courts-rely-on-wik/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|author=Texas Supreme Court|title=D Magazine Partners v. Rosenthal|url=http://www.txcourts.gov/media/1437551/150790.pdf|access-date=August 21, 2021|archive-date=June 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172812/http://www.txcourts.gov/media/1437551/150790.pdf|url-status=live}}</ref> ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ''Commr. of Customs, Bangalore vs. ACER India Pvt.'' (উদ্ধৃতি ২০০৭(১২)SCALE581) দিয়া ৰায়দানত কয় যে, 'আমি ৱিকিপিডিয়াক উল্লেখ কৰিছোঁ, কাৰণ আদালতৰ বিদ্বান অধিবক্তাই ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। ই এক অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ’বও পাৰে।" ই এটা অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ'বও পাৰে।"<ref>Sinham, B. [http://www.judis.nic.in/supremecourt/qrydisp.aspx?filename=29717 Appeal (civil) 2321 of 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410103840/http://judis.nic.in/supremecourt/qrydisp.aspx?filename=29717 |date=April 10, 2009 }}. [[Supreme Court of India]].</ref> ==প্ৰবন্ধৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰীক্ষা কৰাৰ সঁজুলি== অভিজ্ঞ সম্পাদকে প্ৰবন্ধৰ ইতিহাস আৰু আলোচনা পৃষ্ঠা চাব পাৰে যদিও সাধাৰণ আৰু নতুন ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য নে নহয় পৰীক্ষা কৰাটো ইমান সহজ নহয়। কেলিফৰ্ণিয়া, ছুইজাৰলেণ্ড আৰু জাৰ্মানীৰ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকল্পসমূহে আনুষ্ঠানিক বিশ্লেষণ আৰু তথ্য খনিৰ পদ্ধতিৰে সেইটো উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। চুইজাৰলেণ্ডৰপৰা অহা [[ৱিকিবু]]ৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হোৱা জাৰ্মানীৰ [[ৱিকি-ৱাচ্চ|ৱিকি ৱাচ্চে]] ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰতিটো ইংৰাজী বা জাৰ্মান প্ৰবন্ধৰ বাবে পাঁচ তাৰকা পৰ্যন্ত মূল্যায়ন দেখুৱাইছে। এই ৰেটিঙৰ এটা অংশ হৈছে ৱিকিট্ৰাষ্ট সঁজুলি যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ একক লিখনী অংশৰ বিশ্বাসযোগ্যতা বগা (বিশ্বাসযোগ্য) বা কমলা (বিশ্বাসযোগ্য নহয়) চিহ্নৰদ্বাৰা দেখুৱায়।<ref>Selena Mann: ''{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110611194514/http://www.itworldcanada.com/blogs/cooltools/2011/01/14/new-tool-used-to-evaluate-wikipedia/55979/ New tool used to evaluate Wikipedia.]}}'' In: it-World Canada. January 14, 2011.</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== nzjsfuuh9pe698hohfi1os1yd9ug3jc 0 138196 634543 621102 2026-09-06T20:14:15Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634543 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of bird}} {{Speciesbox |name=নীলগিৰি ফুলটোকা (Nilgiri flowerpecker) |image=Dicaeum concolor.jpg |image_caption=''[[হেলিকেৰেছ আইছ’ৰা]]''ৰ ৰস পান কৰি থকা অৱস্থাত | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Dicaeum concolor'' |volume=2016 |article-number=e.T103776128A94537687 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T103776128A94537687.en |access-date=11 November 2021}}</ref> |genus= Dicaeum |species= concolor |authority=[[Thomas C. Jerdon|Jerdon]], 1840 |synonyms= |range_map=DicaeumConcolorMap.svg |range_map_caption=Distribution of members in the species complex }} '''নীলগিৰি ফুলটোকা''' ({{lang-en|Nilgiri flowerpecker}}; বৈ‍জ্ঞানিক নামঃ ''Dicaeum concolor'') ফুলটোকা চৰাই পৰিয়ালৰ এবিধ ক্ষুদ্ৰ চৰাই। পূৰ্বতে সাধাৰণ ফুলটোকা (Plain flowerpecker) বুলি কোৱা এটা উপপ্ৰজাতি আছিল যদিও সেই নাম এতিয়া ''Dicaeum minullum''ৰ বাবে সংৰক্ষিত। গোটৰ আন আন প্ৰজাতিৰ দৰে য়ো প্ৰধানকৈ ফুলৰ ৰস আৰু ফল-মূল খায়। বনাঞ্চলৰ আচ্ছাদনৰ ভিতৰত খাদ্য বিচাৰি থকা দেখা যায় আৰু ইহঁতক ভাৰতত পোৱা যায়। ইহঁত অপ্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু ব্যাপক বিতৰণৰ পৰিসৰত কেইবাটাও প্ৰজাতি‍ অন্তৰ্ভুক্ত যিবোৰ বিচৰণৰ ক্ষেত্ৰত ওপৰা-উপৰি নহয় আৰু ৰূপগতভাৱে পৃথক, ইয়াৰে কিছুমানক সম্পূৰ্ণ প্ৰজাতি হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। ইহঁত অৰণ্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰাগযোগ ঘটক আৰু বীজ সঞ্চাৰক। ==বিৱৰণ== এই চৰাইবোৰ ক্ষুদ্ৰ আকাৰৰ (৯ চে.মি. দীঘল) আৰু মতা আৰু মাইকী চৰাইৰ মাজত কোনো লক্ষণীয় পাৰ্থক্য দেখা নাযায়। দক্ষিণ ভাৰতৰ পশ্চিম ঘাট আৰু নীলগিৰি পাহাৰৰ পাহাৰীয়া অৰণ্যত ইয়াক পোৱা যায়। ইয়াৰ গাৰ ওপৰৰ ফালৰ ৰং শেঁতা মুগা আৰু তলৰ ফালৰ ৰং বগা৷ চকুৰ সন্মুখৰ বগা ৰঙৰ ভ্ৰূটো ডাইচিয়াম ইৰিথ্ৰ’ৰাইঞ্চোছ (''Dicaeum erythrorhynchos'')তকৈ বহল। এই উপপ্ৰজাতিটোক পামেলা ৰাছমুচেনে সম্পূৰ্ণ প্ৰজাতিলৈ উন্নীত কৰিছে। উত্তৰ-পূব ভাৰতত পোৱা, ম্যানমাৰ, লাওছ আৰু দক্ষিণ চীনলৈকে বিস্তৃত এই উপপ্ৰজাতিটোক পূৰ্বৰ লেখকসকলে অলিভাচিয়াম বুলি কৈছিল, কিন্তু ৰাছমুচেন আৰু অন্যান্য শ্ৰেণীবিভাজনবিদসকলে ইয়াক এতিয়া এটা পৃথক প্ৰজাতি ডাইচিয়াম মিনুলাম (''Dicaeum minullum'') হিচাপে গণ্য কৰে (য'ত হাইনান দ্বীপৰ minullum-ক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে আৰু এতিয়া ইয়াক অধিক ধৰা-বন্ধা অৰ্থত সাধাৰণ ফুলটোকা বুলি কোৱা হয়)। এইটোৰ ওপৰভাগ জলফাই ৰঙৰ আৰু ক’লা ঠোঁটখন মিহি আৰু অলপ বেঁকা। আন্দামান দ্বীপপুঞ্জত পোৱা এই চৰাইবিধক এটা পৃথক প্ৰজাতি ডাইচিয়াম ভাইৰেছেন্স (''Dicaeum virescens'') বা আন্দামান ফুলটোকা ( Andaman flowerpecker) বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ ওপৰৰ ফালৰ ৰং উজ্জ্বল জলফাই-সেউজীয়া আৰু মুকুটত ক’লা দাগ থাকে। পেটৰ মাজত শেঁতা হালধীয়া ৰঙৰ উজ্জ্বল ৰং থাকে।<ref name=pcr>{{cite book|author1=Rasmussen PC |author2=JC Anderton |name-list-style=amp |year=2005|title=Birds of South Asia: The Ripley Guide. Volume 2|publisher=Smithsonian Institution & Lynx Edicions|pages=545–546}}</ref> ==আচৰণ আৰু পৰিৱেশ বিজ্ঞান== নীলগিৰি ফুলটোকা কাঠনিৰ প্ৰান্তত থকা এক সাধাৰণ স্থানীয় চৰাই, ই খেতি, বিচ্ছিন্ন গছ আৰু প্ৰায়ে পাহাৰীয়া ঠাইত থাকে। নীলগিৰি ফুলটোকাৰ মাতটো শুনিবলৈ চেক চেক ধৰণৰ আৰু ই দ্ৰুত শৃংখলিত, আনহাতে মাতটো উচ্চস্বৰৰ হয়। নীলগিৰি ফুলটোকাৰ প্ৰজননৰ বতৰ জানুৱাৰীৰপৰা এপ্ৰিললৈকে হয় আৰু সম্ভৱতঃ মে' আৰু জুন মাহত দ্বিতীয়টো প্ৰজননৰ বতৰ।<ref name=hbk>{{cite book|author1=Ali, S |author2=S. D. Ripley |name-list-style=amp |year=1999|edition=2nd|title=Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 10|publisher=Oxford University Press|pages=15–16}}</ref> গছ বা জোপোহাত ওলমি থকা পাৰ্চৰ দৰে বাহ এটাত দুটা বা তিনিটা কণী পাৰি।<ref>{{cite book|pages=272–274|title=The nests and eggs of Indian birds. Volume 2|author=Hume, AO|year=1890|publisher=R H Porter|url=https://archive.org/stream/nestseggsofindia02hume#page/272/mode/2up}}</ref> আন ফুলটোকাৰ দৰে ইহঁতৰ জিভা পাখিযুক্ত যাৰ ফলত ইহঁতে ৰস চুমুক দিব পাৰে, কিন্তু ইহঁতে কোমল জামুৰ লগতে সৰু পোক-পৰুৱাও খায়। গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় অৰণ্যত পৰাগ সংযোগ কৰাত ইহঁতে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে‍ আৰু বীজ সঞ্চালনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে‍।<ref>{{cite journal|author=Devy, M. Soubadra|author2=Davidar, Priya|title=Pollination systems of trees in Kakachi, a mid-elevation wet evergreen forest in Western Ghats, India|url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_2003-04_90_4/page/650|journal=Am. J. Bot.|year=2003|volume=90|pages=650–657|doi=10.3732/ajb.90.4.650|issue=4|pmid=21659160}} {{subscription required}}</ref> ==আলোকচিত্ৰ== <gallery widths="200px" heights="150px"> File:Dicaeum concolor 1.jpg|নীলগিৰি ফুলটোকা File:Dicaeum concolor.jpg|নীলগিৰি ফুলটোকা File:Nilgiri Flower Pecker..jpg|নীলগিৰি ফুলটোকা File:Nilgiri flower Pecker..jpg|নীলগিৰি ফুলটোকা File:Nilgiri flower Pecker.jpg|নীলগিৰি ফুলটোকা File:Nilgiri flowerP.jpg|নীলগিৰি ফুলটোকা File:Nilgiri Flower Pecker..jpg|নীলগিৰি ফুলটোকা File:Nilgiri Flowerpecker - Mugilu Homestay.jpg|নীলগিৰি ফুলটোকা File:DicaeumConcolorMap.svg|নীলগিৰি ফুলটোকাৰ বিচৰণক্ষেত্ৰ </gallery> ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] 4ow67w3qpe6r5on6xwacny45w3r2eej 0 138332 634577 634345 2026-09-07T02:58:09Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634577 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |fossil_range = {{Fossil range|55|0}}<small>আদি [[ইঅ'চিন]] – বৰ্তমান</small> |image = Cocos_nucifera_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-187.jpg |image2 = Coconut 4.jpg |display_parents = 4 |genus = Cocos |parent_authority = [[কেৰ'লাছ লিনিয়াছ|L.]] |species = nucifera |authority = L. |synonyms = * ''Coccus'' {{Au|Mill.}} * ''Calappa'' {{Au|Steck}} * ''Coccos'' {{Au|Gaertn.}} |synonyms_ref = <ref name="WCSP">{{cite web |url=https://kew.org |title=''Cocos nucifera'' L. |year=2025 |work=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=22 November 2025 |archive-date=11 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111225006/https://kew.org |url-status=live }}<!--see 'Synonyms' tab--></ref> |range_map = Cocos nucifera origin native range map.svg |range_map_caption = কৃষি কৰাৰ পূৰ্বে থকা সম্ভাৱ্য স্থানীয় পৰিসৰ }} {{ভাল প্ৰবন্ধ}} '''নাৰিকল''' ('''''Cocos nucifera''''') হ’ল পাম বা তাল [[পৰিয়াল (জীৱবিজ্ঞান)|পৰিয়ালৰ]] ([[Arecaceae]]) অন্তৰ্গত এবিধ উদ্ভিদ। ই '''''Cocos''''' [[গণ (জীৱবিজ্ঞান)|গণৰ]] একমাত্ৰ জীৱিত [[প্ৰজাতি]]।<ref name="WCSP"/> "নাৰিকল" শব্দটোৱে গোটেই গছজোপাক বা ইয়াৰ টান ফলটোক বুজাব পাৰে।<ref name="COD">{{cite encyclopedia |title=Coconut |encyclopedia=[[Concise Oxford Dictionary]] |editor=Pearsall, J. |year=1999 |edition=10th |location=Oxford |publisher=[[Clarendon Press]] |isbn=0-19-860287-1}}</ref> এই গছ প্ৰথমতে কেন্দ্ৰীয় ইণ্ডো-পেচিফিক অঞ্চলৰ থলুৱা উদ্ভিদ আছিল। বৰ্তমান ক্ৰান্তীয় উপকূলীয় অঞ্চলসমূহত এই গছ উভৈনদীকৈ পোৱা যায়। নাৰিকল গছে খাদ্য, ইন্ধন, প্ৰসাধন সামগ্ৰী, পৰম্পৰাগত ঔষধ আৰু নিৰ্মাণ সামগ্ৰী যোগান ধৰে। পকা নাৰিকলৰ ভিতৰৰ বগা অংশটো ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ বহু মানুহৰ প্ৰধান খাদ্য। নাৰিকলৰ [[ভ্ৰূণপোষ|ভ্ৰূণপোষত]] প্ৰচুৰ পৰিমাণে জুলীয়া পদাৰ্থ থাকে। ইয়াক "[[নাৰিকলৰ পানী]]" বুলি কোৱা হয়। পকা নাৰিকলৰ শাহৰপৰা [[নাৰিকল তেল|তেল]] আৰু নাৰিকলৰ গাখীৰ প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ টান খোলাটোৰপৰা [[কয়লা]] আৰু আঁহযুক্ত বাকলিৰপৰা ৰছী তৈয়াৰ কৰা হয়। শুকান নাৰিকলৰ শাহক ক’প্ৰা বোলা হয়। ইয়াৰপৰা পোৱা তেল আৰু গাখীৰ ৰন্ধন কাৰ্য, [[চাবোন]] আৰু প্ৰসাধন সামগ্ৰীত ব্যৱহাৰ হয়। নাৰিকলৰ মিঠা ৰসৰপৰা পানীয় তৈয়াৰ কৰা হয়। ইয়াক গেলাই তালৰ মদ বা নাৰিকলৰ ভিনেগাৰো প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ টান খোলা, বাকলি আৰু দীঘল পাতবোৰ আচ-বাব আৰু ঘৰ সজোৱা কামত ব্যৱহাৰ হয়। অষ্ট্ৰনেচীয় লোকসকলৰ বাবে নাৰিকলৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় গুৰুত্ব আছে। তেওঁলোকৰ পৌৰাণিক কাহিনী, গীত আৰু মৌখিক পৰম্পৰাত ইয়াৰ উল্লেখ পোৱা যায়। দক্ষিণ এছিয়াৰ সংস্কৃতিটো ইয়াৰ ধৰ্মীয় গুৰুত্ব আছে। [[হিন্দু]]সকলৰ বিবাহ আৰু পূজা আদি ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ হয়। [[নিউজিলেণ্ড]] আৰু [[ভাৰত]]ত নাৰিকলৰ দৰে জীৱাশ্ম উদ্ধাৰ হৈছে। জিনীয় অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে নাৰিকলৰ উৎপত্তিৰ কেন্দ্ৰস্থল আছিল কেন্দ্ৰীয় ইণ্ডো-পেচিফিক অঞ্চল। তাতে ইয়াৰ আটাইতকৈ বেছি জিনীয় বৈচিত্ৰ্য পোৱা যায়। দ্বীপপুঞ্জ দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ অষ্ট্ৰনেচীয় লোকসকলে ইয়াক কৃষি গৃহকৰণ কৰিছিল। নৱপ্ৰস্তৰ যুগত তেওঁলোকৰ সামুদ্ৰিক প্ৰব্ৰজনৰ জৰিয়তে ই পূবে প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় দ্বীপসমূহ আৰু পশ্চিমে [[মাদাগাস্কাৰ]]লৈকে বিস্তাৰিত হৈছিল। দীঘলীয়া সামুদ্ৰিক যাত্ৰাত এই প্ৰজাতিটোৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল। ই পৰিবহণযোগ্য খাদ্য, পানী আৰু নাও নিৰ্মাণৰ সামগ্ৰী যোগান ধৰিছিল। বহু সময়ৰ পাছত দক্ষিণ এছিয়া, আৰৱ আৰু ষোড়শ শতিকাৰপৰা ইউৰোপীয় নাৱিকসকলে [[ভাৰত মহাসাগৰ|ভাৰত]] আৰু [[আটলাণ্টিক মহাসাগৰ|আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ]] উপকূলত নাৰিকল বিস্তাৰ কৰে। এই পৰিচয়ৰ ভিত্তিত এই প্ৰজাতিটোক প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় আৰু ইণ্ডো-আটলাণ্টিক প্ৰকাৰত ভাগ কৰিব পাৰি। ঔপনিৱেশিক যুগত ইউৰোপীয়সকলে ইণ্ডো-আটলাণ্টিক প্ৰকাৰটো [[আমেৰিকা মহাদেশ|আমেৰিকালৈ]] লৈ গৈছিল। এই গছবোৰ ৩০ মিটাৰ (১০০ ফুট) পৰ্যন্ত ওখ হ’ব পাৰে। গছজোপাত বছৰত ৭৫টা পৰ্যন্ত ফল লাগিব পাৰে। অৱশ্যে সাধাৰণতে ৩০ তাতকৈ কম ফলহে লাগে। এই গছে ঠাণ্ডা সহ্য কৰিব নোৱাৰে। ইয়াৰ বাবে প্ৰচুৰ বৰষুণ আৰু সম্পূৰ্ণ সূৰ্যৰ পোহৰৰ প্ৰয়োজন। বহুতো পোক-পৰুৱা আৰু ৰোগে ইয়াৰ ব্যাৱসায়িক উৎপাদনত প্ৰভাৱ পেলায়। ২০২৪ চনত সমগ্ৰ বিশ্বতে ৬৫.৫ নিযুত মেট্ৰিক টন নাৰিকল উৎপাদন হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ৭৩% কেৱল [[ইণ্ডোনেছিয়া]], [[ভাৰত]] আৰু [[ফিলিপাইনছ]]ত উৎপাদন হৈছিল। == বিৱৰণ == ''Cocos nucifera'' হ’ল এবিধ ডাঙৰ প্লাম জাতীয় গছ। ই ৩০ মিটাৰ (১০০ ফুট) পৰ্যন্ত ওখ হয়। ইয়াৰ পক্ষাকাৰ পাতবোৰ ৪-৬ মিটাৰ (১৩-২০ ফুট) দীঘল আৰু উপ-পাতবোৰ ৬০-৯০ চেণ্টিমিটাৰ (২-৩ ফুট) দীঘল হয়। পুৰণি পাতবোৰ গছৰপৰা সহজে খহি পৰে। ইয়াৰ ফলত গছৰ কাণ্ডটো মিহি হৈ পৰে।<ref name="Pradeepkumar">{{cite book |last1=Pradeepkumar |first1=T. |last2=Sumajyothibhaskar |first2=B. |last3=Satheesan |first3=K. N. |year=2008 |title=Management of Horticultural Crops |url=https://books.google.com/books?id=VHmokNZXbHUC&pg=PA539 |series=Horticulture Science Series |volume=11 |publisher=New India Publishing |pages=539–587 |isbn=978-81-89422-49-3}}</ref> উৰ্বৰ মাটিত এজোপো ওখ নাৰিকল গছত বছৰি প্ৰায় ৮০টা [[ফল]] লাগে। নতুন জাতবোৰত বছৰি ১৫০টা পৰ্যন্ত ফল লাগিব পাৰে।<ref name="Sarian">{{cite news |last=Sarian |first=Zac B. |date=18 August 2010 |title=New coconut yields high |url=http://www.mb.com.ph/articles/272929/new-coconut-yields-high |work=The [[Manila Bulletin]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119033447/http://mb.com.ph/articles/272929/new-coconut-yields-high |archive-date=19 November 2011 |access-date= 21 April 2011}}</ref> ভাৰতত নাৰিকলৰ গড় উৎপাদন প্ৰতি হেক্টৰত বছৰি ৮,০০০তকৈ অধিক।<ref name="Ravi">{{cite news |last=Ravi |first=Rajesh |date=16 March 2009 |title=Rise in coconut yield, farming area put India on top |url=http://www.financialexpress.com/news/rise-in-coconut-yield-farming-area-put-india-on-top/434818/0 |work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515043307/http://www.financialexpress.com/news/rise-in-coconut-yield-farming-area-put-india-on-top/434818/0 |archive-date=15 May 2013 |access-date=21 April 2011}}</ref> ওখ জাতৰ গছবোৰত ৬ ৰপৰা ১০ বছৰত প্ৰথম ফল লাগে। এই গছবোৰ ৬০ ৰপৰা ১০০ বছৰ পৰ্যন্ত জীয়াই থাকে। চাপৰ জাতৰ গছবোৰত সোনকালে ফল লাগে যদিও ইহঁতৰ আয়ুস কম হয়।<ref name="Elzabroek">{{cite book |last=Elzebroek |first=A. T. G. |url=https://books.google.com/books?id=YvU1XnUVxFQC&pg=PA186 |title=Guide to Cultivated Plants |date=2008 |publisher=[[CAB International|CABI]] |isbn=978-1-84593-356-2 |pages=186–192}}</ref> === পুষ্পবিন্যাস === নাৰিকল গছ হ’ল উভয়লিংগ উদ্ভিদ। অৰ্থাৎ একেজোপা গছৰে একেটা [[পুষ্পবিন্যাস|পুষ্পবিন্যাসত]] মতা আৰু মাইকী দুয়োবিধ [[ফুল]] ফুলে।<ref name="Thampan 1981">{{cite book |last=Thampan |first=P.K. |year=1981 |title=Handbook on Coconut Palm |publisher=Oxford & IBH Publishing, for Department of Agriculture & Cooperation, Government of India |location=New Delhi, Bombay, and Calcutta |url=https://ia800107.us.archive.org/17/items/in.ernet.dli.2015.201473/2015.201473.Hand-Book.pdf |pages=10–11 |access-date=29 November 2025}}</ref><ref name="Kew Coconut palm">{{cite web |title=Cocos nucifera: Coconut palm |url=https://www.kew.org/plants/coconut-palm |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=29 November 2025 |archive-date=20 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251220175253/https://www.kew.org/plants/coconut-palm |url-status=live }}</ref> কেতিয়াবা এই প্ৰজাতিত [[উভয়লিঙ্গ ফুল]] থকাটো সম্ভৱ।<ref>{{cite book |last=Willmer |first=Pat |url=https://books.google.com/books?id=UVGi6W8QdO4C&pg=PA57 |title=Pollination and Floral Ecology |date=25 July 2011 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-12861-0 |page=57}}</ref> মাইকী ফুলবোৰ মতা ফুলতকৈ বহু ডাঙৰ হয়।<ref name="Kew Coconut palm"/> প্ৰাপ্তবয়স্ক গছবোৰ অবিৰতভাৱে বাঢ়ি থাকে আৰু গোটেই বছৰ ধৰি পাত, ফুল আৰু ফল উৎপাদন কৰে। ফুলৰ মুকুল এটা পুষ্পবিন্যাস লৈ বিকশিত হ’বলৈ প্ৰায় ১৪ মাহ সময় লাগে। উদ্ভিদ বিজ্ঞানৰ মতে ই হ’ল এখন আৱৰণীৰ ভিতৰত থকা স্পেডিক্স পুষ্পবিন্যাস। এজোপা সুস্থ গছে বছৰি ১৫টা পৰ্যন্ত পুষ্পবিন্যাস উৎপাদন কৰিব পাৰে। এইবোৰ এটাৰ পিছত এটাকৈ ওলায়। গতিকে গছজোপাত সদায় ভিন্ন পৰ্যায়ৰ পুষ্পবিন্যাস দেখিবলৈ পোৱা যায়।<ref name="Agriculture Institute 2024">{{cite web |title=Flowering and Fruiting Patterns of Coconut Trees |url=https://agriculture.institute/post-harvest-mgt-value-addition/flowering-fruiting-patterns-coconut-trees/ |publisher=Agriculture Institute |access-date=29 November 2025 |date=27 January 2024 |quote=Under optimal growing conditions, healthy mature trees produce new inflorescences every month, creating a continuous cycle of flowering and fruiting that can yield 12 to 15 spadices per year. |archive-date=24 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224060023/https://agriculture.institute/post-harvest-mgt-value-addition/flowering-fruiting-patterns-coconut-trees/ |url-status=live }}</ref><ref name="Gordon Jackson 2017">{{cite book |last1=Gordon |first1=André |last2=Jackson |first2=J. |title=Food Safety and Quality Systems in Developing Countries |date=2017 |editor=Gordon, André |volume=2 |chapter=Case study: application of appropriate technologies to improve the quality and safety of coconut water |isbn=978-0-12-801226-0 |pages=185–216}}</ref> মাইকী ফুল ফুলাৰপৰা ফল চপোৱাৰ সময়লৈকে ১১ মাহ সময় লাগে।<ref name="Ranasinghe 2015">{{cite journal |last1=Ranasinghe |first1=C.S. |last2=Silva |first2=L.R.S. |last3=Premasiri |first3=R.D.N. |title=Major determinants of fruit set and yield fluctuation in coconut (Cocos nucifera L.) |journal=Journal of the National Science Foundation of Sri Lanka |volume=43 |issue=3 |date=24 September 2015 |doi=10.4038/jnsfsr.v43i3.7955 |page=253 |doi-access=free }}</ref> নাৰিকল গছত প্ৰধানকৈ পৰ-পৰাগযোগ ঘটে। অৱশ্যে বেছিভাগ চাপৰ জাতৰ গছত স্ব-পৰাগযোগ হয়।<ref name="Lutz"/><ref name="Nayar2016">{{cite book |last=Nayar |first=N. Madhavan |url=https://books.google.com/books?id=pWEuDAAAQBAJ |title=The Coconut: Phylogeny, Origins, and Spread |publisher=[[Academic Press]] |year=2016 |isbn=978-0-12-809779-3 |pages=51–66}}</ref> <gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180> File:Sea View from himsori bangladesh (cropped).jpg|অৱস্থান File:Coconut tree leave.jpeg|পাতবোৰ File:Cocos nucifera (11124377083).jpg|মেল খাই অহা পুষ্পবিন্যাস<br/>মতা আৰু মাইকী ফুলৰ সৈতে File:JfBohol7038naturefvf 39.JPG|ফল থকা গছ File:Coconut germinating on Black Sand Beach, Island of Hawaii.JPG|বালিৰ ওপৰত অংকুৰিত হোৱা গুটি<br/>হাৱাই </gallery> === ফল === {| class="wikitable floatright" |+ নাৰিকলৰ<br/>উপাদানসমূহ<ref name="Novarianto 2022"/> |- ! colspan=2 | উপাদান ! colspan=2 | ভৰ/কেজি |- | colspan=3 | বাকলি || ২.০৩৩ |- | colspan=3 | নাৰিকল || ১.১২৫ |- | rowspan=3 | যাৰ ভিতৰত || খোলা || ০.৩৫৯ |- | পানী || ০.৪৯২ |- | শাহ || ০.৪৭৭ |- | colspan=3 | মুঠ || ৩.১৫৮ |} [[উদ্ভিদবিজ্ঞান|উদ্ভিদ বিজ্ঞানৰ]] মতে নাৰিকল ফলটো আচলতে এটা ড্ৰুপ বা অষ্টিল ফলহে, ই প্ৰকৃত বাদাম নহয়।<ref name="botany">{{cite web |date=December 2014 |title=Coconut botany |url=http://agritech.tnau.ac.in/horticulture/horti_pcrops_coconut_botany.html |access-date=14 December 2017 |website=Agritech Portal |publisher=[[Tamil Nadu Agricultural University]] |archive-date=27 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627223453/https://agritech.tnau.ac.in/horticulture/horti_pcrops_coconut_botany.html |url-status=live }}</ref> আন ফলৰ দৰে ইয়াৰো তিনিটা স্তৰ থাকে: বহিস্তৰ, মধ্যস্তৰ আৰু অন্তস্তৰ। বহিস্তৰটো হ’ল ইয়াৰ মিহি বাহিৰৰ ছালখন। ইয়াৰ ৰং সাধাৰণতে হালধীয়া-সেউজীয়া বা হালধীয়া-মুগা হয়। মধ্যস্তৰটো আঁহেৰে গঠিত। ইয়াক [[নাৰিকলৰ আঁহ]] বোলা হয়। ইয়াৰ বহুতো পৰম্পৰাগত আৰু ব্যাৱসায়িক ব্যৱহাৰ আছে। বহিস্তৰ আৰু মধ্যস্তৰে মিলি নাৰিকলৰ "বাকলি" গঠন কৰে। আনহাতে অন্তস্তৰে নাৰিকলৰ টান "খোলাটো" গঠন কৰে। অন্তস্তৰটো প্ৰায় ৪ মিলিমিটাৰ ডাঠ হয়। ইয়াৰ শেষৰ অংশত তিনিটা স্পষ্ট অংকুৰণ ছিদ্ৰ (বীজদ্বাৰ) থাকে। ইয়াৰে দুটা ছিদ্ৰ বন্ধ হৈ থাকে (যাক "চকু" বুলি কোৱা হয়), আনহাতে এটা কাৰ্যক্ষম হৈ থাকে।<ref name="Ledo">{{cite journal |last1=Lédo |first1=Ana da Silva |last2=Passos |first2=Edson Eduardo Melo |last3=Fontes |first3=Humberto Rolemberg |last4=Ferreira |first4=Joana Maria Santos |last5=Talamini |first5=Viviane |last6=Vendrame |first6=Wagner A. |last7=Lédo |first7=Ana da Silva |last8=Passos |first8=Edson Eduardo Melo |last9=Fontes |first9=Humberto Rolemberg |last10=Ferreira |first10=Joana Maria Santos |last11=Talamini |first11=Viviane |last12=Vendrame |first12=Wagner A. |display-authors=5 |year=2019 |title=Advances in Coconut palm propagation |journal=Revista Brasileira de Fruticultura |volume=41 |issue=2 |doi=10.1590/0100-29452019159 |doi-access=free |article-number=e-159}}</ref><ref name="Armstrong">{{cite web |last1=Armstrong |first1=W. P. |title=Edible Palm Fruits |url=https://www2.palomar.edu/users/warmstrong/ecoph10.htm |access-date=20 April 2021 |website=Wayne's Word: An On-Line Textbook of Natural History |publisher=[[Palomar College]] |archive-date=2 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180902172839/https://www2.palomar.edu/users/warmstrong/ecoph10.htm |archivedate=2 September 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180902172839/https://www2.palomar.edu/users/warmstrong/ecoph10.htm |deadurl=yes }}</ref> অন্তস্তৰৰ ভিতৰৰ অংশটো ফোঁপোলা আৰু ইয়াত প্ৰায় ০.২ মিলিমিটাৰ ডাঠ এটা পাতল মুগা ৰঙৰ বীজ আৱৰণ থাকে। অন্তস্তৰটো প্ৰথম অৱস্থাত এবিধ জুলীয়া [[ভ্ৰূণপোষ]] (অৰ্থাৎ [[নাৰিকলৰ পানী]]) ৰে পূৰ্ণ হৈ থাকে। এই তৰল পদাৰ্থবিধত কোষৰ কোনো সীমা নোহোৱাকৈ মাইট’ছিছ প্ৰক্ৰিয়াৰে বিভাজিত হোৱা বহুতো মুক্ত [[কোষকেন্দ্ৰ]] থাকে। বৃদ্ধি হৈ থকাৰ লগে লগে, শেষৰ মূৰৰপৰা আৰম্ভ কৰি অন্তস্তৰৰ বেৰত ভ্ৰূণপোষৰ কোষীয় স্তৰ জমাব হ’বলৈ ধৰে আৰু ই প্ৰায় ১১ মিলিমিটাৰ পৰ্যন্ত ডাঠ হয়। এইবোৰে অৱশেষত খাব পৰা টান ভ্ৰূণপোষ ("নাৰিকলৰ শাহ") গঠন কৰে, যি সময়ৰ লগে লগে টান হৈ পৰে। সৰু চুঙাকৃতিৰ [[উদ্ভিদ ভ্ৰূণ|ভ্ৰূণটো]] কাৰ্যক্ষম ছিদ্ৰটোৰ ঠিক তলত থকা টান ভ্ৰূণপোষৰ ভিতৰত সোমাই থাকে। অংকুৰণৰ সময়ত ভ্ৰূণটোৱে কাৰ্যক্ষম ছিদ্ৰটোৰে বাহিৰলৈ ওলাই আহে আৰু কেন্দ্ৰীয় গহ্বৰৰ ভিতৰত এটা হাউষ্ট'ৰিয়াম গঠন কৰে। ই পুলিটোক পুষ্টি যোগাবলৈ টান ভ্ৰূণপোষভাগ শোষণ কৰে।<ref name="Ledo"/><ref name="duke">{{cite web |year=1983 |title=''Cocos nucifera'' L. (Source: James A. Duke. 1983. Handbook of Energy Crops; unpublished) |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Cocos_nucifera.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603080303/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Cocos_nucifera.html |archive-date=3 June 2015 |access-date=4 June 2015 |publisher=[[Purdue University]], NewCROP – New Crop Resource}}</ref><ref name="Sugimuma">{{cite journal |last1=Sugimuma |first1=Yukio |last2=Murakami |first2=Taka |year=1990 |title=Structure and Function of the Haustorium in Germinating Coconut Palm Seed |url=https://www.jircas.go.jp/sites/default/files/publication/jarq/24-1-001-014_0.pdf |journal=JARQ |volume=24 |pages=1–14 |archive-date=13 June 2021 |access-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613121411/https://www.jircas.go.jp/sites/default/files/publication/jarq/24-1-001-014_0.pdf |url-status=live }}</ref> ফলবোৰৰ দুটা বিশেষ ৰূপ দেখিবলৈ পোৱা যায়। বনৰীয়া ''niu kafa'' নাৰিকলৰ ফলবোৰ দীঘলীয়া ত্ৰিকোণীয় আকৃতিৰ হয়, যাৰ বাকলি ডাঠ আৰু ভ্ৰূণপোষৰ পৰিমাণ কম থাকে। ইয়াৰ ফলত ফলবোৰ পানীত বেছিকৈ ওপঙি থাকিব পাৰে, যিটো সাগৰৰ মাধ্যমেৰে বিস্তাৰিত হ’বলৈ অতি উপযোগী। আনহাতে কৃষি কৰা ''niu vai'' প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নাৱিকলবোৰ ঘূৰণীয়া আকৃতিৰ হয়, যাৰ বাকলি পাতল, বেছি ভ্ৰূণপোষ আৰু প্ৰচুৰ পৰিমাণে [[নাৰিকলৰ পানী]] থাকে।<ref name="Lebrun"/><ref name="Shukla"/><ref name="Lutz"/> জাতৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এটা পূৰঠ ফলৰ ওজন প্ৰায় ১.৪ কিলোগ্ৰাম হয়।<ref name="Paull"/><ref name="postharvest"/> ইণ্ডোনেছিয়াৰ একবিংশ শতিকাৰ বিডো জাতৰ এটা ফলৰ গড় ওজন প্ৰায় ৩.১৫৮ কিলোগ্ৰাম হয়।<ref name="Novarianto 2022">{{cite journal |last1=Novarianto |first1=H. |last2=Mawardi |first2=S. |last3=Tulalo |first3=M. A. |title=The Bido variety is an essential genetic material for coconut breeding |journal=IOP Conference Series: Earth and Environmental Science |volume=974 |issue=1 |date=1 January 2022 |doi=10.1088/1755-1315/974/1/012056 |article-number=012056 |doi-access=free |bibcode=2022E&ES..974a2056N }}</ref> [[File:Coconut half exocarp removed.jpg|thumb|upright|বাকলি আংশিকভাৱে গুচোৱা ফল, ইয়াৰ অন্তস্তৰৰ টান পাতল খোলা ( বাঁওফালে) আৰু বহিস্তৰৰ নাৰিকলৰ আঁহ (সোঁফালে) দেখা গৈছে]] নাৰিকলবোৰ বাকলি নোহোৱাকৈ ৰপ্তানি কৰা হয়; [[আইভৰী ক’ষ্টৰ]] বাকলি গুচোৱা নাৰিকলৰ গড় ওজন প্ৰায় ৫৭৫ গ্ৰাম হয়, আনহাতে [[ডমিনিকান প্ৰজাতন্ত্ৰ|ডমিনিকান প্ৰজাতন্ত্ৰৰ]] বাকলি গুচোৱা নাৰিকলৰ গড় ওজন প্ৰায় ৭০০ গ্ৰাম হয়।<ref>{{cite news |last1=Gerbaud |first1=Pierre |last2=Audibert |first2=Olivier |last3=Bourdeix |first3=Roland |title=Close-up: Coconut |url=https://agritrop.cirad.fr/562361/1/ID562361.pdf |access-date=29 November 2025 |work=FRuiTROP |issue=193 |publisher=CIRAD |date=October 2011 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207062004/https://agritrop.cirad.fr/562361/1/ID562361.pdf |url-status=live }}</ref> নাৰিকল উৎপাদনকাৰী দেশসমূহত ঘৰুৱাভাৱে বিক্ৰী কৰা নাৰিকলৰ সাধাৰণতে বাকলি গুচোৱা নহয়। অপূৰঠ নাৰিকলবোৰ (ফুল ফুলাৰপৰা ৬ ৰপৰা ৮ মাহ) নাৰিকলৰ পানী আৰু কোমল জেলিৰ দৰে নাৰিকলৰ শাহৰ (যাক "ডাব নাৰিকল", "কেঁচা নাৰিকল" বা "পানী নাৰিকল" বুলি জনা যায়) বাবে বিক্ৰী কৰা হয়, য’ত ফলটোৰ প্ৰাকৃতিক ৰংটো চকুৰ বাবে বেছি আকৰ্ষণীয় হয়।<ref name="Paull">{{cite book |last1=Paull |first1=Robert E. |url=https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-45.pdf |title=Coconut: Postharvest Quality-Maintenance Guidelines |last2=Ketsa |first2=Saichol |date=March 2015 |publisher=College of Tropical Agriculture and Human Resources, [[University of Hawai{{okina}}i at Mānoa]] |archive-date=20 April 2021 |access-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420152223/https://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-45.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="postharvest">{{cite book |url=http://agriculture.gov.gy/wp-content/uploads/2016/01/Coconut.pdf |title=Coconut: Postharvest Care and Market Preparation |date=May 2004 |publisher=Ministry of Fisheries, Crops and Livestock, New Guyana Marketing Corporation, National Agricultural Research Institute |series=Technical Bulletin No. 27 |archive-date=20 April 2021 |access-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420152223/http://agriculture.gov.gy/wp-content/uploads/2016/01/Coconut.pdf |url-status=live }}</ref> অৱশ্যে ৰপ্তানিৰ বাবে বিক্ৰী কৰা সম্পূৰ্ণ পূৰঠ গোটেই নাৰিকলবোৰৰ (ফুল ফুলাৰপৰা ১১ ৰপৰা ১৩ মাহ) পৰিবহণৰ বাবে ওজন আৰু আয়তন কমাবলৈ সাধাৰণতে বাকলি গুচাই লোৱা হয়। ইয়াৰ ফলত তিনিটা ছিদ্ৰ থকা নাৰিকলৰ উদং "খোলাটো" ওলাই পৰে, যিবোৰ ফুলৰ তিনিটা গৰ্ভপত্ৰৰ অৱশিষ্ট অংশ। যিবোৰ দেশত থলুৱাভাৱে নাৰিকল খেতি কৰা নহয়, সেইবোৰ দেশত এই ৰূপটো বেছি পৰিচিত। বাকলি গুচোৱা নাৰিকলবোৰ গ্ৰাহকৰ বাবে খোলিবলৈ সহজ হয়, কিন্তু ১২°C-১৫°C উষ্ণতাত ইয়াৰ সংৰক্ষণৰ সময়সীমা প্ৰায় দুইৰপৰা তিনি সপ্তাহ বা ০°C-১.৫°C উষ্ণতাত ২ মাহলৈকে চুটি হয়। ইয়াৰ বিপৰীতে, বাকলি থকা পূৰঠ নাৰিকল সাধাৰণ কোঠাৰ উষ্ণতাত তিনিৰপৰা পাঁচ মাহলৈকে সংৰক্ষণ কৰিব পৰা যায়।<ref name="Paull"/><ref name="postharvest"/> === শিপা === প্লাম গছ কোনো মুখ্য শিপা বা শিপা নোম নাথাকে, কিন্তু ইয়াৰ এটা গুচ্ছ শিপা প্ৰণালী থাকে।<ref name="Thampan 1981"/> ই বহুতো পাতল শিপাৰে গঠিত যিবোৰ মাটিৰ উপৰিভাগৰ ওচৰত উদ্ভিদজোপাৰপৰা বাহিৰৰফালে বাঢ়ি যায়। সুস্থিৰতাৰ বাবে কেৱল কেইডালমান শিপাহে মাটিৰ গভীৰলৈ প্ৰৱেশ কৰে। ইয়াক গুচ্ছ বা অপস্থানীয় শিপা প্ৰণালী বুলি জনা যায়, আৰু ই ঘাঁহ জাতীয় প্ৰজাতিৰ এটা বৈশিষ্ট্য। গছজোপাত ২,০০০–৪,০০০ ডাল অপস্থানীয় শিপা গজিব পাৰে, যাৰ প্ৰতিডালৰ ব্যাস প্ৰায় ১ চেণ্টিমিটাৰ হয়। গছজোপাই নতুন শিপা উৎপাদন কৰাৰ লগে লগে নষ্ট হৈ যোৱা শিপাবোৰ নিয়মিতভাৱে সলনি হৈ থাকে।<ref name="agro">{{cite book |date=April 2006 |editor=Elevitch, C. R. |chapter=''Cocos nucifera'' (coconut), version 2.1 |url=http://www.agroforestry.net/tti/Cocos-coconut.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020005217/http://agroforestry.net/tti/Cocos-coconut.pdf |archive-date=20 October 2013 |access-date=22 December 2016 |title=Species Profiles for Pacific Island Agroforestry |publisher=Permanent Agriculture Resources |location=Hōlualoa, Hawaii}}</ref> == শ্ৰেণীবিভাজন == === শ্ৰেণীবিভাজনৰ ইতিহাস === ছুইডেনৰ উদ্ভিদবিজ্ঞানী তথা শ্ৰেণীবিভাজনবিদ [[কেৰ'লাছ লিনিয়াছ|কেৰ'লাছ লিনিয়াছে]] ১৭৫৩ চনত তেওঁৰ '[[স্পেচিছ প্লেণ্টাৰাম]]' (''Species Plantarum'') নামৰ কিতাপখনত ''Cocos nucifera'' প্ৰজাতিটোৰ আনুষ্ঠানিক বিৱৰণ দিছিল।<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=[[Species Plantarum]] |year=1753 |page=1188}}</ref> এই নামটো উদ্ভিদ বিজ্ঞানীসকলে গ্ৰহণ কৰিছে।<ref name="WCSP"/> ১৭৬৮ চনত ইংৰাজ উদ্ভিদবিজ্ঞানী [[ফিলিপ মিলাৰ|ফিলিপ মিলাৰে]] তেওঁৰ 'দ্য গাৰ্ডেনাৰ্ছ ডিকচনেৰী' (''The Gardeners Dictionary'') নামৰ কিতাপখনত এই উদ্ভিদজোপাক ''Palma cocos'' বুলি পুনৰ বৰ্ণনা কৰিছিল, যিটো নাম বৰ্তমান এটা সমাৰ্থক শব্দ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite book |last=Miller |first=Philip |author-link=Philip Miller |title=[[The Gardeners Dictionary]] |edition=8th |volume=2 |year=1768}}</ref><ref name="WCSP"/> ১৮৯১ চনত জাৰ্মান উদ্ভিদবিজ্ঞানী অট’ কুণ্টজেই তেওঁৰ 'ৰেভিচিঅ’ জেনেৰাম প্লেণ্টাৰাম' (''Revisio Generum Plantarum'') ত ইয়াক ''Calappa nucifera'' নাম দিছিল, ইয়াকো এটা সমাৰ্থক শব্দ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite book |last=Kuntze |first=Otto |author-link=Otto Kuntze |title=[[Revisio Generum Plantarum]] |volume=2 |page=982 |year=1891}}</ref><ref name="WCSP"/> === ব্যুৎপত্তি === [[গণ (জীৱবিজ্ঞান)|গণগত নাম]] ''Cocos'' আৰু ইয়াৰ সাধাৰণ নামটো ১৬ শতিকাৰ [[পৰ্তুগীজ ভাষা|পৰ্তুগীজ]] শব্দ '[[ক’ক’ (লোককথা)|ক’ক’]]' (''coco'') ৰপৰা আহিছে। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে 'মূৰ' বা 'লাওখোলা'। নাৰিকলৰ খোলাটোত থকা তিনিটা দাগ বা ছিদ্ৰই এটা মুখৰ আকৃতিৰ আভাস দিয়ে বাবেই ইয়াক এই নাম দিয়া হৈছিল।<ref>{{cite book |last=Dalgado |first=Sebastião |url=https://archive.org/details/glossriolusoas00dalguoft/page/n363/mode/2up |title=Glossário luso-asiático |publisher=Coimbra, Imprensa da Universidade |year=1919 |volume=1 |page=291}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/coco |title=coco |website=Online Etymology Dictionary |access-date=3 May 2020 |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204120016/https://www.etymonline.com/word/coco |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/coconut |title=coconut |website=Online Etymology Dictionary |access-date=3 May 2020 |archive-date=3 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003101721/https://www.etymonline.com/word/coconut |url-status=live }}</ref><ref name="Losada">{{cite book |last=Losada |first=Fernando Díez |year=2004 |title=La tribuna del idioma |url=https://books.google.com/books?id=RxGv6tMX2QcC&pg=PT481 |language=es |publisher=Editorial Tecnologica de CR |page=481 |isbn=978-9977-66-161-2}}</ref> ১৫২১ চনত পৰ্তুগীজ আৰু [[স্পেইনৰ লোক|স্পেনিছ]] অন্বেষণকাৰীসকলে [[প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় দ্বীপপুঞ্জ|প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় দ্বীপবাসীসকলৰ]] সৈতে কৰা সাক্ষাৎকাৰৰপৰা এই নামটো আহিছে। নাৰিকলৰ খোলাটোৱে তেওঁলোকক পৰ্তুগীজ লোককথাত বৰ্ণিত 'ক’ক’' বা 'কোকা' নামৰ [[ভূত|ভূতলৈ]] মনত পেলাই দিছিল।<ref name="Losada"/><ref>{{cite book |last=Figueiredo |first=Cândido |year=1940 |title=Pequeno Dicionário da Lingua Portuguesa |language=pt |location=Lisbon |publisher=Livraria Bertrand}}</ref> পশ্চিমীয়া দেশবোৰত এই ফলটোক প্ৰথমতে 'নাক্স ইণ্ডিকা' (''nux indica'') বুলি কোৱা হৈছিল। ১২৮০ চনত [[সুমাট্ৰা]]ত থকাৰ সময়ত [[মাৰ্ক’ প’ল’|মাৰ্ক’ প’ল’ৱে]] এই নামটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁ ব্যৱহাৰ কৰা শব্দটো সেই সময়ৰ আৰবী নাম {{Lang|ar|جوز هندي}} (''jawz hindī'') ৰ অনুবাদ আছিল, যাৰ অৰ্থ 'ভাৰতীয় বাদাম'।<ref name="Elzabroek"/> ১৫১০ চনত প্ৰকাশিত লুডোভিকো ডি ভাৰ্থেমাৰ 'ইটিনেৰেৰিঅ’’ (''Itinerario'') আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ 'হৰ্টাচ ইণ্ডিকাচ মালাবাৰিকাচ' ত নাৰিকলৰ বিতং বিৱৰণ পোৱা যায়। তাত ইয়াৰ [[তামিল ভাষা|তামিল]]/[[মালায়ালম ভাষা|মালায়ালম]] নাম 'থেংগা' (''Thenga'') ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="Grimwood1">[[#Grimwood|Grimwood]], p. 1.</ref> [[প্ৰজাতিগত নাম (উদ্ভিদবিজ্ঞান)|প্ৰজাতিগত নাম]] ''nucifera'' ৰ অৰ্থ হ’ল "বাদাম ধাৰণ কৰা।" ই [[লেটিন ভাষা|লেটিন]] শব্দ ''nux'' (বাদাম) আৰু ''fera'' (ধাৰণ কৰা) ৰপৰা আহিছে।<ref>{{cite web |title=National Flower – Nelumbo nucifera |url=http://bsienvis.nic.in/files/National%20Flower_Nelumbo%20nucifera_26.9.14.pdf |access-date=19 February 2021 |publisher=ENVIS Resource Partner on Biodiversity |archive-date=14 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214234437/http://bsienvis.nic.in/files/National%20Flower_Nelumbo%20nucifera_26.9.14.pdf |url-status=live }}</ref> == উৎপত্তি == === জীৱাশ্মৰ ইতিহাস === [[File:Miocene coconut.jpg|thumb|[[নিউজিলেণ্ড]]ৰ মায়’চিন যুগৰ জীৱাশ্ম ''Cocos zeylandica''। ইয়াৰ আকাৰ প্ৰায় এটা [[ষ্ট্ৰবেৰী]]ৰ সমান আৰু ই ৩.৫ চেণ্টিমিটাৰ দীঘল। |alt=সৰু ক’লা পৰি যোৱা জীৱাশ্ম]] নাৰিকল সদৃশ জীৱাশ্মৰ এক বৃহৎ অংশ বিশ্বৰ মাত্ৰ দুটা অঞ্চলৰপৰা উদ্ধাৰ কৰা হৈছে। এই অঞ্চল দুটা হ’ল [[নিউজিলেণ্ড]] আৰু পশ্চিম-কেন্দ্ৰীয় [[ভাৰত]]। অৱশ্যে নাৰিকল সদৃশ জীৱাশ্মসমূহ এতিয়াও অনুমাণিক হৈয়েই আছে। কাৰণ এইবোৰ সঠিকভাৱে চিনাক্ত কৰাটো কঠিন।<ref name="Nayar2016"/> আটাইতকৈ পুৰণি নাৰিকল সদৃশ উদ্ধাৰ হোৱা জীৱাশ্মবিধ আছিল ''Cocos zeylandica''। ই সৰু ফল থকা এবিধ জীৱাশ্ম প্ৰজাতি আছিল। ইয়াৰ আকাৰ প্ৰায় ৩.৫ চেণ্টিমিটাৰ × ১.২ৰপৰা ২.৫চেণ্টিমিটাৰ আছিল। এই জীৱাশ্মবিধ নিউজিলেণ্ডৰ মায়’চিন যুগৰ (প্ৰায় ২৩ ৰপৰা ৫.৩ নিযুত বছৰ পূৰ্বে) আছিল। তেতিয়াৰপৰা নিউজিলেণ্ডত ইঅ'চিন, অলিগ’চিন আৰু সম্ভৱতঃ হ’ল’চিন যুগৰ অনিশ্চিত সম্পৰ্ক থকা অনুৰূপ ফলৰ বহুতো জীৱাশ্ম পোৱা গৈছে।<ref name="Nayar2016"/><ref name="Conran2015">{{cite journal|publisher=[[Linnean Society]]|last1=Conran |first1=John G. |last2=Bannister |first2=Jennifer M. |last3=Lee |first3=Daphne E. |last4=Carpenter |first4=Raymond J. |last5=Kennedy |first5=Elizabeth M. |last6=Reichgelt |first6=Tammo |last7=Fordyce |first7=R. Ewan |display-authors=5 |year=2015 |title=An update of monocot macrofossil data from New Zealand and Australia |journal=[[Botanical Journal of the Linnean Society]]|volume=178 |issue=3 |pages=394–420 |doi=10.1111/boj.12284 |doi-access=free}}</ref> পশ্চিম-কেন্দ্ৰীয় ভাৰতৰ ডেক্কান ট্ৰেপছত নাৰিকল সদৃশ ফল, পাত আৰু কাণ্ডৰ বহুতো জীৱাশ্ম পোৱা গৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত ''Palmoxylon sundaran'', ''Palmoxylon insignae'' আৰু ''Palmocarpon cocoides'' ৰ দৰে মৰ্ফ’টাক্সাবোৰ অন্তৰ্ভুক্ত। নাৰিকল সদৃশ ফলৰ জীৱাশ্মৰ ভিতৰত ''Cocos intertrappeansis'', ''Cocos pantii'' আৰু ''Cocos sahnii'' অন্যতম। ইয়াৰে কিছুমানক সাময়িকভাৱে আধুনিক ''C.&nbsp; nucifera'' বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত ''C.&nbsp; palaeonucifera'' আৰু ''C.&nbsp; binoriensis'' নামৰ দুটা নমুনা অন্যতম। এই দুয়োটাকে লেখকসকলে প্ৰাৰম্ভিক টাৰ্চিয়াৰী যুগৰ মাষ্ট্ৰিকটিয়ান–দানিয়ান যুগৰ (৭০ ৰপৰা ৬২ নিযুত বছৰ আগৰ) বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। ''C.&nbsp; binoriensis'' ক ''C.&nbsp; nucifera'' ৰ আটাইতকৈ পুৰণি জীৱাশ্ম বুলি দাবী কৰা হৈছে।<ref name="Srivastava2014">{{cite journal |last1=Srivastava |first1=Rashmi |last2=Srivastava |first2=Grav |year=2014 |title=Fossil fruit of ''Cocos'' L. (Arecaceae) from Maastrichtian-Danian sediments of central India and its phytogeographical significance |url=https://www.researchgate.net/publication/261107861 |journal=Acta Palaeobotanica |volume=54 |issue=1 |pages=67–75 |doi=10.2478/acpa-2014-0003 |doi-access=free}}</ref><ref name="Nayar2016"/><ref name="Singh2016">{{cite journal |last1=Singh |first1=Hukam |last2=Shukla |first2=Anumeha |last3=Mehrotra |first3=R. C. |year=2016 |title=A Fossil Coconut Fruit from the Early Eocene of Gujarat |url=http://www.geosocindia.org/index.php/jgsi/article/view/88633 |journal=[[Journal of the Geological Society of India]] |volume=87 |issue=3 |pages=268–270 |doi=10.1007/s12594-016-0394-9 |bibcode=2016JGSI...87..268S |access-date=10 January 2019 |sand2cid=131318482 |url-access=subscription |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035555/http://www.geosocindia.org/index.php/jgsi/article/view/88633 |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ আন দুটা অঞ্চলৰপৰা নাৰিকল সদৃশ জীৱাশ্ম পোৱাৰ তথ্য পোৱা গৈছে। সেই অঞ্চল দুটা হ’ল [[অষ্ট্ৰেলিয়া]] আৰু [[কলম্বিয়া]]। অষ্ট্ৰেলিয়াত চিঞ্চিলা ছেণ্ড ফৰ্মেশ্যনৰপৰা ১০ x ৯.৫ চেণ্টিমিটীৰ জোখৰ এটা নাৰিকল সদৃশ জীৱাশ্ম ফল উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ সময়সীমা একেবাৰে শেষৰ প্লাইঅ'চিন বা প্ৰাৰম্ভিক প্লেীষ্ট’চিন যুগৰ বুলি ধৰা হৈছে। ৰিগবীয়ে (১৯৯৫) ইয়াৰ আকাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইয়াক আধুনিক ''Cocos nucifera'' ৰ শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল।<ref name="Srivastava2014"/><ref name="Nayar2016"/> কলম্বিয়াত মধ্যৰপৰা শেষ পেলিঅ’চিন যুগৰ চেৰেজোন ফৰ্মেশ্যনৰপৰা এটা নাৰিকল সদৃশ ফল উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। অৱশ্যে জীৱাশ্ম হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াত ফলটো চেপেটা হৈ পৰিছিল। সেইবাবে ইয়াত Cocoseae জনজাতিৰ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ তিনিটা ছিদ্ৰ আছিলনে নাই তায় নিৰ্ণয় কৰাটো সম্ভৱ নাছিল। তথাপি এটা অধ্যয়নে ফলটোৰ আকাৰ আৰু খাঁজকাটি থকা আকৃতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইয়াক ''Cocos'' গণৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে।<ref name="Gomez-Navarro2009">{{cite journal |last1=Gomez-Navarro |first1=Carolina |last2=Jaramillo |first2=Carlos |last3=Herrera |first3=Fabiany |last4=Wing |first4=Scott L. |last5=Callejas |first5=Ricardo |year=2009 |title=Palms (Arecaceae) from a Paleocene rainforest of northern Colombia |url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_2009-07_96_7/page/1300 |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=96 |issue=7 |pages=1300–1312 |doi=10.3732/ajb.0800378 |pmid=21628279 |bibcode=2009AmJB...96.1300G }}</ref> === বংশবৃত্তগত ইতিহাস === ২০১৬ চনৰ তাল গছৰ এটা আণৱিক বংশবৃত্তগত বিশ্লেষণে ''Cocos'' গণক Cocoseae জনজাতিৰ ভিতৰত স্থান দিছে:<ref>{{cite book |last=Gunn |first=Bee Fong |title=Phylogenomics of the coconut (Cocos nucifera L.) |year=2016 |publisher=[[Australian National University]] (PhD thesis) |url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstreams/98d7d3c7-600e-4ead-963e-337362a11b0e/download}}</ref> {{clade |label1=Cocoseae |1={{clade |1=মধ্য আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ কঁটকীয়া পাম ''Bactris'' |2={{clade |1=মধ্য আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ ''Elaeis oleifera'' (আমেৰিকান তেল পাম) |2={{clade |1={{clade |1=মাদাগাস্কাৰৰ ''Beccariophoenix madagascariensis'' |2={{clade |1=মাদাগাস্কাৰৰ ''Voanioala gerardii'' (বৰ্ষাৰণ্যৰ নাৰিকল) |2=দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ''Jubaeopsis'' }} }} |2={{clade |1={{clade |1=মধ্য চিলীৰ ''Jubaea chilensis'' (চিলিয়ান ৱাইন প্লাম) |2=দক্ষিণ আমেৰিকাৰ ''Butia'' }} |2={{clade |1={{clade |1=মধ্য আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ কাঁট নোহোৱা পাম ''Attalea '' |2={{clade |1=উত্তৰ এণ্ডিজৰ ''Parajubaea'' পাম |2=দক্ষিণ আমেৰিকাৰ সহবাসী পাম ''Allagoptera'' }} }} |2={{clade |1='''''Cocos nucifera''''' ('''নাৰিকল গছ''') |2=দক্ষিণ আমেৰিকাৰ ''Syagrus'' পাম }} }} }} }} }} }} }} === মানৱ বিস্তাৰ === [[File:Wa'a kaulua.jpg|thumb|left|কেটা মাৰান বা দ্বি-কাণ্ডযুক্ত নাৱে [[অষ্ট্ৰনেচীয় লোকসকল|অষ্ট্ৰনেচীয় লোকসকলক]] [[ইণ্ডো-প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল|ইণ্ডো-প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ]] দ্বীপসমূহ উপনিৱেশ কৰাত সহায় কৰিছিল। তেওঁলোকে প্ৰব্ৰজন কৰাৰ সময়ত নাৰিকলৰ বিস্তাৰ ঘটাইছিল।<ref name="Mahdi1999">{{cite book |last=Mahdi |first=Waruno |title=Archaeology and Language III: Artefacts languages, and texts |publisher=[[Routledge]] |year=1999 |isbn=978-0-415-10054-0 |editor-last=Blench |editor-first=Roger |series=One World Archaeology |volume=34 |pages=144–179 |chapter=The Dispersal of Austronesian boat forms in the Indian Ocean |editor-last2=Spriggs |editor-first2=Matthew}}</ref><ref name="Doran1981">{{cite book |last1=Doran |first1=Edwin B. |title=Wangka: Austronesian Canoe Origins |url=https://archive.org/details/wangkaaustronesi0000dora |date=1981 |publisher=[[Texas A&M University Press]] |isbn=978-0-89096-107-0}}</ref><ref name="Johns">{{cite journal |last1=Johns |first1=D. A. |last2=Irwin |first2=G. J. |last3=Sung |first3=Y. K. |date=29 September 2014 |title=An early sophisticated East Polynesian voyaging canoe discovered on New Zealand's coast |journal=[[PNAS]] |volume=111 |issue=41 |pages=14728–14733 |bibcode=2014PNAS..11114728J |doi=10.1073/pnas.1408491111 |pmc=4205625 |pmid=25267657 |doi-access=free}}</ref>]] জিনীয় অধ্যয়নে দেখুৱাইছে যে নাৰিকলৰ উৎপত্তিৰ কেন্দ্ৰস্থল আছিল কেন্দ্ৰীয় ইণ্ডো-পেচিফিক অঞ্চল। তাতে ইয়াৰ আটাইতকৈ বেছি জিনীয় বৈচিত্ৰ্য পোৱা যায়।<ref name="Perera">{{cite book |last1=Vollmann |first1=Johann |url=https://books.google.com/books?id=Y_heb_lB3qoC&pg=PA370 |title=Oil Crops |last2=Rajcan |first2=Istvan |date=18 September 2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-77594-4 |pages=370–372}}</ref><ref name="agro"/><ref name="Baudouin2008">{{cite journal |last1=Baudouin |first1=Luc |last2=Lebrun |first2=Patricia |date=26 July 2008 |title=Coconut (''Cocos nucifera'' L.) DNA studies support the hypothesis of an ancient Austronesian migration from Southeast Asia to America |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=56 |issue=2 |pages=257–262 |doi=10.1007/s10722-008-9362-6 |s2cid=19529408}}</ref><ref name="Gunn2011">{{cite journal |last1=Gunn |first1=Bee F. |last2=Baudouin |first2=Luc |last3=Olsen |first3=Kenneth M. |last4=Ingvarsson |first4=Pär K. |date=22 June 2011 |title=Independent Origins of Cultivated Coconut (''Cocos nucifera'' L.) in the Old World Tropics |journal=[[PLOS One]] |volume=6 |issue=6 |article-number=e21143 |bibcode=2011PLoSO...621143G |doi=10.1371/journal.pone.0021143 |pmc=3120816 |pmid=21731660 |doi-access=free}}</ref> ইয়াৰ খেতি আৰু বিস্তাৰ অষ্ট্ৰনেচীয় লোকসকলৰ প্ৰব্ৰজনৰ সৈতে জড়িত আছিল। তেওঁলোকে নিজৰ বসতিস্থলৰ দ্বীপবোৰলৈ নাৱেৰে নাৰিকল কঢ়িয়াই লৈ গৈছিল।<ref name="Baudouin2008"/><ref name="Gunn2011"/><ref name="Crowther2016">{{cite journal |last1=Crowther |first1=Alison |last2=Lucas |first2=Leilani |last3=Helm |first3=Richard |last4=Horton |first4=Mark |last5=Shipton |first5=Ceri |last6=Wright |first6=Henry T. |last7=Walshaw |first7=Sarah |last8=Pawlowicz |first8=Matthew |last9=Radimilahy |first9=Chantal |last10=Douka |first10=Katerina |last11=Picornell-Gelabert |first11=Llorenç |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Boivin |first13=Nicole L. |display-authors=5 |date=14 June 2016 |title=Ancient crops provide first archaeological signature of the westward Austronesian expansion |journal=PNAS |volume=113 |issue=24 |pages=6635–6640 |doi=10.1073/pnas.1522714113 |pmc=4914162 |pmid=27247383 |doi-access=free |bibcode=2016PNAS..113.6635C }}</ref><ref name="Brouwers2011">{{cite web |last1=Brouwers |first1=Lucas |date=1 August 2011 |title=Coconuts: not indigenous, but quite at home nevertheless |url=https://blogs.scientificamerican.com/thoughtomics/httpblogsscientificamericancomthoughtomics20110801coconuts-not-indigenous-but-quite-at-home-nevertheless/ |access-date=10 January 2019 |website=Scientific American |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327202713/https://blogs.scientificamerican.com/thoughtomics/httpblogsscientificamericancomthoughtomics20110801coconuts-not-indigenous-but-quite-at-home-nevertheless/ |url-status=live }}</ref> ভাষাতাত্ত্বিক, প্ৰত্নতাত্ত্বিক আৰু জিনীয় প্ৰমাণে দেখুৱাইছে যে অষ্ট্ৰনেচীয় সম্প্ৰসাৰণৰ সময়ত (প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০০ ৰপৰা ১৫০০) দক্ষিণ-পূব এছিয়াত অষ্ট্ৰনেচীয় লোকসকলে প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নাৰিকলৰ খেতি কৰিছিল।<ref name="Lew"/><ref name="Gunn2011"/><ref name="Baudouin2008"/><ref name="scid"/> বতাহ আৰু সাগৰীয় সোঁতৰ ওপৰত আধাৰিত ড্ৰিফ্ট মডেলসমূহে দেখুৱাইছে যে নাৰিকলবোৰ কোনো সহায় নোহোৱাকৈ প্ৰশান্ত মহাসাগৰ পাৰ হৈ ওপঙি যাব নোৱাৰিলেহেঁতেন। ইয়াৰপৰা বুজা যায় যে এই বিস্তাৰত মানুহৰ সহায় আছিল।<ref name="coco">{{cite journal |last1=Gunn |first1=Bee |last2=Baudouin |first2=Luc |last3=Olsen |first3=Kenneth M. |title=Independent Origins of Cultivated Coconut (''Cocos nucifera'' L.) in the Old World Tropics |journal=[[PLOS One]] |year=2011 |volume=6 |issue=6 |article-number=e21143 |doi=10.1371/journal.pone.0021143 |pmid=21731660 |pmc=3120816 |bibcode=2011PLoSO...621143G |doi-access=free}}</ref> {{multiple image |direction = vertical |width = 300 |image2 = Historical Introduction of Coconuts (Gunn, Baudouin,& Olsen, 2011).png |caption2 = [[ভাৰতীয় উপমহাদেশ]] আৰু দ্বীপপুঞ্জ দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ মূল বৈচিত্ৰ্যৰ কেন্দ্ৰসমূহৰপৰা নাৰিকলৰ অনুমাণিক ঐতিহাসিক পৰিচয়<ref name="Gunn2011"/><ref name="Lutz">{{cite web |last1=Lutz |first1=Diana |date=24 June 2011 |title=Deep history of coconuts decoded |url=https://source.wustl.edu/2011/06/deep-history-of-coconuts-decoded/ |website=The Source |access-date=10 January 2019 |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153000/https://source.wustl.edu/2011/06/deep-history-of-coconuts-decoded/ |url-status=live }}</ref><ref name="Brouwers2011"/> |image1 = Geographical distributions of Indo-Atlantic and Pacific coconut subpopulations.png |caption1 = ইণ্ডো-আটলাণ্টিক আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নাৰিকলৰ উপ-সংখ্যাৰ ভৌগোলিক বিতৰণ আৰু ইহঁতৰ জিনীয় গঠন<ref name="Gunn2011"/> }} নাৰিকলক দুটা উপ-জনসংখ্যাত ভাগ কৰা হৈছে। এটা হ’ল দ্বীপপুঞ্জ দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় গোট আৰু আনটো হ’ল ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ দক্ষিণ অংশৰ ইণ্ডো-আটলাণ্টিক গোট। প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় গোটটো স্পষ্টভাৱে পোহনীয়া কৰা জাত। ইহঁত চাপৰ হয়, স্ব-পৰাগযোগ ঘটে আৰু ইহঁতৰ ''niu vai'' ফলত বাকলিতকৈ শাহৰ অনুপাত বেছি থাকে। প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নাৰিকলৰ বিতৰণ অষ্ট্ৰনেচীয় নাৱিকসকলে বসতি স্থাপন কৰা অঞ্চলসমূহৰ সৈতে খাপ খায়, বিশেষকৈ [[মাদাগাস্কাৰ]]। এই দ্বীপটোৰ নাৰিকলবোৰত দুয়োটা উপ-জনসংখ্যাৰ জিনীয় মিশ্ৰণ দেখা যায়। ইয়াৰপৰা বুজা যায় যে তাত প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নাৰিকলে ইণ্ডো-আটলাণ্টিক নাৰিকলৰ সৈতে বংশবৃদ্ধি কৰিছিল।<ref name="Gunn2011"/><ref name="Crowther2016"/> যদিও খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০০ ৰপৰা ৫০০ চনৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশিষ্টই ইংগিত দিয়ে যে ইণ্ডো-আটলাণ্টিক নাৰিকল পৰৱৰ্তী সময়ত [[দ্ৰাবিড় লোকসকল|দ্ৰাবিড় লোকসকলে]] স্বতন্ত্ৰভাৱে খেতি কৰিছিল, কেৱল প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নাৰিকলতহে চাপৰ প্ৰকৃতি, স্ব-পৰাগযোগ আৰু ঘূৰণীয়া ফলৰ দৰে স্পষ্ট পোহনীয়া লক্ষণ দেখা যায়। ইয়াৰ বিপৰীতে, ইণ্ডো-আটলাণ্টিক নাৰিকলত পূৰ্বপুৰুষৰ লক্ষণ যেনে ওখ প্ৰকৃতি আৰু দীঘলীয়া ত্ৰিকোণীয় ফল দেখা যায়।<ref name="Lew"/><ref name="Gunn2011"/><ref name="Baudouin2008"/><ref name="scid">{{cite news |title=Deep history of coconuts decoded: Origins of cultivation, ancient trade routes, and colonization of the Americas |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/06/110624142037.htm |access-date=22 April 2021 |work=[[ScienceDaily]] |publisher=[[Washington University in St. Louis]] |date=24 June 2011}}</ref> জিনীয় অধ্যয়নে কলম্বিয়াৰ পূৰ্বৰ যুগত [[পানামা]]ত নাৰিকলৰ জনসংখ্যা থকাটো নিশ্চিত কৰিছে। অৱশ্যে ই তাত থলুৱা উদ্ভিদ নহয় আৰু ফাউণ্ডাৰ ইফেক্টৰ ফলত হোৱা জিনীয় বটলনেক প্ৰদৰ্শন কৰে। আমেৰিকা মহাদেশৰ নাৰিকলবোৰ [[ফিলিপাইনছ]]ৰ নাৰিকলৰ সৈতে আটাইতকৈ বেছি সম্পৰ্কিত। ইয়াৰপৰা বুজা যায় যে নাৰিকলবোৰ সাগৰীয় সোঁতৰ দৰে প্ৰাকৃতিকভাৱে অহা নাছিল। বৰঞ্চ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০ চনৰপৰাই প্ৰাৰম্ভিক অষ্ট্ৰনেচীয় নাৱিকসকলে আমেৰিকালৈ লৈ গৈছিল।<ref name="Baudouin2008"/><ref name="Brouwers2011"/><ref name=Ward>{{cite journal |last1=Ward |first1=R. G. |last2=Brookfield |first2=M. |year=1992 |title=Special Paper: the dispersal of the coconut: did it float or was it carried to Panama? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biogeography_1992-09_19_5/page/467 |journal=[[Journal of Biogeography]] |volume=19 |issue=5 |pages=467–480 |doi=10.2307/2845766 |jstor=2845766 |bibcode=1992JBiog..19..467W }}</ref> ঔপনিৱেশিক যুগত, ১৬ শতিকাৰপৰা আৰম্ভ কৰি স্পেনিছ ইষ্ট ইণ্ডিজৰপৰা মণিলা গেলিয়নৰ জৰিয়তে প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নাৰিকল [[মেক্সিকো]]ত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে, আৰৱ আৰু পাৰ্চী ব্যৱসায়ীসকলে ইণ্ডো-আটলাণ্টিক নাৰিকল [[পূব আফ্ৰিকা]]ৰ উপকূললৈ বিস্তাৰিত কৰিছিল। ১৬ শতিকাৰপৰা পৰ্তুগীজ জাহাজসমূহে ভাৰত আৰু শ্ৰীলংকাৰ উপনিৱেশৰপৰা ইণ্ডো-আটলাণ্টিক নাৰিকল [[আটলাণ্টিক মহাসাগৰ]]ত প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। প্ৰথমে পশ্চিম আফ্ৰিকাৰ উপকূললৈ আৰু তাৰ পিছত [[কেৰিবিয়ান অঞ্চল|কেৰিবিয়ান]] আৰু [[ব্ৰাজিল]]লৈ ইয়াক লৈ যোৱা হৈছিল।<ref name="Gunn2011"/> === কৃষিকৰণ === নাৰিকলক বহলভাৱে দুটা ফলৰ প্ৰকাৰত ভাগ কৰিব পাৰি। এটা হ’ল ডাঠ বাকলি আৰুকোণীয়া ফল থকা পূৰ্বপুৰুষৰ ''niu kafa'' ৰূপ আৰু আনটো হ’ল পাতল বাকলি, ঘূৰণীয়া ফল আৰু অধিক ভ্ৰূণপোষ বা শাহ থকা ''niu vai'' ৰূপ। এই শব্দবোৰ চামোগান ভাষাৰ।<ref name="Gunn2011"/><ref name=Lebrun/><ref name=Harries/> ''niu kafa'' ৰূপটো হ’ল বন্য পূৰ্বপুৰুষৰ প্ৰকাৰ। ইয়াৰ বীজটো সুৰক্ষিত কৰিবলৈ ডাঠ বাকলি থাকে। সাগৰত ওপঙি থকাত সহায় কৰিবলৈ ইয়াৰ আকৃতিকোণীয়া আৰু বেছি খাঁজকাটি থকা হয়। ই ইণ্ডো-আটলাণ্টিক নাৰিকলৰ প্ৰধান ৰূপ।<ref name=Lebrun/><ref name="Gunn2011"/> অৱশ্যে ঘৰ আৰু নাও নিৰ্মাণত ৰছীৰ উৎস হিচাপে অষ্ট্ৰনেচীয় বস্তুগত সংস্কৃতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ হোৱা [[নাৰিকলৰ আঁহ]] উৎপাদনৰ বাবে কিছু পৰিমাণে ডাঠ বাকলি থকা ফল নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল।<ref name="Lew"/> <gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180 caption="দুটা প্ৰধান ফলৰ প্ৰকাৰ"> File:Cocos nucifera (coconut) 5 (38507429165).jpg|বন্য আৰু ইণ্ডো-আটলাণ্টিক নাৰিকলৰ ''niu kafa'' ৰূপ। সম্ভৱতঃ ঘৰ আৰু নাও নিৰ্মাণৰ বাবে অধিক আঁহ পাবলৈ ইয়াক বাছনি কৰা হৈছিল File:Cocos nucifera (coconut) 2 (39384972311).jpg|খেতি কৰা প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নাৰিকলৰ ''niu vai'' ৰূপ। অধিক শাহ আৰু [[নাৰিকলৰ পানী|পানী]] তথা কম বাকলিৰ বাবে ইয়াক কৃত্ৰিম নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল </gallery> ''niu vai'' ৰূপটো হ’ল প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নাৰিকলত প্ৰধানকৈ থকা পোহনীয়া ৰূপ। অষ্ট্ৰনেচীয় লোকসকলে ইহঁতৰ ডাঙৰ ভ্ৰূণপোষ-বাকলিৰ অনুপাত আৰু অধিক নাৰিকলৰ পানীৰ পৰিমাণৰ বাবে ইহঁতক কৃত্ৰিমভাৱে নিৰ্বাচন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত সামুদ্ৰিক যাত্ৰাৰ বাবে খাদ্য আৰু পানীৰ সংৰক্ষণ হিচাপে ইহঁত অধিক উপযোগী হৈ পৰিছিল। এই ঘূৰণীয়া, পাতল বাকলি থকা ফলটোৰ কম ওপঙি থকা ক্ষমতা আৰু অধিক ভংগুৰতাই কোনো প্ৰভাৱ পেলোৱা নাছিল। কাৰণ মানুহে ইয়াক বিস্তাৰ কৰিবলৈ আৰু খেতিপথাৰত ৰুবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।<ref name=Lebrun>{{cite journal |last1=Lebrun |first1=P. |last2=Seguin |first2=M. |last3=Grivet |first3=L. |last4=Baudouin |first4=L. |year=1998 |title=Genetic diversity in coconut (''Cocos nucifera'' L.) revealed by restriction fragment length polymorphism (RFLP) markers |url=https://archive.org/details/sim_euphytica_1998_101_1/page/103 |doi=10.1023/a:1018323721803 |journal=Euphytica |volume=101 |pages=103–108 |s2cid=19445166}}</ref><ref name=Shukla>{{cite journal |last1=Shukla |first1=A. |last2=Mehrotra |first2=R. C. |last3=Guleria |first3=J. S. |year=2012 |title=Cocos sahnii Kaul: A ''Cocos nucifera'' L.-like fruit from the Early Eocene rainforest of Rajasthan, western India |journal=Journal of Biosciences |volume=37 |issue=4 |pages=769–776 |doi=10.1007/s12038-012-9233-3 |pmid=22922201 |s2cid=14229182 }}</ref> বিচমাৰ্ক দ্বীপপুঞ্জৰ চেইণ্ট মেথিয়াছ দ্বীপপুঞ্জৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থানসমূহত ''Niu vai'' অন্তস্তৰৰ টুকুৰা উদ্ধাৰ কৰা হৈছে। এই টুকুৰাবোৰ প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০০ চনৰ পুৰণি। ইয়াৰপৰা বুজা যায় যে অষ্ট্ৰনেচীয় লাপিটা লোকসকলে ইতিমধ্যে নাৰিকলৰ খেতি আৰু কৃত্ৰিম নিৰ্বাচন কৰিছিল।<ref name="Lew"/> নাৰিকল গছক ইয়াৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বহলভাৱে দুটা সাধাৰণ প্ৰকাৰত ভাগ কৰিব পাৰি: "ওখ" (var. ''typica'') আৰু "চাপৰ" (var. ''nana'') জাত।<ref name=Santos>{{cite web |url=http://www.bioversityinternational.org/fileadmin/bioversity/publications/Web_version/108/ch02.htm#Chapter+1+BOTANY+OF+THE+COCONUT+PALM |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212200527/http://www.bioversityinternational.org/fileadmin/bioversity/publications/Web_version/108/ch02.htm |title=Chapter 1: Botany of the Coconut Palm |archive-date=12 December 2013|website=bioversityinternational.org}}</ref> এই দুয়োটা গোট জিনীয়ভাৱে সুকীয়া। চাপৰ জাতটোৱে আলংকাৰিক বৈশিষ্ট্য আৰু সোনকালে অংকুৰণ তথা ফল ধৰাৰ বাবে অধিক মাত্ৰাত কৃত্ৰিম নিৰ্বাচন প্ৰদৰ্শন কৰে।<ref name=Harries>{{cite journal |last1=Harries |first1=H. C. |year=1978 |title=The evolution, dissemination and classification of ''Cocos nucifera'' L. |url=https://archive.org/details/sim_botanical-review_july-september-1978_44_3/page/265 |journal=[[The Botanical Review]] |volume=44 |issue=3 |pages=265–319 |doi=10.1007/bf02957852|bibcode =1978BotRv..44..265H |s2cid=26636137 }}</ref><ref name=Huang>{{cite journal |last1=Huang |first1=Y.-Y. |last2=Matzke |first2=A. J. M. |last3=Matzke |first3=M. |year=2013 |title =Complete sequence and comparative analysis of the chloroplast genome of coconut palm (''Cocos nucifera'') |journal=[[PLOS One]] |volume=8 |issue=8 |article-number=e74736 |doi=10.1371/journal.pone.0074736 |pmid=24023703 |pmc=3758300 |bibcode =2013PLoSO...874736H |doi-access=free }}</ref> ওখ জাতটোত পৰ-পৰাগযোগ ঘটে। আনহাতে চাপৰ পাম গছবোৰ স্ব-পৰাগযোগী হয়। ইয়াৰ ফলত ওখ গোটটোৰ ভিতৰত বহু পৰিমাণে [[জিনীয় বৈচিত্ৰ্য]] দেখা যায়।<ref name="Rivera">{{cite journal |last1=Rivera |first1=R. |last2=Edwards |first2=K. J. |last3=Barker |first3=J. H. |last4=Arnold |first4=G. M. |last5=Ayad |first5=G. |last6=Hodgkin |first6=T. |last7=Karp |first7=A. |title=Isolation and characterization of polymorphic microsatellites in ''Cocos nucifera'' L |url=https://archive.org/details/sim_genome_1999-08_42_4/page/668 |journal =Genome |volume =42 |issue =4 |pages =668–675 |year=1999 |pmid =10464790 |doi=10.1139/g98-170}}</ref> অধিক বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ ওখ জাতবোৰৰ বিপৰীতে চাপৰ নাৰিকলৰ জাতবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে খেতি কৰা হয়।<ref name="Bourdeix"/><ref name="Rivera"/> চাপৰ নাৰিকলবোৰে তেৰটা জিনীয় মাৰ্কাৰৰ ভিতৰত তিনিটা ভাগ-বতৰা কৰে (যিটো ওখ জাতত বিৰল)। ইয়াৰপৰা বুজা যায় যে ইহঁত সম্ভৱতঃ এটা পোহনীয়া কৰা জনসংখ্যাৰপৰা উৎপন্ন হৈছে। ফিলিপাইন আৰু মালয়ৰ চাপৰ নাৰিকলবোৰ সোনকালেই দুটা সুকীয়া প্ৰকাৰত বিভক্ত হৈছিল। নতুন অঞ্চলত প্ৰৱৰ্তন কৰিলে ইহঁত সাধাৰণতে জিনীয়ভাৱে পৃথক হৈ থাকে। এনে প্ৰৱৰ্তনৰ পিছত বহুতো চাপৰ জাত বিকশিত হৈছিল, যিবোৰে ওখ জাতৰ সৈতে বৰ্ণসংকৰণ কৰিছিল। চাপৰ জাতবোৰৰ উৎপত্তি স্থান হ’ল [[দক্ষিণ-পূব এছিয়া]]। ইয়াত থকা ওখ জাতবোৰ জিনীয়ভাৱে চাপৰ নাৰিকলৰ আটাইতকৈ ওচৰত থাকে।<ref name="Gunn2011"/><ref name="lebrun2013"/><ref name="Bourdeix">{{cite book |last1=Bourdeix |first1=R. |last2=Prades |first2=A. |title=A Global Strategy for the conservation and use of Coconut Genetic Resources 2018–2028 |date=2017 |publisher=[[Bioversity International]] |isbn=978-92-9043-984-4 |url=https://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/a-global-strategy-for-the-conservation-and-use-of-coconut-genetic-resources-2018-2028/ |archive-date=20 April 2021 |access-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420051507/https://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/a-global-strategy-for-the-conservation-and-use-of-coconut-genetic-resources-2018-2028/ |url-status=live }}</ref><ref name=Rivera/> ওখ আৰু চাপৰ জাতৰ জিন’ম ক্ৰমবিন্যাসে প্ৰকাশ কৰিছে যে ইহঁত ২ ৰপৰা ৮ নিযুত বছৰ পূৰ্বে পৃথক হৈছিল। উদ্ভিদৰ হৰমন জিবাৰলিনৰ বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ জিনৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত চাপৰ জাতটোৰ সৃষ্টি হৈছিল।<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Shouchuang |last2=Xiao |first2=Yong |last3=Zhou |first3=Zhi-Wei |last4=Yuan |first4=Jiaqing |last5=Guo |first5=Hao |last6=Yang |first6=Zhuang |last7=Yang |first7=Jun |last8=Sun |first8=Pengchuan |last9=Sun |first9=Lisong |last10=Deng |first10=Yuan |last11=Xie |first11=Wen-Zhao |last12=Song |first12=Jia-Ming |last13=Qamar |first13=Muhammad Tahir ul |last14=Xia |first14=Wei |last15=Liu |first15=Rui |display-authors=5 |date=4 November 2021 |title=High-quality reference genome sequences of two coconut cultivars provide insights into evolution of monocot chromosomes and differentiation of fiber content and plant height |journal=Genome Biology |volume=22 |issue=1 |page=304 |doi=10.1186/s13059-021-02522-9 |pmc=8567702 |pmid=34736486 |doi-access=free }}</ref> আন এক পূৰ্ৰপুৰুষৰ জাত হৈছে [[পলিনেশিয়া]]ৰ '''''niu leka''''' (যাক "কম্পেক্ট ড্ৱাৰ্ফ" বুলি কোৱা হয়)। যদিও ই চাপৰ নাৰিকলৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ (লেহেমীয়া বৃদ্ধিকে ধৰি), ই জিনীয়ভাৱে সুকীয়া আৰু ইয়াক স্বতন্ত্ৰভাৱে খেতি কৰা হৈছিল, সম্ভৱতঃ [[টংগা]]ত। প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অন্যান্য দ্বীপতো ''niu leka'' ৰ অন্যান্য জাত থাকিব পাৰে। ইয়াৰে কিছুমান সম্ভৱতঃ কম্পেক্ট ড্ৱাৰ্ফ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ চাপৰপ্ৰকাৰৰ উন্নত বৰ্ণসংকৰৰ বংশধৰ।<ref name="lebrun2013"/><ref name="Bourdeix"/> == বিতৰণ আৰু আৱাসস্থল == মানুহৰ খেতি আৰু বিস্তাৰৰ বাবে নাৰিকলৰ একপ্ৰকাৰৰ বিশ্বব্যাপী বিতৰণ দেখিবলৈ পোৱা যায়। অৱশ্যে ইয়াৰ মূল বিতৰণ আছিল কেন্দ্ৰীয় ইণ্ডো-পেচিফিক অঞ্চলৰ সামুদ্ৰিক দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু মেলালেনিয়া অঞ্চলত।<ref name="Perera"/> নাৰিকল গছ বালিচহীয়া মাটিত ভালদৰে বাঢ়ি আহে আৰু ই অতিমাত্ৰা [[লৱণাক্ততা]] সহ্য কৰিব পাৰে। ই প্ৰচুৰ সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু বছৰি ১৫০০ মিমিৰপৰা ২৫০০ মিমিৰ ভিতৰত নিয়মীয়া বৰষুণ হোৱা অঞ্চল পছন্দ কৰে। ই ৬০% তকৈ অধিক আৰ্দ্ৰতা পছন্দ কৰে। যদি বৰষুণ ইয়াতকৈ কম হয়, ইয়াৰ শিপাই মাটিৰ পানীৰ স্তৰ স্পৰ্শ কৰিব পাৰিলে ই জীয়াই থাকিব পাৰে। কিন্তু ই পানী জমা হৈ থকাটো সহ্য কৰিব নোৱাৰে। ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত সাগৰ পৃষ্ঠৰপৰা {{Convert|600|m}} উচ্চতালৈকে ই বৃদ্ধি পায়। ই ভিতৰুৱা অঞ্চলৰ বালিচহীয়া মাটিত এমাহ আৰু গধুৰ মাটিত তিনিমাহ পৰ্যন্ত খৰাং বতৰ সহ্য কৰিব পাৰে। কিন্তু মাটিৰ পানী নিষ্কাষণ ব্যৱস্থা ভাল হ’ব লাগিব। ই ৪.৫ ৰপৰা ৮ পিএইচ (pH) যুক্ত মাটিত গজে (পিছৰটো প্ৰবাল এটোলত হয়)। কিন্তু ই ৫.৫ ৰপৰা ৭ পিএইচ পৰিসৰ বেছি পছন্দ কৰে। ছাঁ পৰিলে ইয়াৰ বৃদ্ধি গুৰুতৰভাৱে সীমিত হয়। যদি ইয়াৰ শিপা প্ৰণালী ভালদৰে বিকশিত হয়, তেন্তে ই ঘূৰ্ণীবতাহৰ দৰে তীব্ৰ বতাহকো প্ৰতিৰোধ কৰিব পাৰে।<ref name="sppia">{{cite book |last1=Chan |first1=Edward |first2=Craig R. |last2=Elevitch |date=April 2006 |url=http://agroforestry.net |chapter=Cocos nucifera (coconut): Environmental Preferences and Tolerances |pages=9–10 |archive-url=https://archive.org |archive-date=20 October 2013 |url-status=live |editor=C. R. Elevitch |title=Species Profiles for Pacific Island Agroforestry |location=Hōlualoa, Hawaii |publisher=Permanent Agriculture Resources}}</ref> বনৰীয়া নাৰিকল কেৱল উপকূলীয় অঞ্চলৰ বালিচহীয়া আৰু লৱণাক্ত মাটিতেই সীমাবদ্ধ থাকে। ইয়াৰ ফল সাগৰৰ মাধ্যমেৰে বিস্তাৰিত হ’বলৈ উপযোগী। বীজ কঢ়িয়াই নিবলৈ আৰু পুলি ৰুবলৈ মানুহৰ হস্তক্ষেপ নোহোৱাকৈ নাৰিকল ভিতৰুৱা অঞ্চলত উপনীত হ’ব নোৱাৰে।<ref name=HCH_2>{{cite journal |last1=Harries |first1=H. C. |year=2012 |title=Germination rate is the significant characteristic determining coconut palm diversity |journal=Annals of Botany |volume =2012 |article-number=pls045 |doi=10.1093/aobpla/pls045 |pmid=23275832 |pmc=3532018 }}</ref> == কৃষি বা খেতি কাৰ্য == [[File:Efate East - Very old coconut plantations - panoramio.jpg|thumb|ভানুৱাটুৰ এফেটে দ্বীপত থকা এটা নাৰিকলৰ বাগিছা]] নাৰিকল গছ সাধাৰণতে গৰম আৰু সেমেকা ক্ৰান্তীয় জলবায়ুত খেতি কৰা হয়। ভালদৰে বাঢ়িবলৈ আৰু ফল ধৰিবলৈ ইহঁতক গোটেই বছৰ ধৰি উষ্মতা আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ প্ৰয়োজন হয়। খৰাং জলবায়ুত নাৰিকল গছ বৰ্তি থকাটো কঠিন আৰু সঘনাই পানী যোগান নোহোৱাকৈ ই তাত বাঢ়িব নোৱাৰে। খৰাং পৰিস্থিতিত ইয়াৰ নতুন পাতবোৰ ভালদৰে মেল নাখায়, পুৰণি পাতবোৰ শুকাই যাব পাৰে আৰু ফলবোৰ সৰি পৰিব পাৰে।<ref name="sppia"/> ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত ইয়াৰ ব্যাপক খেতিৰ বাবে মেংগ্ৰোভ বনৰ দৰে কেইবাটাও প্ৰাকৃতিক আৱাসস্থল বিপন্ন হৈ পৰিছে। পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ এনে ক্ষতিৰ এটা উদাহৰণ হ’ল য়ুকাতানৰ পেটেনচ মেংগ্ৰোভ।<ref>{{cite web |url=http://www.eoearth.org/article/Petenes_mangroves?topic=49597 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011011735/http://www.eoearth.org/article/Petenes_mangroves?topic=49597 |archive-date=11 October 2012 |title=Petenes mangroves: types and severity of threats |last1=McGinley |first1=Mark |last2=Hogan |first2=C. Michael |series=The Encyclopedia of Earth |publisher=[[World Wide Fund for Nature]] |date=19 April 2011 |access-date=17 December 2016 }}</ref> আন গছৰ তুলনাত নাৰিকল গছৰ এটা অনন্য বৈশিষ্ট্য হ’ল যে ইয়াক সাগৰৰ পানীৰেও জলসিঞ্চন কৰিব পাৰি।<ref>{{cite book |last=Carr |first=M. K. V. |title=Advances in irrigation agronomy: plantation crops |date=5 April 2012 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=101}}</ref> === কীট-পতংগ আৰু ৰোগ === [[File:Coconutlethalyellowing.jpg|thumb|upright|ফাইট’প্লাজমা ৰোগৰ বাবে মৰহি যোৱা এজোপা নাৰিকল গছ]] নাৰিকল গছ ফাইট’প্লাজমা (phytoplasma)জনিত মাৰাত্মক হালধীয়া পৰা ৰোগৰ (lethal yellowing) প্ৰতি সংবেদনশীল। এই ৰোগে আফ্ৰিকা, ভাৰত, মেক্সিকো, কেৰিবিয়ান আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ বাগিছাসমূহক প্ৰভাবিত কৰে।<ref name="Bourdeix 2016">{{cite web |last=Bourdeix |first=Ronald |url=https://asiatimes.com/article/future-coconut-threatened-lethal-yellowing-disease/ |title=Clarion call for King Coconut |date=9 December 2016 |website=Asia Times |access-date=14 December 2016}}</ref> নাৰিকল গছ বহুতো লেপিড’প্টেৰা (পখিলা আৰু মথ) প্ৰজাতিৰ পলু (larvae) ৰদ্বাৰা ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। এইবোৰে পাত খাই জীয়াই থাকে। ইয়াৰ ভিতৰত আফ্ৰিকান আৰ্মীৱৰ্ম (''Spodoptera exempta'') আৰু ''Batrachedra'' প্ৰজাতি যেনে: ''B.&nbsp; arenosella'', ''B.&nbsp; atriloqua'' (কেৱল নাৰিকল গছ খায়), ''B.&nbsp; mathesoni'' (কেৱল নাৰিকল গছ খায়) আৰু ''B.&nbsp; nuciferae'' অন্যতম।<ref>{{cite journal |last1=Yarro |first1=J. G. |last2=Otindo |first2=B. L. |last3=Gatehouse |first3=A. G. |last4=Lubega |first4=M. C. |date=December 1981 |title=Dwarf variety of coconut, ''Cocos nucifera'' (Palmae), a hostplant for the African armyworm, Spodoptera exempta (Wlk.) (Lepidoptera, Noctuidae)|journal=International Journal of Tropical Insect Science |volume=1 |issue=4 |pages=361–362 |doi=10.1017/S1742758400000667 |bibcode=1981IJTIS...1..361Y |s2cid=88007323}}</ref> নাৰিকলৰ পাত খোৱা বিটল পোক ''Brontispa longissima'' ই কুমলীয়া পাতবোৰ খায়। ই পুলি আৰু পূৰঠ নাৰিকল গছ দুয়োটাকে নষ্ট কৰে। ২০০৭ চনত ফিলিপাইনছে এই কীটৰ বিস্তাৰ ৰোধ কৰিবলৈ আৰু প্ৰায় ৩৫ লাখ কৃষকৰ জীৱিকা জড়িত হৈ থকা নাৰিকল উদ্যোগটোক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ মেট্ৰ’ মণিলা আৰু ২৬খন প্ৰদেশত কোৱাৰেণ্টাইন জাৰি কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/62343/news/regions/report-26-provinces-quarantined-for-coconut-pest |title=Report: 26 provinces quarantined for coconut pest |publisher=[[GMA News Online]] |date=28 September 2007 |access-date=17 December 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220190900/http://www.gmanetwork.com/news/story/62343/news/regions/report-26-provinces-quarantined-for-coconut-pest |archive-date=20 December 2016 }}</ref> নাৰিকলৰ ফলবোৰ এবিধ ভেঁকুৰ বা মকৰা সদৃশ কীটৰ (''Aceria guerreronis'')দ্বাৰা ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে। এই কীটে নাৰিকল বাগিছাসমূহ আক্ৰমণ কৰে আৰু ইয়াৰ ফলত উৎপাদনৰ ৬০% পৰ্যন্ত অৰ্থনৈতিক ক্ষতি হ’ব পাৰে।<ref name="CABI">{{cite journal |title=''Aceria guerreronis'' (coconut mite) |url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/2596 |access-date=22 November 2025 |journal=Invasive Species Compendium |year=2020 |volume=CABI Compendium |page=2596 |publisher=[[CAB International|CABI]] |doi=10.1079/cabicompendium.2596 |doi-access=free |archive-date=19 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019145227/https://www.cabi.org/isc/datasheet/2596 |url-status=live }}</ref> অপূৰঠ বীজবোৰো ইয়াৰ পলুৰদ্বাৰা আক্ৰান্ত আৰু ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।<ref>{{cite thesis |last=McDonald |first=Sharon Angella |title=Infestation patterns of the coconut mite, ''Eriophyes guerreronis'' (Keifer) (Acari: Eriophyidae), on coconuts and resulting yield loss in eastern Jamaica |date=9 July 1997 |access-date=22 November 2025 |degree=[[Master of Science]] |publisher=[[Virginia Polytechnic Institute and State University]] |url=http://hdl.handle.net/10919/36916 |hdl=10919/36916 |archive-date=8 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608091415/http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-71997-85230/unrestricted/etd.pdf |url-status=live }}</ref> ৰাসায়নিক নিয়ন্ত্ৰণ সম্ভৱ যদিও ইয়াক সঘনাই প্ৰয়োগ কৰিবলগীয়া হোৱা বাবে খৰচ, পৰিৱেশৰ ক্ষতি আৰু নাৰিকলৰ শাহ আৰু পানীত কীটনাশকৰ অৱশিষ্ট ৰৈ যোৱাৰ আশংকাত ই কাৰ্যক্ষম নহয়।<ref name=Lindquist>{{cite book|author1=Lindquist, E.E.|author2=Bruin, J.|author3=Sabelis, M.W.|title=Eriophyoid Mites: Their Biology, Natural Enemies and Control |url=https://books.google.com/books?id=MVmTn4ghwo0C&pg=PA561 |year=1996 |publisher=[[Elsevier]] |isbn=978-0-08-053123-6 |pages=561–569}}</ref> === জাতসমূহ === [[File:Young coconut of Srilanka.jpg|thumb|upright=0.6|শ্ৰীলংকাৰ এবিধ চুটি জাতৰ নাৰিকল যাকে কিং ক’ক’নাট (ৰঙা নাৰিকল) বুলি জনা যায়]] নাৰিকলৰ বহুতো ব্যাৱসায়িক আৰু পৰম্পৰাগত জাত আছে। ইহঁতক প্ৰধানকৈ ওখ, চাপৰ আৰু বৰ্ণসংকৰ (ওখ আৰু চাপৰৰ মিশ্ৰণ) জাতত শ্ৰেণীভুক্ত কৰিব পাৰি।<ref>{{cite journal |last1=Parthasarathy |first1=V. I. |last2=Geethalakshmi |first2=P.U. |last3=Niral |first3=V. I. |title=Analysis of coconut cultivars and hybrids using isozyme polymorphism |journal=Acta Botanica Croatica |date=15 April 2004 |volume=63 |issue=1 |pages=69–74 |url=https://hrcak.srce.hr/file/5620 |archive-date=29 December 2025 |access-date=22 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251229225139/https://hrcak.srce.hr/file/5620 |url-status=live |archivedate=29 December 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251229225139/https://hrcak.srce.hr/file/5620 |deadurl=yes }}</ref> এই জাতবোৰ প্ৰায়ে আঞ্চলিক হয়, যেনে চেলন টল, জামাইকা টল, জাভা টল আৰু মালয়ান টল।<ref name="Elzabroek"/> প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় নাৰিকলৰ চাপৰ জাতবোৰ প্ৰাচীন কালৰেপৰা অষ্ট্ৰনেচীয় লোকসকলে খেতি কৰি আহিছে। এই জাতবোৰ লেহেমীয়া বৃদ্ধি, মিঠা নাৰিকলৰ পানী আৰু প্ৰায়ে উজ্জ্বল ৰঙৰ ফলৰ বাবে নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল।<ref name="lebrun2013">{{cite book |last1=Lebrun |first1=P. |last2=Grivet |first2=L. |last3=Baudouin |first3=L. |title=Current Advances in Coconut Biotechnology |publisher=[[Springer Science & Business Media]]|year=2013 |isbn=978-94-015-9283-3 |editor1-last=Oropeza |editor1-first=C. |pages=83–85 |chapter=Use of RFLP markers to study the diversity of the coconut palm |editor2-last=Verdeil |editor2-first=J.K. |editor3-last=Ashburner |editor3-first=G. R. |editor4-last=Cardeña |editor4-first=R. |editor5-last=Santamaria |editor5-first=J. M.}}</ref> চাপৰ জাতবোৰৰ ভিতৰত ড্ৱাৰ্ফ গ্ৰীণ (সেউজীয়া চাপৰ) আৰু ড্ৱাৰ্ফ অৰেঞ্জ (কমলা চাপৰ) আদি অন্তৰ্ভুক্ত।<ref name="Elzabroek"/> বিভিন্ন বৈশিষ্ট্যেৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নাৰিকলৰ জাতসমূহ নিৰ্বাচন কৰা হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, কিং ক’ক’নাট (ৰঙা নাৰিকল) হ’ল শ্ৰীলংকাৰ এবিধ জাত, য’ত শৰ্কৰাৰ পৰিমাণ তুলনামূলকভাৱে কম থাকে। আনহাতে মাকাপুন’ (Macapuno) জাতৰ নাৰিকলত কোমল জেলিৰ দৰে শাহ থাকে, যিয়ে ফলটোৰ সমগ্ৰ কেন্দ্ৰীয় গহ্বৰটো পূৰণ কৰি ৰাখে। ইয়াক মিঠা মিঠাই তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite journal |last1=Sukendah |last2=Volkaert |first2=Hugo |last3=Sudarsono |year=2009 |title=Isolation and Analysis of DNA Fragment of Genes Related to Kopyor Trait in Coconut Plant |url=https://jurnal.ugm.ac.id/ijbiotech/article/view/7814/6055 |journal=Indonesian Journal of Biotechnology |volume=14 |issue=2 |pages=1169–1178 |archive-date=30 January 2023 |access-date=23 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130143237/https://jurnal.ugm.ac.id/ijbiotech/article/view/7814/6055 |url-status=live }}</ref><ref name="Florida Gardener">{{cite web |title=Coconut Varieties |url=http://www.floridagardener.com/palms/coconutpalm.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020105211/http://www.floridagardener.com/palms/coconutpalm.htm |archive-date=20 October 2015 |access-date=19 May 2016 |publisher=floridagardener.com }}</ref> মাইপান নাৰিকল (Maypan) এবিধ এফ১ বৰ্ণসংকৰ (F1 hybrid) জাত। ১৯৭০-ৰ দশকত জামাইকাত মাৰাত্মক হালধীয়া পৰা ৰোগ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ এই জাতটো প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।<ref>[http://www.avxl82.dsl.pipex.com/CICLY/main.html Centre for Information on Coconut Lethal Yellowing (CICLY)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605224039/http://www.avxl82.dsl.pipex.com/CICLY/main.html |date=5 June 2009 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Harries |first1=H.C. |last2=Romney |first2=D.H. |year=1974 |title=Maypan: an F1 hybrid coconut variety for commercial production in Jamaica |journal=World Crops |volume=26 |pages=110–111}}</ref> অৱশ্যে অতি সোনকালেই মাইপান জাতৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা হ্ৰাস পাবলৈ ধৰে। এই প্ৰক্ৰিয়া সম্ভৱতঃ ১৯৮০-ৰ দশকৰপৰাই আৰম্ভ হৈছিল আৰু ২০০০ চনৰ ভিতৰত ই সম্পূৰ্ণ ব্যৰ্থ হয়।<ref>{{cite journal |last1=Broschat |first1=T. K. |last2=Harrison |first2=N. A. |last3=Donselman |first3=H. |title=Losses to Lethal Yellowing Cast Doubt on Coconut Cultivar Resistance |journal=Palms |year=2002 |volume=46 |issue=4 |pages=185–189 |url=https://palms.org/wp-content/uploads/2016/05/vol46n4p185-189.pdf |archive-date=30 November 2025 |access-date=30 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251130114004/https://palms.org/wp-content/uploads/2016/05/vol46n4p185-189.pdf |url-status=live |archivedate=30 November 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251130114004/https://palms.org/wp-content/uploads/2016/05/vol46n4p185-189.pdf |deadurl=yes }}</ref><ref name="Lebrun Baudouin 2007">{{cite journal |last1=Lebrun |first1=P. |last2=Baudouin |first2=L. |last3=Myrie |first3=W. |last4=Berger |first4=A. |last5=Dollet |first5=M. |title=Recent lethal yellowing outbreak: why is the Malayan Yellow Dwarf Coconut no longer resistant in Jamaica? |journal=Tree Genetics & Genomes |volume=4 |issue=1 |date=14 November 2007 |issn=1614-2942 |doi=10.1007/s11295-007-0093-1 |pages=125–131 |url=http://link.springer.com/10.1007/s11295-007-0093-1 |access-date=23 November 2025|url-access=subscription }}</ref> নাৰিকলৰ আন কিছুমান জাতৰ মাইক্ৰ’ছেটেলাইটত থকা এলিল (alleles)ৰ বাবে হালধীয়া পৰা ৰোগৰ বিৰুদ্ধে প্ৰাকৃতিক শস্যৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা থাকে। ইয়াৰ ভিতৰত 'ভানুৱাটু টল' আৰু 'শ্ৰীলংকা গ্ৰীণ ড্ৱাৰ্ফ' আটাইতকৈ বেছি প্ৰতিৰোধ ক্ষমতাসম্পন্ন জাত। আনহাতে 'ৱেষ্ট আফ্ৰিকান টল' জাতটো এই ৰোগৰ প্ৰতি আটাইতকৈ বেছি সংবেদনশীল।<ref name="Microsatellite">{{cite book |year=2017 |publisher=Springer |first2=S. |first1=M. |last2=Jain |number=17 |last1=Ahuja |title=Biodiversity and Conservation of Woody Plants |doi=10.1007/978-3-319-66426-2 |series=Sustainable Development and Biodiversity |volume=17 |isbn=978-3-319-66425-5 |s2cid=518220 |page=23}}</ref><ref>{{cite book |publisher=Springer |year=2020 |first5=Julianne |first4=Quang |first3=Roland |first2=Mike |first1=Steve |last5=Biddle |last4=Nguyen |last3=Bourdeix |last2=Foale |last1=Adkins |editor-first1=Steve |editor-first2=Mike |editor-first3=Roland |editor-first4=Quang |editor-first5=Julianne |editor-last1=Adkins |editor-last2=Foale |editor-last3=Bourdeix |editor-last4=Nguyen |editor-last5=Biddle |doi=10.1007/978-3-030-44988-9 |title=Coconut Biotechnology: Towards the Sustainability of the 'Tree of Life' |isbn=978-3-030-44987-2 |s2cid=220051653 |pages=128, 132}}</ref><ref>{{cite journal |issue=4 |year=2010 |volume=6 |first6=A. |first5=S. |first4=P. |first3=J.|first2=K. |first1=K. |last6=Sangare |last5=Dery |last4=Lebrun |last3=Konan |last2=Koffi |last1=Konan |title=Microsatellite gene diversity in coconut (''Cocos nucifera'' L.) accessions resistants to lethal yellowing disease |journal=African Journal of Biotechnology |url=https://www.ajol.info/index.php/ajb/article/view/56209}}</ref> === প্ৰজাতি সংবৰ্ধন === নাৰিকলৰ ক্ষেত্ৰত পৰম্পৰাগত [[উদ্ভিদ প্ৰজনন]] ব্যৱস্থাৰ ব্যৱহাৰ সীমিত। কাৰণ অতিৰিক্ত জিনীয় বৈচিত্ৰ্য যোগান ধৰিবলৈ কোনো বন্য নাৰিকলৰ প্ৰজাতি নাই। ইয়াৰ উপৰি, ইয়াৰ বংশবৃদ্ধিৰ বাবে দীঘলীয়া সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়, ইয়াত উচ্চ মাত্ৰাত বিষমযুগ্মতা (heterozygosity) থাকে, বৰ্ণসংকৰণৰ বাবে কৰা কৃত্ৰিম পৰাগযোগৰপৰা মাত্ৰ কেইটামানহে বীজ পোৱা যায় আৰু আংগিক প্ৰজনন (ক্ল’নিং) প্ৰক্ৰিয়াটো বিশ্বাসযোগ্য নহয়। নাৰিকল প্ৰজননৰ উদ্দেশ্যসমূহৰ ভিতৰত ক’প্ৰা বা শুকান শাহৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি, মাইকী ফুলৰ উৎপাদন, তেলৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি, নাৰিকলৰ শাহ আৰু পানীৰ সুগন্ধি, ভ্ৰূণপোষৰ কোমলতা আৰু মিঠা ভাব, খৰাং প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা, শিপা ওলোৱা ৰোগৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা আৰু এৰিঅ’ফাইড মকৰা বা কীটৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।<ref name="Nair 2016">{{cite book |last1=Nair |first1=Raman V. |url=https://www.researchgate.net/publication/305552308 |title=Advances in plant breeding strategies: agronomic, abiotic and biotic stress traits |last2=Jerard |first2=B. A. |last3=Thomas |first3=Regi J. |publisher=[[Springer International]] |year=2016 |pages=257–279 |chapter=Coconut breeding in India}}</ref> বৰ্ণসংকৰ বা হাইব্ৰীড জাতবোৰে অন্যান্য জাতৰ তুলনাত অধিক উৎপাদন আৰু খৰতকীয়া ফল ধৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। কিন্তু ইয়াৰ পানীৰ গুণগত মানৰ বাবে এই ফলবোৰে বজাৰত কম আদৰ পায়। নাৰিকলৰ পানীৰ বজাৰখনৰ বাবে বৰ্ণসংকৰ জাততকৈ অধিক উন্নত পানীৰ গুণগত মান যোগান ধৰিবলৈ চাপৰ নাৰিকলৰ ভিতৰতে অন্তৰ্ভুক্ত প্ৰজাতিৰ ক্ৰছিং বা সংবৰ্ধন (একেলগে প্ৰজনন কৰা চাপৰ নাৰিকল) পৰীক্ষা কৰি চোৱা হৈছে।<ref>{{cite journal |last1=Santos |first1=Pedro Henrique Araújo Diniz |last2=Venâncio |first2=Thiago Motta |last3=dos Santos |first3=Pedro Henrique Dias |last4=Ramos |first4=Helaine Christine Cancela |last5=Arêdes |first5=Fernanda Abreu Santana |last6=Azevedo |first6=Alinne Oliveira Nunes |last7=Boechat |first7=Marcela Santana Bastos |last8=de Souza Filho |first8=Gonçalo Apolinário |last9=Ramos |first9=Semiramis Rabelo Ramalho |last10=Mirisola |first10=Luiz Angelo |last11=Aragão |first11=Wilson Menezes |last12=Pereira |first12=Messias Gonzaga |display-authors=5 |year=2020 |title=Genotyping-by-sequencing technology reveals directions for coconut (Cocos nucifera L.) breeding strategies for water production |url=https://dx.doi.org/10.1007/s10681-020-02582-1 |journal=Euphytica |volume=216 |issue=3 |pages=1–9 |article-number=45 |doi=10.1007/s10681-020-02582-1 |bibcode=2020Euphy.216...45S |access-date=22 November 2025|url-access=subscription }}</ref> === ফল সংগ্ৰহ কৰা === {{multiple image | align = left | direction = horizontal | width1 = 100 | width2 = 120 | width3 = 83 | image1 = Coconut notches.jpg | image2 = CoconutHarvestCazones.JPG | image3 = Coconut harvest.jpg | header = ফল চপোৱা পদ্ধতিসমূহ | footer = বাঁওফালে: কাণ্ডত কটা খাঁজ ব্যৱহাৰ কৰি গছত উঠা, [[ফিলিপাইনছ]]<br/>মাজত: ৰছী আৰু [[কপিকল]] ব্যৱহাৰ কৰি, [[মেক্সিকো]]<br/>সোঁফালে: গোৰোহাৰ চাৰিওফালে কাপোৰৰ গাঁথি লৈ গছত উঠা, [[মালদ্বীপ]] }} নাৰিকল চপোৱাৰ আটাইতকৈ সাধাৰণ পদ্ধতি দুটা হ’ল— গছত উঠি<ref name="tp2"/> আৰু দীঘল লৰু বা বাঁহ ব্যৱহাৰ কৰি।<ref name="cpg"/> গছত উঠা পদ্ধতিটো বেছি ব্যাপক, কিন্তু ই অধিক বিপজ্জনক আৰু ইয়াৰ বাবে দক্ষ শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হয়।<ref name="tp2">{{cite web |title=Harvesting and Post-harvest Management |website=Coconut Handbook |date=28 December 2016 |url=https://coconuthandbook.tetrapak.com/chapter/harvesting-and-post-harvest-management |publisher=[[Tetra Pak]] |access-date=18 April 2021 |archive-date=22 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422105359/https://coconuthandbook.tetrapak.com/chapter/harvesting-and-post-harvest-management |url-status=live }}</ref> বেছিভাগ দেশতে হাতেৰে গছত উঠাটো পৰম্পৰাগত পদ্ধতি। ইয়াৰ বাবে ভৰিৰে কাণ্ডত চাপ প্ৰয়োগ কৰা এক বিশেষ ভংগিমাৰ প্ৰয়োজন হয়। নাৰিকল বাগিছাত নিয়োজিত শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে পেশী আৰু কশেৰুকাৰ বিকাৰত আক্ৰান্ত হয়। ইয়াৰ উপৰি ওপৰৰপৰা পৰি আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱা বা মৃত্যু হোৱাৰ আশংকাও থাকে।<ref name="Piggott">{{cite book |last1=Piggott |first1=C.J. |title=Coconut Growing |date=1964 |publisher=[[Oxford University Press]] |page=61}}</ref><ref>{{cite web |title=Tropical Tree and Palm Crops |url=https://www.iloencyclopaedia.org/part-x-96841/agriculture-and-natural-resources-based-industries/tree-bramble-and-vine-crops/item/548-tropical-tree-and-palm-crops |website=Encyclopedia of Occupational Health & Safety |publisher=[[International Labour Organization]] |access-date=24 April 2021 }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="George">{{cite journal |last1=George |first1=Bincy M. |last2=Rao |first2=Muddanna S. |last3=Kumar |first3=Arunachalam |last4=Suvarna |first4=Niveditha |last5=D'Souza |first5=Jessica Sushima |title=Health of coconut tree climbers of rural southern India – medical emergencies, body mass index and occupational marks: A quantitative and survey study |journal=Journal of Clinical and Diagnostic Research |year=2012 |volume=6 |issue=1 |pages=57–60 |url=https://www.jcdr.net/articles/pdf/1829/13%20-%203430.(A).pdf |archive-date=24 April 2021 |access-date=24 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424041814/https://www.jcdr.net/articles/pdf/1829/13%20-%203430.(A).pdf |url-status=live }}</ref> সুৰক্ষাৰ বাবে ফিলিপাইন আৰু গুৱামৰ নাৰিকল শ্ৰমিকে কঁকালত ৰছীৰে বন্ধা এখন বিশেষ ছুৰী (ব’ল’ ছুৰী) ব্যৱহাৰ কৰি গছৰ কাণ্ডত নিৰ্দিষ্ট দূৰত্বত খাঁজ কাটি লয়। ই গছৰ কাণ্ডটোক এখন জখলাৰ দৰে কৰি তোলে। অৱশ্যে ই গছৰপৰা পোৱা কাঠৰ মূল্য হ্ৰাস কৰে আৰু গছজোপাত বীজাণুৰ সংক্ৰমণ ঘটিব পাৰে।<ref name="fao-timber">{{cite book |title=Coconut wood: Processing and Use |date=1985 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=92-5-102253-4 |page=27 |url=http://www.fao.org/3/an792e/an792e00.pdf |archive-date=18 April 2021 |access-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112328/http://www.fao.org/3/an792e/an792e00.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="tp2"/><ref name="Safford">{{cite journal |last=Safford |first=William Edwin |title=The Useful Plants of the Island of Guam |journal=[[Bulletin of the United States National Museum]] |date=8 April 1905 |volume=9 |page=243}}</ref> গছত উঠাটো সহজ কৰাৰ আন আন পদ্ধতিসমূহৰ ভিতৰত কপিকল আৰু ৰছীৰ ব্যৱহাৰ, হাত বা ভৰি দুয়োটাতে লতা, ৰছী বা কাপোৰ বান্ধি লোৱা, ভৰি বা ভৰিৰ তলুৱাত লোৰ কাঁট লগোৱা বা ৰছীৰে কাণ্ডত নাৰিকলৰ বাকলি বান্ধি লোৱা আদি অন্তৰ্ভুক্ত।<ref name="COGENT"/> [[File:“Lambanog”- Philippines Coconut Wine.jpg|thumb|ফিলিপাইনৰ এজন শ্ৰমিকে কটা ফুলৰ ঠাৰিৰপৰা নাৰিকলৰ মিঠা ৰস সংগ্ৰহ কৰি [[লাম্বান’গ|তালৰ মদ]] প্ৰস্তুত কৰিবলৈ বাঁহৰ সাঁকোৰ ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰিছে]] লৰু বা বাঁহৰ পদ্ধতিটোত এটা দীঘল লৰু বা বাঁহ ব্যৱহাৰ কৰা হয় যাৰ মূৰত এটা কাটিব পৰা সঁজুলি লগোৱা থাকে। ফিলিপাইনত এই পৰম্পৰাগত সঁজুলিটোক 'হালাবাচ' (halabas) বুলি কোৱা হয়। ই এটা দীঘল বাঁহৰ মূৰত কাঁচিৰ দৰে ব্লেড লগাই প্ৰস্তুত কৰা হয়। যদিও ই গছত উঠাতকেই নিৰাপদ আৰু দ্ৰুত, ই শ্ৰমিকসকলক নাৰিকল গছৰ শীৰ্ষ অংশ পৰীক্ষা কৰা আৰু কীট-পতংগ তথা ৰোগৰপৰা পৰিষ্কাৰ কৰাৰ সুযোগ নিদিয়ে।<ref name="cpg">{{cite web |title=Coconut Production Guide |url=https://businessdiary.com.ph/3062/coconut-production-guide/#Harvest_Management |website=Business Diary PH |date=30 March 2020 |access-date=18 April 2021 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112334/https://businessdiary.com.ph/3062/coconut-production-guide/#Harvest_Management |url-status=live }}</ref> আধুনিক পদ্ধতিত ট্ৰেক্টৰ বা জখলাৰ ওপৰত সংস্থাপিত হাইড্ৰলিক লিফ্ট ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name="Loyola"/> ভাৰত, শ্ৰীলংকা আৰু [[মালয়েছিয়া]]ত যান্ত্ৰিক নাৰিকল গছত উঠা সঁজুলি আৰু ৰবট বিকশিত কৰা হৈছে।<ref name="tp">{{cite book |author=Tetra Pak |title=Coconut Handbook |date=2016 |publisher=Tetra Pak International S.A. |isbn=978-91-7773-948-7 |chapter=The Chemistry of Coconut Milk and Cream |chapter-url=https://coconuthandbook.tetrapak.com/chapter/chemistry-coconut-milk-and-cream |archive-date=29 May 2023 |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529220718/https://coconuthandbook.tetrapak.com/chapter/chemistry-coconut-milk-and-cream |url-status=live }}</ref><ref name="Kumar">{{cite news |last1=Kumar |first1=V. Sajeev |title=New mechanical coconut climbing device developed |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/agri-business/New-mechanical-coconut-climbing-device-developed/article20111199.ece |access-date=18 April 2021 |work=Business Line |date=20 March 2011 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112329/https://www.thehindubusinessline.com/economy/agri-business/New-mechanical-coconut-climbing-device-developed/article20111199.ece |url-status=live }}</ref><ref name="Subramanian">{{cite journal |last1=Subramanian |first1=Parvathi |last2=Sankar |first2=Tamil Selvi |title=Development of a novel coconut-tree-climbing machine for harvesting |journal=Mechanics Based Design of Structures and Machines |date=7 April 2021 |volume=51 |issue=5 |pages=2757–2775 |doi=10.1080/15397734.2021.1907756|s2cid=233530078 }}</ref><ref name="COGENT">{{cite web |title=Climbing the coconut palm |url=http://cogentnetwork.org/oldsite/climbing-the-coconut-palm |website=COGENT |access-date=24 April 2021 |archive-date=16 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216083837/http://cogentnetwork.org/oldsite/climbing-the-coconut-palm |archivedate=16 December 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216083837/http://cogentnetwork.org/oldsite/climbing-the-coconut-palm |deadurl=yes }}</ref> 'ক’ক’নাট মেচিউৰিটি ডিটেকচন প্ৰজেক্ট'ত ছবি আৰু [[মেচিন লাৰ্নিং]] ব্যৱহাৰ কৰি চপোৱাৰ বাবে সাজু হোৱা পূৰঠ নাৰিকলৰ থোকসমূহ চিনাক্ত কৰা হয়।<ref>{{cite journal |last1=Geethalaxmi |last2=Anjali |last3=Ashritha |last4=Sharma |first4=Rajan |last5=Bhat |first5=Shilpa Ganapati |date=15 June 2024 |title=Real Time Sustainable Cultivation of Coconut Tree Crops using ML |url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aci&AN=181715044&site=eds-live&scope=site |journal=Grenze International Journal of Engineering & Technology (GIJET) |volume=10 |issue=2, Part 4 |pages=4666–4670 |access-date=22 November 2025}}</ref> [[File:Tanjong Jara (4280556051) (2).jpg|thumb|মালয়েছিয়াত নাৰিকল চপাবলৈ প্ৰশিক্ষণ দিয়া এটা [[গাহৰি-নেজীয়া বান্দৰ]]]] ফিলিপাইনৰ নাৰিকল বাগিছাসমূহত গছৰ ওপৰৰ অংশসমূহ পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰা বাঁহৰ সাঁকো আৰু জখলাৰ এটা প্ৰণালী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে [[নাৰিকলৰ ভিনেগাৰ]] আৰু তালৰ মদ উৎপাদনৰ বাবে নাৰিকলৰ ৰস (ফল নহয়) সংগ্ৰহ কৰা হয়। <ref name="Bello">{{cite journal |last1=Bello |first1=Rolando T. |last2=Pantoja |first2=Blanquita R. |last3=Tan |first3=Maria Francesca O. |last4=Banalo |first4=Roxanne A. |last5=Alvarez |first5=Jaonne V. |last6=Rañeses |first6=Florita P. |title=A study on skills for trade and economic diversification (STED) in the non-traditional coconut export sectors of the Philippines |journal=Employment Working Paper |year=2020 |publisher=[[International Labour Organization|International Labor Organization]] |location=Geneva |page=18 |url=https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_emp/documents/publication/wcms_742455.pdf}}</ref><ref name="Loyola"/> আন কিছুমান অঞ্চলত, যেনে [[পাপুয়া নিউ গিনি]]ত, নাৰিকলবোৰ মাটিত সৰি পৰিলে কেৱল বুটলি সংগ্ৰহ কৰা হয়।<ref name="tp2"/> [[থাইলেণ্ড]] আৰু মালয়েছিয়াৰ কিছুমান নাৰিকল কৃষকে নাৰিকল চপাবলৈ [[গাহৰি-নেজীয়া বান্দৰ]] ব্যৱহাৰ কৰে।<ref name="Bertrand"/> থাইলেণ্ডত নাৰিকল ছিঙিবলৈ ইহঁতক প্ৰায় ৪০০ বছৰ ধৰি পুহি প্ৰশিক্ষণ দি অহা হৈছে।<ref name="npr">{{cite web |last=Barclay |first=Eliza |date=19 October 2015 |title=What's Funny About the Business of Monkeys Picking Coconuts? |url=https://www.npr.org/sections/thesalt/2015/10/19/448960760/monkeys-pick-coconuts-in-thailand-are-they-abused-or-working-animals |publisher=[[NPR]] |access-date=5 April 2018 |archive-date=24 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224054240/https://www.npr.org/sections/thesalt/2015/10/19/448960760/monkeys-pick-coconuts-in-thailand-are-they-abused-or-working-animals |url-status=live }}</ref><ref name="vm">{{cite news |title=The truth behind the "widespread" practice of monkeys harvesting coconuts in Thailand impacting on consumers & retailers |url=https://vegworldmag.com/the-truth-behind-the-widespread-practice-of-monkeys-harvesting-coconuts-in-thailand-impacting-on-consumers-retailers/ |access-date=18 April 2021 |work=Vegworld Magazine |date=31 July 2020 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112330/https://vegworldmag.com/the-truth-behind-the-widespread-practice-of-monkeys-harvesting-coconuts-in-thailand-impacting-on-consumers-retailers/ |url-status=live }}</ref><ref name="Pratruangkrai">{{cite news |last1=Pratruangkrai |first1=Petchanet |title=Focus: Thai coconut farmers reject monkey abuse charges, suffer lost income |url=https://english.kyodonews.net/news/2020/07/438857ee536a-focus-thai-coconut-farmers-reject-monkey-abuse-charges-suffer-lost-income.html |access-date=18 April 2021 |agency=Kyodo News |date=16 July 2020 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418112331/https://english.kyodonews.net/news/2020/07/438857ee536a-focus-thai-coconut-farmers-reject-monkey-abuse-charges-suffer-lost-income.html |url-status=live }}</ref> দক্ষিণ থাইলেণ্ড আৰু মালয়েছিয়াৰ কেলান্তান ৰাজ্যত গাহৰি-নেজীয়া বান্দৰৰ প্ৰশিক্ষণ বিদ্যালয় এতিয়াও বৰ্তি আছে।<ref name="Bertrand">{{cite journal |last=Bertrand |first=Mireille |date=27 January 1967 |title=Training without Reward: Traditional Training of Pig-Tailed Macaques as Coconut Harvesters |url=https://archive.org/details/sim_science_1967-01-27_155_3761/page/484 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=155 |issue=3761 |pages=484–486 |doi=10.1126/science.155.3761.484 |pmid=4959310 |bibcode=1967Sci...155..484B}}</ref> ২০১৯ চনত পশু অধিকাৰ সুৰক্ষা সংস্থা 'পেলপ ফৰ দি এথিকেল ট্ৰিটমেণ্ট অৱ এনিমেলচ' (PETA) এ থাইলেণ্ডৰ এই প্ৰথাৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।<ref name="Loyola">{{cite news |last=Loyola |first=James A. |title=Philippine coconut industry: No monkey business here |url=https://mb.com.ph/2020/07/23/philippine-coconut-industry-no-monkey-business-here/ |access-date=18 April 2021 |work=[[Manila Bulletin]] |date=23 July 2020 |archive-date=18 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418114104/https://mb.com.ph/2020/07/23/philippine-coconut-industry-no-monkey-business-here/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable floatright" style="width:12em; text-align:center; " |+ নাৰিকল উৎপাদন (বাকলিৰ সৈতে)<br>{{small|২০২৪, নিযুত টন}}<br/> |- |{{IDN}} || ১৮.০ |- |{{IND}} || ১৪.৭ |- |{{PHL}} || ১৪.৫ |- |{{BRA}} || ৩.২ |- |{{LKA}} || ১.৮ |- ! বিশ্ব!! ৬৫.৫ |- |colspan=2|{{small|উৎস: [[ৰাষ্ট্ৰসংঘ]]ৰ [[FAOSTAT]]}}<ref name="faostat">{{cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |title=Coconut production in 2024, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists) |publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database |year=2026 |access-date=6 April 2026 |archive-date=12 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112130804/https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |url-status=live }}</ref> |} === উৎপাদন === ২০২৪ চনত সমগ্ৰ বিশ্বতে ৬৫.৫ নিযুত [[মেট্ৰিক টন|টন]] নাৰিকল (বাকলিৰ সৈতে) উৎপাদন হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত [[ইণ্ডোনেছিয়া]], ভাৰত আৰু ফিলিপাইনছে মুঠ উৎপাদনৰ ৭২% অংশ দখল কৰি শীৰ্ষস্থানত আছিল (তালিকা চাওক)। ভাৰতৰ মুঠ উৎপাদনৰ সিংহভাগ দক্ষিণৰ চাৰিখন ৰাজ্যৰপৰা আহে। এই ৰাজ্যকেইখন হ’ল— [[তামিলনাডু]], [[কৰ্ণাটক]], [[কেৰালা]] আৰু [[অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ]]।<ref>{{cite web |url=http://www.coconutboard.gov.in/stat.htm |title=Coconut Cultivation |author1=Coconut Development Board, Government of India |date=n.d. |access-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210194230/http://www.coconutboard.gov.in/stat.htm |archive-date=10 December 2015 |archivedate=10 December 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151210194230/http://www.coconutboard.gov.in/stat.htm |deadurl=yes }}</ref> যদিও কেৰালাত নাৰিকল গছৰ সংখ্যা আটাইতকৈ বেছি, প্ৰতি হেক্টৰ উৎপাদনৰ হিচাপত [[তামিলনাডু]] আটাইতকৈ বেছি উৎপাদনক্ষম।<ref>{{cite web |url=http://www.coconutboard.nic.in/cps-tn.htm |title=Coconut Cultivation |author=Coconut Development Board, Government of India |date=n.d. |access-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153858/http://www.coconutboard.nic.in/cps-tn.htm |archive-date=8 December 2015 |archivedate=8 December 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208153858/http://www.coconutboard.nic.in/cps-tn.htm |deadurl=yes }}</ref> নাৰিকল গছজোপা [[কেৰালা]]ৰ চৰকাৰী ৰাজ্যিক গছ। স্থানীয় [[মালায়ালম ভাষা]]ত কেৰালা শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "নাৰিকলৰ দেশ।" <ref>{{cite web |title=Kerala at a glance |url=https://forest.kerala.gov.in/en/kerala-at-a-glance/ |publisher=[[Kerala Forest Department]] |access-date=21 November 2025}}</ref> মধ্য প্ৰাচ্যৰ প্ৰধান নাৰিকল উৎপাদনকাৰী অঞ্চলটো হ’ল [[ওমান]]ৰ ধোফাৰ অঞ্চল।<ref>{{cite journal |last1=Perera |first1=Lalith |last2=Baudouin |first2=Luc |last3=Bourdeix |first3=Roland |last4=Fadhil |first4=Anwar Bait |last5=Hountondji |first5=Fabien C. C. |last6=Al-Shanfri |first6=Abdulaziz |title=Coconut Palms on the Edge of the Desert: Genetic Diversity of Cocos nucifera L. in Oman |journal=Cord |year=2011 |volume=27 |issue=1 |pages=9–19 |url=https://agritrop.cirad.fr/560027/1/120-Article%20Text-198-1-10-20200313.pdf |archive-date=30 November 2025 |access-date=23 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251130114022/https://agritrop.cirad.fr/560027/1/120-Article%20Text-198-1-10-20200313.pdf |url-status=live }}</ref> ধোফাৰৰ এই প্ৰাচীন নাৰিকল বাগিছাসমূহৰ বিষয়ে মধ্যযুগীয় [[মৰক্কো]]ৰ পৰিব্ৰাজক [[ইবন বটুতা]]ই তেওঁৰ 'ৰিহ্লা' (''The Rihla'') নামৰ কিতাপখনত উল্লেখ কৰিছিল।<ref>{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html |title=Medieval Sourcebook: Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325–1354 |editor-last=Halsall |editor-first=Paul |publisher=[[Fordham University]] Center for Medieval Studies |date=21 February 2001 |access-date=14 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513172555/http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html |archive-date=13 May 2011 }}</ref> শ্ৰীলংকাই ব্ৰিটিছ চেলন যুগৰ আৰম্ভণিতেই ইয়াৰ নাৰিকল উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ, নাৰিকল কৃষি ব’ৰ্ড আৰু নাৰিকল গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰিছিল।<ref name="sri">{{cite web |title=Coconut Industry in Sri Lanka |website=Sri Lanka Business |publisher=Sri Lanka Export Development Board |url=https://www.srilankabusiness.com/coconut/about/#:~:text=Coconut%20accounts%20for%20approximately%2012,3600%20million%20nuts%20per%20year. |access-date=3 January 2021 |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204140731/https://www.srilankabusiness.com/coconut/about/#:~:text=Coconut%20accounts%20for%20approximately%2012,3600%20million%20nuts%20per%20year. |url-status=live }}</ref> == স্বাস্থ্যজনিত উদ্বেগ == === হৃদযন্ত্ৰৰ ৰোগ === লৰিক এছিড আৰু অন্যান্য সংপৃক্ত চৰ্বিৰ এক চহকী উৎস হোৱাৰ বাবে, নাৰিকল তেলে তেজত কম ঘনত্বৰ লিপ’প্ৰ’টিন কলেষ্টেৰল (LDL cholesterol)ৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ ফলত ই হৃদযন্ত্ৰ আৰু ৰক্তবাহী নলিকাৰ ৰোগ (cardiovascular diseases) সমূহৰ বাবে এক আহাৰজনিত বিপদাশংকাৰ কাৰক হৈ পৰে।<ref name="aha">{{cite journal |last1=Neelakantan |first1=N |last2=Seah |first2=JY |last3=van Dam |first3=RM |title=The Effect of Coconut Oil Consumption on Cardiovascular Risk Factors: A Systematic Review and Meta-Analysis of Clinical Trials |journal=Circulation |volume=141 |issue=10 |pages=803–814 |date=March 2020 |pmid=31928080 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.119.043052 |url=https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.119.043052 |quote=Coconut oil should not be viewed as healthy oil for cardiovascular disease risk reduction, and limiting coconut oil consumption because of its high saturated fat content is warranted. |url-access=subscription |archive-date=8 February 2021 |access-date=23 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208122859/https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.119.043052 |url-status=live }}</ref><ref name="spiazzi">{{cite journal |last1=Spiazzi |first1=B.F. |last2=Duarte |first2=A.C. |last3=Zingano |first3=C.P. |display-authors=etal |title=Coconut oil: an overview of cardiometabolic effects and the public health burden of misinformation |journal=Archives of Endocrinology and Metabolism |volume=67 |issue=6 |article-number=e000641 |date=June 2023 |pmid=37364144 |pmc=10660992 |doi=10.20945/2359-3997000000641|quote=The use of coconut oil as a "healthy" component of the western diet is based on the major spread of misconceptions regarding it. The combination of the established knowledge on the negative effects of saturated fats on cardiovascular health and the lack of evidence from clinical trials showing a benefit from coconut oil intake in cardiovascular and metabolic disease advise against the consumption of this oil as a preferential source of dietary fat.}}</ref> বহুতো ৰাষ্ট্ৰীয় চিকিৎসা সংস্থাই নাৰিকল তেলৰ সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ সীমিত কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে অসংপৃক্ত চৰ্বি থকা খাদ্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ তেওঁলোকে ক’ব খোজে।<ref name=aha/><ref name=spiazzi/><ref name="aus">{{cite web |title=Sorting fact from fiction – seed oils and coconut oil |url=https://www.heartfoundation.org.au/blog/seed-oils-coconut-oil |publisher=[[National Heart Foundation of Australia]] |access-date=23 November 2025 |date=23 May 2025 |archive-date=22 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251122164853/https://www.heartfoundation.org.au/blog/seed-oils-coconut-oil |url-status=live }}</ref> == ব্যৱহাৰ == নাৰিকল গছজোপা সমগ্ৰ [[ক্ৰান্তীয় অঞ্চল]]ত সৌন্দৰ্যবৰ্ধনৰ বাবে ৰোৱা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইয়াৰ খাদ্য আৰু অনা-খাদ্যজনিত বিভিন্ন ব্যৱহাৰ আছে। প্ৰকৃততে নাৰিকল গছৰ প্ৰতিটো অংশই মানুহে কিবা নহয় কিবা প্ৰকাৰে ব্যৱহাৰ কৰে আৰু ইয়াৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক মূল্য আছে। নাৰিকলৰ বহুমুখী ব্যৱহাৰ ইয়াৰ কিছুমান নামৰপৰাই বুজা যায়। যেনে— [[সংস্কৃত ভাষা|সংস্কৃতত]] ইয়াক 'কল্পবৃক্ষ' ("জীৱনৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰা গছ") বোলা হয়, আনহাতে [[মালয় ভাষা|মালয় ভাষাত]] ইয়াক 'পোকোক চৰিবু গুণা' (''pokok seribu guna'', "এহাজাৰ ব্যৱহাৰৰ গছ") আৰু ফিলিপাইনত ইয়াক "[[জীৱনৰ গছ]]" (tree of life) বুলি কোৱা হয়।<ref>{{cite web |last=Margolis |first=Jason |date=13 December 2006 |url=http://www.theworld.org/?q=node/7280 |title=Coconut fuel |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831035256/http://www.theworld.org/?q=node%2F7280 |archive-date=31 August 2011 |website=PRI's The World |access-date=10 April 2011}}</ref> ই পৃথিৱীৰ ভিতৰতে অন্যতম আটাইতকৈ উপযোগী গছ।<ref name="duke"/> === পুষ্টিগুণ === {{Nutritional value |name=নাৰিকলৰ কেঁচা শাহ |image=Coconuts - single and cracked open.jpg |water=47 g |kJ=1480 |protein=3.33 g |fat=33.49 g |satfat=29.698 g |monofat=1.425 g |polyfat=0.366 g |carbs=15.23 g |sugars=6.23 g |fiber=9.0 g |calcium_mg=14 |copper_mg=0.435 |iron_mg=2.43 |magnesium_mg=32 |phosphorus_mg=113 |potassium_mg=356 |sodium_mg=20 |zinc_mg=1.10 |manganese_mg=1.500 |selenium_ug=10.1 |vitC_mg=3.3 |thiamin_mg=0.066 |riboflavin_mg=0.020 |niacin_mg=0.540 |pantothenic_mg=0.300 |vitB6_mg=0.054 |folate_ug=26 |vitE_mg=0.24 |vitK_ug=0.2 <!-- amino acids --> |tryptophan=0.039 g |threonine=0.121 g |isoleucine=0.131 g |leucine=0.247 g |lysine=0.147 g |methionine=0.062 g |cystine=0.066 g |phenylalanine=0.169 g |tyrosine=0.103 g |valine=0.202 g |arginine=0.546 g |histidine=0.077 g |alanine=0.170 g |aspartic acid=0.325 g |glutamic acid=0.761 g |glycine=0.158 g |proline=0.138 g |serine=0.172 g |note=[https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170169/nutrients USDA FoodData Central তথ্যৰ সংযোগ] }} নাৰিকলৰ কেঁচা শাহত ৪৭% পানী, ৩৩% [[চৰ্বি]], ১৫% [[কাৰ্ব’হাইড্ৰেট]] আৰু ৩% [[প্ৰ’টিন]] থাকে (তালিকা চাওক)। {{convert|100|g}} নাৰিকলৰ কেঁচা শাহৰপৰা ৩৫০ কেলৰি [[খাদ্য শক্তি]] পোৱা যায়। ই হ’ল [[মেংগানিজ]] (দৈনিক প্ৰয়োজনীয় প্ৰমূল্যৰ বা DV-ৰ ৬৫%) আৰু [[তাম|তামা]] (৪৮% DV) ৰ এক চহকী উৎস। ইয়াৰ উপৰি ইয়াত অন্যান্য কেইবাটাও পুষ্টিকৰ খনিজ পদাৰ্থ মধ্যমীয়া পৰিমাণে থাকে (১০–১৮% DV)। ইয়াত [[ভিটামিন]]ৰ পৰিমাণ তেনেই কম। কেঁচা নাৰিকলৰ শাহত [[সংপৃক্ত ফেটি এছিড]]ৰ পৰিমাণ বেছি থাকে (মুঠ চৰ্বিৰ ৩০%), যাৰ ভিতৰত প্ৰধান সংপৃক্ত চৰ্বি হ’ল [[লৰিক এছিড]] (মুঠ চৰ্বিৰ ১৫%)। === ৰন্ধন সম্বন্ধীয় ব্যৱহাৰ === নাৰিকলৰ বিভিন্ন ৰন্ধন সম্বন্ধীয় ব্যৱহাৰসমূহ প্ৰধানকৈ ইয়াৰ বীজৰ খাব পৰা বগা, মঙহাল অংশ (অৰ্থাৎ [[ভ্ৰূণপোষ]]) ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, যাক "নাৰিকলৰ শাহ" বুলি জনা যায়।<ref name="Roehl 1996 p. 115"/> অপূৰঠ বা ডাব নাৰিকলৰ কোমল শাহটো এনেকৈয়ে খাব পাৰি বা পিঠা-পনা আদি ৰান্ধি খাব পাৰি। পূৰঠ নাৰিকলৰ শাহটো কিছু টান হয়। সেইবাবে ইয়াক খোৱাৰ আগতে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি [[নাৰিকলৰ গাখীৰ]],<ref name="Roehl 1996 p. 115"/><ref name="polistico2">{{cite book |author=Edgie Polistico |url=https://books.google.com/books?id=-h9MswEACAAJ |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=[[Anvil Publishing]] |year=2017 |isbn=978-971-27-3170-9}}</ref><ref>{{cite book |title=Coconut: Pacific food leaflet No. 4 |date=2006 |publisher=Secretariat of the Pacific Community |isbn=978-982-00-0164-0 |url=https://cms.ctahr.hawaii.edu/Portals/159/Images/Resources/IslandStapleFoods/4%20COCONUT%20web.pdf |archive-date=7 June 2021 |access-date=7 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607124605/https://cms.ctahr.hawaii.edu/Portals/159/Images/Resources/IslandStapleFoods/4%20COCONUT%20web.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="El Bassam">{{cite book |last1=El Bassam |first1=N. |title=Handbook of Bioenergy Crops: A Complete Reference to Species, Development, and Applications |url=https://archive.org/details/handbookofbioene0000elba |date=2010 |publisher=Earthscan |isbn=978-1-84977-478-9 |page=[https://archive.org/details/handbookofbioene0000elba/page/159 159]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Chu |first1=Wai Hon |last2=Lovatt |first2=Connie |title=The Dumpling: A Seasonal Guide |url=https://archive.org/details/dumplingseasonal0000chuw |date=2009 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-195940-0 |page=[https://archive.org/details/dumplingseasonal0000chuw/page/8 8]}}</ref> "নাৰিকলৰ চিপচ"<ref name="El Bassam"/> বা কুঁটি শুকাই থোৱা গুড়ি নাৰিকল (desiccated coconut) আদি সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |title=ICC Quality Standard: Desiccated Coconut |url=https://coconutcommunity.org/viewpdf/apcc_quality_standards_for_coconut_products/4 |website=International Coconut Community |publisher=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (UN-ESCAP) |access-date=7 June 2021 |archive-date=16 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216085337/https://coconutcommunity.org/viewpdf/apcc_quality_standards_for_coconut_products/4 |archivedate=16 December 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216085337/https://coconutcommunity.org/viewpdf/apcc_quality_standards_for_coconut_products/4 |deadurl=yes }}</ref><ref name="Ghosh">{{cite book |last1=Ghosh |first1=D.K. |title=Value Addition of Horticultural Crops: Recent Trends and Future Directions |date=2015 |publisher=Springer |chapter=Postharvest, Product Diversification and Value Addition in Coconut |editor1-first=Amit Baran |editor1-last=Sharangi |editor2-first=Suchand |editor2-last=Datta |isbn=978-81-322-2262-0}}</ref><ref>{{cite web |title=Exporting desiccated coconuts to Europe |url=https://www.cbi.eu/market-information/processed-fruit-vegetables-edible-nuts/desiccated-coconuts/europe |website=CBI |publisher=Centrum tot Bevordering van de Import uit ontwikkelingslanden (CBI), Netherlands Ministry of Foreign Affairs |access-date=7 June 2021 |archive-date=7 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607121331/https://www.cbi.eu/market-information/processed-fruit-vegetables-edible-nuts/desiccated-coconuts/europe |url-status=live }}</ref> [[নাৰিকলৰ গাখীৰ ব্যৱহাৰ কৰি তৈয়াৰ কৰা খাদ্যৰ তালিকা|বিভিন্ন ব্যঞ্জন]] ৰান্ধিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা নাৰিকলৰ গাখীৰখিনি নাৰিকলৰ শাহৰপৰা চেপি উলিওৱা হয়। ইয়াক পাতল কৰি [[নাৰিকলৰ গাখীৰৰ পানীয়]] বা গাখীৰৰ বিকল্প হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।<ref name="NIIR">{{cite book |author=NIIR Board of Consultants and Engineers |url=https://books.google.com/books?id=UvXKAgAAQBAJ&pg=PA274 |title=The Complete Book on Coconut & Coconut Products (Cultivation and Processing) |date=2006 |publisher=Asia Pacific Business Press |isbn=978-81-7833-007-5 |page=274}}</ref><ref name="tp"/> নাৰিকলৰ গাখীৰৰপৰা প্ৰ’টিনযুক্ত গুড়ি (coconut milk powder) ও প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি।<ref>{{cite journal |journal=Applied Biochemistry and Biotechnology |year=2012 |volume=167 |issue=5 |pages=1290–302 |doi=10.1007/s12010-012-9632-9 |title=Production of coconut protein powder from coconut wet processing waste and its characterization |last1=Naik |first1=A. |last2=Raghavendra |first2=S. N. |last3=Raghavarao |first3=K. S. |pmid=22434355 |s2cid=11890199}}</ref> কুঁটি লোৱা নাৰিকলৰপৰা উলিওৱা নাৰিকলৰ গাখীৰ আৰু নাৰিকলৰ ক্ৰীম (coconut cream) মিঠাই, টেঙা-মিঠা ব্যঞ্জন, আঞ্জা বা আচাৰ আদিত যোগ কৰিব পাৰি।<ref name="grimwood">[[#Grimwood|Grimwood]], pp. 183–187.</ref><ref name="pca-process">{{cite book |author=Philippine Coconut Authority |title=Coconut Processing Technologies: Coconut Milk |publisher=Department of Agriculture, Republic of the Philippines |series=FPDD Guide No. 2 – Series of 2014 |year=2014 |url=http://www.pca.da.gov.ph/pdf/techno/coconut_milk.pdf |access-date=24 May 2019 |archive-date=6 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106130020/http://www.pca.da.gov.ph/pdf/techno/coconut_milk.pdf |archivedate=6 November 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106130020/http://www.pca.da.gov.ph/pdf/techno/coconut_milk.pdf }}</ref> চেনি আৰু কণী মিহলাই ঘন কৰা নাৰিকলৰ গাখীৰৰপৰা তৈয়াৰী সামগ্ৰী, যেনে— নাৰিকলৰ জাম (coconut jam) আৰু নাৰিকলৰ কাষ্টাৰ্ড আদি দক্ষিণ-পূব এছিয়াত অতি জনপ্ৰিয়। <ref name="Duruz">{{cite book |last1=Duruz |first1=Jean |last2=Khoo |first2=Gaik Cheng |title=Eating Together: Food, Space, and Identity in Malaysia and Singapore |date=2014 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-2741-5 |page=45 |url=https://books.google.com/books?id=JojpBQAAQBAJ&q=kaya%20coconut&pg=PA45}}</ref><ref name="Alford">{{cite book |last1=Alford |first1=Jeffrey |last2=Duguid |first2=Naomi |title=Hot Sour Salty Sweet: A Culinary Journey Through Southeast Asia |date=2000 |publisher=Artisan Books |isbn=978-1-57965-564-8 |page=302 |url=https://books.google.com/books?id=cUP30wR8-kUC&pg=PA302}}</ref><ref name="thampan 1981 p199">{{cite book |last1=Thampan |first1=Palakasseril Kumaran |title=Handbook on Coconut Palm |date=1981 |publisher=Oxford & IBH |page=199}}</ref> নাৰিকল তেল [[ভাজন|ভাজি ৰান্ধিবলৈ]] আৰু অন্যান্য ৰন্ধন কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name="grimwood"/><ref name="kurian">{{cite book |last1=Kurian |first1=Alice |last2=Peter |first2=K.V. |title=Commercial Crops Technology |date=2007 |publisher=New India Publishing |isbn=978-81-89422-52-3 |pages=202–203 |url=https://books.google.com/books?id=2VFYqwA-Mn4C&pg=PA202}}</ref> [[নাৰিকলৰ পানী]] সতেজ অৱস্থাত খাব পাৰি বা ৰন্ধন কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।<ref name=endosperm>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=cjHCoMQNkcgC&q=coconut+endosperm+encyclopedia&pg=PA112 |title=Cocos in The Encyclopedia of Fruit and Nuts |access-date=11 May 2015 |year=2008 |last1=Janick |first1=J. |last2=Paull |first2=R. E. |pages=109–113 |isbn=978-0-85199-638-7}}</ref><ref>{{cite web |title=Ginataang Manok (Chicken Stewed in Coconut Milk) Filipino Recipe! |url=http://www.savvynana.com/recipe/ginataang-manok-chicken-stewed-coconut-milk-filipino-recipe/ |website=Savvy Nana's |access-date=20 April 2019 |archive-date=16 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216100142/http://www.savvynana.com/recipe/ginataang-manok-chicken-stewed-coconut-milk-filipino-recipe/ |url-status=usurped }}</ref> ইয়াক গেলাই জেলিৰ দৰে এবিধ মিঠাই প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি, যাক ''[[নাটা ডি ক’ক’]]'' বুলি জনা যায়।<ref name="tietze">{{cite book |last1=Tietze |first1=Harald |last2=Echano |first2=Arthur |title=Coconut: Rediscovered as Medicinal Food |date=2006 |publisher=Harald Tietze Publishing |isbn=978-1-876173-57-9 |page=37 |url=https://books.google.com/books?id=0NAA8_fDI9wC&pg=PA37}}</ref> নাৰিকলৰ পানী বা ইয়াৰ মিঠা ৰস গেলাই তৈয়াৰ কৰা নাৰিকলৰ ভিনেগাৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু [[গোৱাৰ খাদ্যশৈলী]]ত بەদলীয়ভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name="polistico2"/> নাৰিকলৰ সতেজ বা গেলাই লোৱা মিঠা ৰস ফিলিপাইনত তাড়ি বা ''টিউবা'' (tubâ) হিচাপে খোৱা হয়। ইয়াক নিজে নিজে গেলাই ল’বলৈ দিলে ই তালৰ মদত পৰিণত হয়। তালৰ মদক পাতন (distilled) কৰি ''[[এৰাক|এৰাক মদ]]'' প্ৰস্তুত কৰা হয়।<ref name="lambanog">{{cite web |url=http://www1.american.edu/ted/lambanog.htm |title=Lambanog: A Philippine Drink |author=Porter, Jolene V. |year=2005 |publisher=[[American University]] |location=Washington, D.C. |access-date=10 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222210517/http://www1.american.edu/ted/lambanog.htm |archive-date=22 February 2011}}</ref> এই ৰস উতলাই এটা মিঠা চিৰাপ তৈয়াৰ কৰিব পাৰি, বা ইয়াক আৰু ঘন কৰি [[নাৰিকলৰ চেনি]] প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি। এজোপা কম বয়সীয়া, ভালদৰে প্ৰতিপালন কৰা গছে বছৰি প্ৰায় {{convert |300 |L |USgal |abbr=off}} তাড়ি উৎপাদন কৰিব পাৰে, আনহাতে এজোপা ৪০বছৰীয়া গছে প্ৰায় {{convert |400 |L |USgal |abbr=on}} উৎপাদন কৰিব পাৰে।<ref>[[#Grimwood|Grimwood]], p. 20.</ref> === তেল === {{main|নাৰিকল তেল}} {| class="wikitable floatright" style="width:13em; text-align:center; " |+ নাৰিকল তেল উৎপাদন <br>{{small|২০২৩, টন}}<br/> |- |{{PHL}} || ১,২১২,৯০০ |- |{{IDN}} || ৬৪৬,০০০ |- |{{IND}} || ৫ND,০০০ |- |{{VIE}} || ১৮২,০০০ |- |{{MEX}} || ১৩১,০০০ |- ! বিশ্ব!! ৩,১২২,৬৭৫ |- |colspan=2|{{small|উৎস: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ [[FAOSTAT]]}}<ref name="faostat OIL">{{cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |title=Coconut oil production in 2023, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists) |publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database |year=2026 |access-date=6 April 2026 |archive-date=12 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112130804/https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |url-status=live }}</ref> |} ২০২৩ চনত বিশ্বত প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা নাৰিকল তেলৰ উৎপাদন আছিল ৩.১ নিযুত টন। ইয়াৰ ভিতৰত ফিলিপাইনছে মুঠ উৎপাদনৰ ৩৮% অংশ লৈ নেতৃত্ব দিছিল আৰু ইণ্ডোনেছিয়া তথা ভাৰত আছিল গৌণ উৎপাদক (তালিকা চাওক)। নাৰিকল তেল ৰন্ধন কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, বিশেষকৈ ভাজিবৰ বাবে। আন [[উদ্ভিদজাত তেল]]ৰ দৰে ইয়াক জুলীয়া ৰূপত বা [[মাখন]] বা গাহৰিৰ চৰ্বি (lard) ৰ দৰে গোটো ৰূপত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।<ref>{{cite journal |doi=10.1161/CIR.0000000000000510 |pmid=28620111 |title=Dietary Fats and Cardiovascular Disease: A Presidential Advisory from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=136 |issue=3 |pages=e1–e23 |year=2017 |last1=Sacks |first1=Frank M. |last2=Lichtenstein |first2=Alice H. |last3=Wu |first3=Jason H.Y. |last4=Appel |first4=Lawrence J. |last5=Creager |first5=Mark A. |last6=Kris-Etherton |first6=Penny M. |last7=Miller |first7=Michael |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Rudel |first9=Lawrence L. |last10=Robinson |first10=Jennifer G. |last11=Stone |first11=Neil J. |last12=Van Horn |first12=Linda V. |display-authors=5 |s2cid=367602 |doi-access=free}}</ref><ref name="Neela">{{cite journal |last1=Neelakantan |first1=Nithya |last2=Seah |first2=Jowy Yi Hoong |last3=van Dam |first3=Rob M. |title=The effect of coconut oil consumption on cardiovascular risk factors (Systematic review) |journal=Circulation |volume=141 |issue=10 |year=2020 |doi=10.1161/circulationaha.119.043052 |pages=803–814 |pmid=31928080 |s2cid=210195904 |doi-access=free }}</ref><ref name="Eyres2016">{{cite journal |last1=Eyres |first1=L |last2=Eyres |first2=MF |last3=Chisholm |first3=A |last4=Brown |first4=RC |title=Coconut oil consumption and cardiovascular risk factors in humans |journal=Nutrition Reviews |date=April 2016 |volume=74 |issue=4 |pages=267–280 |doi=10.1093/nutrit/nuw002 |pmid=26946252 |pmc=4892314}}</ref> 'ক’ক’নাট বাটাৰ' (Coconut butter) হ’ল গোট মৰা নাৰিকল তেল। অৱশ্যে এই নামটো 'ক্ৰীমড ক’ক’নাট' (creamed coconut) ৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰয়োগ কৰা হয়। ই নাৰিকলৰ গাখীৰৰ গোটা অংশ বা পিহি লোৱা নাৰিকলৰ শাহ আৰু তেলৰপৰা তৈয়াৰী এক বিশেষ সামগ্ৰী।<ref name="Roehl 1996 p. 115">{{cite book |last=Roehl |first=E. |title=Whole Food Facts: The Complete Reference Guide |publisher=Inner Traditions/Bear |year=1996 |isbn=978-0-89281-635-4 |url=https://books.google.com/books?id=H8lwmA52ltIC&pg=PA115 |page=115 }}</ref> === অনা-খাদ্য ব্যৱহাৰ === নাৰিকল গছৰ খাদ্যৰ বাহিৰেও থকা বহুতো ব্যৱহাৰৰ ভিতৰত ইয়াৰ বাকলি আৰু খোলাবোৰ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি বা ইয়াৰপৰা [[কয়লা]] তৈয়াৰ কৰিব পাৰি।<ref>{{cite web |title=Coconut Shell Lump Charcoal |url=http://www.supremecarbon.com/coco.htm |publisher=Supreme Carbon Indonesia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229141916/http://www.supremecarbon.com/coco.htm |archive-date=29 December 2012}}</ref> বাকলিবোৰ পানীত ওপঙি থকা সঁজুলি (flotation devices) বা ঘঁহি পৰিষ্কাৰ কৰা খহটা সামগ্ৰী (abrasive) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।<ref name="Skyhorse Publishing">{{cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |url=https://archive.org/details/completeguidetoe0000unse_h5r2 |publisher=Skyhorse Publishing; United States Department of the Army |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=[https://archive.org/details/completeguidetoe0000unse_h5r2/page/44 44] |oclc=277203364}}</ref> কম্বোডিয়াৰ পৰম্পৰাগত চিকিৎসাত নাৰিকলৰ খোলাটো বাকলিৰপৰা মুক্ত কৰি, গৰম ছাইৰ ওপৰত উত্তপ্ত কৰিলে এবিধ তেলজাতীয় পদাৰ্থ ওলাই পৰে, যিটো দাঁতৰ বিষ উপশম কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name="dyphon">{{cite book |last1=Pauline Dy Phon |author1-link=Pauline Dy Phon |url=https://books.google.com/books?id=InD2RAAACAAJ |title=Plants Utilised In Cambodia |date=2000 |publisher=Imprimerie Olympic |location=Phnon Penh |pages=165–166}}</ref> বাকলিৰপৰা পোৱা [[নাৰিকলৰ আঁহ]] ৰছী, মেট বা দলিচা, [[ব্ৰাছ]] আৰু মোনা তৈয়াৰ কৰিবলৈ, নাও ফুটা হ’লে বন্ধ কৰিবলৈ (caulking) আৰু বিছনাৰ তুলিৰ ভিতৰত ভৰাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>[[#Grimwood|Grimwood]], p. 22.</ref> উদ্যান শস্য বিজ্ঞানত ইয়াক টাবৰ মাটিত সাৰ বা পচন সাৰ হিচাপে, বিশেষকৈ অৰ্কিডৰ মিশ্ৰণত ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু কম্বোডিয়াত ইয়াৰপৰা ঝাড়ু বা বাঢ়নী তৈয়াৰ কৰা হয়।<ref name="dyphon" /> নাৰিকলৰ বাতি বা খোলাবোৰ প্ৰায়ে খোদিত কৰি বিভিন্ন দৃশ্য অংকন কৰা হৈছিল আৰু মূল্যৱান ধাতুৰে সজোৱা হৈছিল।<ref>{{cite web |title=Hans van Amsterdam: Coconut Cup with Cover (17.190.622ab) – Heilbrunn Timeline of Art History – The Metropolitan Museum of Art |url=http://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/17.190.622ab |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015101625/http://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/17.190.622ab |archive-date=15 October 2013 |work=metmuseum.org}}</ref> পাতবোৰে মোনা বা খৰাহি আৰু চালিৰ বাবে খেৰ বা খৰিৰ সামগ্ৰী যোগান ধৰে। এইবোৰ দলিচা, ৰন্ধন কাৰ্যৰ শলা আৰু জুই জ্বলোৱা কাঁড় বা শলা হিচাপে গুঠিব পাৰি। পাতবোৰ সৰু সৰু টোপোলা হিচাপে গুঠি তাৰ ভিতৰত চাউল ভৰাই সিজাই 'পুচো' (pusô) আৰু 'কেতুপাট' (ketupat) নামৰ খাদ্য তৈয়াৰ কৰা হয়।<ref>[[#Grimwood|Grimwood]], p. 19.</ref> হাৱাইৰ লোকসকলে ঢোল, পাত্ৰ বা সৰু নাও তৈয়াৰ কৰিবলৈ নাৰিকলৰ কাণ্ডটো ফোঁপোলা কৰি লৈছিল। ইয়াৰ "ডাল" (পাতৰ ঠাৰিবোৰ) ইমান শক্তিশালী আৰু নমনীয় যে ইয়াৰপৰা কোবোৱা লাঠী (switch) তৈয়াৰ কৰিব পাৰি। ২০০৫ চনত ছল’মন দ্বীপপুঞ্জৰ চইচুলত থকা গিলবাৰ্টিজ সম্প্ৰদায়ৰ মাজত শাৰীৰিক শাস্তিৰ বাবে নাৰিকলৰ ডালৰ ব্যৱহাৰ পুনৰ আৰম্ভ কৰা হৈছিল।<ref>Herming, George. (6 March 2006). [http://www.corpun.com/sbj00603.htm Wagina whips offenders]. ''Solomon Star''.</ref> ইয়াৰ শিপাবোৰ [[ৰং]], মুখ ধোৱা পানী (mouthwash) আৰু [[ডায়েৰিয়া|পেটচলা]] তথা [[গ্ৰহণী]]ৰ পৰম্পৰাগত ঔষধ তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name="Grimwood18">[[#Grimwood|Grimwood]], p. 18.</ref> শিপাৰ এটা থেতেলিয়াই লোৱা টুকুৰা [[দাঁতৰ ব্ৰাছ]] হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। কম্বোডিয়াত ইয়াৰ শিপাবোৰ পৰম্পৰাগত ঔষধত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name="dyphon" /> নাৰিকল তেল আৰু নাৰিকলৰ গাখীৰ উৎপাদনৰ পিছত ৰৈ যোৱা আঁহ বা ক’ক’নাট মিল (coconut meal) পশুধনৰ খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। শুকান বৃতিটো (calyx) খৰিৰ চৌকাত ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নাৰিকলৰ পানী পৰম্পৰাগতভাৱে উদ্ভিদ কলা পালন (plant tissue culture) আৰু অনুবিস্তাৰণত (micropropagation) বৃদ্ধিৰ পৰিপূৰক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite journal |last1=Yong |first1=J. W. |last2=Ge |first2=L. |last3=Ng |first3=Y. F. |last4=Tan |first4=S. N. |year=2009 |title=The chemical composition and biological properties of coconut (''Cocos nucifera'' L.) water |journal=Molecules |volume=14 |issue=12 |pages=5144–5164 |doi=10.3390/molecules14125144 |pmid=20032881 |pmc=6255029 |doi-access=free }}</ref> == সংস্কৃতিত নাৰিকল== [[File:A worship at the shrine of the Holy Infant Jesus of Prague, Davao City, Philippines.jpg|thumb|'পালাছপাছ', ফিলিপাইনত পাম দেওবাৰ উদ্‌যাপনৰ সময়ত গুঠি লোৱা নাৰিকলৰ পাত|alt=নাৰিকলৰ পাত লৈ থকা এটা মানুহৰ দল]] [[File:Muñeco de coco.jpg|thumb|upright|[[মেক্সিকো]]ৰ এটা "নাৰিকলৰ বান্দৰ।" ই নাৰিকলৰ খোলা খোদিত কৰি তৈয়াৰ কৰা এবিধ সাধাৰণ উপহাৰ বা স্মাৰক সামগ্ৰী|alt=বান্দৰৰ দৰে দেখিবলৈ খোদিত কৰা নাৰিকল]] [[File:Offerings on the sand, Kuta Beach, Bali.JPG|thumb|upright|এটা 'কানং' (canang), ইন্দোনেছিয়াৰ বালিৰ গুঠি লোৱা নাৰিকলৰ পাতত ফুল, চাউল আৰু [[ধূপ]] দি কৰা এক উপহাৰ বা অৰ্পণ]] [[হিন্দু]] ধৰ্মৰ [[ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান|ৰীতি-নীতিত]] নাৰিকল ব‍্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |title=Coconut – Fruit Of Lustre In Indian Culture|url=http://www.esamskriti.com/essay-chapters/Coconut-~-Fruit-of-Lustre-in-Indian-Culture-1.aspx |date=September 2011 |last1=Patil |first1=Vimla|website=eSamskriti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514010555/http://www.esamskriti.com/essay-chapters/Coconut-~-Fruit-of-Lustre-in-Indian-Culture-1.aspx |archive-date=14 May 2016 |access-date=18 May 2016}}</ref> প্ৰায়ে ইয়াক উজ্জ্বল ধাতুৰ পাত সানি সজোৱা হয়। হিন্দু দেৱ-দেৱীৰ পূজা-অৰ্চনাৰ সময়ত ইয়াক অৰ্পণ কৰা হয়। ভাৰতত সাধাৰণতে [[বৰ্ষা ঋতু]]ৰ সমাপ্তি বুজাবলৈ এটা [[পূৰ্ণিমা|পূৰ্ণিমাৰ]] দিনা [[নাৰিকল পূৰ্ণিমা]] উদ্‌যাপন কৰা হয়। 'নাৰালী' শব্দটো [[মাৰাঠী ভাষা|মাৰাঠী]] শব্দ 'নাৰাল' (অৰ্থাৎ নাৰিকল) ৰপৰা আহিছে। মাছমৰীয়াসকলে এক নতুন মাছ ধৰা বতৰৰ আৰম্ভণি উদ্‌যাপন কৰিবলৈ সাগৰত নাৰিকল অৰ্পণ কৰে,<ref>{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.net/festivals/narali-poornima.html |title=Narali Purnima |publisher=Maharashtra Tourism |year=2016 |access-date=3 August 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160715223636/http://www.maharashtratourism.net/festivals/narali-poornima.html |archive-date=15 July 2016 }}</ref> যাতে তেওঁলোকে প্ৰচুৰ পৰিমাণে মাছ পাব পাৰে। হিন্দুসকলে প্ৰায়ে ভগৱানৰ আশীৰ্বাদ নিশ্চিত কৰিবলৈ যিকোনো নতুন কাৰ্য নাৰিকল ভাঙি আৰম্ভ কৰে। ঐশ্বৰ্য আৰু ধন-সম্পদৰ হিন্দু দেৱী [[লক্ষ্মী|লক্ষ্মী দেৱীক]] প্ৰায়ে হাতত নাৰিকল লৈ থকা দেখুওৱা হয়।<ref>Dallapiccola, Anna. ''[[Dictionary of Hindu Lore and Legend]]''. {{ISBN|0-500-51088-1}}.</ref> হিন্দু বিবাহত সমৃদ্ধিৰ প্ৰতীক হিচাপে নাৰিকল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |date=9 November 2009 |title=Food Rituals in Hindu Weddings |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/food-rituals-in-hindu-weddings-72454431/ |last=Bramen |first=Lisa |website=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian Magazine]] |access-date=25 May 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728210410/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/food-rituals-in-hindu-weddings-72454431/ |url-status=live }}</ref> কম্বোডিয়াত কেতিয়াবা বিবাহ অনুষ্ঠানত নাৰিকলৰ ফুল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name="dyphon"/> অষ্ট্ৰনেচীয় লোকসকলৰ বাবে নাৰিকলৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় গুৰুত্ব আছে। তেওঁলোকৰ পৌৰাণিক কাহিনী, গীত আৰু মৌখিক পৰম্পৰাত ইয়াৰ উল্লেখ পোৱা যায়।<ref name="Nayar"/><ref name="Lew">{{cite journal |last=Lew |first=Christopher |title=Tracing the origin of the coconut (''Cocos nucifera'' L.) |url=https://prizedwriting.ucdavis.edu/sites/prizedwriting.ucdavis.edu/files/sitewide/Tracing%20the%20origin%20of%20the%20coconut%20%28Cocos%20nucifera%20L.%29.pdf |journal=Prized Writing 2018–2019 |publisher=[[University of California, Davis]] |pages=143–157 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623220429/https://prizedwriting.ucdavis.edu/sites/prizedwriting.ucdavis.edu/files/sitewide/Tracing%20the%20origin%20of%20the%20coconut%20%28Cocos%20nucifera%20L.%29.pdf |archive-date=23 June 2021 |access-date=22 April 2021 |archivedate=23 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210623220429/https://prizedwriting.ucdavis.edu/sites/prizedwriting.ucdavis.edu/files/sitewide/Tracing%20the%20origin%20of%20the%20coconut%20%28Cocos%20nucifera%20L.%29.pdf |deadurl=yes }}</ref> নিউ অৰলিন্সৰ 'জুলু ছচিয়েল এইড এণ্ড প্লেজাৰ ক্লাব' (Zulu Social Aid & Pleasure Club) এ পৰম্পৰাগতভাৱে হাতেৰে সজোৱা নাৰিকল শোভাযাত্ৰাত অংশ লোৱা লোকসকললৈ দলিয়াই দিয়ে। ই হ’ল 'মাৰ্ডি গ্ৰাছ' (Mardi Gras) উৎসৱৰ অন্যতম মূল্যৱান স্মাৰক। এই পৰম্পৰা ১৯১০-ৰ দশকত আৰম্ভ হৈছিল আৰু তেতিয়াৰেপৰা চলি আছে। ১৯৮৭ চনত গভৰ্নৰ এডউইন এডৱাৰ্ডছৰদ্বাৰা এটা "নাৰিকল আইন" স্বাক্ষৰিত হৈছিল, যিয়ে জুলু সমদলৰ গাড়ীৰপৰা আগবঢ়োৱা যিকোনো সজোৱা নাৰিকলৰ ফলত হ’ব পৰা ক্ষয়-ক্ষতিৰ বাবে বীমা দায়বদ্ধতাৰপৰা ৰেহাই দিছিল।<ref>{{cite news |first=Mike |last=Scott |title=How the Zulu coconut was saved from extinction |date=22 February 2017 |url=https://www.nola.com/300/article_c189dcdb-1ec5-5629-84bb-2a2aaec89457.html |newspaper=[[The Times-Picayune/The New Orleans Advocate|The Times-Picayune]] |access-date=25 May 2020}}</ref> ব্ৰিটেইনৰ পৰম্পৰাগত মেলাৰ খেল 'ক’ক’নাট শ্বাই' (coconut shy) ত নাৰিকল লক্ষ্য আৰু পুৰস্কাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। খেলুৱৈজনে কিছুমান সৰু বল কিনি লয়, যিবোৰ লাঠীৰ ওপৰত সমতা ৰক্ষা কৰি থোৱা নাৰিকলবোৰলৈ দলিয়াই দিয়া হয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হ’ল ষ্টেণ্ডৰপৰা নাৰিকল এটা মাটিত পেলাই দিয়া আৰু পুৰস্কাৰ হিচাপে ইয়াক জিকি লোৱা।<ref name="harries">{{cite journal |last=Harries |first=Hugh C. |year=2004 |title=Fun Made The Fair Coconut Shy |url=http://www.palms.org/palmsjournal/2004/vol48n2p77-82.pdf |journal=Palms |publisher=[[International Palm Society]] |volume=44 |issue=2 |pages=77–82 |access-date=8 May 2012 |archive-date=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723105002/http://www.palms.org/palmsjournal/2004/vol48n2p77-82.pdf |archivedate=23 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723105002/http://www.palms.org/palmsjournal/2004/vol48n2p77-82.pdf |deadurl=yes }}</ref> বৰ্তমান বিলুপ্ত হৈ যোৱা ভিয়েটনামৰ 'নাৰিকল ধৰ্ম' (Coconut Religion, ''Đạo Dừa'') ৰ অনুগামীসকলৰ বাবে নাৰিকল আছিল প্ৰধান খাদ্য।<ref name="Coconut 1">{{cite web |title=Coconut religion |url=http://vinhthong.info/FAQ/faq_luomlat_CoconutReligion_ConPhung.html |publisher=Vinhthong |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022095309/http://vinhthong.info/FAQ/faq_luomlat_CoconutReligion_ConPhung.html |archive-date=22 October 2013 |access-date=25 May 2013 |archivedate=22 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022095309/http://vinhthong.info/FAQ/faq_luomlat_CoconutReligion_ConPhung.html |deadurl=yes }}</ref><ref name="Nayar">{{cite book |last=Nayar |first=N. Madhavan |title=The Coconut: Phylogeny, Origins, and Spread |date=2017 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-809778-6 |pages=10–21}}</ref> === পৌৰাণিক কাহিনী আৰু কিংবদন্তি === কিছুমান দক্ষিণ এছিয়া, দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় সংস্কৃতিৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় পৌৰাণিক কাহিনীত নাৰিকলে মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে। মালুকু দ্বীপপুঞ্জৰ 'হাইনুনুৱেলে' (Hainuwele) পৌৰাণিক কাহিনীত এগৰাকী ছোৱালী নাৰিকল গছৰ ফুলৰপৰা ওলাই আহে।<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195156690.001.0001/acref-9780195156690-e-657 |title=Hainuwele – Oxford Reference |isbn=978-0-19-515669-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928002738/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195156690.001.0001/acref-9780195156690-e-657 |archive-date=28 September 2013 |last=Leeming |first=David |date=17 November 2005 |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref> মালদ্বীপৰ লোককথাত, উৎপত্তিৰ অন্যতম প্ৰধান পৌৰাণিক কাহিনীয়ে নাৰিকল গছৰ ওপৰত মালদ্বীপৰ লোকসকলৰ নিৰ্ভৰশীলতা প্ৰতিফলিত কৰে।<ref name="NIAS Press">[[Xavier Romero-Frias|Romero-Frias, Xavier]] (2012) ''Folk tales of the Maldives'', [http://www.niaspress.dk/catalogue2011/Catalogue_2012.pdf NIAS Press] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528131620/http://www.niaspress.dk/catalogue2011/Catalogue_2012.pdf |date=28 May 2013 }}, {{ISBN|978-87-7694-104-8|978-8776941055}}</ref> 'চিনা আৰু ইল মাছ'ৰ কাহিনীত নাৰিকলৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে কোৱা হৈছে যে চিনা নামৰ এগৰাকী ধুনীয়া মহিলাই এটা ইল মাছ পুতি থৈছিল, যিটো অৱশেষত প্ৰথম নাৰিকল গছত পৰিণত হৈছিল।<ref>{{cite web |url=http://www.livingheritage.org.nz/schools/secondary/marcellin/samoa/eel.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029035259/http://www.livingheritage.org.nz/schools/secondary/marcellin/samoa/eel.php |title=Living Heritage – Marcellin College – Sina and the Eel |archive-date=29 October 2012 |website=livingheritage.org.nz}}</ref> এক আধুনিক চহৰীয়া কিংবদন্তি অনুসৰি, ছাৰ্ক মাছৰ আক্ৰমণতকৈ গছৰপৰা নাৰিকল সৰি পৰাৰ ফলত প্ৰতি বছৰে অধিক মানুহৰ মৃত্যু হয়। অৱশ্যে প্ৰকৃত সত্যটো ইয়াৰ বিপৰীতহে।<ref name="flmnh">{{cite web |title=International Shark Attack File |url=http://www.shark.org.au/quotes.html |publisher=Shark Research Institute |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729014133/http://shark.org.au/quotes.html |archive-date=29 July 2013 |access-date=9 January 2014 |archivedate=29 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729014133/http://shark.org.au/quotes.html |deadurl=yes }}</ref> === প্ৰাৰম্ভিক ইতিহাস === ''[[ৰামায়ণ]]'' আৰু শ্ৰীলংকাৰ বুৰঞ্জীসমূহৰপৰা পোৱা সাহিত্যিক প্ৰমাণে ইংগিত দিয়ে যে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ আগৰেপৰাই [[ভাৰতীয় উপমহাদেশ]]ত নাৰিকলৰ উপস্থিতি আছিল। <ref name="BlenchSpriggs1998">{{cite book |last1=Blench |first1=Roger |url=https://books.google.com/books?id=DWMHhfXxLaIC&q=coconut&pg=PA396 |title=Archaeology and Language: Correlating archaeological and linguistic hypotheses |author2=Matthew Spriggs |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-0-415-11761-6 |page=396}}</ref> ইয়াৰ আটাইতকৈ পুৰণি প্ৰত্যক্ষ বিৱৰণ প্ৰায় ৫৪৫ চনত লিখা কছমাছ ইণ্ডিকোপ্লেউষ্টেচৰ 'টপ’গ্ৰাফিয়া খ্ৰীষ্টিয়ানা' (''Topographia Christiana'') ত পোৱা যায়। তাত নাৰিকলক "ভাৰতৰ ডাঙৰ বাদাম" (the great nut of India) বুলি কোৱা হৈছে।<ref name="Rosengarten">Rosengarten, Frederic Jr. (2004). ''The Book of Edible Nuts''. Dover Publications. pp. [https://books.google.com/books?id=7CK8LFCcvtcC&pg=PA65 65–93]. {{ISBN|978-0-486-43499-5}}.</ref> আন এক প্ৰাৰম্ভিক উল্লেখ হ’ল "[[এহাজাৰ এনিশাৰ সাধু]]" (One Thousand and One Nights) ৰ নাৱিক সিন্দবাদৰ কাহিনী। সিন্দবাদে তেওঁৰ পঞ্চমটো সামুদ্ৰিক যাত্ৰাৰ সময়ত নাৰিকল কিনা-বেচা কৰিছিল।<ref>{{cite web |date=2 November 2009 |title=The Fifth Voyage of Sindbad the Seaman – The Arabian Nights – The Thousand and One Nights – Sir Richard Burton translator |url=http://classiclit.about.com/library/bl-etexts/arabian/bl-arabian-5sindbad.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225203730/http://classiclit.about.com/library/bl-etexts/arabian/bl-arabian-5sindbad.htm |archive-date=25 December 2011 |access-date=14 February 2012 |publisher=Classiclit.about.com |archivedate=25 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111225203730/http://classiclit.about.com/library/bl-etexts/arabian/bl-arabian-5sindbad.htm |deadurl=yes }}</ref> ১৫২১ চনৰ মাৰ্চ মাহত এণ্ট’নিঅ’ পিগাফেটাই তেওঁৰ ডায়েৰীত ইটালীয় ভাষাত নাৰিকলক "ক’চ’" (''cocho'') আৰু ইয়াৰ বহুবচনক "ক’চি" (''cochi'') বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল। ই আছিল ফাৰ্ডিনেণ্ড মেগেলানৰ বিশ্ব প্ৰদক্ষিণৰ সময়ত ইউৰোপীয়সকলৰদ্বাৰা প্ৰশান্ত মহাসাগৰ অতিক্ৰম কৰাৰ প্ৰথম ঘটনা। তেওঁ বুজাই দিছিল যে কেনেকৈ গুৱামত "তেওঁলোকে নাৰিকল খায়" ("''mangiano cochi''") আৰু তাত থকা স্থানীয় লোকসকলে "নাৰিকল আৰু [[তিল|তিল তেল]] শৰীৰ তথা চুলিত ঘঁহে" ("''ongieno el corpo et li capili co oleo de cocho et de giongioli''")।<ref name="ap">{{cite book |last=Pigafetta |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=283tAAAAMAAJ&q=cocho&pg=PA100 |title=Magellan's Voyage Around the World, Volume 1 (translated by James Alexander Robertson) |publisher=[[Arthur H. Clark Company]] |year=1906 |pages=64–100}}</ref> == তথ‍্য উৎস == {{reflist}} === সমলসমূহ === * {{cite book |ref=Grimwood |last1=Grimwood |first1=B. E. |last2=Ashman |first2=F. |year=1975 |title=Coconut Palm Products: Their Processing in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |url=https://books.google.com/books?id=fY5hLeJ-WW4C&pg=PA1 |isbn=978-92-5-100853-9}} == বহিঃসংযোগ == {{Commons category multi|Coconuts||Cocos nucifera}} {{Wikispecies|Cocos nucifera}} [[শ্ৰেণী:ফল]] [[শ্ৰেণী:বৃক্ষ]] 2bvbv75xz10gpwvqlnz013vdyvjucdv 0 138463 634562 632595 2026-09-07T00:02:40Z InternetArchiveBot 29706 Add 6 books for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634562 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = ৰাজধনেশ<br>বৰ ধনেশ | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Buceros bicornis'' |author=BirdLife International |date=2020 |article-number=e.T22682453A184603863 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22682453A184603863.en |access-date=18 January 2022}}</ref> | status2 = CITES_A1 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref name=iucn/> | image = Great hornbill Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg | image_caption = মতা ধনেশ পক্ষী | image2 = Female Great Hornbill by Shantanu Kuveskar.jpg | image2_caption = মাইকী ধনেশ পক্ষী | genus = Buceros | species = bicornis | authority = [[কাৰ্ল লিনিয়াছ|লিনিয়াছ]], [[Systema Naturae-ৰ ১০ম সংস্কৰণ|১৭৫৮]] | range_map = BucerosBicornisMap.svg | synonyms = ''Buceros homrai'',<ref>{{cite journal|author=Hodgson, B. H. |year=1833 |title=Description of the Buceros Homrai of the Himalaya |journal=Asiatic Researches |volume=18| issue=2| pages=169–188}}</ref> ''Dichoceros bicornis'', ''Buceros cavatus'', ''Homraius bicornis'', ''Dichoceros cavatus'', ''Buceros cristatus'' }} '''ৰাজধনেশ''' বা '''বৰ ধনেশ''' (''Buceros bicornis'') ধনেশ পক্ষী পৰিয়ালৰ এটা ডাঙৰ চৰাই। ইয়াক ইংৰাজীত 'গ্ৰেট হৰ্ণবিল' (Great hornbill) বুলি জনা যায়। এই চৰাইবিধ [[ভাৰতীয় উপমহাদেশ]] আৰু [[দক্ষিণ-পূব এছিয়া]]ত পোৱা যায়। ই মূলতঃ ফল-মূল খায়। ইয়াৰ উপৰি ই সৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণী, সৰীসৃপ আৰু সৰু চৰাই চিকাৰ কৰে। ২০১৮ চনৰপৰা ইয়াক [[আই ইউ চি এন ৰঙা তালিকা]]ত [[বিপন্ন প্ৰজাতি|বিপন্ন]] (Vulnerable) বুলি তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে। সঁজাত বা আবদ্ধ অৱস্থাত এই চৰাইবিধ প্ৰায় ৫০ বছৰ জীয়াই থকাৰ ৰেকৰ্ড আছে। ইয়াৰ ডাঙৰ আকাৰ, ধুনীয়া ৰং আৰু বিভিন্ন জনজাতীয় সংস্কৃতিত থকা গুৰুত্বৰ বাবে [[কেৰালা চৰকাৰ|কেৰালা চৰকাৰে]] ইয়াক [[কেৰালা]]ৰ ৰাজ্যিক চৰাই হিচাপে ঘোষণা কৰিছে। ই [[অৰুণাচল প্ৰদেশ]]ৰো ৰাজ্যিক চৰাই। == শ্ৰেণীবিভাজন == ১৭৫৮ চনত [[ছুইডেন]]ৰ প্ৰকৃতিবিদ [[কাৰ্ল লিনিয়াছ|কাৰ্ল লিনিয়াছে]] তেওঁৰ 'ছিষ্টেমা নেচাৰী' (''Systema Naturae'') নামৰ কিতাপৰ দশম সংস্কৰণত এই ৰাজধনেশৰ বৈজ্ঞানিক বৰ্ণনা দিছিল। তেওঁ ইয়াক 'বুটচেৰচ' (''Buceros'') গণৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল আৰু ইয়াৰ দ্বিপদ নাম 'বুটচেৰচ বাইকৰ্নিছ' (''Buceros bicornis'') ৰাখিছিল। লিনিয়াছে ইয়াৰ মূল বাসস্থান [[চীন]] বুলি উল্লেখ কৰিছিল।<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=C. |author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=104 |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |chapter=''Buceros bicornis'' |chapter-url=https://archive.org/details/mobot31753000798865/page/104/mode/1up}}</ref> ইয়াৰ গণৰ নাম লেটিন ভাষাৰ 'বেচেৰাচ' শব্দৰপৰা আহিছে আৰু ইয়াৰ অৰ্থ 'ষাঁড়গৰুৰ দৰে শিং থকা'। এই শব্দটো আকৌ গ্ৰীক ভাষাৰপৰা অহা। ইয়াৰ প্ৰজাতিৰ নাম 'বাইকৰ্নিছ' এটা লেটিন শব্দ আৰু ইয়াৰ অৰ্থ 'দুটা শিং থকা'।<ref>{{cite book |last=Jobling |first=J. A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |pages=72, 79 |url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n72/mode/1up}}</ref> ইয়াৰ কোনো উপ-প্ৰজাতি স্বীকৃতি পোৱা নাই।<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill |editor1-first=F. | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=D. |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=P. |editor3-link=Pamela Rasmussen |date=January 2022 |title=Mousebirds, Cuckoo Roller, trogons, hoopoes, hornbills | work=IOC World Bird List Version 12.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/mousebirds/ |publisher=International Ornithologists' Union |access-date=10 June 2022}}</ref> পূৰ্বতে [[পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা]]ৰ ধনেশবোৰক 'কেভেটাছ' আৰু হিমালয়ৰ তলৰ অৰণ্যৰ ধনেশবোৰক 'হোমৰাই' উপ-প্ৰজাতি হিচাপে ভাগ কৰা হৈছিল। সুমাত্ৰাৰ উপ-প্ৰজাতিক কেতিয়াবা 'ক্ৰীষ্টেটাছ' বুলি কোৱা হৈছিল।<ref name=baker/> এই চৰাইবোৰৰ মাজত কেৱল আকাৰৰহে পাৰ্থক্য দেখা যায়। হিমালয়ৰ চৰাইবোৰ দক্ষিণৰ চৰাইবোৰতকৈ ডাঙৰ হয়। সেইবাবে এতিয়া ইয়াক এটা প্ৰজাতি হিচাপেহে গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite journal |author=Deignan, H. G. | title=The birds of northern Thailand |year=1945 |journal=Bulletin of the United States National Museum |issue=186 |doi=10.5479/si.03629236.186.1 |pages=1–616 |url=https://archive.org/stream/bulletinunitedst1861945unit#page/214/mode/1up}}</ref><ref name="pcr">{{cite book |author1=Rasmussen, P. C. |author2=Anderton, J. C. |year=2005 |title=Birds of South Asia: The Ripley Guide |volume=2 |publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions |pages=273–274}}</ref> == শাৰীৰিক গঠন == ৰাজ ধনেশ এটা অতি ডাঙৰ চৰাই। ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য ৯৫ ৰপৰা ১৩০ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত হয়। ইয়াৰ দুয়োখন ডেউকা মেলি দিলে প্ৰায় ১৫২ চেণ্টিমিটাৰ বহল হয় আৰু ইয়াৰ ওজন ২ ৰপৰা ৪ কিলোগ্ৰাম পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে। মতা চৰাইৰ গড় ওজন ৩ কিলোগ্ৰাম আৰু মাইকী চৰাইৰ গড় ওজন ২.৫৯ কিলোগ্ৰাম হয়।<ref name=CRC2>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |edition=Second |editor-first=J. B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4200-6444-5}}</ref> ই এছিয়াৰ আটাইতকৈ গধুৰ ধনেশ পক্ষী।<ref name=CRC2/><ref>{{cite book |author1=Holmes, D. A.|author2=Nash, S. |name-list-style=amp |year=1990 |title=The birds of Sumatra and Kalimantan |url=https://archive.org/details/birdsofsumatraka0000holm|publisher=Oxford University Press |place=Oxford, USA |chapter= |pages=}}</ref> সাধাৰণ ধনেশ পক্ষীসমূহৰ ভিতৰত ই পৃথিৱীৰে আটাইতকৈ গধুৰ চৰাই।<ref name=CRC2/><ref>Gonzalez, J.-C.T.; Sheldon, B.C.; Collar, N.J.; Tobias, J.A. (2013). ''A comprehensive molecular phylogeny for the hornbills (Aves: Bucerotidae)''. Molecular Phylogenetics and Evolution. 67 (2): 468–483.</ref> মাইকী চৰাইবোৰ মতাবোৰতকৈ আকাৰত সৰু হয়। মতাবোৰৰ চকুৰ ৰং ৰঙা আৰু মাইকীবোৰৰ চকুৰ ৰং নীলা-বগা হয়। অন্য ধনেশৰ দৰেই ইহঁতৰ চকুৰ পতাৰ নোম বা 'চকুৰ নোম'স্পষ্টকৈ দেখা যায়। এই চৰাইবিধৰ আটাইতকৈ বিশেষ বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ ডাঙৰ ঠোঁটটোৰ ওপৰত থকা উজ্জ্বল হালধীয়া আৰু ক’লা ৰঙৰ শিং বা টুপী (casque)। সন্মুখৰপৰা চালে এই টুপীটো 'U' আকৃতিৰ যেন লাগে। ইয়াৰ ওপৰৰ অংশটো সামান্য দ আৰু দুয়োকাষে দুটা শিং ওলাই থকাৰ দৰে দেখা যায়। সেইবাবেই ইয়াৰ বৈজ্ঞানিক নাম 'বাইকৰ্নিছ' ৰখা হৈছে। মাইকী চৰাইৰ এই টুপীটোৰ পিছফালে অলপ ৰঙা ৰং থাকে। আনহাতে মতা চৰাইৰ টুপীটোৰ তলৰ আৰু পিছৰ অংশ ক’লা হয়। এই টুপী বা শিংটো ভিতৰৰপৰা ফোঁপোলা হয়। ইয়াৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট কাম এতিয়ালৈকে জনা হোৱা নাই। অৱশ্যে এইটো যৌন নিৰ্বাচনৰ ফল বুলি ভবা হয়। মতা ধনেশবোৰে উৰি থকা অৱস্থাতে ইটোৱে সিটোৰ টুপীত খুন্দা মাৰি যুঁজ কৰে।<ref>{{cite journal |last=Shankar Raman |first=T. R. |year=1998 |title= Aerial casque-butting in the Great Hornbill ''Buceros bicornis'' |journal=Forktail |volume=13 |pages=123–124 |url=https://static1.squarespace.com/static/5c1a9e03f407b482a158da87/t/5c1fbdda898583352e2b5544/1545584091020/Shankar-Hornbill.pdf}}</ref> মতা চৰাইবোৰে সিহঁতৰ নেজৰ গুৰিত থকা গ্ৰন্থিৰপৰা ওলোৱা হালধীয়া ৰং ঠোঁট আৰু পাখিৰ ওপৰত সানি লয়। ইয়াৰ বাবেই সিহঁতৰ পাখি আৰু ঠোঁট উজ্জ্বল হালধীয়া দেখা যায়।<ref>{{cite book|author=Kemp, A. C. |year=2001|chapter=Family Bucerotidae (hornbills) |pages=436–523|editor1=del Hoyo, J. |editor2=Elliott, A. |editor3=Sargatal, J. |title= Handbook of the Birds of the World |volume=6: Mousebirds to hornbills |publisher=Lynx Edicions |place=Barcelona}}</ref> ইহঁতৰ ঠোঁটৰ দাঁতিটো ক’লা আৰু কৰতৰ দৰে খহটা হয়। বয়স বঢ়াৰ লগে লগে এইটো ক্ষয় গৈ থাকে। এই চৰাইবোৰৰ ডেউকাৰ কোব বহুত শক্তিশালী হয়। সিহঁতে উৰি থকাৰ সময়ত হোৱা শব্দ বহুত দূৰৰ পৰাই শুনিবলৈ পোৱা যায়। এই শব্দটোক চলিবলৈ আৰম্ভ কৰা ভাপ ইঞ্জিনৰ শব্দৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে। ইহঁতৰ উৰণ প্ৰণালীত প্ৰথমতে ডেউকা দুখন জোৰেৰে কোবাই লোৱা হয় আৰু তাৰ পিছত পাখিৰ শেষৰ অংশবোৰ ওপৰলৈ বেঁকা কৰি আকাশত ওপঙি উৰি যায়।<ref name="hbk">{{cite book|author1=Ali, S. |author2=Ripley, S. D. |name-list-style=amp |title=Handbook of the birds of India and Pakistan |edition=Second |publisher=Oxford University Press|volume=4 |year=1983 |pages=143–146 |isbn=978-0-19-562063-4 |chapter=}}</ref><ref>{{cite book |title=The Fauna of British India, including Ceylon and Burma |volume=3. Birds |author=Blanford, W. T. |publisher=Taylor and Francis |place=London |year=1895 |pages=142–146 |chapter=Family Bucerotidae |chapter-url=https://archive.org/stream/faunaofbritishin03oate#page/141/mode/1up}}</ref> ধনেশ পক্ষী পৰিয়ালৰ আন সদস্যসকলৰ দৰেই ইহঁতৰ হাড়বোৰ অত্যন্ত পাতল আৰু বতাহ সোমাই থকা ফোপোলা অংশযুক্ত হয়। এই ফোপোলা অংশবোৰ ডেউকাৰ হাড়ৰ একেবাৰে শেষৰ মূৰলৈকে বিস্তৃত হৈ থাকে। এই শাৰীৰিক গঠনটো প্ৰথমতে ৰিচাৰ্ড ওৱেনে লক্ষ্য কৰিছিল। তেওঁ ১৮৩৩ চনত লণ্ডনৰ জু’লজিকেল ছ’চাইটিত মৃত্যু হোৱা এটা চৰাইৰ শৰীৰ পৰীক্ষা কৰি এই তথ্য পাইছিল।<ref>{{cite journal|title= On the Anatomy of the concave Hornbill, ''Buceros cavatus'', Lath |author=Owen, R. |year=1836 |journal=Transactions of the Zoological Society of London |volume=1|issue=2|pages=117–122 |doi=10.1111/j.1096-3642.1835.tb00609.x |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/12865051 |hdl=2027/hvd.32044107323750|hdl-access=free }}</ref> == বিতৰণ আৰু বাসস্থান == বৰ ধনেশ পক্ষী মূলতঃ [[ভাৰত]], [[ভুটান]], [[নেপাল]], [[দক্ষিণ-পূব এছিয়া]] আৰু সুমাত্ৰাৰ অৰণ্যৰ থলুৱা চৰাই।<ref>{{cite book|author1=Robinson, H.C. |author2=Chasen, F.N. |name-list-style=amp |year=1939| title= The Birds of the Malay Peninsula |volume=IV: The Birds of the Low-Country Jungle and Scrub |publisher=Witherby |place=London|pages=90–91 |url=https://rmbr.nus.edu.sg/biblio/robinson_chasen/vol4/12_Hornbills.pdf}}</ref> [[পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা]] আৰু [[হিমালয়]]ৰ পাদদেশত ইহঁতৰ বিস্তৃতি সিঁচৰিত হৈ আছে। বনাঞ্চল ধ্বংসৰ বাবে ভাৰতৰ বহু ঠাইত ইহঁতৰ বাসস্থান সংকুচিত হৈ পৰিছে। উদাহৰণস্বৰূপ, ১৮৬০ দশকত কল্লি পাহাৰত এই চৰাই পোৱাৰ ৰেকৰ্ড আছিল, কিন্তু এতিয়া তাত পোৱা নাযায়।<ref>{{cite journal|author=King, W. |year=1865|title=An account of the "Kolymullays", one of the mountain masses in the Salem district of the Madras Presidency |journal=The Madras Quarterly Journal of Medical Science |volume=8|pages=266–282 |url=https://archive.org/details/madrasquarterly00unkngoog/page/n288/mode/1up}}</ref> এই চৰাইবিধে পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ পুৰণি আৰু ঘন অৰণ্যত থাকিবলৈ ভাল পায়।<ref>{{cite journal|author=Datta, A. |year=1998| title=Hornbill abundance in unlogged forest, selectively logged forest and a forest plantation in Arunachal Pradesh, India| journal= Oryx |volume=32|pages=285–294|doi=10.1046/j.1365-3008.1998.d01-58.x|issue=4|doi-access=free |bibcode=1998Oryx...32..285D }}</ref><ref>{{cite book |author=Whistler, H. |year=1949 |title=Popular handbook of Indian birds |pages=304–306|edition=Fourth| publisher=Gurney and Jackson |place=London |isbn=978-1-4067-4576-4 |url=https://archive.org/stream/popularhandbooko033226mbp#page/n353/mode/}}</ref> ইহঁত জীয়াই থাকিবলৈ বহল পৰিসৰৰ বৰ্ষাৰণ্যৰ প্ৰয়োজন হয়।<ref>{{cite journal|title=Correlates of hornbill distribution and abundance in rainforest fragments in the southern Western Ghats, India|author1=Shankar Raman, T. R. |author2=Mudappa, D. |name-list-style=amp |journal=Bird Conservation International |year=2003| volume=13|pages=199–212| doi=10.1017/S0959270903003162|issue=3|doi-access=free |bibcode=2003BirdC..13..199R }}</ref> [[থাইলেণ্ড]]ত কৰা এক গৱেষণা অনুসৰি, প্ৰজননৰ সময়ত মতা চৰাই এটাৰ বিচৰণ ক্ষেত্ৰ প্ৰায় ৩.৭ বৰ্গ কিলোমিটাৰ হয়। আনহাতে, প্ৰজনন নোহোৱা সময়ত ই প্ৰায় ১৪.৭ বৰ্গ কিলোমিটাৰ অঞ্চললৈকে বিস্তাৰিত হয়।<ref>{{cite journal|author1=Poonswad, P. |author2=Tsuji, A. |name-list-style=amp |year=1994| title= Ranges of males of the Great Hornbill ''Buceros bicornis'', Brown Hornbill ''Ptilolaemus tickelli'', and Wreathed Hornbill ''Rhyticeros undulatus'' in Khao Yai National Park, Thailand|url=https://archive.org/details/sim_ibis_1994-01_136_1/page/79 | journal=Ibis |volume=136 |issue=1 |pages=79–86 |doi=10.1111/j.1474-919X.1994.tb08133.x |bibcode=1994Ibis..136...79P }}</ref> ইহঁতৰ জনসংখ্যাৰ বৈচিত্ৰ্য বুজিবলৈ আণৱিক পৰ্যায়ৰ গৱেষণাও কৰা হৈছে।<ref>{{cite journal|author=Chamutpong, S. |author2=Saito, D.|author3=Viseshakul, N.|author4=Nishiumi, I. |author5=Poonswad, P. |year=2009 |author6=Ponglikitmongkol, M. |name-list-style=amp |title=Isolation and characterization of microsatellite markers from the great hornbill, ''Buceros bicornis'' |journal=Molecular Ecology Resources |volume=9 |issue=2|pages=591–593|doi=10.1111/j.1755-0998.2008.02447.x |pmid=21564700 |bibcode=2009MolER...9..591C |s2cid=31651064}}</ref> == আচৰণ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ == === আহাৰ আৰু ভক্ষণ প্ৰণালী === বৰ ধনেশ চৰাইবোৰ সাধাৰণতে সৰু সৰু দলত দেখিবলৈ পোৱা যায়। অৱশ্যে ফল-মূল থকা গছৰ ওচৰত কেতিয়াবা ডাঙৰ দলো গোট খায়। দক্ষিণ-পূব ভুটানত একেলগে ১৫০ ৰ পৰা ২০০ টা চৰাই গোট খোৱাৰ ৰেকৰ্ড আছে।<ref name=hbk/> বন্য অৱস্থাত বৰ ধনেশৰ প্ৰধান আহাৰ হৈছে ফল-মূল। ইহঁতে বৰ কম পৰিমাণে ফুল আৰু কলি খায়।<ref>Kemp, Alan C., and Peter F. D. Boesman. “Great Hornbill (Buceros Bicornis).” Birds of the World, Mar. 2020, doi:10.2173/bow.grehor1.01.</ref> বিশেষকৈ ডিমৰু বা বটজাতীয় গছৰ ফল ইহঁতৰ অতি প্ৰিয় আহাৰ।<ref>{{cite journal|author1=Datta, A. |author2=Rawat, G. S. |name-list-style=amp |year=2003 |title=Foraging patterns of sympatric Hornbills during the nonbreeding season in Arunachal Pradesh, Northeast India |url=https://archive.org/details/sim_biotropica_2003-06_35_2/page/208 |journal= Biotropica |volume=35 |issue=2 |pages=208–218 |doi=10.1646/02103 |bibcode=2003Biotr..35..208D |s2cid=198159354}}</ref> উপৰিও আন কিছুমান ফল ইহঁতে বিচাৰি ফুৰে। চৰাইবোৰে খোৱা ফলৰ পৰাই নিজৰ শৰীৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পানীখিনি লাভ কৰে। ইহঁতে অৰণ্যৰ গছ-গছনিৰ বীজ বিস্তাৰ কৰাত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।<ref>{{cite journal|author1=Sethi, P. |author2=Howe, H. |name-list-style=amp |year=2009|title=Recruitment of Hornbill dispersed trees in hunted and logged forests of the Indian Eastern Himalaya|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2009-06_23_3/page/710 | journal=Conservation Biology |pmid=19220369 |volume=23 |issue=3|pages=710–718 |doi=10.1111/j.1523-1739.2008.01155.x}}</ref> উদ্ভিদৰ উপৰিও ইহঁতে সুযোগ পালে সৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণী, চৰাই, সৰীসৃপ, ভেকুলী আৰু ডাঙৰ পোক-পৰুৱাও চিকাৰ কৰি খায়।<ref name="Wood, W. S. 1927">{{cite journal |author=Wood, W. S. |year=1927 |title= Is the Large Hornbill ''Dichoceros bicornis'' carnivorous? |journal= Journal of the Bombay Natural History Society |volume=32 |issue=2 |page=374 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/47859655}}</ref><ref name=":0">{{cite web | url=https://animaldiversity.org/accounts/Buceros_bicornis/ | title=Buceros bicornis (great hornbill) | website=[[Animal Diversity Web]] }}</ref><ref>{{cite journal |author=Poonswad, P. |author2=Tsuji, A. |author3=Jirawatkavi, N. |name-list-style=amp |year=2004 |title=Estimation of nutrients delivered to nest inmates by four sympatric species of hornbills in Khao Yai National Park, Thailand |journal=Ornithological Science |volume=3 |pages=99–112 |doi=10.2326/osj.3.99 |issue=2 |doi-access=free}}</ref> কেতিয়াবা [[সিংহ-নেজীয়া বান্দৰ]]ৰ সৈতেও ইহঁতক একেলগে আহাৰ বিচাৰি থকা দেখা যায়।<ref>{{cite journal |author=Fooden, J. |title=Taxonomy and evolution of liontail and pigtail macaques (Primates:Cercopithecidae)| journal=Fieldiana Zoology |volume=67 |year=1975|page=84|url=https://archive.org/stream/taxonomyevolutio67food#page/83/mode/1up}}</ref> ইহঁতে গছৰ ডালত জপিয়াই জপিয়াই পোক-পৰুৱা, চৰাইৰ পোৱালি আৰু জেঠী আদি বিচাৰি ফুৰে। চিকাৰ ধৰাৰ পিছত ইহঁতে তাক ওপৰলৈ দলিয়াই দিয়ে আৰু শূন্যতে ধৰি গিলি থয়। পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাত কৰা নিৰীক্ষণ অনুসৰি, ইহঁতে এক বিৰল প্ৰজাতিৰ উৰন্ত কেৰ্কেটুৱা, সৰু ফেঁচা আৰু [[ইটাগুৰীয়া হাইঠা]] চৰাইকো চিকাৰ কৰি খোৱাৰ তথ্য পোৱা গৈছে।<ref name=kannanbnhs/> === প্ৰজনন === [[File:Hornbill_nest.jpg|thumb|left|upright|মতা চৰাইটোৱে বাহত থকা মাইকী চৰাইটোক আহাৰ খুৱাইছে]] প্ৰজননৰ সময়ত (জানুৱাৰীৰ পৰা এপ্ৰিল) বৰ ধনেশ চৰাইবোৰে বহুত চিঞৰ-বাখৰ কৰে।<ref name=pcr/> মতা চৰাইটোৱে প্ৰতি চেকেণ্ডত এবাৰকৈ জোৰেৰে "ক’ক" (kok) শব্দ কৰি গীত জুৰে। ইয়াৰ পিছত মাইকী চৰাইজনীও এই গীতত সংযোগ হয়। শেষত দুয়োটা চৰাই একেলগে চিঞৰিবলৈ ধৰে, যিটো কুকুৰৰ ভৌ ভৌ আৰু বাঘৰ গৰ্জনৰ দৰে শুনা যায়।<ref name="kannanbnhs">{{cite journal|author1=Kannan, R. |name-list-style=amp |author2=James, D. A. |year=1997 |title=Breeding biology of the Great Pied Hornbill (''Buceros bicornis'') in the Anaimalai Hills of southern India |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 94|issue=3|pages=451–465 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/48601823}}</ref> ইহঁতে বাহ সাজিবলৈ পুৰণি আৰু ডাঙৰ গছ বাছি লয়। বিশেষকৈ বনাঞ্চলৰ ওপৰলৈ ওলাই থকা ওখ গছবোৰ ইহঁতৰ প্ৰিয়।<ref>{{cite journal|author1=James, D.A. |name-list-style=amp |author2=Kannan, R. |year=2009|title=Nesting habitat of the Great Hornbill (''Buceros bicornis'') in the Anaimalai Hills of southern India|url=https://archive.org/details/sim_wilson-journal-of-ornithology_2009-09_121_3/page/485 |journal=Wilson Journal of Ornithology |volume=121 |issue=3 |pages=485–492 |doi=10.1676/08-022.1|s2cid=85207549}}</ref><ref>{{cite journal|author=Bingham, C.T. |year=1879| title=Notes on the nidification of some Hornbills |journal=Stray Feathers |volume=8 |issue=6 |pages=459–463 |url=https://archive.org/stream/strayfeathersaj00humegoog#page/n490/mode/1up}}</ref> ইহঁতে একপত্নী (monogamous) যুগল গঠন কৰে। সাধাৰণতে ২ ৰ পৰা ৪০ টা চৰাইৰ সৰু দলত বাস কৰে। কেতিয়াবা একেলগে ২০ টা চৰাই গোট খাই প্ৰেম প্ৰদৰ্শন কৰাও দেখা যায়।<ref>{{cite journal|author=Hutton, A.F. |year=1886 |title= Mass courtship display by Great Pied Hornbill ''Buceros bicornis''|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 83 |issue=Supplement |pages=209–210|url=https://biodiversitylibrary.org/page/48772399}}</ref> মাইকী ধনেশ চৰাইজনীয়ে ডাঙৰ গছৰ ধোদ বা খোৰোঙৰ ভিতৰত বাহ সাজে। তাৰ পিছত নিজৰ বিষ্ঠা ব্যৱহাৰ কৰি খোৰোঙৰ মুখখন সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰি দিয়ে।<ref name="baker">{{cite book|author=Baker, E.C.S. |year=1927|title=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Birds|volume=4|edition=Second|publisher=Taylor and Francis |place=London |pages=283–285 |chapter=Genus ''Dichoceros'' |chapter-url=https://archive.org/stream/BakerFbiBirds4/BakerFBI4#page/n314/mode/1up}}</ref><ref>{{cite journal |author=James, D.A. |author2=Kannan, R. |name-list-style=amp |year=2007|title=Wild Great Hornbills (''Buceros bicornis'') do not use mud to seal nest cavities |url=https://archive.org/details/sim_wilson-journal-of-ornithology_2007-03_119_1/page/118 |journal=Wilson Journal of Ornithology |volume=119|issue=1 |pages=118–121 |doi=10.1676/06-064.1 |s2cid=86507822}}</ref><ref>{{cite journal |title=Nesting behaviour of the Black-Casqued Hornbill ''Ceratogymna atrata'' (Temm.) and the Great Hornbill ''Buceros bicornis'' L |jstor=3676330 |author=Poulsen, H. |journal=Ornis Scandinavica |volume=1| issue= 1|year=1970|pages=11–15 |doi=10.2307/3676330}}</ref> পোৱালিবোৰ ডাঙৰ নোহোৱালৈকে চৰাইজনী সেই আৱদ্ধ কোঠাতে থাকে। এই সময়ত তাই সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰ কৰে মতা চৰাইটোৰ ওপৰত। মতা চৰাইটোৱে এটা সৰু ফুটাৰে তাইক নিয়মিত আহাৰ যোগান ধৰে। এই আৱদ্ধ অৱস্থাতে মাইকী চৰাইজনীৰ পুৰণি পাখি সৰি নতুন পাখি গজে। ধনেশৰ পোৱালিবোৰৰ জন্মৰ সময়ত কোনো পাখি নাথাকে আৰু সিহঁত বহুত মঙহাল হয়। মাইকী চৰাইজনীয়ে সাধাৰণতে এটা বা দুটা কণী পাৰে। তাই ৩৮ ৰ পৰা ৪০ দিনলৈ কণী উমনি দিয়ে। কণী পৰা আৰু পোৱালি জগাৰ পিছত মাইকী চৰাই আৰু পোৱালিবোৰে বাঁহৰ ফুটাটোৰে বিষ্ঠা বাহিৰলৈ পেলাই দিয়ে। পোৱালিবোৰে দুই সপ্তাহ বয়সৰ পৰা এই কাম কৰিবলৈ শিকে।<ref name=kannanbnhs/> যেতিয়া মাক বাঁহৰ পৰা বাহিৰ ওলাই আহে, তেতিয়া পোৱালিবোৰে আকৌ সেই মুখখন বন্ধ কৰি লয়।<ref name=pcr/> নতুনকৈ জন্মা চৰাই পোৱালিবোৰৰ মূৰত কোনো টুপী বা শিং নাথাকে। দ্বিতীয় বছৰৰ পিছত ইহঁতৰ ঠোঁটৰ ওপৰভাগ অলপ ওলাই আহে। তৃতীয় বছৰত ই এটা অৰ্ধচন্দ্ৰাকাৰ ৰূপ লয় আৰু কাষবোৰ ওপৰলৈ বাঢ়িবলৈ ধৰে। এটা ধনেশ চৰাইৰ এই টুপীটো সম্পূৰ্ণৰূপে বিকশিত হ’বলৈ প্ৰায় পাঁচ বছৰ সময় লাগে।<ref>{{cite journal |year=1864 |author=Tickell, S.R. |title=On the hornbills of India and Burmah |journal=Ibis |volume=6 |issue=2 |pages=173–182 |doi=10.1111/j.1474-919X.1864.tb07860.x |url=https://archive.org/stream/ibis06brit#page/173/mode/1up}}</ref> === জিৰণি লোৱা আচৰণ === [[File:Great Hornbill in Kurseong May 2025 by Tisha Mukherjee.mpg|thumb|ভাৰতৰ পশ্চিম বংগৰ কাৰ্চিয়াংত এটা ৰাজ ধনেশ পক্ষী।]] ধনেশ চৰাইবোৰে জিৰণি ল’বলৈ সদায় একেবোৰ নিৰ্দিষ্ট স্থান ব্যৱহাৰ কৰে। সিহঁতে প্ৰতিদিনে একেটা পথেৰেই বহুত দূৰৈৰ পৰা ঠিক সূৰ্যাস্তৰ সময়তে আহি ইয়াত উপস্থিত হয়। আশ্ৰয় ল’বলৈ ইহঁতে ওচৰ-পাজৰৰ কেইবাটাও ওখ গছ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। চৰাইবোৰে সাধাৰণতে গছৰ একেবাৰে ওপৰৰ কম পাত থকা ডালবোৰ বাছি লয়। গধূলি বহুত পৰলৈকে সিহঁতে নিজৰ বহা স্থান ঠিক কৰিবলৈ ইটোৱে সিটোক হেঁচা-ঠেলা কৰি থাকে। টোপনি যোৱাৰ সময়ত ইহঁতে ডিঙিটো পিছলৈ কোচাই লয় আৰু ঠোঁটটো এটা নিৰ্দিষ্ট কোণ কৰি ওপৰলৈ দাঙি ৰাখে।<ref name=hbk/> == সংকট == বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু বাসস্থানৰ অভাৱৰ বাবে ৰাজ ধনেশ চৰাই আটাইতকৈ বেছি সংকটৰ মুখত পৰিছে। ইয়াৰ মঙহ, চৰ্বি আৰু শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশ যেনে— টুপী আৰু নেজৰ পাখিৰ বাবে ইয়াক চিকাৰ কৰা হয়। এই অংশবোৰ পৰম্পৰাগত অলংকাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref name=iucn /> [[উত্তৰ-পূব ভাৰত]]ৰ বহুতো জনজাতীয় লোকে বিভিন্ন কাৰণত বৰ ধনেশ চৰাই চিকাৰ কৰে। ইয়াৰ ঠোঁট আৰু মূৰটো তন্ত্ৰ-মন্ত্ৰ বা তাবিজত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ মঙহ ঔষধি গুণসম্পন্ন বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ধনেশৰ পোৱালিৰ মঙহ বহুত সোৱাদযুক্ত বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref name=hbk/> [[কম্বোডিয়া]]ৰ দৰে বহু ঠাইত এই চৰাইৰ সংখ্যা বহুত হ্ৰাস পাইছে।<ref>{{cite journal|title=The status and conservation of hornbills in Cambodia |author=Setha, T. |journal=Bird Conservation International |volume= 14|issue=1|pages=S5–S11 |year= 2004 |doi=10.1017/s0959270905000183 |doi-access=free}}</ref> উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ একাংশ জনজাতিৰ লোকে মূৰৰ টুপী সজাবলৈ ইয়াৰ পাখি ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াৰ মূৰৰ লাওখোলাটো প্ৰায়েই অলংকাৰ হিচাপে পিন্ধা দেখা যায়।<ref>{{cite book |page=505 |url=https://archive.org |volume=1|author=Hastings, J. | title=Encyclopaedia of Religion and Ethics |publisher= T&T Clark |place=Edinburgh |year=1908|isbn=978-0-567-06512-4}}</ref><ref>{{cite book |page=442 |author=Hastings, J. |title=Encyclopaedia of Religion and Ethics|volume=3 |place=Edinburgh |publisher=T&T Clark |year=1910 |isbn=978-0-567-06512-4 |url=https://archive.org}}</ref> অৱশ্যে [[চেমা নগা]] সকলে ইয়াৰ মঙহ খোৱাটো অনুচিত বুলি ভাবে। তেওঁলোকৰ বিশ্বাস যে এই মঙহ খালে ধনেশ চৰাইটোৰ দৰেই মানুহৰ ভৰিতো ঘাঁ হ’ব পাৰে। ধনেশৰ পাখি লৈ নৃত্য কৰাৰ সময়ত তেওঁলোকে শাক-পাচলি খোৱাৰ পৰা বিৰত থাকে। তেনে কৰিলে ভৰিত একেধৰণৰ ঘাঁ হ’ব পাৰে বুলি তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে।<ref>{{cite book |author=Hutton, J.H. |year=1921|title=The Sema Nagas |publisher=Macmillan and Co |place=London |page=92 |url=https://archive.org}}</ref> == সংৰক্ষণ == বৰ ধনেশ চৰাইক CITESৰ প্ৰথম পৰিশিষ্টত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ২০১৮ চনৰ পৰা ইয়াত [[আইইউচিএন ৰঙা তালিকা]]ত বিপন্ন বুলি তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে।<ref name=iucn /> সংৰক্ষণ কাৰ্যসূচীসমূহৰ জৰিয়তে জনজাতীয় লোকসকলক প্ৰাকৃতিক অংগৰ সলনি ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ কৃত্ৰিম টুপী বা প্লাষ্টিকৰ পাখি যোগান ধৰাৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে।<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/india/artificial-beaks-save-hornbills-from-extinction-in-arunachal-205740.html|title=Artificial beaks save hornbills from extinction in Arunachal - Firstpost|website=www.firstpost.com|date=7 February 2012 |access-date=3 April 2018}}</ref> === আৱদ্ধ অৱস্থাত বা চিৰিয়াখানাত === বৰ্তমান বহুত কম সংখ্যক ধনেশ চৰাইহে মানুহৰ তত্ত্বাৱধানত বা আৱদ্ধ অৱস্থাত আছে। ইহঁতে আৱদ্ধ অৱস্থাত ভালদৰে প্ৰজনন কৰিব নোৱাৰে। বাহত থকা অৱস্থাত মাইকী চৰাইবোৰ ধৰা বৰ সহজ। সেইবাবে বনাঞ্চলৰ পৰা ধৰা চৰাইবোৰৰ বেছিভাগেই মাইকী চৰাই হয়। আৱদ্ধ অৱস্থাত ইহঁতৰ প্ৰজনন কৰোৱাটো অতি কঠিন কাম। এতিয়ালৈকে এনে মাত্ৰ কেইটামান প্ৰয়াসহে সফল হৈছে। ইহঁতে নিজৰ সংগী অতি সতৰ্কতাৰে বাছি লয়। সিহঁতৰ মাজত থকা দীৰ্ঘদিনীয়া আৰু মজবুত সম্পৰ্কৰ বাবেই প্ৰজননৰ বাবে ইহঁতক সংৰক্ষণ কৰাটো কঠিন হৈ পৰে।<ref>{{cite journal |journal=Zoo Biology |volume=22 |pages=135–145 |year=2003 |title=Reproductive assessment of the Great Hornbill (''Buceros bicornis'') by fecal hormone analysis |author1=Crofoot, M. |author1-link=Margaret Crofoot |author2=Mace, M. |author3=Azua, J. |author4=MacDonald, E. |author5=Czekala, N.M. |issue=2 |citeseerx=10.1.1.501.9876 |doi=10.1002/zoo.10083 |url=http://www.coraciiformestag.com/Research/Fecal%20Hormone%20Analysis.pdf |access-date=10 April 2010 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927085921/http://www.coraciiformestag.com/Research/Fecal%20Hormone%20Analysis.pdf |archivedate=27 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927085921/http://www.coraciiformestag.com/Research/Fecal%20Hormone%20Analysis.pdf |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bohmke, B.W. |year= 1987 |title=Breeding the great Indian hornbill at the St. Louis Zoological Park, USA |url=https://archive.org/details/sim_avicultural-magazine_1987_93_3/page/n50 |journal=Avicultural Magazine |volume=93 |pages=159–161}}</ref><ref>{{cite journal |author=de Ruiter, M. |year=1998| title= The great Indian hornbill: a breeding attempt |journal=AFAWatchbird |volume=25 |pages=34–35}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Golding, R.R. |author2= Williams, M.G. |year=1986 |title=Breeding the great Indian hornbill at the Cotswold Wild Life Park |journal=International Zoo Yearbook |volume=24/25 |pages=248–252 |doi=10.1111/j.1748-1090.1985.tb02548.x}}</ref> আৱদ্ধ অৱস্থাত থকা ধনেশ চৰাইবোৰে ফল-মূল আৰু মঙহ খায়। ইহঁতৰ বাবে ফল-মূল আৰু প্ৰ’টিনযুক্ত আহাৰ অতি প্ৰয়োজনীয়। কিছুমান চৰাইক আৱদ্ধ অৱস্থাত পোহনীয়া কৰা হৈছে। কিন্তু এনে অৱস্থাত সিহঁতৰ আচৰণ বহুত খঙাল বা উত্তেজনাপূৰ্ণ হয়। আৱদ্ধ অৱস্থাত থকা চৰাইবোৰে পাখি মেলি ৰ’দ ল’বলৈ ভাল পায়।<ref>{{cite journal|author=Ellison, B.C. |year=1923 |title=Notes on the habits of a young Hornbill |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=29 |issue=1 |pages=280–281|url=https://biodiversitylibrary.org/page/47864763}}</ref> == সংস্কৃতিগত গুৰুত্ব == নেপালত বৰ ধনেশ চৰাইক 'হোমৰাই' আৰু মুছৌৰীত 'বানৰাও' বুলি কোৱা হয়। এই দুয়োটা শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "অৰণ্যৰ ৰজা"।<ref>{{cite journal |author=Bingham, C.T. |year=1897|title= The great Indian hornbill in the wild state |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=11 |issue=2|pages=308–310 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/30157047}}</ref> ই ভাৰতৰ [[কেৰালা]] আৰু [[অৰুণাচল প্ৰদেশ]] ৰাজ্যৰ চৰকাৰী ৰাজ্যিক চৰাই।<ref>{{Cite web|url=https://affairscloud.com/symbols-of-states-of-india/|title=Symbols of States of India|website=affairscloud.com |date=11 October 2015 }}</ref> === প্ৰতীক হিচাপে ব্যৱহাৰ === 'উইলিয়াম' নামৰ এটা পোহনীয়া বৰ ধনেশ চৰাই [[বম্বে নেচাৰেল হিষ্ট্ৰী ছ’চাইটী]]ৰ (BNHS) ল’গ’ আৰু তেওঁলোকৰ ভৱনৰ নামকৰণৰ আৰ্হি আছিল। নৰ্মান কিনিয়াৰে ৱাল্টাৰ চামুৱেল মিলাৰ্ডৰ মৃত্যুত শোকপ্ৰকাশ কৰি উইলিয়ামৰ বিষয়ে এনেদৰে বৰ্ণনা কৰিছিল:<ref>{{cite journal|author=Spence, R.A. |year=1920|title= The Great Indian Hornbill (''Dichocerros bicornis'') |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=27|issue=1|page=174|url=https://biodiversitylibrary.org/page/30358761}}</ref> <blockquote>এপ’ল’ ষ্ট্ৰীটত থকা ছ’চাইটীৰ কাৰ্যালয়লৈ অহা প্ৰতিজন দৰ্শকে এই বৰ ধনেশ চৰাইটোক মনত ৰাখিব। ইয়াক সকলোৱে কাৰ্যালয়ৰ কেনেৰী চৰাই বুলি জানিছিল। চৰাইটোৱে ২৬ বছৰ ধৰি মিলাৰ্ডৰ চকীৰ পিছফালে থকা এটা সঁজাত বাস কৰিছিল আৰু ১৯২০ চনত ইয়াৰ মৃত্যু হৈছিল। কোৱা হয় যে এডাল তাৰৰ টুকুৰা গিলি থোৱাৰ বাবেই ইয়াৰ মৃত্যু হৈছিল। কিন্তু অতীতত "উইলিয়ামে" এটা জ্বলি থকা চিগাৰো গিলি পেলাইছিল আৰু তাৰ কোনো কু-প্ৰভাৱ পৰা নাছিল। মোৰ মতে ইয়াৰ পুৰণি বন্ধু মিলাৰ্ডৰ বিয়োগেই চৰাইটোৰ মৃত্যুৰ প্ৰধান কাৰণ আছিল।<ref>{{cite journal|author=Kinnear, N.B.|year=1852|title=Millard, W. S. |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=50|issue=4304|pages=910–913 |doi=10.1038/169690b0 |bibcode=1952Natur.169..690K |s2cid=29652369 |url=https://biodiversitylibrary.org|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author=Phipson, H.M. |year=1897|title= The great Indian hornbill in captivity|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=11|issue=2 |pages=307–308 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/30157046}}</ref></blockquote> <gallery> File:Buceros bicornis -illustration in book.jpg|উইলিয়াম নামৰ পোহনীয়া ধনেশ চৰাইটো, ইয়াক BNHSৰ ল’গ’ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল File:Great hornbill in bardiya.jpg|বৰদিয়া ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত এটা বৰ ধনেশ চৰাই File:Female Great Hornbill carrying food.jpg|এজনী মাইকী ধনেশ চৰায়ে পোৱালিৰ বাবে ওষধি গছৰ ফল কঢ়িয়াই নিছে File:Bucerosbicornis.svg|মতা আৰু মাইকী চৰাইৰ চকুৰ মণি, টুপীৰ তলৰ অংশ আৰু চকুৰ কাষৰ ছালৰ ৰং বেলেগ বেলেগ হয় File:Malay Archipelago Hornbill.jpg|টি. ডব্লিউ. উডৰ দ্বাৰা অংকিত চিত্ৰ, য’ত চকুৰ নোম, ক্ষয় যোৱা ঠোঁটৰ দাঁতি আৰু টুপীটো দেখুওৱা হৈছে </gallery> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} == অন্যান্য উৎসসমূহ == * Kannan, R. (1993). "Saving the Great Indian Hornbill". ''Hornbill'' magazine. Bombay Natural History Society 1993(4):4–7. * Kannan, R. (1994). ''Ecology and Conservation of the Great Pied Hornbill (Buceros bicornis) in the Western Ghats of southern India''. Ph.D. thesis, University of Arkansas, Fayetteville. * Kannan, Ragupathy (1994). "Conservation ecology of the Great Hornbill in the Western Ghats, southern India". ''OBC Bull''. 19: 13. * Kannan, R. and James, D. A. (2007). "Phenological studies of hornbill fruit trees in tropical rainforests: methodologies, problems, and pitfalls". pp. 155–166 in Kemp, A.C. and M.I. Kemp (eds.). ''The Active Management of Hornbills for Conservation''. CD-ROM Proceedings of the 4th International Hornbill Conference, Mabula Game Lodge, Bela Bela, South Africa. Naturalists and Nomads, Pretoria. * Kannan, R. and James, D. A. (2008). [https://www.biodiversitylibrary.org/page/48379127#page/118/mode/1up "Fig trees (''Ficus''), captive elephants, and conservation of hornbills and other frugivores in an Indian wildlife sanctuary"]. ''J. Bombay. Nat. Hist. Soc.'' 105(2):238-242. * Poonswad, P. (1995). "Nest site characteristics of four sympatric species of hornbills in Khao Yai National Park, Thailand". ''Ibis'' 137: 183–191. == বাহ্যিক সংযোগসমূহ == {{Commons category|Buceros bicornis|ৰাজধনেশ}} * {{cite web |url=http://ibc.lynxeds.com/species/great-hornbill-buceros-bicornis |title=ৰাজ ধনেশ পক্ষীৰ ভিডিঅ’, আলোকচিত্ৰ আৰু শব্দৰ সংগ্ৰহ |publisher=Internet Bird Collection}} * {{cite web |title=বৰ ধনেশ পক্ষী |publisher=Saint Louis Zoo |url=http://www.stlzoo.org/animals/abouttheanimals/birds/kingfishershornbillsbeeeat/greathornbi01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070503200708/http://www.stlzoo.org/animals/abouttheanimals/birds/kingfishershornbillsbeeeat/greathornbi01.htm |archive-date=3 May 2007 |access-date=7 August 2026 |archivedate=3 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070503200708/http://www.stlzoo.org/animals/abouttheanimals/birds/kingfishershornbillsbeeeat/greathornbi01.htm |deadurl=yes }} [[শ্ৰেণী:অসমৰ চৰাই]] lxqtc9lkrb3ompyggabqxsctxje3225 0 138577 634556 629021 2026-09-06T22:18:05Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634556 wikitext text/x-wiki {{Short description|River in India}} {{Infobox river | name = ভাৰতপুঝা | native_name = | native_name_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg | image_size = | image_caption = Bharathappuzha at [[Triprangode]] near [[Thavanur]], [[Malappuram district|Malappuram]], [[India]] | map = Bharathapuzha map.PNG | map_size = | map_caption = Labelled map of Bharathappuzha | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[India]] | subdivision_type2 = State | subdivision_name2 = [[Kerala]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length_km = 209 | length_ref = <ref name="length">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Bharathapuzha-is-dry-much-ahead-of-summer/article14989576.ece|title=Bharathapuzha is dry much ahead of summer|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=24 August 2018}}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = [[mouth]] | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|161|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Anamalai Hills]] | source1_location = [[Tamil Nadu]], [[India]] | source1_coordinates = {{coord|10|21|00|N|77|04|24|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|2461|m|abbr=on}} | mouth = লাক্ষদ্বীপ সাগৰ <ref name="zoos">{{cite web | title = A CHECKLIST OF AVIFAUNA OF THE BHARATHAPUZHA RIVER BASIN, america | publisher = Zoo Outreach Organisation | url = http://www.zoosprint.org/ZooPrintJournal/2006/August/2350-2355.pdf | access-date = 2014-04-24 | archive-date = 3 June 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180603105218/http://www.zoosprint.org/ZooPrintJournal/2006/August/2350-2355.pdf | url-status = dead | archivedate = 2018-06-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180603105218/http://www.zoosprint.org/ZooPrintJournal/2006/August/2350-2355.pdf | deadurl = yes }}</ref> | mouth_location = [[Ponnani]], [[Kerala]] | mouth_coordinates = {{coord|10|47|12|N|75|54|39|E|region:IN|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size_km2 = 6186 | tributaries_left = [[Thuthapuzha]], [[Gayathripuzha]], [[Kalpathipuzha]], [[Kannadipuzha]], [[Tirur River]] | tributaries_right = | custom_label = Basin High Point | custom_data = Thanakku Malai (2513m) | extra = }} '''ভাৰতপুঝা ({{lang-en| Bharathappuzha}})''' যাক নীলা নদী বুলিও জনা যায়, <ref name="MM">{{Cite book|title=Malabar Manual|last=Logan|first=William|publisher=Government of Madras Presidency|year=1887|isbn=8120604466|location=Easthill, Calicut|pages=14|url=https://archive.org/stream/malabarmanual0000loga?ref=ol#page/14/mode/2up}}</ref> [[ভাৰত]]ৰ [[তামিলনাডু]] আৰু [[কেৰালা]] ৰাজ্যৰ মাজেৰে বৈ যোৱা এখন নদী। ২০৯ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ এই নদীখন কেৰালাৰ মাজেৰে বৈ যোৱা নদীসমূহৰ ভিতৰত পেৰিয়াৰৰ পিছত দ্বিতীয় দীৰ্ঘতম নদী।<ref>Testbook https://testbook.com [Solved] What is the other name of Bharathapuzha, the second longest </ref> ভাৰতপুঝা পালাক্কাঁড় গেপৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। পালাক্কাঁড় গেপ হৈছে পশ্চিমঘাটৰ কেৰালা অংশত থকা আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰাকৃতিক খোলা পথ।<ref name="krl">{{Cite web|url=https://www.welcomekeralaonline.com/article/introduction-river-nila|title=An Introduction to River Nila|access-date=6 May 2021|archive-date=25 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225091833/https://www.welcomekeralaonline.com/article/introduction-river-nila|url-status=dead|archivedate=25 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221225091833/https://www.welcomekeralaonline.com/article/introduction-river-nila|deadurl=yes}}</ref> নীলা নদীয়ে কেৰালাৰ দক্ষিণ মালাবাৰ অঞ্চলৰ সংস্কৃতি আৰু জনজীৱন গঢ় দিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। প্ৰাচীন লিপি আৰু নথি-পত্ৰত এই নদীক পেৰাৰ নামেৰেও উল্লেখ কৰা হৈছে। ভাৰতপুঝা এখন আন্তঃৰাজ্যিক নদী আৰু কেৰালাৰ মালাপ্পুৰম আৰু পালাক্কাঁড় জিলাৰ লগতে কেৰালাৰ পালাক্কাঁড়–থ্ৰিছুৰ জিলা সীমান্তৰ কিছু অংশ আৰু তামিলনাডুৰ কইম্বাটোৰ আৰু তিৰুপ্পুৰ জিলাৰ জনসাধাৰণৰ বাবে ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ জলসম্পদ তথা জীৱনধাৰাৰ আধাৰ। নদীখনৰ পাৰত উৰ্বৰ থ্ৰিছুৰ–পোন্নানি কোল জলাভূমি অৱস্থিত। ==ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান== [[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumbnail|কুট্টিপ্পুৰম দলং ]] নদীখনৰ উৎপত্তি [[তামিলনাডু]]ৰ তিৰুমূৰ্তি বান্ধৰ ওচৰত। কেৰালাত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত নদীখন গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে আৰু নদীখনৰ পাঁচটা নাম হৈছে ভাৰতপুঝা, পন্নানি নদী, নীলা, পেৰাৰ আৰু কুট্টিপুৰম নদী নামেৰে প্ৰচলিত। ইয়াৰে প্ৰথমটো নাম, অৰ্থাৎ ভাৰতপুঝা, সৰ্বাধিক জনপ্ৰিয়। নদীখন এটা আঝি (মোহনা)ৰ জৰিয়তে লাক্ষাদ্বীপ সাগৰত মিলিত হয়। এই মোহনাৰ দক্ষিণ অংশ পন্নানি আৰু উত্তৰ অংশ পাদিঞ্জাৰেক্কাৰা নামেৰে জনাজাত। সেইবাবেই নদীখনক পন্নানি নদী বুলিও কোৱা হয়। <ref name="MM"/> ভাৰতপুঝাৰ ওপৰত বিখ্যাত কুট্টিপুৰম দলং নিৰ্মাণ কৰি কোজিকোড আৰু [[কোচি]]ক সংযোগ কৰাৰ পাছত কুট্টিপুৰম নদী নামটোও অধিক পৰিচিত হৈ পৰে। ==গতিপথ== [[File:Local fishermen in River.jpg|thumb|300px|ভাৰতপুঝাত স্থানীয় মাছমৰীয়া]] ভাৰতপুঝাৰ প্ৰধান উপনদীসমূহৰ উৎস [[তামিলনাডু]]ৰ আনাইমালাই পাহাৰশ্ৰেণীৰ ওচৰৰ পশ্চিমঘাটৰ বিভিন্ন অঞ্চলত থকা সৰু সৰু জলধাৰাত। এই জলধাৰাসমূহ পশ্চিমমুখে বৈ পালাক্কাড গেপ (পালঘাট গেপ বুলিও জনাজাত) পাৰ হৈ [[কেৰালা]]ৰ পালাক্কাড আৰু মালাপ্পুৰম জিলাৰ মাজেৰে বৈ যায়। বাটত তিৰুৰ নদীকে ধৰি বহু উপনদী ইয়াত মিলিত হয়। প্ৰথম প্ৰায় ৪০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত ভাৰতপুঝা প্ৰায় উত্তৰমুখে বৈ কইম্বাটোৰৰ ওচৰৰ পোল্লাচিলৈ যায়। পাৰ্লিত কন্নাডিপুঝা আৰু কালপাথিপুঝা নদী মিলিত হৈ ভাৰতপুঝা নদী গঠন কৰে। তাৰ পিছত নদীখন পশ্চিমমুখে বৈ পন্নানিত লাক্ষাদ্বীপ সাগৰত মিলিত হয়। মায়ান্নুৰত গায়ত্ৰীপুঝা ভাৰতপুঝাত মিলিত হয়। আনহাতে, পল্লিপুৰমত থুথাপুঝা নীলা বা ভাৰতপুঝাত মিলিত হয়। থুথা নদীত পানীৰ পৰিমাণ যথেষ্ট বেছি হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ সৈতে মিলনৰ পিছত নীলা নদীৰ জলপ্ৰৱাহ অধিক শক্তিশালী হয়। [[File:Nila Nadhi.jpg|thumb|right|300px|তিৰুনাৱায়াত ভাৰতপুঝা নদীৰ দৃশ্য। ]] [[File:Fishing Harbour Ponnani 209.jpg|thumb|300px|পন্নানিত তিৰুৰ নদী ভাৰতপুঝাত মিলিত হয়। ]] [[File:Railroad Bridge,Kerala,India2.jpg|thumb|right|300px|থুথা নদী ভাৰতপুঝাত মিলিত হোৱা ঠাইৰ ওচৰৰ পুৰণি ৰে'ল দলংখন ১৮৬৭ চনত ব্ৰিটিছে নিৰ্মাণ কৰিছিল। নতুন দলং নিৰ্মাণৰ পিছত এই পুৰণি দলংখন অব্যৱহৃত হৈ পৰে। ]] নদীখনৰ অধিকাংশ অংশত নৌবাহন চলাচল সম্ভৱ নহয়; কেৱল সাগৰৰ সৈতে মিলিত হোৱাৰ ওচৰৰ সৰু অংশত নৌযান চলাচল কৰিব পাৰি। ভাৰতপুঝা নদীৰ জলগ্ৰহণ অঞ্চলৰ পৰিমাণ ৬,১৮৬ বৰ্গকিলোমিটাৰ, যিটো কেৰালাৰ সকলো নদী অৱবাহিকাৰ ভিতৰত সৰ্ববৃহৎ। ইয়াৰে দুই-তৃতীয়াংশতকৈ অলপ বেছি, অৰ্থাৎ প্ৰায় ৪,৪০০ বৰ্গকিলোমিটাৰ, [[কেৰালা]]ত আৰু বাকী ১,৭৮৬ বৰ্গকিলোমিটাৰ তামিলনাডুত অৱস্থিত। যদিও ভাৰতপুঝাৰ জলগ্ৰহণ অঞ্চল বৃহৎ, তথাপি কেৰালাৰ আন দীঘলীয়া নদীসমূহৰ তুলনাত ইয়াৰ জলপ্ৰৱাহ তুলনামূলকভাৱে কম। ইয়াৰ অন্যতম কাৰণ হৈছে অৱবাহিকাৰ বৃহৎ অংশ তুলনামূলকভাৱে শুকান অঞ্চল [[তামিলনাডু]] আৰু পালাক্কাড গেপত অৱস্থিত। ভাৰত স্বাধীন হোৱাৰ পিছত নিৰ্মাণ কৰা কেইবাটাও বান্ধেও নদীখনৰ জলপ্ৰৱাহ হ্ৰাস কৰিছে। গ্ৰীষ্মকালত নদীখনৰ অধিকাংশ অংশত প্ৰায় কোনো জলপ্ৰৱাহেই নাথাকে। ভাৰতপুঝা বহু চহৰ আৰু গাঁৱৰ জীৱনধাৰাৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। ইয়াৰ পাৰৰ উল্লেখযোগ্য স্থানসমূহৰ ভিতৰত চিত্তূৰ-থাথামঙ্গলম, কোডুম্বু-তিৰুৱালাথুৰ, পালাক্কাড, পাৰ্লি-কোট্টায়ি, মাংকৰা-পেৰিগোট্টুকুৰিছি, লাক্কিডি-তিৰুৱিল্বামালা, কিলিক্কুৰুছিমঙ্গলম, অট্টাপ্পালম, শোৰানুৰ, চেৰুথুৰুথি, চেলাক্কাৰা, পাট্টাম্বি, থ্ৰিথালা, তিৰুৱেগাপ্পুৰা, কুডাল্লুৰ, পল্লিপুৰম আৰু কুম্বিডি উল্লেখযোগ্য। চিত্তূৰত ভাৰতপুঝাক “শোকনাশিনী” নামেৰেও জনা যায়। <ref>Kerala Tourism https://www.keralatourism.org Chittur Gurumadom - a memorial to Thunchathu Ezhuthachan, ... </ref>এই নামটো মালয়ালমৰ বিখ্যাত কবি থুঞ্চাথু ৰামানুজন এঝুথাচ্চনে দিছিল বুলি কোৱা হয়। <ref>Scribd https://www.scribd.com Bharathapuzha: Kerala's Lifeline River | PDF </ref>পাৰুদূৰ গাঁওখন, যাৰ ভিতৰত পল্লিপুৰম চহৰো আছে, ভাৰতপুঝা আৰু ''থুথা নদী (থুথাপুঝা)''ৰ সংগমস্থলীৰ ওচৰত অৱস্থিত। তাৰ পিছত নদীখন কুট্টিপুৰম, তিৰুুনাৱায়া, ইৰিম্বিলিয়াম, থাৱানুৰ, ত্ৰিপ্ৰাংগোডে আৰু পন্নানিৰ মাজেৰে বৈ যায়। থুথাপুঝা থুথা, এলামকুলম আৰু পুলামান্থোলৰ মাজেৰে বৈ মালাপ্পুৰম-পালাক্কাড জিলা সীমাৰ কাষেৰে আগবাঢ়ে। আনহাতে, তিৰুৰ নদী আথাৱানাড, তিৰুৰ, মঙ্গলম, পুৰাথুৰ, ত্ৰিপ্ৰাংগোডে আৰু ভেট্টমৰ মাজেৰে বৈ যায়। ==জলসিঞ্চন প্ৰকল্প== [[File:Bharathapuzha River.png|thumb|right|300px| শোৰানুৰত ভাৰতপ্পুঝাৰ ওপৰত ৰেল দলঙৰ দৃশ্য]] ভাৰতপুঝা নদীত ব্যাপকভাৱে বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। <ref>ScienceDirect.com https://www.sciencedirect.com Hydrological modeling for the Bharathapuzha River basin of ... </ref>নদীখনৰ গতিপথত ১১টা জলাধাৰ আছে আৰু আন দুটা জলাধাৰ নিৰ্মাণাধীন। ভাৰতপুঝা আৰু ইয়াৰ উপনৈসমূহৰ ওপৰত নিৰ্মিত জলাধাৰসমূহৰ ভিতৰত মালামপুঝা বান্ধ আটাইতকৈ ডাঙৰ। ভাৰতপুঝা অৱবাহিকাৰ আন বান্ধসমূহ হৈছে ৱালায়াৰ বান্ধ, মাংগালম বান্ধ, পোথুণ্ডী বান্ধ, মীনকাৰা বান্ধ, চুল্লিয়াৰ বান্ধ, থিৰুমূৰ্থী, আলিয়াৰ, আপাৰ আলিয়াৰ, চিত্তূৰপুঝা ৰেগুলেটৰ আৰু কাঞ্জিৰাপুঝা বান্ধ।<ref>DTPC palakkad https://www.dtpcpalakkad.com Kanjirapuzha Dam | Palakkad Tourist Places | Dams of Kerala </ref> এই জলাধাৰসমূহৰ অধিকাংশই কেৱল জলসিঞ্চনৰ উদ্দেশ্যে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই জলসিঞ্চন প্ৰকল্পসমূহৰ জৰিয়তে মুঠ ৭৭৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰ এলেকাত জলসিঞ্চন কৰা হয়। আট্টাপাডী পাহাৰ অঞ্চলৰ চিত্তূৰত আন এটা জলসিঞ্চন বান্ধ নিৰ্মাণাধীন হৈ আছে। এই দুটা প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ হ’লে জলসিঞ্চনৰ অধীনলৈ আৰু ৫৪২ বৰ্গ কিলোমিটাৰ এলেকা আহিব। আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰকল্প হৈছে ভেল্লিয়ানকাল্লু দলঙত নিৰ্মিত ত্ৰিথালা ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজ। <ref>OFFICIAL WEBSITE OF IRRIGATION DEPARTMENT KERALA | Irrigation-kerala https://www.irrigation.kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260812173346/https://irrigation.kerala.gov.in/ |date=2026-08-12 }} Chamravattom Regulator Cum Bridge - Irrigation-kerala</ref>এই দলঙে পাল্লিপুৰম আৰু ত্ৰিথালা নামৰ দুখন গাঁওক সংযোগ কৰিছে। ৰেগুলেটৰটোৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে খোৱাপানীৰ যোগান। ইতিমধ্যে ত্ৰিচূৰ জিলাৰ দিশলৈ পানী যোগানৰ প্ৰকল্প আৰম্ভ হৈছে। ৰেগুলেটৰটোৰ শ্বাটাৰৰ উচ্চতা ৫ মিটাৰ, যাৰ ফলত ইয়াত বৃহৎ পৰিমাণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি। নতুন দলংখনৰ ফলত [[ত্ৰিচূৰ]]ৰপৰা কোঝিকোডলৈ দূৰত্ব ১১ কিলোমিটাৰ হ্ৰাস পাইছে। বিগত কেইবাটাও দশকৰ ভিতৰত এই প্ৰকল্পটো ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত গ্ৰহণ কৰা অন্যতম বৃহৎ প্ৰকল্প। গ্ৰীষ্মকালত পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত এসময়ত প্ৰায় বিলুপ্তপ্ৰায় বুলি ভবা কিছুমান মাছৰ প্ৰজাতি পুনৰ উল্লেখযোগ্যভাৱে দেখা দিবলৈ ধৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত মিথাপানীৰ মাছৰ ৰজা বুলি গণ্য কৰা ‘ৱালা’ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। বৰ্তমান ৫ৰপৰা ১০ কিলোগ্ৰাম ওজনৰ ৱালা মাছ সাধাৰণভাৱে পোৱা যায়। [[File:Velliyamkallu Regulator cum Bridge.JPG|thumb|left|300px|নিৰ্মাণাধীন ভেল্লিয়ামকাল্লু ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰিজৰ এটা দৃশ্য। ]] [[File:Ponnani fishing.jpg|thumb|300px|নদীখনৰ মোহনাত পোন্নানি মাছমৰা বন্দৰ অৱস্থিত। ]] [[File:Nila Thitta.jpg|thumb|300px|নদীখন পোন্নানীৰ ওচৰত আৰব সাগৰত মিলিত হৈছে। ]] ==সাংস্কৃতিক তাৎপৰ্য্য== ভাৰতপুঝা [[কেৰালা]]ৰ সাংস্কৃতিক মানচিত্ৰৰ জীৱন-ৰেখা। ভাৰতীয় পৰিৱেশন কলা যেনে কথাকলি, কূডিয়াট্টম আৰু ওট্টানথুল্লাল শিকাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ কেৰালা কলামণ্ডলম এই নদীৰ পাৰত, থ্ৰিছুৰ জিলাৰ চেৰুথুৰুথিত অৱস্থিত। ওট্টানথুল্লাল কলাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আৰু বিখ্যাত মালয়ালম ব্যংগ কবি কুঞ্চন নাম্বিয়াৰৰ<ref>Royal Residency Park https://www.royalresidencypark.com Kunjan Nambiar Birth Place - Thiruvilwamala </ref> জন্মস্থান লাক্কিডিৰ ওচৰৰ কিলিক্কুৰিছিমঙ্গলমতো এই নীলাৰ পাৰতেই অৱস্থিত। থোলপাভাকুথু <ref>Tholpavakoothu https://tholpavakoothu.in Tholpavakoothu </ref>হৈছে মালাবাৰ অঞ্চলৰ ভদ্ৰকালী মন্দিৰসমূহত প্ৰধানকৈ পৰিৱেশন কৰা এক অনন্য ছায়া-পুতলা নাট্য। নীলা নদীৰ পাৰত প্ৰায় ৬৫টা মন্দিৰ অৱস্থিত [[কেৰালা]]ৰ সকলো নাম্বুদিৰি ব্ৰাহ্মণৰ নামমাত্ৰ মুৰব্বী আজভাঞ্চেৰী থামপ্ৰাক্কলসকলৰ পালাক্কাডত আৰু পিছলৈ নদীখনৰ অৱবাহিকাত অৱস্থিত আতাভানাড–তিৰুনাভায়া অঞ্চলত ভূমি আছিল। কেৰালা জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয় খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্দশৰপৰা ষোড়শ শতিকাৰ ভিতৰত ভাৰতপুঝা নদীৰ পাৰত থকা তিৰুৰ তিৰুনাভায়াত্ৰিপ্ৰাংগোড়ে অঞ্চলত বিকশিত হৈছিল। ভাৰতপুঝাৰ পাৰত জন্মগ্ৰহণ কৰা উল্লেখযোগ্য মালয়ালম সাহিত্যিকসকলৰ ভিতৰত উৰূব, এডাচ্ছেৰী গোবিন্দন নায়াৰ, আক্কিতম অচ্যুতন নাম্বূদিৰি, এম. টি. বাসুদেৱন নায়াৰ, এম. গোবিন্দন, ভি. কে. এন., ও. ভি. বিজয়ন, কুট্টিকৃষ্ণ মাৰাৰ আৰু এম. সুকুমাৰন অন্যতম। উত্তৰ মালাবাৰৰ কবি প্ৰয়াত পি. কুঞ্জিৰামন নায়াৰে<ref>thiruvilwamala.in https://www.thiruvilwamala.in P. Kunhiraman Nair - Thiruvilwamala </ref> ভাৰতপুঝাৰ কাষৰ প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যৰপৰা সাহিত্যিক প্ৰেৰণা লাভ কৰিছিল। তুনচাথ্তু এঝুথাচ্চন আৰু ভাল্লাথোল নাৰায়ণ মেনন ভাৰতপুঝা নদীৰ উপনদী হিচাপে বৰ্ণনা কৰিব পৰা তিৰুৰ নদীৰ পাৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। মধ্যযুগীয় কেৰালা জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু গণিত বিদ্যালয়ৰ বহুতো প্ৰধান সদস্য, ইয়াৰ ভিতৰত মেলপাথুৰ নাৰায়ণ ভট্টথিৰিও আছিল, তিৰুৰ নদীৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। পূন্থানম নাম্বূদিৰি আৰু ই. এম. এছ. নাম্বূদিৰিপাদ ভাৰতপুঝা নদীৰ আন এখন উপনদী থুথা নদীৰ পাৰত, পেৰিন্থালমান্নাৰ ওচৰত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। নীলা নদীৰ পাৰত বহুতো বিখ্যাত হিন্দু মন্দিৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত তিৰুভিলৱামালা মন্দিৰ, তিৰুনাভায়া নৱমুকুন্দ মন্দিৰ, বৈৰাণকোডে ভাগৱতী মন্দিৰ,<ref>{{Cite journal |last=Panikker |first=Meena J. |date=2020-07-14 |title=Katala vesa: On Revisiting the Hunter |url=http://dx.doi.org/10.21659/rupkatha.v12n4.04 |journal=Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities |volume=12 |issue=4 |doi=10.21659/rupkatha.v12n4.04 |issn=0975-2935|doi-access=free }}</ref> চাম্ৰাৱট্টম অয়্যাপ্পা মন্দিৰ<ref>Wikimapia http://wikimapia.org Chamravattom Ayyappa Temple </ref> আৰু পন্নিয়ুৰ শ্ৰী বৰাহমূৰ্তি মন্দিৰ উল্লেখযোগ্য। আৰবি-মালয়ালম লিপি, যাক পন্নানি লিপি বুলিও জনা যায়, এই নদীৰ পাৰতেই বিকশিত হৈছিল। লোকবিশ্বাস অনুসৰি, ভাৰতপুঝাৰ পাৰত যিসকলৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰা হয়, তেওঁলোকে মোক্ষ লাভ কৰে। কাৰ্কিডাকা ভাৱুৰদিনা পুত্ৰসকলে প্ৰয়াত পিতৃসকলৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা নিবেদন কৰি পিতৃ তৰ্পণ সম্পন্ন কৰাৰ বাবে ভাৰতপুঝা কেৰালাৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান। ইয়াত দাহ কৰা বিখ্যাত ব্যক্তিসকলৰ ভিতৰত ও. ভি. বিজয়ন আৰু ''ভি. কে. এন.''ৰ দৰে সাহিত্যিকো অন্তৰ্ভুক্ত। ==অৱক্ষয়== নদীখনৰ ওপৰত ক্ৰমাগতভাৱে অহা বিভিন্ন প্ৰত্যাহ্বানৰ ফলত ইয়াৰ অৱক্ষয় এনে এক পৰ্যায়ত উপনীত হৈছে, যাক পুনৰ আগৰ অৱস্থালৈ ঘূৰাই নিয়া কঠিন হৈ পৰিছে। মানুহৰ অনিয়মীয়া আৰু সংৰক্ষণবিৰোধী মনোভাবৰ ফলত নদীখনৰ পানীৰ এক বৃহৎ অংশ পানযোগ্য হৈ থকা নাই। কেইটামান দশক আগলৈকে গ্ৰীষ্মকালত প্ৰচণ্ড গৰমৰ সময়তো নদীখনত অনায়াসে পানীৰ প্ৰৱাহ অব্যাহত আছিল। কিন্তু বিগত ৩০ বছৰত হোৱা বালিখননৰ ফলত নদীখনৰ ডাঠ বালিৰ তৰপ সম্পূৰ্ণৰূপে নোহোৱা হৈ গৈছে আৰু তাৰ ঠাইত ঘাঁহ আৰু জোপোহাই ঠাই লৈছে। ইয়াৰ ফলত এক ভয়ংকৰ পৰিৱেশগত বিপৰ্যয়ৰ সৃষ্টি হৈছে। ১৯৯০-ৰ দশকৰ মাজভাগত বালিখননৰ শীৰ্ষ সময়ছোৱাত নদীখনৰ প্ৰতিটো ‘কদভু’ (নদীলৈ প্ৰৱেশৰ স্থান)ত অন্ততঃ ৪০–৫০খন ল’ৰী পৰিষ্কাৰ আৰু উন্নত মানৰ বালি কঢ়িয়াই নিয়া সাধাৰণ দৃশ্য আছিল। নদীখনৰ সমগ্ৰ দৈৰ্ঘ্যত থকা শ শ ‘কদভু’ৰ কথা বিবেচনা কৰিলে সেই বছৰবোৰত কিমান পৰিমাণৰ বালি খনন কৰা হৈছিল সেয়া সহজেই অনুমান কৰিব নোৱাৰি। বৰ্তমান নদীখনৰ বহু অংশত প্ৰায় কোনো বালি অৱশিষ্ট নথকাৰ ফলত মানুহে পানীৰ তলৰপৰাও বালি খনন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে, যিটো বহু লোকৰ বাবে লাভজনক ব্যৱসায়ত পৰিণত হৈছে। জলবায়ুৰ ধৰণত হোৱা উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তনেও নদীখনৰ প্ৰৱাহৰ ধৰণ সলনি কৰিছে। অধ্যয়নসমূহত দেখা গৈছে যে নদী অৱবাহিকাখনত মুঠ বাৰ্ষিক বৰষুণৰ পৰিমাণ<ref name="rain">{{cite journal |last1=Raj |first1=P.P.Nikhil |last2=azeez |first2=P.A |title=Trend analysis of rainfall in Bharathapuzha River basin, Kerala, India |url=https://archive.org/details/international-journal-of-climatology_2012-03-30_32_4/page/533 |journal=International Journal of Climatology |date=2012 |volume=32 |issue=4 |pages=533–539 |doi=10.1002/joc.2283 |bibcode=2012IJCli..32..533N |s2cid=129660466 }}</ref> উল্লেখযোগ্যভাৱে হ্ৰাস পাইছে আৰু বাৰ্ষিক উষ্ণতা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।<ref>{{cite journal |last1=Raj |first1=P.P.Nikhil |last2=Azeez |first2=P.A |title=Temperature rise in the Bharathapuzha river basin, southern India. |journal=Current Science |date=2011 |volume=101 |issue=4 |pages=492 |url=http://www.ias.ac.in/currsci}}</ref> ==প্ৰত্যাহ্বান== [[File:Evening sight of Bharathappuzha.jpg|300px|thumbnail| ভাৰতপুঝাৰ নদীৰ পাৰৰ এটি সন্ধিয়া। ]] নদীখন বৰ্তমান অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুতৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে। নদীখনত গজি উঠা ওখ ঘাঁহ-বন আৰু জোপোহাই পানীৰ প্ৰৱাহত বাধাৰ সৃষ্টি কৰাৰ ফলত ভৱিষ্যতে নদীখনে নিজৰ গতিপথ সলনি কৰিব পাৰে বুলি আশংকা কৰা হৈছে। অবৈধ বালি খনন কৰা মাফিয়াসকল অতি সক্ৰিয় আৰু ৰাজনীতিক, আমোলা আৰু এই মাফিয়াসকলৰ মাজত থকা সংযোগৰ বাবে এই কাৰ্যকলাপ বন্ধ কৰাটো অত্যন্ত কঠিন হৈ পৰিছে। এসময়ত অতি সক্ৰিয় হৈ থকা বিভিন্ন সংগঠনো এই চক্ৰৰপৰা সৃষ্টি হোৱা ভাবুকিৰ বাবে এতিয়া নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰিছে। পৰিৱেশবিদসকলে ভৱিষ্যতে ইয়াৰ ভয়াবহ পৰিণতি হ’ব পাৰে আৰু অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে নদীখনৰ অকাল মৃত্যু ঘটিব পাৰে বুলি আশংকা প্ৰকাশ কৰিছে। চিকিৎসালয় আৰু অন্যান্য উৎসৰপৰা ওলোৱা আৱৰ্জনাই নদীখনৰ পানী প্ৰদূষিত কৰিছে। ফেচবুকৰ দৰে সামাজিক যোগাযোগ মাধ্যমসমূহত নদীখন সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে ‘ভাৰতপুঝা সংৰক্ষণ সমিতি’ (Bharathappuzha Samrakhshana Samithi) নামৰ সক্ৰিয় গোট আছে। <ref>{{Cite web |title=Log in or sign up to view |url=https://www.facebook.com/login/ |access-date=2024-04-21 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref> ''ফ্ৰেণ্ডছ অৱ ভাৰতপুঝা'' (Friends of Bharathapuzha) নামৰ প্ৰকৃতিপ্ৰেমীসকলৰ এটা সংগঠন গঠন কৰা হৈছে। সংগঠনটোৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ভাৰতপুঝা নদীখনৰ সংৰক্ষণ, পুনৰুজ্জীৱন আৰু সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা। ‘মেট্ৰ’মেন’ নামেৰে জনপ্ৰিয় প্ৰবীণ অভিযন্তা ই. এম. শ্ৰীধৰণে সংগঠনটোৰ নেতৃত্ব দিছে। <ref>{{cite news | url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/metroman-to-turn-riverman/article28362067.ece | title='Metroman' E. Sreedharan to turn 'Riverman' to help protect Bharathapuzha | first=Abdul Latheef | last=Naha | date=10 July 2019 | newspaper=The Hindu | access-date=18 January 2020 }}</ref> ==সংৰক্ষণ== পৰিৱেশবিদসকলে নদীখন সংৰক্ষণৰ বাবে তলত উল্লেখ কৰা পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰাৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছে।<ref>RePEc: Research Papers in Economics https://ideas.repec.org Economic Incentives for the Conservation of Bharathapuzha ... </ref> *বালি খনন নিয়ন্ত্ৰণ: বালি খনন সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰিব নোৱাৰিলেও ইয়াক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা উচিত। লাখ লাখ বছৰত সৃষ্টি হোৱা বালিৰ ভেটিসমূহ মানুহৰ লোভ আৰু অব্যৱস্থাপনাৰ ফলত মাত্ৰ কেইবছৰমানৰ ভিতৰতে সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰাই পেলোৱা হৈছে। বালি সৃষ্টি হোৱাটো অতি লাহে লাহে হোৱা এক প্ৰক্ৰিয়া আৰু ইয়াক নদীৰ সিৰা-উপশিৰা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। যদিও সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰাটো কঠিন আৰু অবাস্তৱ, তথাপি বহনক্ষমভাৱে বালি খননৰ বাবে কঠোৰ নিয়ম প্ৰৱৰ্তন কৰা উচিত। বিশেষজ্ঞসকলে পৰামৰ্শ দিয়ে যে বালি খননৰপৰা লাভ কৰা ৰাজহৰ এটা অংশ নদী পৰিচালনা আৰু সংৰক্ষণৰ বাবে আবণ্টন কৰা উচিত। *আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত কঠোৰ নিয়ম: হোটেল, চিকিৎসালয় আৰু গৃহস্থালিৰপৰা উৎপন্ন হোৱা আৱৰ্জনা সঠিকভাৱে পৰিচালনা কৰাৰ বাবে কঠোৰ নিয়ম প্ৰৱৰ্তন আৰু কাৰ্যকৰী কৰা উচিত। বিশেষকৈ চিকিৎসালয় আৰু হোটেলৰপৰা উৎপন্ন হোৱা আৱৰ্জনাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা নিশ্চিত কৰিব লাগে। *গছ-গছনি ৰোপণ: বটগছ, কঁঠাল, চেগুন আৰু আমগছ আদি ৰোপণ কৰিলে ভূ-গৰ্ভস্থ জলস্তৰ আৰু পানীৰ গুণগত মান উন্নত কৰাত সহায় কৰিব পাৰে। এই গছসমূহে শিপাত যথেষ্ট পৰিমাণৰ পানী ধৰি ৰাখিব পাৰে আৰু গ্ৰীষ্মকালত লাহে লাহে সেই পানী এৰি দিয়ে। পৃথিৱীৰ বহু অঞ্চলত নদী পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এই পদ্ধতি সফল হোৱা দেখা গৈছে। *মেনগ্ৰোভ ৰোপণ আৰু সংৰক্ষণ: সম্ভৱ হোৱা সকলো স্থানতে মেনগ্ৰোভ ৰোপণ আৰু বৃদ্ধি কৰা উচিত। মেনগ্ৰোভে নদীৰ পাৰক মাটিৰ খহনীয়াৰপৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা এক প্ৰাকৃতিক বাধা হিচাপে কাম কৰে। মেনগ্ৰোভৰ ভিতৰৰ পৰিৱেশতন্ত্ৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ আৰু জটিল, আৰু ই নদীত জলজ প্ৰজাতিসমূহৰ বিকাশত সহায় কৰে। *চেক ডেম নিৰ্মাণ: চেক ডেম নিৰ্মাণ কৰিলে নদীৰ পানীৰ প্ৰৱাহৰ গতি হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ ফলত ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰণ হয় আৰু ভূ-গৰ্ভস্থ জলস্তৰ বৃদ্ধি পায়। == উপনৈসমূহ== [[File:Bharathapuzha tributaries.jpg|thumb|ভাৰতপুঝা নদীৰ উপনৈ ]] [[File:GKN Chamravattom Regulator Bridge DSC 0446.JPG|thumbnail|মালাপ্পুৰম জিলাৰ পন্নানিত অৱস্থিত চাম্ৰাৱট্টম ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰীজ ৰাজ্যখনৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেগুলেটৰ-কাম-ব্ৰীজ। এই দলংখন ভাৰতপুঝা নদীৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ]] দুখন প্ৰধান শাখানদী কুট্টিপুৰমত মিলিত হৈ তাৰ পিছত আৰব সাগৰত পৰিছে। এই দুয়োখন শাখানদীৰে আকৌ কেইবাখনো উপনদী আছে, যিবোৰ চিত্ৰত দেখুওৱা হৈছে। তলত নদীৰ মোহনাৰপৰা উজানলৈ ক্ৰম অনুসৰি উপনদীসমূহৰ তালিকা দিয়া হৈছে। *থুথাপুঝা ** কুন্তিপ্পুঝা ** কাঞ্জিৰাপ্পুঝা ** আম্বাংকদভু ** থুপ্পানাডুপুঝা *গায়ত্ৰীপুঝা ** মংগলম নদী ** আয়ালুৰপুঝা ** ভাণ্ডাজিপ্পূজা ** মীনকাৰপ্পুঝা ** চুলিয়াৰ * কল্পাথিপূজা ** কোৰায়াৰ ** বৰাত্তৰ ** ৱালায়াৰ ** মালমপূজা * কান্নাদিপুঝা ** পালাৰ ** আলিয়াৰ ** আপপাৰ ==তথ্যৰ উৎস== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{Commons category|Bharathappuzha}} *[http://www.kudallur.com/ Kudallur Village] *[https://web.archive.org/web/20060901151355/http://nilafoundation.org/ Nila Foundation Organization] *[https://web.archive.org/web/20060224053833/http://www.frontlineonnet.com/fl2106/stories/20040326001904100.htm A Frontline article about the problems faced by Bharathapuzha] *[http://www.indiatogether.org/2005/jun/env-sandmine.htm An Indiatogether article on Sand Mining in Bharathapuzha] *[https://web.archive.org/web/20110524080034/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-02/edit-page/28161193_1_sand-mining-sand-mafia-river Bharata, To Kill a River] * https://www.youtube.com/watch?v=DGdKcAbPZ_c * https://www.youtube.com/watch?v=gEoV4xhJHBM * https://www.youtube.com/watch?v=R6eA7wahVDY * https://www.youtube.com/watch?v=07Dxuhs1zLU * https://www.youtube.com/watch?v=Tb-O2XpGTTE * {{Citation|surname1=Abraham |given1=Vinu |year=2004 |title=The way to the Maker |journal=The Week |url=http://www.the-week.com/24jul11/statescan_article4.htm |access-date=10 February 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050224004103/http://www.the-week.com/24jul11/statescan_article4.htm |archive-date=24 February 2005 }} . * {{Citation | surname1 = Newindpress | year = 2005 | title = Thousands offer Pithru Tharpanam | journal = The New Indian Express | url = http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IER20050805045520&Topic=0&Title=Kerala&Page=R | access-date = 10 February 2006 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092331/http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IER20050805045520&Topic=0&Title=Kerala&Page=R | archive-date = 29 September 2007 | archivedate = 29 September 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070929092331/http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IER20050805045520&Topic=0&Title=Kerala&Page=R }}. *{{cite web| title=Infobox facts| work=All Kerala River Protection Council| url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html| access-date=30 January 2006| archivedate=16 July 2012| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html| deadurl=yes}} [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ নদী]] [[শ্ৰেণী:নদী]] [[শ্ৰেণী:কেৰালা]] 1axnu0brh9l33g0cjb471u7ir6ku0fv 0 138589 634573 626163 2026-09-07T02:03:53Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634573 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = মালাবাৰ কাঁইটীয়া ডৰমাউছ | fossil_range = Late [[Miocene]] to Recent | image = Malabar_spiny_dormouse.jpg | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |author=Molur, S. |year=2016 |errata=2017 |title=''Platacanthomys lasiurus'' |volume=2016 |article-number=e.T17481A115140938 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T17481A22240736.en |access-date=27 May 2025}}</ref> | genus = প্লেটাকেন্থমিছ | parent_authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1859 | species = lasiurus | authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1859 | range_map = Platacanthomys lasiurus distribution.png }} '''মালাবাৰ কাঁইটীয়া ডৰমাউছ''' {{lang-en|:Malabar spiny dormouse (''Platacanthomys lasiurus'')}}, হৈছে ভাৰতৰ পশ্চিমঘাট অঞ্চলত স্থানীয়ভাৱে পোৱা এবিধ মুৰয়েড ৰোডেণ্ট। প্লেটাকেন্থমিছ গণৰ বৰ্তমান জীৱিত একমাত্ৰ প্ৰজাতিটোৱেই হৈছে এই মালাবাৰ কাঁইটীয়া ডৰমাউছ। দেখাত আন ডৰমাউছৰ সৈতে মিল থাকিলেও ইয়াৰ বৈশিষ্ঠ সমূহৰ লগত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক নাই। আকাৰত ই প্ৰায় বাদামী ৰঙৰ এন্দুৰৰ সমান । এই প্ৰাণীবিধে গছত বাস কৰে। ইহঁতে ঘন অৰণ্য অঞ্চলত থকা গছৰ ফোঁপোলা অংশত বা খোৰুঙত সৰু সৰু দল বান্ধি বাস কৰে। ইয়াৰ নেজৰ আগত থকা জোপোহা নোমৰ থোপা আৰু পিঠিৰ কাঁইটীয়া নোমৰ দ্বাৰা ইয়াক অঞ্চলটোৰ আন প্ৰজাতিৰ পৰা সহজে চিনাক্ত কৰিব পাৰি। ==বিৱৰণ== [[File:PlatacanthomysLasiurusErxleben.jpg|thumb|left|upright|চিত্ৰ (১৮৬৫)]]এই নিগনিটোৰ দেহৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৫ ইঞ্চি (১৩০ মি.মি.), আৰু নেজৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৪ ইঞ্চি (১০০ মি.মি.)। ইয়াৰ কাণ দুখন ডাঙৰ আৰু আগফালটো জোঙা। গোঁফ যথেষ্ট ঘন আৰু ইয়াৰে কিছুমান অতি দীঘল। নেজডাল নোমেৰে আবৃত আৰু শেষৰ ফাললৈ নোমবোৰ দীঘল হৈ যোৱাৰ বাবে নেজৰ আগটো তুলনামূলকভাৱে বহল দেখা যায়। নেজৰ গুৰিৰ ওচৰত নেজৰ দুয়োকাষৰ পৰা নোম ওলাই থাকে। এই বিন্যাসক “চাবডিষ্টিচাউছ (subdistichous)” বুলি কোৱা হয় আৰু ইয়াৰ ফলত নেজদাল অলপ চেপেটা যেন লাগে। ইয়াৰ পলাক্স (“বুঢ়া আঙুলি”) আৰু হেলাক্স (“ডাঙৰ ভৰিৰ আঙুলি”)-ত নখ নাথাকে। মূৰৰ খুলাটো বহল আৰু ওপৰৰ ফালটো চেপেটা। ইনফ্ৰাঅৰ্বিটাল অৰ্থাৎ চকুৰ তলৰ অস্থিৰন্ধ্ৰটো ডাঙৰ। দেহৰ ওপৰৰ অংশ মটিয়া-বাদামী ৰঙৰ, আনহাতে তলৰ অংশ বগা ৰঙৰ; দুয়োটা ৰঙৰ মাজত এটা স্পষ্ট সীমাৰেখা থাকে। ভৰিবোৰো বগা ৰঙৰ। নেজৰ আগটো কেতিয়াবা বগা হয়, যদিও সাধাৰণতে ই পিঠিৰ ৰঙৰ দৰেই থাকে। <ref name=fbi>{{cite book|author=Blanford WT|pages=394–395|title=The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma. Mammalia|publisher=Taylor and Francis|place=London|url=https://archive.org/stream/mammalia00blaniala#page/394/mode/1up|year=1891}}</ref>পিঠিৰ নোমৰ মাজত সিঁচৰতি হৈ থকা বহল আৰু চেপেটা কাঁইটীয়া নোম থাকে, যিবোৰৰ আগভাগ বগা।<ref name=pkr/> তলপেটৰ নোমতো তুলনামূলকভাৱে মিহি কাঁইটীয়া নোম পোৱা যায়।<ref name=dist /> ==বৰ্গীকৰণ আৰু প্ৰণালীবিজ্ঞান== গণটোৰ নাম ''প্লেটাকেন্থমিছ'' চেপেটা আকৃতিৰ কাঁইটীয়া নোমৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। গ্ৰীক platy- শব্দৰ অৰ্থ হৈছে “চেপেটা”, আনহাতে acantha শব্দৰ অৰ্থ হৈছে “কাঁইট”। প্ৰজাতিটোৰ নাম lasiurus গ্ৰীক ভাষাৰ lasios শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ ‘নোমযুক্ত’ বা ‘লোমশ’, আৰু —oura শব্দৰ অৰ্থ হৈছে “নেজ”। সেয়েহে lasiurus নামটোৱে মূলতঃ ‘লোমশ নেজযুক্ত’ অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/stream/newnationaldicti12huntiala#page/3638/mode/1up/|page=3638|title= The New National Dictionary, Encyclopaedia and Atlas. Volume 12|editor=Hunter, R|editor2=Charles Morris|publisher=Belford, Middlebrook & Company|place=Chicago|year=1898}}</ref> অতি প্ৰাচীন কালৰ পৰাই এই প্ৰজাতিটোৰ শ্ৰেণীবিন্যাসগত স্থানক লৈ মতভেদ চলি আহিছে। ১৮৬০ চনত স্ক্লেটাৰে এটা নমুনা প্ৰদৰ্শন কৰি ইয়াক মালাবাৰৰ পৰা পোৱা এটা নতুন ডৰমাউছ হিচাপে উল্লেখ কৰিছিল। কিন্তু ১৮৬৫ চনৰ পৰাই ইয়াৰ দাঁতৰ গঠনৰ ভিত্তিত এই শ্ৰেণীবিন্যাসক লৈ সন্দেহ প্ৰকাশ কৰা হয়।<ref>{{cite journal|url=https://archive.org/stream/proceedingsofgen65zool#page/n460/mode/1up|author=Peters, W|title=Note on the systematic position of Platacanthomys lasiurus|pages=397–399| journal=Proceedings of the Zoological Society of London|year=1865}}</ref>১৮৬৫ চনত পিটাৰ্ছে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে এই প্ৰজাতিটোৰ ডৰমাউছৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক নাই আৰু ইয়াক ভাৰতৰ মাউৰিন গণসমূহৰ সৈতে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা উচিত। পিছলৈ দ্য ফাউনা অৱ ব্ৰিটিছ ইণ্ডিয়া (১৮৯১) গ্ৰন্থতো ইয়াক মুৰিডে পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।<ref name=fbi/>পামৰে (১৮৯৭) প্লাটাকেন্থোমাইনা উপপৰিয়ালটোক গ্লিৰিডেৰ ভিতৰত স্থান দিছিল। কিন্তু এলাৰমেনে (১৯৪০) এই প্ৰজাতিটোক প্লাটাকেন্থোমাইনাই উপপৰিয়ালত মাস্কাৰডিনিডে পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত স্থান দিছিল।<ref>{{cite journal|url=https://archive.org/stream/listofgenericfam00palmrich#page/252/mode/1up/|year=1897|title=A list of the generic and family names of rodents|author=Palmer, TS|journal=Proceedings of the Biological Society of Washington|volume=11| pages=241–270}}</ref> নʼৱাকে (১৯৯৯) উপপৰিয়ালটোক মুৰিডেৰ ভিতৰত স্থান দিছে আৰু এই উপপৰিয়ালত টাইফ্ল’মিছ প্ৰজাতিটো অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে।<ref>{{cite book|author=Ellerman, JR|title=The families and genera of living rodents. Volume 1|publisher=British Museum|year=1940|page=37|url=https://archive.org/stream/familiesgeneraof01elle#page/36/mode/1up}}</ref> টাইফ্ল'মাইছৰ সঠিক বংশবিন্যাসৰ সম্পৰ্ক ক্ৰমভিত্তিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি পৰীক্ষা কৰা হোৱা নাই যদিও টাইফ্ল’মাইছক মুৰ’ইড ক্লেডৰ ভিতৰত থকাটো নিশ্চিত কৰা হৈছে।<ref>{{cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Platacanthomyidae.html|title=Platacanthomyidae|author=Poor, A.|year=2005|publisher=Animal Diversity Web|access-date=28 May 2011}}</ref><ref>{{cite journal| journal=Journal of Mammalogy| volume=90| issue=5| pages=1083–1094| year=2009| title=The phylogenetic position of the rodent genus ''Typhlomys'' and the geographic origin of the Muroidea| url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2009-10_90_5/page/1083| author1=Jansa, SA| author2=T C Giarla| author3=B K Lim| name-list-style=amp| doi=10.1644/08-MAMM-A-318.1| s2cid=85424797| doi-access=free}}</ref> চীনত পোৱা প্ৰায় ৯ নিযুত বছৰ পুৰণি এটা জীৱাশ্মক প্লেটাকেন্থোমিছ ডায়েনেনচিছ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এই জীৱাশ্মটোৱে গণটোৰ বিৱৰ্তনীয় ইতিহাস সম্পৰ্কে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য প্ৰদান কৰে।<ref>{{cite journal|author=Qiu, Z.-D. |year=1989|title=Fossil platacanthomyids from the hominoid locality of Lufeng, Yunnan.|journal= Vertebrata PalAsiatica|volume= 27|pages=268–283}}</ref> ==বিতৰণ== এই প্ৰজাতিটো কেৱল পশ্চিমঘাট আৰু নীলগিৰি পাহাৰৰ ঘন অৰণ্য অঞ্চলসমূহত পোৱা যায়। ইহঁতক সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ২,০০০ মিটাৰ (৬,৬০০ ফুট) পৰ্যন্ত উচ্চতাতো দেখা পোৱা যায়; যেনে উটাকামুণ্ড আৰু কুনুৰ অঞ্চলত। <ref name=coonoor>{{cite journal|title=Note on the Malabar spiny mouse (''Platacantomys lasiurus'')|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=18|page=679|author=Gray, Charles|year=1908|url=https://archive.org/stream/journalofbombayn18bomb#page/678/mode/1up}}</ref>অৱশ্যে ইহঁতৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অতি কম।<ref name=abund>{{cite journal|title=Abundance and habitat selection of the Malabar spiny dormouse in the rainforests of the southern Western Ghats, India. |author1=Mudappa, D |author2=A Kumar |author3=R. Chellam |name-list-style=amp |year=2001|journal=Current Science|volume=80|issue=3|pages=424–427|url=http://www.ias.ac.in/currsci/feb102001/424.pdf}}</ref> ইয়াৰ আটাইতকৈ উত্তৰ দিশৰ পঞ্জীভুক্ত উপস্থিতি কৰ্ণাটকৰ শিমোগা জিলাৰ সাগাৰ অঞ্চলৰ পৰা পোৱা গৈছে। এই প্ৰজাতিটোৰ বিষয়ে পোৱা তথ্য বা পঞ্জীভুক্ত উপস্থিতিৰ সংখ্যা কম আৰু বিভিন্ন ঠাইত সিঁচৰতি হৈ আছে। <ref name=coorg>{{cite journal|author=Ryley, Kathleen V|year=1913| title=Mammal survey of India- Report No. 11 Coorg| journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=22| issue=3|pages=486–513}}</ref> প্ৰকাশিত পঞ্জীসমূহৰ ভিতৰত আৰালাম, কʼৰ্গ, পেপ্পাৰা আৰু কাৰিয়ানশ্বোলাৰ উল্লেখযোগ্য।<ref name=pkr>{{cite journal|author=Rajagopalan PK|year=1968|title= Notes on the Malabar Spiny Dormouse, ''Platacanthomys lasiurus'' Blyth 1859 with new distribution record|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=65| issue=1|pages=214–215}}</ref><ref name=dist>{{cite journal|title=Distribution of spiny tree mouse (Platacanthomys lasiurus Blyth, 1859) in the Western Ghats of Kerala, India|author1=Jayson, E. A. |author2=Jayahari, K. M. |journal= Mammalia |year=2009 |volume=73| issue=4|pages= 331–337 | doi=10.1515/MAMM.2009.059|s2cid=84822290 }}</ref><ref>{{cite journal|author1=Jayson, E.A. |author2=Christopher, G. |name-list-style=amp |year=1995| title=Sighting of spiny dormouse (''Platacanthomys lasiurus'') Blyth, 1859 in Peppara Wildlife Sanctuary, Trivandrum District, Kerala|journal= Journal of the Bombay Natural History Society| volume= 92| issue=2|page=259}}</ref><ref>{{cite journal|title=New records of the Malabar spiny dormouse (''Platacanthomys lasiurus'' Blyth) in the Indira Gandhi Wildlife Sanctuary, Tamil Nadu|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|year=1997|volume=94| issue=1|pages=151–152|author=Prabhakar A}}</ref> কিন্তু এই প্ৰজাতিটো প্ৰথমবাৰৰ বাবে আৱিষ্কাৰ কৰাৰ সময়ত ইয়াক যথেষ্ট সাধাৰণভাৱে পোৱা যায় বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।ৰেভাৰেণ্ড এইচ বেকাৰে (মুণ্ডকিয়াম, এলেপেইৰ পৰা) প্ৰথম আৱিষ্কাৰ কৰাৰ সময়ত এই প্ৰজাতিটোক অৱশ্যে সাধাৰণ বুলি ধৰা হৈছিল। তেওঁ এডৱাৰ্ড ব্লাইথৰ বাবে প্ৰথম নমুনা লাভ কৰিছিল আৰু লক্ষ্য কৰিছিল যে ইহঁতে ডাঙৰ গছৰ খোৰুংত বাস কৰে ।<ref name=fbi/><ref name=coorg/> ==আচৰণ আৰু পৰিৱেশতত্ত্ব== <gallery> File:Platacanthomys.png| নেজৰ আগত থকা জোপোহা নোমৰ থোপা দেখুওৱা চিত্ৰ File:PlatacanthomysMolars.png| দাঁতৰ পৃষ্ঠৰ বিৱৰণ File:Elaeocarpus_feeding.jpg|''[[Elaeocarpus tuberculatus]]'' ৰ ওপৰত ডৰ্মাউছৰ খাদ্য খোৱাৰ চিন। </gallery> এই প্ৰজাতিটো নিশাচৰ অৰ্থাৎ ইহঁত মূলতঃ ৰাতিহে সক্ৰিয় হৈ থাকে। ইহঁতৰ খাদ্যাভ্যাসৰ অধিকাংশই ফলভোজী। বন্দী অৱস্থাত ৰখা এটা মালাবাৰ কাঁইটীয়া ডৰমাউছব নমুনাই ফলমূল অতি আগ্ৰহেৰে আৰু অধিক পৰিমাণে খোৱা দেখা গৈছিল।<ref name=pkr/> শুই থকা সময়ত ইহঁতে নিজৰ দেহটো হেজহগৰ দৰে গোল কৰি লয়, আৰু সেই সময়ত নেজদাল দেহৰ বাহিৰলৈ ওলাই থাকে। এই প্ৰজাতিটোৱে বাগিচাত জালুক খাব পাৰে বুলি ধাৰণা কৰা হয়। কিন্তু ফান্দ পাতি কৰা জৰীপসমূহৰ পৰা পোৱা তথ্যই দেখুৱায় যে ইহঁত মূলতঃ মানুহৰ উপস্থিতিৰ আতৰত বা মানুহে হস্তক্ষেপ নকৰা ঘন অৰণ্যাঞ্চলৰ বাসস্থানতহে সীমাবদ্ধ থাকে।<ref name=pkr/> ইঁহতে এবাৰত চাৰিটা পোৱালি জন্ম দিয়াৰ তথ্য পোৱা গৈছে।<ref name=coonoor/> ==তথ্যসূত্ৰ== {{reflist}} 4wyomutcybkkcz2ec0gn596lc8fimba 0 138608 634565 626354 2026-09-07T00:35:42Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634565 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = জংঘলী আঁচযুক্ত কেৰ্কেটুৱা<ref name="Thorington">{{cite book|last1=Thorington|first1=R.W. Jr.|last2=Hoffmann|first2=R.S.|year=2005|pages=754–818|editor1-last=Wilson|editor1-first=D.E.|editor2-last=Reeder|editor2-first=D.M|url=http://www.bucknell.edu/msw3|chapter=Family Sciuridae|chapter-url=https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=12400001|title=Mammal Species of the World: a taxonomic and geographic reference|edition=3rd|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=0-8018-8221-4|oclc=26158608}}</ref> | image = Jungle satriped palm squirrel.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=Molur, S. |author2=Nameer, P.O. |date=2016 |title=''Funambulus tristriatus'' |volume=2016 |article-number=e.T8704A22259512 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T8704A22259512.en |access-date=12 November 2021}}</ref> | genus = Funambulus | parent = Funambulus (Funambulus) | species = tristriatus | authority = ([[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1837) | subdivision_ranks = Subspecies | subdivision = * ''F. t. tristriatus'' * ''F. t. numarius'' | synonyms = | audio = Jungle palm squirrel1.oga }} __NOTOC__ '''জংঘলী আঁচযুক্ত কেৰ্কেটুৱা''',{{lang-en|: '''jungle palm squirrel''', '''jungle striped squirrel''', or '''Western Ghats squirrel''' ('''Funambulus tristriatus''')}}, হৈছে স্কিউৰিডে পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত এটা স্তন্যপায়ী নিগনি-জাতীয় প্ৰাণী। ইহঁতক জংঘলী তাল-কেৰ্কেটুৱা,বা পশ্চিমঘাটৰ কেৰ্কেটুৱা আদি নামেৰেও জনা যায়। এই প্ৰজাতিটো কেৱল ভাৰততহে স্বাভাৱিকভাৱে পোৱা যায়, অৰ্থাৎ ই ভাৰতৰ ইটা স্থানীয় প্ৰজাতি। ==বাসস্থান== ইয়াৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান হৈছে উপ-উষ্ণমণ্ডলীয় বা ক্ৰান্তীয় শুষ্ক অৰণ্য। অৱশ্যে এই কেৰ্কেটুৱাই বাসস্থানৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে কিছু পৰিমাণে খাপ খাব পাৰে। সেইবাবে পশ্চিমঘাটৰ চাহ বাগিচাসমূহতো ইয়াক সাধাৰণতে দেখা যায়। এই প্ৰজাতিটো ভাৰতীয় উপদ্বীপৰ পশ্চিম উপকূলৰ ওখ গছ থকা অৰণ্য অঞ্চলত সীমাবদ্ধ। এনে অৰণ্য অঞ্চলত সাধাৰণতে কোকো, আম, আঙুৰ আৰু চপোটা আদি গছ-গছনি পোৱা যায়। এই শস্যসমূহৰ ক্ষতি কৰাৰ বাবে জংঘলী তাল-কেৰ্কেটুৱাক কেতিয়াবা কৃষিৰ কীট বা ক্ষতিকাৰক প্ৰাণী হিচাপেও গণ্য কৰা হয়। ==লিংগ অনুপাত== এই প্ৰজাতিটোৰ মতা আৰু মাইকী কেৰ্কেটুৱাৰ সংখ্যা সমান নহয়। বিশেষ সমিক্ষাৰ পৰা পোৱা তথ্য অনুসৰি, মতা কেৰ্কেটুৱাৰ সংখ্যা মাইকী কেৰ্কেটুৱাতকৈ তুলনামূলকভাৱে বেছি।এই অসমান লিংগ অনুপাতৰ সম্ভাব্য কাৰণসমূহৰ ভিতৰত জীয়াই থকাৰ হাৰ, মৃত্যুৰ হাৰ, স্থানান্তৰ আৰু চিকাৰীৰ চাপৰ পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা হৈছে।<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF03186070|title=Population of the Western Ghats squirrel, Funambulus tristriatus Waterhouse in South India|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-animal-sciences_1984-03_93_2/page/131|year=1984|last1=Bhat|first1=S Keshava|last2=Mathew|first2=D. N.|journal=Proceedings: Animal Sciences|volume=93|issue=2|pages=131–139|s2cid=129529974}}</ref> যদি মতা আৰু মাইকী কেৰ্কেটুৱাৰ মাজত খাদ্যৰ সন্ধান, উপযুক্ত আশ্ৰয়স্থলৰ সন্ধান বা পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খোৱাৰ ক্ষমতাৰ পাৰ্থক্য থাকে,তেতিয়া এটা লিংগৰ সদস্য আনটোৰ তুলনাত অধিক সময় জীয়াই থাকিব পাৰে। স্থানান্তৰ অৰ্থাৎ নতুন বাসস্থান বা খাদ্যৰ সন্ধানত মাইকী কেৰ্কেটুৱাই মতা কেৰ্কেটুৱাৰ সমানে বিচৰণ কৰিব নোৱাৰাৰ ফলত লিংগৰ তাৰতম্য হবপাৰে। প্ৰাকৃতিক চিকাৰী যেনে ডাঙৰ চৰাই বা অন্যান্য চিকাৰী প্ৰাণীৰ আক্ৰমণে লিংগ অনুপাতৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। ==গেলেৰী== <gallery> Funambulus tristriatus 57438927.jpg|দক্ষিণ ভাৰতৰ কেৰালাত Funambulus tristriatus 57438901.jpg|দক্ষিণ ভাৰতৰ কেৰালাত File:Jungle palm squirrel (Funambulus tristriatus) Kerala.jpg|দক্ষিণ ভাৰতৰ কেৰালাত </gallery> ==তথ্যসূত্ৰ== {{reflist}} jii0o4if0zpfjwad9mr3z49fylu8544 0 138663 634570 631304 2026-09-07T01:22:29Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634570 wikitext text/x-wiki [[File:Human urine sample.jpg|thumb|upright=0.5|মানুহৰ প্ৰস্ৰাৱৰ নমুনা]] '''প্ৰস্ৰাৱ''' হৈছে [[মেৰুদণ্ডী প্ৰাণী]]ৰ [[বৃক্ক]]ই তেজত হোৱা অতিৰিক্ত পানী আৰু [[ইউৰিয়া]] [[ইউৰিক এচিড]], [[ক্ৰিয়েটিনিন]]কে ধৰি বিপাকীয় উপজাত পদাৰ্থ পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ নিৰ্গত কৰা তৰল পদাৰ্থ। [[স্তন্যপায়ী প্ৰাণী]]ৰ প্ৰস্ৰাৱ বৃক্কৰপৰা [[মূত্ৰনলী]]ৰ যোগেদি [[মূত্ৰাশয়]]ত প্ৰস্ৰাৱ বাহিৰ নোহোৱালৈকে জমা হয়। প্লেচেণ্টাৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণীয়ে মূত্ৰাশয়ৰপৰা মূত্ৰনলীৰ জৰিয়তে প্ৰস্ৰাৱ বাহিৰ কৰে, আনহাতে আন মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীয়ে [[পায়ুছিদ্ৰ]]ৰ দ্বাৰা প্ৰস্ৰাৱ কৰে।<ref name="Wake1992">{{cite book|author=Marvalee H. Wake|title=Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy|url=https://books.google.com/books?id=VKlWjdOkiMwC&pg=PA583|access-date=16 April 2024|date=15 September 1992|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-87013-7|page=583}}</ref> পৃথিৱীৰ [[নাইট্ৰজেন]] চক্ৰত প্ৰস্ৰাৱৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা। সুষম পৰিৱেশ তন্ত্ৰত প্ৰস্ৰাৱে মাটিক সাৰ দিয়ে আৰু এইদৰে গছ-গছনিৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে। গতিকে প্ৰস্ৰাৱ সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। কিছুমান প্ৰাণীয়ে নিজৰ বসতিস্থল প্ৰস্ৰাৱৰদ্বাৰা চিহ্নিত কৰে।<ref>MacDonald, David W. [https://originalwisdom.com/wp-content/uploads/bsk-pdf-manager/2019/03/MacDonald_1980_PatternsOfScentMarkingWithUrineAndFecesAmongstCarnivoreCommunities.pdf "Patterns of scent marking with urine and faeces amongst carnivore communities."] ''Symposia of the Zoological Society of London''. Vol. 45. No. 107. 1980.</ref><ref>{{Cite book |last=Ewer |first=R. F. |url=https://books.google.com/books?id=0LTzBwAAQBAJ&dq=urine&pg=PA115 |title=Ethology of Mammals |date=2013-12-11 |publisher=Springer |isbn=978-1-4899-4656-0 |language=en}}</ref> ঐতিহাসিকভাৱে বয়সীয়াল বা কিম্বন হোৱা প্ৰস্ৰাৱ ([[লাণ্ট]] নামেৰে জনাজাত) বাৰুদ উৎপাদন, ঘৰুৱা চাফাই, চামৰা টেনিং, বস্ত্ৰ ৰং আদিতো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। আৱৰ্জনা বা মল বুলি কোৱা মানুহৰ প্ৰস্ৰাৱ আৰু গু বা পাইখানা অনাময় ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে পৰিচালনা কৰা হয়। পশুধনৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বেছি হ’লে পশুধনৰ প্ৰস্ৰাৱ আৰু মলৰো সঠিক ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰয়োজন হয়। ==শৰীৰবিজ্ঞান== [[File:Harnstoff.svg|thumb|ইউৰিয়াৰ ৰাসায়নিক গঠন]] বেছিভাগ প্ৰাণীৰে দ্ৰৱণীয় বিষাক্ত আৱৰ্জনা নিৰ্মূলৰ বাবে শৰীৰত নিষ্কাশন ব্যৱস্থা থাকে। মানুহৰ ক্ষেত্ৰত দ্ৰৱণীয় আৱৰ্জনাসমূহ প্ৰধানকৈ প্ৰস্ৰাৱ ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা নিৰ্গত হয় আৰু কম পৰিমাণে ইউৰিয়াৰ ক্ষেত্ৰত ঘামৰ দ্বাৰা আঁতৰোৱা হয়।<ref>{{cite book|author1=Arthur C. Guyton|author2=John Edward Hall|title=Textbook of medical physiology|url=https://books.google.com/books?id=sTZHAQAAIAAJ|access-date=26 September 2011|year=2006|publisher=Elsevier Saunders|edition=11|isbn=978-0-8089-2317-6|chapter=25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526111029/http://books.google.com/books?id=sTZHAQAAIAAJ|archive-date=26 May 2013|url-status=live}}</ref> প্লেচেণ্টেল স্তন্যপায়ী প্ৰাণীত প্ৰস্ৰাৱ তন্ত্ৰ বৃক্ক, মূত্ৰনলী, প্ৰস্ৰাৱৰ মূত্ৰাশয় আৰু মূত্ৰনলীৰে গঠিত। এই ব্যৱস্থাই পৰিশোধন, পুনৰ শোষণ আৰু নলীৰ দৰে নিঃসৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা প্ৰস্ৰাৱ উৎপন্ন কৰে। বৃক্কই তেজৰ পৰা দ্ৰৱণীয় আৱৰ্জনাসমূহৰ লগতে অতিৰিক্ত পানী, চেনি আৰু অন্যান্য বিভিন্ন যৌগ উলিয়াই আনে। ফলত উৎপন্ন হোৱা প্ৰস্ৰাৱত ইউৰিয়া আৰু বিষাক্ত পদাৰ্থকে ধৰি অন্যান্য পদাৰ্থৰ অধিক ঘনত্ব থাকে। বৃক্কৰ পৰা প্ৰস্ৰাৱ প্ৰস্ৰাৱ হৈ ওলাই যোৱাৰ আগতে মূত্ৰনলী, মূত্ৰাশয় আৰু শেষত [[মূত্ৰ নিষ্কাশন ছিদ্ৰ]]ৰ মাজেৰে ওলাই যায়। ===সময়কাল=== স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ প্ৰজাতিৰ প্ৰস্ৰাৱৰ সময়সীমা চাই গৱেষণাৰপৰা দেখা গৈছে যে, শৰীৰৰ আকাৰ নিৰ্বিশেষে নটা ডাঙৰ প্ৰজাতিয়ে ২১ ± ১৩ ছেকেণ্ড প্ৰস্ৰাৱ কৰে।<ref name="Yang">{{cite journal|last1=Yang|first1=P. J.|last2=Pham|first2=J.|last3=Choo|first3=J.|last4=Hu|first4=D. L.|title=Duration of urination does not change with body size|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=26 June 2014|volume=111|issue=33|pages=11932–11937|doi=10.1073/pnas.1402289111|pmc=4143032|pmid=24969420|bibcode=2014PNAS..11111932Y|doi-access=free| issn=0027-8424 }}</ref> ৰোডেণ্ট আৰু বাদুলীকে ধৰি সৰু প্ৰজাতিয়ে প্ৰস্ৰাৱৰ অবিৰত ধাৰা উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰে আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে চিৰিক চিৰিককৈ সঘনাই প্ৰস্ৰাৱ কৰে।<ref name="Yang" /> ==বৈশিষ্ট্যসমূহ== ===পৰিমাণ=== {{CSS image crop|Image=Tiger_Tadoba_NP.jpg|bSize=1100|cWidth=250|cHeight=150|oTop=280|oLeft=780|Description=বাঘে তাৰ নিজৰ বসতিস্থল চিহ্নিত কৰিবলৈ কম পৰিমাণৰ প্ৰস্ৰাৱ ছটিয়াই আহে।<ref>{{Cite book |last=Watson |first=Lyall |url=https://books.google.com/books?id=e_KPAgAAQBAJ&pg=PT36 |title=Jacobson's Organ: And the Remarkable Nature of Smell |date=2000-04-17 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-24493-9 |language=en}}</ref>}} প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহৰ মূত্ৰাশয়ত সাধাৰণতে প্ৰস্ৰাৱ কৰাৰ আগলৈ ৩০০ৰপৰা ৫০০ মিলিলিটাৰ (১০ আৰু ১৭ ফ্ল'জ) প্ৰস্ৰাৱ ৰখা হয় যদিও ই ইয়াতকৈ যথেষ্ট বেছি প্ৰস্ৰাৱ ৰাখিব পাৰে।<ref name="medphys">{{cite book |last1=Boron |first1=Walter F. |url=https://books.google.com/books?id=6QzhCwAAQBAJ&pg=PA738 |title=Medical Physiology |last2=Boulpaep |first2=Emile L. |date=2016 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=9781455733286 |page=738 |access-date=1 June 2016}}</ref><ref name="Cardozo99">{{cite book |last1=Walker-Smith |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=EMMUyiKOOiEC&pg=PA16 |title=Diseases of the Small Intestine in Childhood |last2=Murch |first2=Simon |date=1999 |publisher=CRC Press |isbn=9781901865059 |editor1-last=Cardozo |editor1-first=Linda |edition=4 |page=16 |language=en-US |access-date=1 June 2016}}</ref> প্ৰাপ্তবয়স্ক মানুহৰ গড় প্ৰস্ৰাৱ উৎপাদন প্ৰতিদিনে প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰায় ১.৪ লিটাৰ (০.৩১ ইম্প গেল; ০.৩৭ ইউ এছ গেল) আৰু স্বাভাৱিক পৰিসৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে ০.৬ৰপৰা ২.৬ লিটাৰ (০.১৩ৰপৰা ০.৫৭ ইম্প গেল; ০.১৬ৰপৰা ০.৬৯ ইউ এছ গেল [[:en:Gallon]] চাওক), প্ৰতিদিনে প্ৰায় ৬ৰপৰা ৮বাৰ প্ৰস্ৰাৱ উৎপন্ন হয়, যিটো হাইড্ৰেচনৰ অৱস্থা, বতৰৰ অৱস্থা, ওজন আৰু ব্যক্তিৰ স্বাস্থ্যৰ কাৰ্য্যকলাপৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।<ref name="RoseParker2015">{{cite journal|last1=Rose|first1=C.|last2=Parker|first2=A.|last3=Jefferson|first3=B.|last4=Cartmell|first4=E.|year=2015|title=The Characterization of Feces and Urine: A Review of the Literature to Inform Advanced Treatment Technology|journal=Critical Reviews in Environmental Science and Technology|volume=45|issue=17|pages=1827–1879|doi=10.1080/10643389.2014.1000761|issn=1064-3389|pmc=4500995|pmid=26246784|bibcode=2015CREST..45.1827R |doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref> প্ৰস্ৰাৱৰ পৰিমাণ বেছি বা কম উৎপাদন হ’লে চিকিৎসাৰ প্ৰয়োজন হয়। [[পলিউৰিয়া]] হৈছে প্ৰস্ৰাৱৰ অত্যধিক উৎপাদন (> ২.৫ লিটাৰ/দিন), < ৪০০ মিলিলিটাৰ উৎপাদন হ’লে [[অলিগুৰিয়া]] আৰু প্ৰতিদিনে < ১০০ মিলিলিটাৰ [[এনুৰিয়া]] হোৱা অৱস্থা। ===গঠন=== প্ৰস্ৰাৱ প্ৰায় ৯১–৯৬% পানীৰে গঠিত।<ref name="RoseParker2015" /> বাকীখিনিক বহলভাৱে অজৈৱিক লৱণ, ইউৰিয়া, জৈৱিক যৌগ আৰু জৈৱিক এমোনিয়াম লৱণ হিচাপে ভাগ কৰিব পাৰি।<ref name="RoseParker2015" /><ref name=":0">{{Cite journal |date=1872 |title=Composition Of The Urine |url=https://www.jstor.org/stable/25231362 |journal=The British Medical Journal |volume=1 |issue=579 |pages=133 |jstor=25231362 |issn=0007-1447}}</ref> প্ৰস্ৰাৱত [[প্ৰটিন]], [[হৰম'ন]] আৰু বহুতো বিপাকীয় পদাৰ্থও থাকে,<ref name=":1">{{Cite web |title=What Is in Your Urine? Take a Look at the Chemical Composition |url=https://www.thoughtco.com/the-chemical-composition-of-urine-603883 |access-date=2024-05-08 |website=ThoughtCo |language=en}}</ref> শৰীৰত কি প্ৰৱেশ কৰে হয় তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভিন্ন হয়।{{cn}} প্ৰস্ৰাৱত থকা মুঠ কঠিন পদাৰ্থ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰতিদিনে গড়ে ৫৯ গ্ৰাম (২.১ অ’জ) হয়।<ref name=":1" /> ইউৰিয়া কঠিন পদাৰ্থৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ উপাদান, ই মুঠৰ ৫০%তকৈ অধিক গঠন কৰে। শাৰীৰিক পৰিশ্ৰমৰ পৰিমাণ, পৰিৱেশৰ অৱস্থাৰ লগতে পানী, নিমখ আৰু প্ৰটিন গ্ৰহণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰস্ৰাৱৰ দৈনিক আয়তন আৰু গঠন ভিন্ন হয়।<ref name="RoseParker2015" /> সুস্থ ব্যক্তিৰ প্ৰস্ৰাৱত প্ৰটিন অতি কম থাকে আৰু অতিৰিক্ততাই ৰোগ হোৱাৰ ইংগিত দিয়ে, যেনে চেনিৰ ক্ষেত্ৰত।<ref name=":1" /> জৈৱিক পদাৰ্থও, সুস্থ ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত, খনিজ পদাৰ্থতকৈ সৰ্বাধিক ১.৭ গুণ বেছি পদাৰ্থ বুলি কোৱা হৈছে।<ref name=":0" /> কিন্তু ইয়াতকৈ বেছি হ’লে অসুস্থতাৰ ইংগিত পোৱা যায়।<ref name=":0" /> [[File:Urine under the microscope.jpg|thumb|মাইক্ৰস্কোপৰ তলত ইউৰিক এচিড স্ফটিক থকা প্ৰস্ৰাৱ]] {| class="wikitable sortable" |+ ছুইডেন আৰু ছুইজাৰলেণ্ডৰ তথ্যৰ ভিত্তিত সতেজ প্ৰস্ৰাৱত উপাদানসমূহৰ ঘনত্বৰ বাবে সাধাৰণ ডিজাইন মান<ref>{{cite book |last1=von Münch |first1=Elisabeth |last2=Winker |first2=Martina |title=Technology review of urine diversion components |date=May 2011 |publisher=Deutsche Gesellschaft fürInternationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH |page=12 |url=https://www.susana.org/_resources/documents/default/2-875-giz2011-en-technology-review-urine-diversion.pdf |access-date=2020-11-28 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028103013/http://www.susana.org/_resources/documents/default/2-875-giz2011-en-technology-review-urine-diversion.pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|12}}<ref>{{Cite journal|last1=Udert|first1=K.M.|last2=Larsen|first2=T.A.|last3=Gujer|first3=W.|date=2006-12-01|title=Fate of major compounds in source-separated urine|url=https://iwaponline.com/wst/article/54/11-12/413/13916/Fate-of-major-compounds-in-sourceseparated-urine|journal=Water Science and Technology|language=en|volume=54|issue=11–12|pages=413–420|doi=10.2166/wst.2006.921|pmid=17302346|bibcode=2006WSTec..54..413U |issn=0273-1223|access-date=2021-08-02|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308032230/https://iwaponline.com/wst/article/54/11-12/413/13916/Fate-of-major-compounds-in-sourceseparated-urine|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> |- ! Parameter !! Value |- | pH || 6.2 |- | Total nitrogen || 8,830&nbsp;mg/L |- | Ammonium/ammonia-N || 460&nbsp;mg/L |- | Nitrate and nitrite || 0.06&nbsp;mg/L |- | Chemical oxygen demand || 6,000&nbsp;mg/L |- | Total phosphorus || 800–2,000&nbsp;mg/L |- | Potassium || 2,740&nbsp;mg/L |- | Sulphate || 1,500&nbsp;mg/L |- | Sodium || 3,450&nbsp;mg/L |- | Magnesium || 120&nbsp;mg/L |- | Chloride || 4,970&nbsp;mg/L |- | Calcium || 230&nbsp;mg/L |} কম পৰিমাণ আৰু ঘনত্বৰ অন্যান্য যৌগ আৰু [[আয়ন]]ৰ উপস্থিতি মানুহৰ প্ৰস্ৰাৱত প্ৰায়ে দেখা যায়।<ref name=":1" /> ===ৰং=== [[File:P. 28 a chart showing urine colours and their meaning.jpg|thumb|চিকিৎসা বিশেষজ্ঞসকলে দীৰ্ঘদিন ধৰি প্ৰস্ৰাৱৰ ৰংক কিছুমান চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ সৈতে সংযোগ কৰি আহিছে। বিভিন্ন প্ৰস্ৰাৱৰ ৰঙৰ চিকিৎসাজনিত প্ৰভাৱ দেখুওৱা মধ্যযুগীয় তালিকা]] *এইটোও চাওক: [[প্ৰস্ৰাৱৰ অস্বাভাৱিক ৰং]] প্ৰস্ৰাৱৰ ৰূপ ভিন্ন হয়, ই মূলতঃ শৰীৰে পোৱা পানীৰ মাত্ৰা, ঔষধৰ সৈতে পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া, খাদ্য, বা ৰোগৰ পৰা পোৱা যৌগ আৰু [[ৰঞ্জক চূৰ্ণ]] বা [[ৰং|ৰঙ]]ৰ দ্বাৰা হয়।<ref name=":1" /> সাধাৰণতে প্ৰস্ৰাৱ ৰংহীনৰ পৰা জাংফাই বৰণলৈকে স্বচ্ছ দ্ৰৱ, কিন্তু সাধাৰণতে শেঁতা হালধীয়া।<ref name=":1" /> সাধাৰণতে প্ৰস্ৰাৱৰ ৰং প্ৰধানকৈ [[ইউৰোবিলিন]]ৰ উপস্থিতিৰ পৰা আহে।<ref name="Voet">{{cite book |author1=John E. Hall |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 13th edition |url=https://archive.org/details/guytonhalltextbo0000hall |publisher=Elsevier |year=2016 |isbn=978-1455770052 |page=[https://archive.org/details/guytonhalltextbo0000hall/page/885 885] |chapter=The liver as an organ |author1-link=John E. Hall (science writer)}}</ref> ইউৰোবিলিন হৈছে বয়সীয়াল ৰক্তকণিকা ধ্বংসৰ সময়ত [[হিম’গ্লবিন]]ৰ পৰা হিম বিভাজনৰ ফলত হোৱা চূড়ান্ত আৱৰ্জনা।<ref>{{Cite journal |last1=Hall |first1=Brantley |last2=Levy |first2=Sophia |last3=Dufault-Thompson |first3=Keith |last4=Arp |first4=Gabriela |last5=Zhong |first5=Aoshu |last6=Ndjite |first6=Glory Minabou |last7=Weiss |first7=Ashley |last8=Braccia |first8=Domenick |last9=Jenkins |first9=Conor |last10=Grant |first10=Maggie R. |last11=Abeysinghe |first11=Stephenie |last12=Yang |first12=Yiyan |last13=Jermain |first13=Madison D. |last14=Wu |first14=Chih Hao |last15=Ma |first15=Bing |date=January 2024 |title=BilR is a gut microbial enzyme that reduces bilirubin to urobilinogen |journal=Nature Microbiology |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=173–184 |doi=10.1038/s41564-023-01549-x |pmid=38172624 |issn=2058-5276 |pmc=10769871}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rayne |first=Elizabeth |date=2024-01-27 |title=Gotta go? We've finally found out what makes urine yellow |url=https://arstechnica.com/science/2024/01/gotta-go-weve-finally-found-out-what-makes-urine-yellow/ |access-date=2024-01-28 |website=[[Ars Technica]] |language=en-us}}</ref> ৰংহীন প্ৰস্ৰাৱে শৰীৰে অতিমাত্ৰা পানী পোৱাৰ ইংগিত দিয়ে। ড্ৰাগছ পৰীক্ষাত ৰংহীন প্ৰস্ৰাৱৰ দ্বাৰা অতিমাত্ৰা হাইড্ৰেচনৰ জৰিয়তে তেজত অবৈধ ড্ৰাগছ ধৰা পৰাৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হ’ব পাৰে। *'''তেজ মিহলি প্ৰস্ৰাৱক''' [[হেমেচুৰিয়া]] বুলি কোৱা হয়, যিটো বিভিন্ন চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ লক্ষণ। *'''ৰঙা বা বাদামী ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱ''' [[পৰ্ফাইৰিয়া]]ৰ ফলত হ’ব পাৰে ([[বিটুৰিয়া]]ৰ ফলত হোৱা নিৰাপদ,<ref name=":1" /> অস্থায়ী গোলাপী বা ৰঙা ৰঙৰ টিণ্টৰ সৈতে খেলিমেলি কৰিব নালাগে)। *'''বীট''' ([[বিটুৰিয়া]]) খোৱাৰ ফলত গোলাপী ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱ হ'ব পাৰে<ref name=":1" /> *'''গাঢ় হালধীয়া ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱ''' প্ৰায়ে শৰীৰত পানী কম হোৱাৰ ইংগিত দিয়ে। *'''কমলা ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱে''' [[ৰিফাম্পিন]] আৰু [[ফেনাজ’পাইৰিডিন]] আদি কিছুমান ঔষধৰ বাবে হয়। *'''গাঢ় কমলাৰ পৰা বাদামী ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱ''' [[জণ্ডিচ]], [[ৰেবড’মাই’লাইছিছ]] বা [[গিলবাৰ্ট চিনড্ৰম]]ৰ লক্ষণ হ’ব পাৰে। *'''সেউজীয়া প্ৰস্ৰাৱ''' শতমূল বা খাদ্য,{{cn}} সেউজীয়া ৰংযুক্ত পানীয় খোৱাৰ ফলত বা প্ৰস্ৰাৱৰ সংক্ৰমণৰ ফলত হ’ব পাৰে।<ref name=":1" /> *'''নীলা প্ৰস্ৰাৱ''' [[মিথাইলিন ব্লু]] (যেনে ঔষধত) বা নীলা ৰং থকা খাদ্য বা পানীয় গ্ৰহণৰ ফলত হ’ব পাৰে। *'''নীলা প্ৰস্ৰাৱৰ দাগ''' [[ব্লু ডায়েপাৰ চিনড্ৰম]]ৰ ফলত হ’ব পাৰে। *'''বেঙুনীয়া ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱ''' [[পাৰ্পল ইউৰিন বেগ চিনড্ৰম]]ৰ বাবে হ’ব পাৰে। *'''ক’লা বা গাঢ় ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱ'''ক মেলানুৰিয়া বুলি কোৱা হয় আৰু ইয়াৰ কাৰণ হ’ব পাৰে [[মেলানোমা]] বা নন-মেলানিন [[একিউট ইণ্টাৰমিটেণ্ট পৰ্ফাইৰিয়া]]। <gallery> File:Dark urine due low fluid intake.jpg|তৰল পদাৰ্থ কম সেৱনৰ বাবে প্ৰস্ৰাৱ ক’লা হৈ পৰে। File:HematuriaGross.jpg|[[তেজ]] ([[হেমেচুৰিয়া]])ৰ বাবে গাঢ় ৰঙা প্ৰস্ৰাৱ। File:Choluria.svg|[[ক’লুৰিয়া]]ৰ বাবে প্ৰস্ৰাৱ গাঢ় ৰঙা হয়। File:Pinkish urine beetroots 1.jpg|বীট খোৱাৰ ফলত হোৱাগোলাপী ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱ। File:IMAG0466.jpg|সেউজীয়া প্ৰস্ৰাৱ দীৰ্ঘদিন ধৰি [[প্ৰ’প’ফ’ল]]ৰ ব্যৱহাৰৰ সময়ত </gallery> ===গোন্ধ=== [[File:Urinating dog (7768361246).jpg|thumb|কুকুৰে প্ৰস্ৰাৱত ঘ্ৰাণ সংকেত ব্যৱহাৰ কৰি যোগাযোগ কৰে।<ref>{{Cite book |last=Miklósi |first=Ádám |url=https://books.google.com/books?id=_6BIDwAAQBAJ&pg=PA110 |title=The Dog: A Natural History |date=2018-04-03 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-8999-0 |language=en}}</ref>]] শৰীৰৰপৰা ওলাই যোৱাৰ কিছুসময়ৰ পাছত প্ৰস্ৰাৱে বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা এমোনিয়ালৈ পচন হোৱাৰ বাবে এমোনিয়াৰ দৰে প্ৰবল গোন্ধ লাভ কৰিব পাৰে।<ref>{{Cite web |title=What Is Urine? |url=https://my.clevelandclinic.org/health/body/urine |archive-url=https://web.archive.org/web/20260215192751/https://my.clevelandclinic.org/health/body/urine |archive-date=2026-02-15 |access-date=2026-02-28 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref> সুস্থ ব্যক্তিৰ সতেজ প্ৰস্ৰাৱত সাধাৰণতে মাত্ৰ মৃদু গোন্ধ থাকে। প্ৰস্ৰাৱৰ অস্বাভাৱিকভাৱে প্ৰবল বা অপ্ৰীতিকৰ গোন্ধ ডিহাইড্ৰেচন, খাদ্য বা প্ৰস্ৰাৱৰ সংক্ৰমণৰ কাৰণে হ'ব পাৰে।<ref>{{Cite web |title=Strong smelling urine: causes of smelly urine and what it can indicate |url=https://tena.com.au/blogs/understanding-incontinence/strong-smelling-urine-causes |access-date=2026-02-28 |website=TENA |language=en-au}}</ref> মানুহৰ স্বাভাৱিক প্ৰস্ৰাৱৰ গোন্ধে ব্যক্তিৰ খাদ্যাভাস বা নিৰ্দিষ্ট ৰোগ প্ৰতিফলিত কৰিব পাৰে।<ref name=":1" /> উদাহৰণস্বৰূপে, ডায়েবেটিছ মেলিটাছ ৰোগী এজন ব্যক্তিয়ে প্ৰস্ৰাৱৰ মিঠা গোন্ধ দেখা দিব পাৰে। বৃক্কৰ ৰোগৰ বাবেও ইয়াৰ কাৰণ হ’ব পাৰে, যেনে বৃক্কৰ পাথৰ।{{cn}}ইয়াৰ উপৰি প্ৰস্ৰাৱত এমিনো এচিডৰ উপস্থিতিৰ ফলত (মেপেল চিৰাপ প্ৰস্ৰাৱৰ ৰোগ বুলি ধৰা পৰে) ইয়াৰ ফলত [[মেপেল চিৰাপ]]ৰ গোন্ধ ওলাব পাৰে।<ref>{{Cite web |title=Maple syrup urine disease |url=https://medlineplus.gov/genetics/condition/maple-syrup-urine-disease/ |access-date=2022-06-10 |website=National Library of Medicine |language=en}}</ref> শতমূল খালে শৰীৰত শতমূলৰ এচিডৰ বিভাজনৰ ফলত হোৱা শাক-পাচলিৰ দৰে তীব্ৰ গোন্ধ ওলাব পাৰে।<ref>{{cite journal |vauthors=Lison M, Blondheim SH, Melmed RN | title = A polymorphism of the ability to smell urinary metabolites of asparagus | journal = Br Med J | volume = 281 | issue = 6256 | pages = 1676–8 | year = 1980 | pmid = 7448566 | pmc = 1715705 | doi = 10.1136/bmj.281.6256.1676 }}</ref> একেদৰে কেশৰ, মদ, কফি, টুনা মাছ আৰু পিঁয়াজ সেৱন কৰিলেও টেলটেল গোন্ধ পোৱা যায়।<ref>{{cite web |url=https://s-space.snu.ac.kr/bitstream/10371/124274/1/000000024821.pdf |title=Fate of Nitrogen in Urine Separated Toilet Systems |last=Hashemi |first=Shervin |date= |website=s-space.snu.ac.kr |publisher= |access-date=March 15, 2021 |quote="Likewise consumption of saffron, alcohol, coffee, tuna fish, and onion can result in telltale scents." |archive-date=July 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727175010/https://s-space.snu.ac.kr/bitstream/10371/124274/1/000000024821.pdf |url-status=live }}</ref> বিশেষকৈ টেঙা খাদ্যয়ো একেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, কাৰণ ইয়াৰ যৌগসমূহ শৰীৰৰপৰা ওলাই অহাৰ আগতে সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি নোযোৱাকৈ বৃক্কৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যায়।<ref>{{cite book|author1=Stefan Gates|author2=Max La Riviere-Hedrick|title=Gastronaut: adventures in food for the romantic, the foolhardy, and the brave|url=https://books.google.com/books?id=dlSXXguGw9UC&pg=PA87|access-date=27 April 2011|date=15 March 2006|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-15-603097-7|pages=87–|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526060911/http://books.google.com/books?id=dlSXXguGw9UC&pg=PA87|archive-date=26 May 2013|url-status=live}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110713222322/http://www.livestrong.com/article/248141-foods-that-affect-the-odor-of-urine/ Foods that Affect the Odor of Urine]. ''livestrong.com''. December 27, 2010.</ref> ===পি এইচ=== সাধাৰণতে পি এইচ ৫.৫ৰপৰা ৭ৰ ভিতৰত থাকে আৰু গড়ে ৬.২ হয়।<ref name="RoseParker2015" /> হাইপাৰইউৰিকোছুৰিয়া ৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত এচিডিক প্ৰস্ৰাহে বৃক্ক, মূত্ৰনলী বা মূত্ৰাশয়ত ইউৰিক এচিডৰ পাথৰ গঠনত অৰিহণা যোগাব পাৰে।<ref name="pmid11676906">{{cite journal | vauthors = Martín Hernández E, Aparicio López C, Alvarez Calatayud G, García Herrera MA | title = [Vesical uric acid lithiasis in a child with renal hypouricemia] | language = es | journal = An. Esp. Pediatr. | volume = 55 | issue = 3 | pages = 273–6 | year = 2001 | pmid = 11676906 | url = http://db.doyma.es/cgi-bin/wdbcgi.exe/doyma/mrevista.pubmed_full?inctrl=05ZI0103&rev=37&vol=55&num=3&pag=273 | access-date = 2008-12-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090327023934/http://db.doyma.es/cgi-bin/wdbcgi.exe/doyma/mrevista.pubmed_full?inctrl=05ZI0103&rev=37&vol=55&num=3&pag=273 | archive-date = 2009-03-27 | url-status = dead | archivedate = 2009-03-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090327023934/http://db.doyma.es/cgi-bin/wdbcgi.exe/doyma/mrevista.pubmed_full?inctrl=05ZI0103&rev=37&vol=55&num=3&pag=273 | deadurl = yes }}</ref> প্ৰস্ৰাৱৰ পি এইচ চিকিৎসকে বা ঘৰতে নিৰীক্ষণ কৰিব পাৰে।<ref> {{cite web |title=Urine pH |publisher=MedlinePlus Medical Encyclopedia |access-date=December 26, 2008 |url=https://medlineplus.gov/ency/article/003583.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217080951/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003583.htm |archive-date=December 17, 2008 |url-status=live }}</ref> মাংস আৰু দুগ্ধজাত সামগ্ৰীৰপৰা অধিক প্ৰটিনযুক্ত খাদ্যৰ লগতে মদ্যপানে প্ৰস্ৰাৱৰ পি এইচ হ্ৰাস কৰিব পাৰে, আনহাতে পটাছিয়াম আৰু জৈৱিক এচিডে যেনে ফল-মূল আৰু শাক-পাচলি অধিক খাদ্যৰপৰা পোৱা খাদ্যই পি এইচ বৃদ্ধি কৰিব পাৰে আৰু ইয়াক অধিক ক্ষাৰকীয় কৰি তুলিব পাৰে।<ref name="RoseParker2015" /> জনপ্ৰিয়ভাৱে প্ৰস্ৰাৱৰ পি এইচ হ্ৰাস কৰা বুলি ভবা ক্ৰেনবেৰীয়ে প্ৰকৃততে প্ৰস্ৰাৱক এচিডিকৰণ নকৰা দেখা গৈছে।<ref>{{cite journal |vauthors=Avorn J, Monane M, Gurwitz JH, Glynn RJ, Choodnovskiy I, Lipsitz LA | title = Reduction of bacteriuria and pyuria after ingestion of cranberry juice |url=https://archive.org/details/sim_jama_1994-03-09_271_10/page/n66 | journal = JAMA: The Journal of the American Medical Association | volume = 271 | issue = 10 | pages = 751–4 | year = 1994 | pmid = 8093138 | quote = We did not find evidence that urinary acidification was responsible for the observed effect, since the median pH of urine samples in the cranberry group (6.0) was actually higher than that in the experimental group (5.5). While cranberry juice has been advocated as a urinary acidifier to prevent urinary tract infections, not all studies have shown a reduction in urine pH with cranberry juice ingestion, even with consumption of 2000 mL per day. | doi=10.1001/jama.1994.03510340041031}}</ref> প্ৰস্ৰাৱৰ পি এইচ হ্ৰাস কৰিব পৰা ঔষধসমূহৰ ভিতৰত এমোনিয়াম ক্লৰাইড, ক্ল'ৰ'থাইয়াজাইড প্ৰস্ৰাৱৰ ঔষধ আৰু মিথেনামাইন মেণ্ডেলেট আদি অন্তৰ্ভুক্ত।<ref>[https://www.medlineplus.gov/ency/article/003583.htm Urine pH: MedlinePlus Medical Encyclopedia] . Nlm.nih.gov (2011-03-28). Retrieved on 2011-04-27.</ref><ref>[http://healthguide.howstuffworks.com/urine-ph-dictionary.htm Discovery Health "Urine PH – Medical Dictionary"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330053350/http://healthguide.howstuffworks.com/urine-ph-dictionary.htm |date=2010-03-30 }}. Healthguide.howstuffworks.com (2007-05-16). Retrieved on 2011-04-27.</ref> ===ঘনত্ব=== মানুহৰ প্ৰস্ৰাৱৰ ১.০০৩–১.০৩৫ পৰিমাণৰ এটা নিৰ্দিষ্ট ওজন থাকে।<ref name="RoseParker2015" /> ==তথ্যসূত্ৰ== 5v7sgbehyzl0y0sie8ni9cclx71jw7j 0 138739 634557 627189 2026-09-06T22:32:41Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634557 wikitext text/x-wiki [[File:Urine_samples_of_varying_colour_and_clarity.jpg | thumb | 220x124px | right | alt= Five urine samples, ranging from clear and slightly yellow to opaque and red | শৰীৰৰ তৰল পদাৰ্থৰ ওপৰত কৰা এক অধ্যয়নৰ বিভিন্ন ৰং আৰু স্পষ্ট প্ৰস্ৰাৱৰ নমুনা। বাওঁফালে থকা নমুনা দুটাক স্বাভাৱিক বুলি ধৰা হয়।]] সাধাৰণতে মানুহৰ প্ৰস্ৰাৱৰ ৰং খেৰৰ দৰে হালধীয়া হয়।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019">{{cite web | title=Urine - abnormal color| website=MedlinePlus Medical Encyclopedia | date=2023-07-01| url=https://medlineplus.gov/ency/article/003139.htm | access-date=2024-07-18}}</ref> খেৰৰ হালধীয়া ৰঙৰ উপৰি প্ৰস্ৰাৱৰ আন ৰঙে কেতিয়াবা মানুহৰ কোনো অস্বাভাৱিকতা—এটা অন্তৰ্নিহিত ৰোগজনিত অৱস্থা—প্ৰতিফলিত কৰে।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> ==লক্ষণ== প্ৰস্ৰাৱৰ ৰং অস্বাভাৱিক হোৱাৰ লক্ষণ আৰু ধৰণসমূহ তলত দিয়া ধৰণে দেখুওৱা হৈছে। * খেৰৰ হালধীয়া ৰঙৰ বাহিৰে আন অস্পষ্ট প্ৰস্ৰাৱৰ ৰং দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি আহিছে।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> *একোবাৰ প্ৰস্ৰাৱত তেজ পৰ্যবেক্ষণ কৰা হয়।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> *স্পষ্ট, গাঢ় বাদামী ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱ।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> ক্লিনিকেল অস্বাভাৱিক প্ৰস্ৰাৱৰ ৰঙৰ বিপদজনক কাৰকসমূহ হ’ল বৃদ্ধ বয়স, ক্লান্তিকৰ শাৰীৰিক শ্ৰম আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত চিকিৎসাৰ পাৰিবাৰিক ইতিহাস।<ref name="Mayo Clinic">{{cite web | title=Symptoms and causes | website=Mayo Clinic | url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/urine-color/symptoms-causes/syc-20367333?p=1 | access-date=2019-02-10}}</ref> ==কাৰণ== ৰোগ সংক্ৰমণ, ঔষধ বা খাদ্য আদিয়ে প্ৰস্ৰাৱৰ ৰং সাময়িকভাৱে প্ৰভাবিত কৰিব পাৰে।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> উদাহৰণস্বৰূপে, ডাৱৰীয়া বা গাখীৰৰ দৰে প্ৰস্ৰাৱৰ লগত সাধাৰণতে বেয়া গোন্ধে সম্ভৱতঃ প্ৰস্ৰাৱৰ সংক্ৰমণ,<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> স্ফটিক, চৰ্বি, শ্বেত ৰক্তকণিকা, ৰক্তকণিকা বা শ্লেষ্মাৰ অত্যধিক নিৰ্গমনৰ ইংগিত দিয়ে।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> ক’লা প্ৰস্ৰাৱ দেখাত বাদামী কিন্তু স্পষ্ট হ’ব পাৰে হেপাটাইটিছ বা চিৰ’ছিছৰ দৰে যকৃতৰ গুৰুতৰ ৰোগৰ সতৰ্কবাণী। য’ত, প্ৰস্ৰাৱৰ জৰিয়তে বিলিৰুবিনৰ অতিৰিক্ত পৰিমাণ নিৰ্গত হয়।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> যদি প্ৰস্ৰাৱ গোলাপী, ৰঙা বা পাতল বাদামী ৰঙৰ দেখা যায় তেন্তে সাধাৰণতে বুট, ব্লেকবেৰী, কিছুমান খাদ্য ৰং, হেমোলাইটিক এনিমিয়া, বৃক্কৰ অক্ষমতা, প্ৰস্ৰাৱৰ সংক্ৰমণ, ঔষধ, পৰ্ফাইৰিয়া, পেটৰ ভিতৰত ৰক্তক্ষৰণ, যোনিৰ ৰক্তক্ষৰণ, মূত্ৰাশয় বা বৃক্কৰ পথত অৱস্থিত নিওপ্লাজমৰ ফলত হয়।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> যদি প্ৰস্ৰাৱ গাঢ় হালধীয়া বা কমলা ৰঙৰ দৰে দেখা যায়, তেন্তে ইয়াৰ কাৰণ হ'ব পাৰে শেহতীয়াকৈ ৰাইব'ফ্লেভিন যুক্ত খাদ্য পৰিপূৰক,<ref name="MayoClinic">{{cite web |url=https://www.mayoclinic.org/drugs-supplements/riboflavin-oral-route/side-effects/drg-20065810 |title=Riboflavin (Oral Route) |last= |first= |date=February 2021 |website=Mayo Clinic |access-date=11 December 2021}}</ref> কেৰটিন, ফেনাজ'পাইৰিডিন, ৰিফাম্পিন, ৱাৰফেৰিন বা ৰেচক ঔষধৰ ব্যৱহাৰ।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> প্ৰস্ৰাৱৰ ৰং সেউজীয়া বা নীলালৈ সলনি হোৱাৰ কাৰণ বা অৰিহণা যোগোৱা কাৰকসমূহ হ'ল, খাদ্য আৰু ঔষধত দেখা পোৱা কৃত্ৰিম ৰং, বিলিৰুবিনৰ উপস্থিতি, মিথাইলিন ব্লুৰ দৰে ঔষধ আৰু প্ৰস্ৰাৱ নলীৰ সংক্ৰমণ।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> ==নিদান== চিকিৎসকে পৰিস্থিতিৰ সম্পূৰ্ণ ছবিখন পোৱাত সহায়ক হোৱাকৈ কিছুমান পৰীক্ষা দিব পাৰে, যেনে তেজৰ পৰীক্ষা, যকৃতৰ কাৰ্য্যক্ষমতা পৰীক্ষা, বৃক্ক আৰু মূত্ৰাশয়ৰ বাবে আল্ট্ৰাছাউণ্ড, প্ৰস্ৰাৱ বিশ্লেষণ,<ref name="MedlinePlus 2019">{{cite web | title=Urine and Urination - Urine | website=MedlinePlus | date=2019-02-07 | url=https://medlineplus.gov/urineandurination.html | access-date=2019-02-10}}</ref> সংক্ৰমণৰ বাবে প্ৰস্ৰাৱৰ সংৰক্ষণ আৰু চিষ্টোস্কপি।<ref name="abnormal color: MedlinePlus Medical Encyclopedia 2019"/> চিকিৎসকে ৰোগ নিৰ্ণয় কৰাৰ আগতে ৰোগৰ ইতিহাস জানিবলৈ তথ্য সংগ্ৰহ কৰিবলৈ প্ৰস্ৰাৱ সংগ্ৰহৰ বাবে ক’ব পাৰে।<ref name="Aycock Kass 2012 pp. 43–47">{{cite journal | last1=Aycock | first1=Ryan D. | last2=Kass | first2=Dara A. | title=Abnormal Urine Color | url=https://archive.org/details/sim_southern-medical-journal_2012-01_105_1/page/43 | journal=Southern Medical Journal | publisher=Southern Medical Association | volume=105 | issue=1 | year=2012 | issn=0038-4348 | pmid=22189666 | doi=10.1097/smj.0b013e31823c413e | pages=43–47| s2cid=1992030 }}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:শৰীৰতত্ত্ব]] [[শ্ৰেণী:ৰোগৰ চিহ্ন আৰু লক্ষণ]] iervemvttvizwt0q37f4uhndi353a7g 0 138740 634560 627213 2026-09-06T23:36:25Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634560 wikitext text/x-wiki [[File:Betanin.svg|thumb|[[বিটানিন]], বীটৰ ৰং যিয়ে প্ৰস্ৰাৱৰ ৰং সৃষ্টি কৰে]] ৰঙা বা গোলাপী ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱ বাহিৰ হৈ যোৱাটোৱেই হৈছে বিটুৰিয়া। ই বীট বা বীটৰ নিষ্কাশিত ৰস বা বীটৰ [[বিটালিন ৰঞ্জক পদাৰ্থ]]ৰে [[ৰং কৰা খাদ্য]] খোৱাৰ পাছত হয়।<ref name="sauder">{{cite web |author1=Sauder HM, Rawla P |title=Beeturia |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537012/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=29 May 2024 |date=22 May 2023}}</ref> বিটালিন ৰঞ্জক পদাৰ্থ যেনে [[বিটানিন]] নিৰ্গত হোৱাৰ ফলত এই ৰং হয়। ব্যক্তিৰ মাজত আৰু বিভিন্ন খাদ্য খোৱাৰ সময়ত ইয়াৰ ৰং অতি পৰিৱৰ্তনশীল আৰু ইয়াৰ তীব্ৰতা পাতল গোলাপী ৰঙৰ প্ৰস্ৰাৱৰপৰা শক্তিশালী ৰঙৰ গভীৰ ৰঙা প্ৰস্ৰাৱলৈকে ভিন্ন হ'ব পাৰে।<ref name=sauder/> এই অৱস্থাটো সুস্থ আৰু বীটৰ খাদ্য পৰিহাৰ কৰিলে তৎক্ষণাত বিলুপ্ত হয়।<ref name=sauder/> প্ৰায় ১০-১৪% জনসাধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত বিটুৰিয়া হয়, আইৰণৰ অভাৱ, বিপজ্জনক ৰক্তহীনতা বা পাচন ৰোগ থকা লোকৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ সঘনতা আৰু তীব্ৰতা অধিক হয়।<ref name=sauder/> প্ৰবল অম্লীয় পৰিস্থিতিত এই ৰঞ্জক পদাৰ্থটো অক্সিডেটিভ অৱক্ষয়ৰ প্ৰতি সংবেদনশীল। গতিকে [[প্ৰস্ৰাৱ]]ৰ ৰং পেটৰ এচিডিটি আৰু থকাৰ সময়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, লগতে খাদ্যত বিটালিন সুৰক্ষাকাৰী পদাৰ্থ যেনে অক্সালিক এচিডৰ উপস্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।<ref name="Mitchell">{{cite journal | last=Mitchell |first = S. C. | date = 2001 | title = Food idiosyncrasies: beetroot and asparagus | journal = Drug Metab. Dispos. | volume = 29 | issue = 4 | pages = 539–543 | pmid = 11259347 | url = http://dmd.aspetjournals.org/content/29/4/539.abstract }}</ref><ref name="Watts">{{cite journal | pmid = 8148871 |year=1993 | last1 = Watts | first1 = AR | last2 = Lennard | first2 = MS | last3 = Mason | first3 = SL | last4 = Tucker | first4 = GT | last5 = Woods | first5 = HF | title = Beeturia and the biological fate of beetroot pigments | doi=10.1097/00008571-199312000-00004 | volume = 3 | issue = 6 | pages = 302–11 | journal = Pharmacogenetics }}</ref> মলৰ সৈতে ওলাই যোৱা অশোষিত ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ বাবে বিটুৰিয়া প্ৰায়ে ৰঙা বা গোলাপী ৰঙৰ মলৰ সৈতে বাহিৰ হয়।<ref name="Eastwood">{{cite journal | last1 = Eastwood | first1 = MA | last2 = Nyhlin | first2 = H | date = 1995 | title = Beeturia and colonic oxalic acid | url = https://archive.org/details/sim_qjm_1995-10_88_10/page/711 | journal = QJM | pmid = 7493168 | volume = 88 | issue = 10 | pages = 711–7 }}</ref> ==কাৰণ== [[File:Uncommon beetroot colours.jpg|thumb|বীটৰ বিভিন্ন ৰঙৰ জাতৰ নিৰ্বাচন]] বিটুৰিয়াত দেখা ৰঙা ৰংটো শৰীৰৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যোৱা বীটত পোৱা বিটানিনৰ দৰে বিটালিন ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ উপস্থিতিৰ বাবে হয়।<ref name="Mitchell"/><ref name="Watts"/> ৰংবোৰ বৃহদান্ত্ৰত শোষিত হয়।<ref name="Mitchell"/> বিটালিন হৈছে অক্সিডেচন-সংবেদনশীল ৰেডক্স সূচক যিবোৰ হাইড্ৰক্লৰিক এচিড, ফেৰিক আয়ন আৰু কলনিক বেক্টেৰিয়াৰ প্ৰস্তুতিৰ দ্বাৰা ৰংহীন হৈ পৰে।<ref name="Eastwood"/> [[আন্ত্ৰিক অণুজীৱ|আন্ত্ৰিক উদ্ভিদে]] ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ বিভাজনত পালন কৰা ভূমিকা এতিয়াও মূল্যায়ন কৰা হোৱা নাই।<ref name=sauder/> ==ভিন্নতামূলক নিদান== বিপজ্জনক ৰক্তহীনতা আৰু আইৰণৰ অভাৱত থকা লোকৰ ক্ষেত্ৰত বিটুৰিয়াৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বৃদ্ধি পায়।<ref name=sauder/><ref name=Watts/> যকৃতৰ বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ অভাৱ বা বৃক্কই শৰীৰৰপৰা কৰা নিষ্কাশনৰ লগত কোনো সম্পৰ্ক জনা নাযায়।<ref name=Watts/> কোনো প্ৰত্যক্ষ জিনীয় প্ৰভাৱ জনা নাযায়, আৰু কোনো একক জিনৰ ভিন্নতা নাই যিয়ে নিষ্কাশক আৰু অনিঃসৰণকাৰীক পৃথক কৰে।<ref name="Mitchell"/><ref name="Myths">{{cite web |last=McDonald |first=J. H. |date=2011 |title=Myths of Human Genetics: Beeturia |publisher=Sparky House Publishing |location=Baltimore, Maryland |url=http://udel.edu/~mcdonald/mythbeeturia.html |access-date=July 7, 2015}}</ref> ==কাৰকসমূহ== নিৰ্গত হোৱা ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ পৰিসৰ খাদ্যৰ বীট ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, য’ত কিছুমান প্ৰক্ৰিয়াকৃত খাদ্যত খাদ্য সংযোজক হিচাপে বীটৰ নিষ্কাশিত ৰস যোগ কৰা খাদ্যও আছে।<ref name="Mitchell"/> বীটৰ খাদ্যসমূহৰ সংৰক্ষণৰ অৱস্থা, পোহৰ, তাপ আৰু অক্সিজেনৰ সংস্পৰ্শ আৰু বাৰে বাৰে ফ্ৰীজত সংৰক্ষণ চক্ৰই বীট ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ অৱক্ষয় ঘটাব পাৰে।<ref name="Mitchell"/> পেটৰ এচিডিটি আৰু প্ৰস্ৰাৱ কৰা সময়ৰ অন্তৰে প্ৰস্ৰাৱৰ ৰঙৰ তীব্ৰতাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।<ref name=sauder/><ref name="Mitchell"/><ref name="Watts"/> খাদ্যত আৰু অন্ত্ৰৰপৰা যোৱাৰ সময়ত ব বীটৰ ৰং ৰক্ষাকাৰী পদাৰ্থ যেনে অক্সালিক এচিডৰ উপস্থিতিয়ে প্ৰস্ৰাৱত ৰঙৰ তীব্ৰতা বৃদ্ধি কৰে।<ref name=sauder/> ঔষধে পেটৰ এচিডিটিত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, যেনে প্ৰ’টন পাম্প ইনহিবিটাৰ, যাৰ ফলত প্ৰস্ৰাৱৰ ৰং প্ৰভাবিত হ'ব পাৰে।<ref name="Mitchell"/> ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:ৰোগৰ চিহ্ন আৰু লক্ষণ]] [[শ্ৰেণী:শৰীৰতত্ত্ব]] 2j6ulv66fgxzzd7s201n49cjhgxgs2e 0 138755 634541 633647 2026-09-06T19:44:35Z InternetArchiveBot 29706 Add 2 books for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634541 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building |building_name = বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ | image = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg | caption = [[মহা শিৱৰাত্ৰি]]ৰ সময়ত বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ | native_name = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில் | pushpin_map = India #Tamil Nadu | pushpin_caption = [[তামিলনাডু]], ভাৰতত অৱস্থান | coordinates = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[হিন্দুধৰ্ম]] | country = ভাৰত | state = [[তামিলনাডু]] | district = [[থাঞ্জাভুৰ জিলা]] | location = [[থাঞ্জাভুৰ]] | elevation_m = 65.83 | deity = [[শিৱ]] | festival = [[মহা শিৱৰাত্ৰি]] | architecture_style = [[চোল স্থাপত্য]] | inscriptions = [[তামিল ভাষা|তামিল]] | completed = ১০১০ খ্ৰীষ্টাব্দ<ref name=britbrihadthanj/><ref name=mitchell/> | creator = [[ৰাজাৰাজ চোল প্ৰথম|ৰাজাৰাজ প্ৰথম]] | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | official_name = থাঞ্জাভুৰৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ কমপ্লেক্স | part_of = [[মহান জীৱন্ত চোল মন্দিৰসমূহ]] | criteria = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii), (iii) | ID = 250bis-001 | year = ১৯৮৭ | extension = ২০০৪ | area = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}} }} }} {{হিন্দু ধৰ্ম}} '''বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ''', {{en|Brihadisvara Temple}} ইয়াৰ নিৰ্মাতাই '''ৰাজাৰাজেশ্বৰম''' ({{lit|[[ৰাজাৰাজ চোল প্ৰথম|ৰাজাৰাজ]]ৰ প্ৰভু}}) নামেৰে নামকৰণ কৰা আৰু স্থানীয়ভাৱে '''''থাঞ্জাই পেৰিয়া কোভিল''''' ({{lit|থাঞ্জাভুৰৰ বৃহৎ মন্দিৰ}}) আৰু '''''পেৰুৱুদৈয়াৰ কোভিল''''' ({{literally|মহান প্ৰভুৰ মন্দিৰ}}) নামেৰে পৰিচিত, হৈছে শৈৱ<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=GaYeAAAAMAAJ&q=brihadisvara+saiva+temple |title=ৰাজাৰাজ দ্য গ্ৰেট: এ গাৰ্লেণ্ড অৱ ট্ৰিবিউটছ |date=1984 |publisher=মিউজিয়ামছ ডিপাৰ্টমেণ্ট, গভৰ্ণমেণ্ট মিউজিয়াম |language=en |access-date=25 October 2022 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703190805/https://books.google.com/books?id=GaYeAAAAMAAJ&q=brihadisvara+saiva+temple |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bqeyAAAAIAAJ&q=brihadisvara+saiva+temple |title=ইণ্ডিয়া পাৰ্ছপেক্টিভছ |date=1995 |publisher=পিটিআই ফৰ দ্য মিনিষ্ট্ৰী অৱ এক্সটাৰ্নেল এফেয়াৰ্ছ |language=en |access-date=25 October 2022 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703190805/https://books.google.com/books?id=bqeyAAAAIAAJ&q=brihadisvara+saiva+temple |url-status=live }}</ref> [[হিন্দু মন্দিৰ]], যি [[চোল শিল্প আৰু স্থাপত্য|চোল স্থাপত্যশৈলী]]ত<ref>{{Cite book |last=Rao |first=Raghunadha |url=https://books.google.com/books?id=U-p8Zg62USYC&dq=brihadisvara+temple+tamil+architecture&pg=PA32 |title=ভাৰতীয় ঐতিহ্য আৰু সংস্কৃতি |publisher=ষ্টাৰ্লিং পাব্লিশ্বাৰ্ছ |year=1989 |isbn=9788120709300 |pages=32 |language=English |access-date=18 March 2023 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424002637/https://books.google.com/books?id=U-p8Zg62USYC&dq=brihadisvara+temple+tamil+architecture&pg=PA32 |url-status=live }}</ref> নিৰ্মিত আৰু ভাৰতৰ [[কাবেৰী নদী]]ৰ দক্ষিণ পাৰৰ থাঞ্জাভুৰ, [[তামিলনাডু]], ভাৰতত অৱস্থিত।<ref name=britbrihadthanj>[https://www.britannica.com/place/Thanjavur-India থাঞ্জাভুৰ], এনচাইক্ল'পিডিয়া ব্ৰিটানিকা</ref><ref name=asibrihadthanj/> ই সৰ্ববৃহৎ হিন্দু মন্দিৰসমূহৰ অন্যতম আৰু [[তামিল স্থাপত্য]]ৰ এক উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন।<ref name="Great Living Chola Temples">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=মহান জীৱন্ত চোল মন্দিৰসমূহ |publisher=ইউনেস্ক' |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | first= John | last= Keay | author-link= John Keay | year= 2000 | title=ভাৰত: এখন ইতিহাস | publisher=হাৰ্পাৰ কলিন্স পাব্লিশ্বাৰ্ছ | location=নিউয়ৰ্ক, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ | isbn= 0-00-638784-5 | url= https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC | pages= xix | access-date= 15 November 2015 | archive-date= 3 July 2023 | archive-url= https://web.archive.org/web/20230703190805/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC | url-status= live }}</ref> ইয়াক ''দক্ষিণ মেৰু'' ([[মেৰু পৰ্বত|মেৰু]]ৰ [[দক্ষিণ ভাৰত|দক্ষিণ]] ৰূপ) বুলিও কোৱা হয়।<ref>{{cite book|title=ভাৰত আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ মন্দিৰ শিল্প, প্ৰতিমা আৰু সংস্কৃতি|author=কে. ভি. ৰামন|publisher=শাৰদা পাব্লিশ্বিং হাউছ|year=2006|page=136}}</ref> [[চোল বংশ|চোল]] সম্ৰাট [[ৰাজাৰাজ চোল প্ৰথম|ৰাজাৰাজ প্ৰথমে]] ১০০৩ৰপৰা ১০১০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত নিৰ্মাণ কৰা এই মন্দিৰটো [[ইউনেস্ক']]ৰ [[বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ]] "[[মহান জীৱন্ত চোল মন্দিৰসমূহ]]"ৰ অংশ; ইয়াৰ সৈতে চোল যুগৰ [[গংগাইকোণ্ড চোলপুৰমৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ|গংগাইকোণ্ড চোলপুৰম মন্দিৰ]] আৰু [[ঐৰাৱতেশ্বৰ মন্দিৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত, যিবোৰ ক্ৰমে ইয়াৰ উত্তৰ-পূবলৈ প্ৰায় {{convert|70|km}} আৰু {{convert|40|km}} দূৰত অৱস্থিত।<ref name=UNESCO/> এই একাদশ শতিকাৰ মন্দিৰৰ মূল স্থাপত্যসমূহ এটা পৰিখাৰ চাৰিওফালে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াত ''[[গোপুৰম|গোপুৰ]]'', মূল মন্দিৰ, ইয়াৰ বিশাল স্তম্ভ, শিলালিপি, দেৱালচিত্ৰ আৰু মূলতঃ [[শৈৱ ধৰ্ম|শৈৱ]] বিষয়ৰ সৈতে জড়িত ভাস্কৰ্য আছিল, যদিও [[বৈষ্ণৱ ধৰ্ম]] আৰু [[শাক্ত ধৰ্ম]]ৰো নিদৰ্শন আছিল। মন্দিৰটো ইতিহাসৰ বিভিন্ন সময়ত ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল আৰু কিছুমান শিল্পকৰ্ম এতিয়া নোহোৱা হৈছে। পৰৱৰ্তী শতিকাসমূহত অতিৰিক্ত [[মণ্ডপ]] আৰু স্মাৰক সংযোজন কৰা হৈছিল। মন্দিৰটো বৰ্তমান ১৬শ শতিকাৰ পিছত নিৰ্মাণ কৰা দুৰ্গসদৃশ দেৱালেৰে পৰিবেষ্টিত।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1–21}}<ref name=michell16/> গ্ৰেনাইটেৰে নিৰ্মিত মন্দিৰটোৰ গৰ্ভগৃহৰ ওপৰৰ ''বিমান'' স্তম্ভটো দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম ওখ।<ref name=asibrihadthanj>{{cite web|title=ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ|url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_cholabt.asp|access-date=25 December 2012|archive-date=22 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922114449/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_cholabt.asp|url-status=live}}</ref> মন্দিৰটোত এটা বিশাল স্তম্ভযুক্ত ''প্ৰকাৰ'' (কৰিডৰ) আৰু ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ শিৱ [[লিংগ]] আছে।<ref name=asibrihadthanj/><ref name=UNESCO/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20–21}} ইয়াৰ ভাস্কৰ্যৰ উৎকৃষ্ট মানৰ বাবেও ই বিখ্যাত; লগতে একাদশ শতিকাত [[নটৰাজ]], অৰ্থাৎ নৃত্যৰ প্ৰভু শিৱৰ ৰূপৰ পিতলৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণৰ বাবে ইয়াক নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। মন্দিৰ কমপ্লেক্সত [[নন্দী]], [[পাৰ্বতী]], [[কাৰ্তিকেয়|মুৰুগন]], [[গণেশ]], সভাপতি, [[দক্ষিণামূৰ্তি]], [[চণ্ডেশ্বৰ নায়নাৰ|চণ্ডেশ্বৰ]], [[বৰাহী]], তিৰুৱাৰুৰৰ তিয়াগৰাজৰ লগতে [[সিদ্ধৰ]] [[কৰুভুৰাৰ|কৰুভূৰাৰ]] আৰু আনসকলৰ মন্দিৰ আছে।<ref name=UNESCO/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16–29}} মন্দিৰটো [[তামিলনাডু]]ৰ অন্যতম সৰ্বাধিক পৰিদৰ্শিত পৰ্যটনস্থলী।<ref name="Gopal 1990 185">{{cite book|title=যুগে যুগে ভাৰত|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year= 1990| page= [https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/185 185]|editor=K.S. Gautam|publisher=প্ৰকাশন বিভাগ, তথ্য আৰু সম্প্ৰচাৰ মন্ত্ৰ্যালয়, ভাৰত চৰকাৰ}}</ref> ==নামকৰণ== [[ৰাজাৰাজ প্ৰথম|ৰাজাৰাজ চোলে]] এই মন্দিৰটো নিৰ্মাণ কৰাইছিল। তেওঁ ইয়াৰ নাম ৰাজাৰাজেশ্বৰম (Rajarājeśvaram) ৰাখিছিল। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ৰাজাৰাজৰ দেৱতাৰ মন্দিৰ।<ref>{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://google.com |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://google.com |url-status=live }}</ref> পিছৰ এটা শিলালিপিত মন্দিৰটোৰ দেৱতাক পেৰিয়া উদাইয়া নায়নাৰ বুলি কোৱা হৈছে। এই নামটোৰপৰাই বৰ্তমানৰ বৃহদেশ্বৰ আৰু পেৰুভুডাইয়াৰ কোভিল নাম দুটা আহিছে বুলি জনা যায়।<ref>{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://google.com |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://google.com |url-status=live }}</ref> ==অৱস্থান== [[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|দেৱালৰ বাহিৰৰপৰা দেখা পেৰুবুদাইয়াৰ মন্দিৰৰ চৌহদ]] পেৰুবুদাইয়াৰ মন্দিৰ<ref>{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=[https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara](https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara) Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=[https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}](https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/%7Curl-status%3Ddead%7D%7D)</ref> [[তাঞ্জাভুৰ]] চহৰত অৱস্থিত। ই [[চেন্নাই]]ৰপৰা প্ৰায় {{convert|350|km}} দক্ষিণ-পশ্চিমে অৱস্থিত। ভাৰতীয় ৰে'লৱে, তামিলনাডু বাছ সেৱা আৰু ৬৭, ৪৫চি আৰু ২২৬নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথৰ জৰিয়তে চহৰখন আন বহুতো মুখ্য চহৰৰ সৈতে প্ৰতিদিনে সংযুক্ত হৈ আছে।<ref name="road">{{cite web | url =[http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf](http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf) | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport & Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =[https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf](https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf) | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=[http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur](http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur) bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=[https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17](https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17) June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> নিয়মীয়া সেৱা থকা আটাইতকৈ ওচৰৰ বিমানবন্দৰটো হৈছে [[তিৰুচিৰাপল্লী আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ]]। ই প্ৰায় {{convert|55|km}} দূৰত অৱস্থিত।<ref>{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=[https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}](https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}})</ref> চহৰখন আৰু মন্দিৰটো স্থলভাগত অৱস্থিত যদিও [[কাবেৰী নদী]]ৰ বদ্বীপৰ আৰম্ভণিতে অৱস্থিত। সেয়েহে ইয়াৰ [[বংগোপসাগৰ]]লৈ আৰু তাৰ জৰিয়তে [[ভাৰত মহাসাগৰ]]লৈ যাতায়াতৰ সুবিধা আছে। মন্দিৰসমূহৰ সৈতে তামিল লোকসকলে একাদশ শতিকাত কৃষিকাৰ্যৰ বাবে প্ৰথমটো বৃহৎ জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা নিৰ্মাণ কৰিছিল। এই ব্যৱস্থাই সামগ্ৰীৰ পৰিবহণ আৰু নগৰীয়া কেন্দ্ৰৰ মাজেৰে পানীৰ প্ৰৱাহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাতো সহায় কৰিছিল।<ref>{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=[https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton](https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton) University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}</ref> ==ইতিহাস== [[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|১০০৩–১০১০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত মন্দিৰটো নিৰ্মাণ কৰা [[চোল ৰাজবংশ|চোল]] সম্ৰাট [[ৰাজাৰাজ চোল প্ৰথম|ৰাজাৰাজ প্ৰথম]]ৰ মূৰ্তি<ref name=britbrihadthanj/><ref name=mitchell/>]] পঞ্চমৰপৰা নৱম শতিকালৈকে [[চালুক্য]]সকলৰ শাসনকালত [[দ্ৰাবিড় স্থাপত্য|তামিল]] মন্দিৰৰ স্থাপত্যশৈলীৰ বিভিন্ন ৰূপ বিকশিত হৈ থাকিল। ইয়াৰ উদাহৰণ [[আইহোল]], [[বাদামী গুহা মন্দিৰ|বাদামী]] আৰু [[পট্টদকল]]ত দেখা যায়। ইয়াৰ পিছত [[পল্লৱ]]সকলৰ শাসনকালত এই বিকাশ অব্যাহত থাকে। ইয়াৰ উদাহৰণ [[মহাবলীপুৰমৰ স্মৃতিসৌধসমূহৰ সমষ্টি|মামল্লপুৰম]] আৰু অন্যান্য স্মৃতিসৌধত দেখা যায়। ইয়াৰ পিছত ৮৫০ৰপৰা ১২৮০ চনৰ ভিতৰত [[চোল]]সকল প্ৰধান ৰাজবংশ হিচাপে উত্থান ঘটে।<ref name=mitchell/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1–2}} চোল যুগৰ আৰম্ভণিতে স্থাপত্যতকৈ নিজৰ ৰাজনৈতিক আৰু ভৌগোলিক সীমা সুৰক্ষিত কৰাত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। দশম শতিকাত চোল সাম্ৰাজ্যত বহু-পৃষ্ঠযুক্ত [[স্তম্ভ]] আৰু বাহিৰলৈ ওলাই থকা বৰ্গাকাৰ [[Capital (architecture)|শীৰ্ষভাগ]]ৰ দৰে বৈশিষ্ট্য দেখা দিবলৈ আৰম্ভ কৰে। জৰ্জ মিচেলৰ মতে, ইয়াৰপৰাই নতুন চোল স্থাপত্যশৈলীৰ আৰম্ভণি হৈছিল।<ref name=mitchell>{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}</ref>{{refn|group=note|ডগলাছ বেৰেটে ১৯৭৫ চনত প্ৰকাশ কৰা চোল স্থাপত্যৰ ওপৰত গ্ৰন্থখনত কৈছে যে ৮৬৬ৰপৰা ৯৪০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত বিজয়ালয়ৰ সময়ৰপৰা এটা নতুন শৈলীৰ উদ্ভৱ হৈছিল। বিজয়ালয় আছিল প্ৰথম চোল শাসক। বেৰেটৰ মতে, চোল শৈলী পল্লৱ পৰম্পৰাৰপৰা বিকশিত হোৱা নাছিল।<ref name="Barrett1974">{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=[https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13](https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13) November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=[https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}](https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}})</ref> গেৰী জে. শ্বিণ্ডলাৰৰ মতে, বেৰেটৰ এই কামত "অন্তহীন অনুমান আৰু বিতৰ্কৰ সুযোগ" থকা মতামত আগবঢ়োৱা হৈছে।<ref>{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1977-08_36_4/page/705 | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}</ref>}} এই দক্ষিণ ভাৰতীয় শৈলী ইয়াৰ আকাৰ আৰু সজ্জাৰ বিৱৰণৰ ক্ষেত্ৰত সৰ্বাধিক সম্পূৰ্ণ ৰূপত ১০০৩ৰপৰা ১০১০ চনৰ ভিতৰত চোল ৰজা [[ৰাজাৰাজ চোল প্ৰথম|ৰাজাৰাজ প্ৰথমে]] নিৰ্মাণ কৰা বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰত দেখা যায়।<ref name=britbrihadthanj/><ref name=mitchell/> {{multiple image | total_width = 500 | align = centre | direction = horizontal | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg | caption1 = | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg | caption2 = | footer = বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ, তাঞ্জাভুৰৰ প্ৰাৰম্ভিক ইউৰোপীয় চিত্ৰণ (১৮শ শতিকাৰ শেষৰপৰা ১৯শ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈ)। }} ===সংযোজন, সংস্কাৰ আৰু মেৰামতি=== মুখ্য মন্দিৰ আৰু ইয়াৰ গোপুৰমসমূহ একাদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ। ইয়াৰ পিছৰ ১,০০০ বছৰত মন্দিৰটোত সংযোজন, সংস্কাৰ আৰু মেৰামতি কৰা হৈছিল। আক্ৰমণ আৰু যুদ্ধৰ ফলতো মন্দিৰটোৰ ক্ষতি হৈছিল। বিশেষকৈ [[মাদুৰাই]] নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মুছলমান [[চুলতান]] আৰু তাঞ্জাভুৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা [[হিন্দু ৰজা]]সকলৰ মাজত হোৱা যুদ্ধৰ ফলত ক্ষতি হৈছিল।<ref name=michell16/>{{refn|group=note|তাঞ্জাভুৰ ওচৰ আৰু দূৰৰ মুছলমান আৰু হিন্দু দুয়োখন প্ৰতিবেশী ৰাজ্যৰ লক্ষ্য আছিল। [[দিল্লী চুলতানাত]]ৰ মালিক কাফুৰৰ নেতৃত্বত আলাউদ্দিন খিলজীৰ সেনাই দক্ষিণ ভাৰতত কৰা ভয়ংকৰ আক্ৰমণ আৰু লুণ্ঠনৰ পিছত ১৪শ শতিকাত [[মাদুৰাই চুলতানাত]] প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।<ref>George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21</ref> পিছত দক্ষিণ ভাৰতৰ পূব আৰু পশ্চিম উপকূলৰ আদিল শাহী চুলতানাত, কুতুব শাহীসকল, ৰাণ্ডাউলা খান আৰু আনসকলে তাঞ্জাভুৰত আক্ৰমণ চলাইছিল। তেওঁলোকৰ কিছুমানে কেইবছৰমানৰ বাবে ইয়াক দখল কৰিও ৰাখিছিল।<ref name=michell16/>}} পিছত নিয়ন্ত্ৰণ পুনৰ লাভ কৰা হিন্দু ৰাজবংশসমূহে এই ক্ষতিসমূহ মেৰামতি কৰিছিল। কিছুমান ক্ষেত্ৰত শাসকসকলে পুৰণি ম্লান হৈ যোৱা চিত্ৰৰ ওপৰত নতুন দেৱালচিত্ৰ আঁকিবলৈ নিৰ্দেশ দি মন্দিৰটো সংস্কাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। আন কিছুমান ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকে নতুন মন্দিৰ সংযোজনৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। [[কাৰ্তিকেয়]] (মুৰুগন), [[পাৰ্বতী]] (আম্মান) আৰু [[নন্দী]]ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ মন্দিৰসমূহ ১৬শ আৰু ১৭শ শতিকাৰ নায়ক যুগৰ।<ref name=michell16>George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91</ref>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25–26}} একেদৰে [[দক্ষিণামূৰ্তি]]ৰ মন্দিৰটোও পিছত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25–26}} তাঞ্জাভুৰৰ [[মাৰাঠা]]সকলে মন্দিৰটো ভালদৰে সংৰক্ষণ কৰিছিল। ==বিৱৰণ== ===স্থাপত্য=== {{multiple image | total_width = 400 | align = left | direction = horizontal | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg | footer = তাঞ্জাভুৰৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ চৌহদৰ দৃশ্য }} পেৰুবুদাইয়াৰ মন্দিৰৰ পৰিকল্পনা আৰু নিৰ্মাণত [[কাৰ্টেছীয় স্থানাংক ব্যৱস্থা|অক্ষীয়]] আৰু [[সমমিতি|সমমিত]] [[জ্যামিতি]]ৰ নিয়ম ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।<ref name=thapar>Thapar 2004, pp.43, 52–53</ref> ইয়াক পেৰুংকইল (মাদাক্কইল বুলিও কোৱা হয়) হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়। ই প্ৰাকৃতিক বা মানুহে নিৰ্মাণ কৰা টিলাৰ ওপৰত ওখ ভেটিত নিৰ্মাণ কৰা এটা ডাঙৰ মন্দিৰ।<ref>{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana Reddy|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}</ref> মন্দিৰৰ চৌহদটো এটা আয়তক্ষেত্ৰ। ই প্ৰায় দুটা এটাৰ ওপৰত আনটো থকা বৰ্গৰ দৰে। ইয়াৰ পূব-পশ্চিম দৈৰ্ঘ্য {{convert|240.79|m}} আৰু উত্তৰ-দক্ষিণ প্ৰস্থ {{convert|121.92|m}}। এই স্থানত পাঁচটা মুখ্য অংশ আছে। সেইবোৰ হৈছে গৰ্ভগৃহ আৰু তাৰ ওপৰত থকা ওখ গঠন (''শ্ৰী বিমানা''), সন্মুখৰ নন্দী হল (''নন্দী-মণ্ডপম''), এই দুয়োটাৰ মাজৰ মুখ্য সমূহীয়া হল (''মুখমণ্ডপম''), বৃহৎ সমাৱেশ হল (''মহামণ্ডপম'') আৰু বৃহৎ হলটোক গৰ্ভগৃহৰ সৈতে সংযোগ কৰা মণ্ডপ (''অন্তৰাল'')।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16–19}} মন্দিৰৰ চৌহদত এটা বহল স্তম্ভযুক্ত আৰু ঢকা বাৰাণ্ডা (''প্ৰাকাৰ'') আছে। ই বিশাল চোতালটো আগুৰি আছে আৰু ইয়াৰ পৰিধি প্ৰায় {{convert|450|m}}। ইয়াৰ মাজেৰে প্ৰদক্ষিণ কৰিব পাৰি। এই স্তম্ভযুক্ত বাৰাণ্ডাৰ বাহিৰত দুটা আৱৰণী দেৱাল আছে। বাহিৰৰ দেৱালখন প্ৰতিৰক্ষামূলক। ১৭৭৭ চনত ফৰাচী ঔপনিৱেশিক বাহিনীয়ে ইয়াত বন্দুকৰ গুলী চলাব পৰা ফুটা নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু মন্দিৰটো অস্ত্ৰাগাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে বাহিৰৰ দেৱালখন ওখ কৰি মন্দিৰৰ চৌহদটো পৃথক কৰি ৰাখিছিল। ইয়াৰ পূব মূৰত মূল গোপুৰম বা প্ৰৱেশদ্বাৰটো আছে। ইয়াৰ আকৃতি বেৰেলৰ ভল্টৰ দৰে। ই মূল মন্দিৰৰ ''বিমান''ৰ আধাতকৈও সৰু। একাদশ শতিকাৰ পিছত মূল মন্দিৰত অতিৰিক্ত গঠন যোগ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উত্তৰ-পূব কোণৰ এটা মণ্ডপ আৰু চৌহদৰ বিভিন্ন স্থানত মানুহৰ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থানৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা অতিৰিক্ত গোপুৰম (প্ৰৱেশদ্বাৰ) আছিল।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16–19}}<ref>{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=[https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12](https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12) November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=[https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}](https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}})</ref> ঔপনিৱেশিক যুগ আৰম্ভ হোৱাৰ আগতে পাণ্ড্য, নায়ক, বিজয়নগৰ আৰু মাৰাঠা যুগত কিছুমান মন্দিৰ আৰু গঠন যোগ কৰা হৈছিল। এই নিৰ্মাতাসকলে মূল পৰিকল্পনা আৰু সমমিতিৰ নিয়মসমূহ মানি চলিছিল। মূল মন্দিৰৰ চোতালত মুখ্য গৰ্ভগৃহ আৰু নন্দী-মণ্ডপমৰ লগতে দুটা ডাঙৰ মন্দিৰ আছে। ইয়াৰে এটা কাৰ্তিকেয়ৰ আৰু আনটো পাৰ্বতীৰ বাবে। চৌহদটোত আৰু কেইবাটাও সৰু মন্দিৰ আছে।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16–19}}<ref name=igncatanj>[[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf](http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf) Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{WebArchive|url=[https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf](https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf) |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7</ref><ref>{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_2008-06_90_2/page/185|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}</ref> পেৰুবুদাইয়াৰ মন্দিৰে দক্ষিণ ভাৰতৰ হিন্দু মন্দিৰৰ স্থাপত্য পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখিছিল। ইয়াত স্থাপত্য আৰু সজ্জাৰ উপাদান ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ আকাৰ একাদশ শতিকাৰ আগতে নিৰ্মাণ কৰা মন্দিৰসমূহতকৈ যথেষ্ট ডাঙৰ আছিল। চোল যুগৰ স্থপতি আৰু শিল্পীসকলে এই জ্ঞান অধিক বৃহৎ পৰিসৰত প্ৰয়োগ কৰি নিৰ্মাণ কৰাৰ কৌশল বিকশিত কৰিছিল। তেওঁলোকে বিশেষকৈ গধুৰ শিল ব্যৱহাৰ কৰি {{convert|63.4|m}} ওখ বিশাল ''বিমান'' নিৰ্মাণ কৰিছিল।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16–19}}<ref name=igncatanj/> {{multiple image | align = right | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg | width1 = 248 | alt1 = | caption1 = নন্দী মণ্ডপম আৰু প্ৰৱেশদ্বাৰৰ গোপুৰমসমূহ, চোতালৰপৰা উত্তৰ-পূব দিশৰ দৃশ্য | image2 = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG | width2 = 110 | alt2 = | caption2 = প্ৰৱেশদ্বাৰৰ আন এটা দৃশ্য | footer = }} [[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ গোপুৰম]] মন্দিৰটো পূবমুখী। ইয়াৰ চাৰিওফালে এসময়ত পানীৰ পৰিখা আছিল। পিছত এই পৰিখা পুতি পেলোৱা হয়। এতিয়া এটা সুৰক্ষিত দেৱালে এই পৰিখাটো আগুৰি আছে। দুয়োখন দেৱালত অলংকৃত প্ৰৱেশদ্বাৰ আছে। এইবোৰক গোপুৰম বুলি কোৱা হয়। এইবোৰ শিলেৰে নিৰ্মাণ কৰা আৰু ইয়াত ওপৰৰ অংশত অলংকৰণ আছে। মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰসমূহ পূবফালে আছে। প্ৰথমটোক ''কেৰালান্তকন তিৰুৱাসাল'' বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে "কেৰালান্তকনৰ পৱিত্ৰ দুৱাৰ।" কেৰালান্তকন আছিল মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা ৰজা ৰাজাৰাজৰ উপাধি। প্ৰায় {{convert|100|m}} আগত ভিতৰৰ চোতালৰ গোপুৰমটো আছে। ইয়াক ''ৰাজাৰাজন তিৰুৱাসাল'' বুলি কোৱা হয়। এইটো ''কেৰালান্তকন তিৰুৱাসাল''তকৈ অধিক সজ্জিত। ইয়াৰ ''অধিষ্ঠানম''ত [[পুৰাণ]] আৰু অন্যান্য হিন্দু গ্ৰন্থৰ কাহিনী দেখুওৱা ভাস্কৰ্য আছে।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16–19}} ভিতৰৰ পূব গোপুৰমৰ মাজেৰে এটা বিশাল চোতাললৈ যাব পাৰি। এই চোতালৰ সকলো মন্দিৰ পূব-পশ্চিম আৰু উত্তৰ-পশ্চিমৰ মুখ্য দিশ অনুসৰি স্থাপন কৰা হৈছে। চৌহদটোত পাঁচ মহলীয়া গোপুৰমৰ মাজেৰে এটা অক্ষত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰি। অথবা এটা সৰু স্বতন্ত্ৰ গোপুৰমৰ মাজেৰে পোনপটীয়াকৈ ডাঙৰ মুখ্য চোতাললৈ যাব পাৰি। মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰৰ গোপুৰমটো ৩০ মিটাৰ ওখ। ই বিমানা‌তকৈ সৰু।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16–29}} মুখ্য মন্দিৰ-সম্পৰ্কীয় স্মাৰক আৰু বিশাল টাৱাৰটো এই চোতালৰ মাজত অৱস্থিত।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16–19}} শিৱক উৎসৰ্গিত মুখ্য মন্দিৰটোৰ চাৰিওফালে সৰু সৰু মন্দিৰ আছে। ইয়াৰে বেছিভাগ মন্দিৰ অক্ষীয়ভাৱে সজোৱা হৈছে। এইবোৰ শিৱৰ সহধৰ্মিণী [[পাৰ্বতী]], তেওঁৰ পুত্ৰ [[মুৰুগন]] আৰু [[গণেশ]], নন্দী, [[বৰাহী]], কৰুভুৰ দেৱ (ৰাজাৰাজ চোলাৰ [[গুৰু]]), চণ্ডেশ্বৰ আৰু নটৰাজৰ নামত উৎসৰ্গিত।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16–29}} নন্দী মণ্ডপমত এটা একেটা শিলৰপৰা নিৰ্মিত বহি থকা ষাঁড় আছে। ই গৰ্ভগৃহৰফালে মুখ কৰি আছে। ইয়াৰ আৰু গৰ্ভগৃহৰ মাজত খট‌খটী আছে। এই খট‌খটীয়ে স্তম্ভযুক্ত বাৰাণ্ডা আৰু সমূহীয়া সমাৱেশ হললৈ লৈ যায়। তাৰ পিছত এটা ভিতৰুৱা মণ্ডপ আছে। এই মণ্ডপটোৱে ''প্ৰদক্ষিণ পথ'' বা প্ৰদক্ষিণৰ পথৰ সৈতে সংযোগ কৰে। ''মুখ-মণ্ডপম''ৰফালে মুখ কৰি থকা [[নন্দী]]ৰ ওজন প্ৰায় ২৫ টন।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22, Quote: "It is 3.65 m high, 5.94 m long and 2.59 m broad, estimated to weigh 25 tons."}} ই এটা মাত্ৰ শিলৰপৰা নিৰ্মাণ কৰা। ইয়াৰ উচ্চতা প্ৰায় ২ মিটাৰ, দৈৰ্ঘ্য ৬ মিটাৰ আৰু প্ৰস্থ ২.৫ মিটাৰ। নন্দীৰ মূৰ্তিটো একশিলীয়া। ই দেশখনৰ অন্যতম বৃহৎ নন্দীৰ মূৰ্তি।<ref name="Meena" /> ===সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ=== বিশ্ব ঐতিহ্যৰ স্মৃতিসৌধ হিচাপে মন্দিৰ আৰু ইয়াৰ চৌহদ [[ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগ]]ৰ অধীনত আছে। এই বিভাগটো ভাৰত চৰকাৰৰ সংস্কৃতি মন্ত্ৰ্যালয়ৰ অধীনত। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে মন্দিৰটোৰ সুৰক্ষা, সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ নিশ্চিত কৰা। প্ৰাচীন এই আশ্চৰ্যকৰ স্থাপত্যৰ মহিমাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখিবলৈ চাৰিওফালৰ সুবিধাসমূহ উন্নত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত পোহৰ, নিৰ্দেশনা ফলক আৰু ভক্ত আৰু দৰ্শনাৰ্থীৰ বাবে সুবিধা আছে। স্মৃতিসৌধটোৰ পোহৰৰ ব্যৱস্থা এনেদৰে কৰা হৈছে যাতে শিলৰ স্বাভাৱিক ৰং আৰু মন্দিৰৰ সকলো কোণ সজাই তোলা ভাস্কৰ্যৰ ৰূপ অধিক স্পষ্ট হৈ উঠে। ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগে পুনৰুদ্ধাৰৰ কাম হাতত লৈছিল। বিভাগটোৱে ভাৰতীয় [[স্থপতি]] আৰু [[নক্সাকাৰ]] শীলা শ্ৰী প্ৰকাশক নক্সা প্ৰস্তুতিৰ নেতৃত্ব দিবলৈ নিযুক্তি দিছিল।<ref>{{cite web|url=[https://aceupdate.com/2015/02/18/architecture-is-ultimately-about-people/|title=Architecture](https://aceupdate.com/2015/02/18/architecture-is-ultimately-about-people/|title=Architecture) is Ultimately about People|date=18 February 2015|publisher=Architecture Construction & Engineering Update Magazine|access-date=15 November 2021|archive-date=15 November 2021|archive-url=[https://web.archive.org/web/20211115063746/https://aceupdate.com/2015/02/18/architecture-is-ultimately-about-people/|url-status=dead}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}](https://web.archive.org/web/20211115063746/https://aceupdate.com/2015/02/18/architecture-is-ultimately-about-people/%7Curl-status%3Ddead%7D%7D)</ref> ===গৰ্ভগৃহ আৰু শ্ৰী-বিমান=== {{multiple image | align = right | image1 = Brihadishvara temple back view.jpg | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = Thanjavur, Brihadishwara Temple (7013915633).jpg | width2 = 160 | alt2 = | caption2 = | footer = ''শ্ৰী-বিমান''ৰ বিভিন্ন দৃশ্য }} গৰ্ভগৃহটো পশ্চিমৰ বৰ্গাকাৰ অংশৰ মাজত অৱস্থিত। ইয়াক বৃহৎ দেৱালে আগুৰি আছে। এই দেৱালবোৰ তীক্ষ্ণভাৱে খোদিত ভাস্কৰ্য আৰু স্তম্ভিকাৰদ্বাৰা বিভিন্ন স্তৰত বিভক্ত। ইয়াৰ ফলত গভীৰ খাঁজ আৰু উলম্ব অংশ সৃষ্টি হৈছে। গৰ্ভগৃহৰ প্ৰতিটো ফালত ভাস্কৰ্যযুক্ত এটা অংশ আছে।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=17–19}}<ref name=thapar/> গৰ্ভগৃহৰ ভিতৰত মুখ্য দেৱতা শিৱৰ এটা বিশাল শিলৰ [[লিংগ]] আছে। ইয়াক কৰুৱাৰাই বুলি কোৱা হয়। কৰুৱাৰাই এটা তামিল শব্দ। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে "গৰ্ভকক্ষ।" ভাৰতৰ আন অঞ্চলত এই স্থানক ''গৰ্ভগৃহ'' বুলি কোৱা হয়। কেৱল পুৰোহিতসকলেহে এই অতি ভিতৰুৱা কক্ষত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে।<ref>{{cite web |url=[http://www.indoarch.org/arch_glossary.php](http://www.indoarch.org/arch_glossary.php) |title=Architecture of the Indian Subcontinent – Glossary |access-date=24 January 2007 |archive-date=6 March 2012 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120306200130/http://www.indoarch.org/arch_glossary.php](https://web.archive.org/web/20120306200130/http://www.indoarch.org/arch_glossary.php) |url-status=usurped }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> দ্ৰাবিড় স্থাপত্য শৈলীত গৰ্ভগৃহটো এটা সৰু বিমানৰ ৰূপত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ইয়াত ভিতৰৰ দেৱাল আৰু বাহিৰৰ দেৱালে গৰ্ভগৃহৰ চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণৰ বাবে এটা পথ সৃষ্টি কৰিছে ([[প্ৰদক্ষিণ]])। প্ৰৱেশদ্বাৰটো অতি সুন্দৰভাৱে সজোৱা হৈছে। ভিতৰৰ কক্ষটো গৰ্ভগৃহ। ইয়াত বৃহৎ লিংগ স্থাপন কৰা হৈছে।<ref name=mitchell/> মুখ্য বিমান (শিখৰ) এটা বিশাল ১৬ মহলীয়া স্তম্ভাকৃতিৰ গঠন। ইয়াৰে ১৩টা মহলা ওপৰলৈ গৈ ক্ৰমে সৰু হৈ গৈছে। ই মুখ্য চোতালৰ ওপৰত প্ৰাধান্য বিস্তাৰ কৰিছে। ই {{convert|30.18|m}} বাহুৰ এটা বৰ্গাকাৰ ভেটিৰ ওপৰত অৱস্থিত।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=17–19}} টাৱাৰটো স্থাপত্যিক বিন্যাসৰ দিশৰপৰা অতি সুন্দৰভাৱে সজোৱা হৈছে। ইয়াৰ প্ৰতিটো পৃষ্ঠত স্তম্ভিকা, উখহি থকা গাঁথনি আৰু সংলগ্ন স্তম্ভ ছন্দোবদ্ধভাৱে স্থাপন কৰা হৈছে।<ref name=ching2>Ching 2007, pp. 338–339</ref> ====দেৱতা আৰু নাট্যশাস্ত্ৰৰ নৃত্য মুদ্ৰা==== [[File:Shiva Nataraja Tanjore Bruxelles 02 10 2011 01.jpg|thumb|left|upright=0.6|তাঞ্জাভুৰৰ ব্ৰঞ্জৰ [[নটৰাজ]] মূৰ্তিৰ আৰ্হি। বহুতো সংগ্ৰহালয়ত পোৱা এই আৰ্হিটো এই মন্দিৰৰ গৰ্ভগৃহৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref name=kaimal392/>]] মন্দিৰটো বিশাল লিংগৰ ৰূপত শিৱৰ নামত উৎসৰ্গিত। এই লিংগ শিৱৰ বিমূৰ্ত আৰু নিৰাকাৰ প্ৰতিনিধিত্ব। ইয়াৰ উচ্চতা {{convert|8.7|m|ft|order=flip}}। ই গৰ্ভগৃহৰ দুটা মহলা জুৰি আছে।<ref name=asibrihadthanj/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20–21}} ই ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ একশিলীয়া লিংগ ভাস্কৰ্য।<ref name=Meena>{{cite book|title=Temples in South India|last=V.|first=Meena|publisher=Harikumar Arts|location=Kanniyakumari|year=1974|edition=1st|pages=23–24}}</ref> {| class="wikitable floatright" align=center style = " background: transparent; " |+ ''মহা-মণ্ডপম''ৰ দেৱালৰ ভাস্কৰ্যসমূহ{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=18–21}} |-style="text-align: center; " | width=120px style="background: #ffad66; " | উত্তৰ ফাল | width=120px style="background: #ffad66; " | দক্ষিণ ফাল |-style="text-align: center; " | [[ভৈৰৱ]] (শিৱ) | [[গণেশ]] |-style="text-align: center; " | মহিষাসুৰমৰ্দিনী ([[দুৰ্গা]]) | [[বিষ্ণু]] |-style="text-align: center; " | [[সৰস্বতী]] | [[গজলক্ষ্মী]] |} শৈৱ মন্দিৰটোত [[বৈষ্ণৱধৰ্ম]] আৰু [[শাক্তধৰ্ম]] পৰম্পৰাৰ মুখ্য দেৱতাসকলকো মুখ্য মন্দিৰৰ বৃহৎ মণ্ডপত স্থান দি সকলো প্ৰধান হিন্দু পৰম্পৰাক সন্মান জনোৱা হৈছে। দেৱতাসকলৰ বিন্যাস সাধাৰণতে সমমিত। কেৱল পূব প্ৰৱেশদ্বাৰৰ ফালটো ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম। ইয়াত দুৱাৰ আৰু যাতায়াতৰ পথৰ বাবে স্থান ৰখা হৈছে। মুখ্য দেৱতাসকলৰ উপৰি প্ৰতিটো ফালে ''[[দ্বাৰপাল]]'' (ৰক্ষক) আৰু আন বিভিন্ন ভাস্কৰ্য আছে। প্ৰৱেশমণ্ডপত জটিলভাৱে খোদিত তিনিটা শিলৰ ভাস্কৰ্য আৰু দেৱালচিত্ৰ আছে।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=18–21}} ভূমিমহলৰ গৰ্ভগৃহৰ দেৱালত তলত দিয়া ভাস্কৰ্যসমূহ আছে।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=18–21}} *পূব দেৱাল: [[লিংগোদ্ভৱ]], থিয় হৈ থকা শিৱ, পশুপতি-মূৰ্তি আৰু ''অৰ্ধ-মণ্ডপম''ৰপৰা অহা পথৰ দুয়োকাষে দুটা দ্বাৰপাল *দক্ষিণ দেৱাল: ভিক্ষাটন, [[বীৰভদ্ৰ]], দক্ষিণামূৰ্তি, [[কালান্তক]], নটৰাজ{{refn|group=note|তামিল সাহিত্যত শিৱৰ নৃত্যৰ ৰূপৰ অধিপতিক আদৱল্লন বা কুট্টপেৰুমানাদিগল বুলি কোৱা হয়। চোল যুগৰ এই ব্ৰঞ্জৰ নটৰাজৰ আৰ্হি অতি জনপ্ৰিয় আৰু ইয়াৰ ওপৰত বহু অধ্যয়ন কৰা হৈছে। পিছৰ যুগৰ ''উণ্মৈভিলক্কম'' আৰু ''চিতম্বৰ মুম্মণি কোভিয়া'' আদি গ্ৰন্থতো ইয়াৰ গুৰুত্ব বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ভাৰতীয় শিল্পত নটৰাজৰ ৰূপ চোল যুগৰ আগৰ শতিকাসমূহতো দেখা যায়।<ref name=kaimal392>Padma Kaimal (1999), [[https://www.jstor.org/stable/3051349](https://www.jstor.org/stable/3051349) Shiva Nataraja: Shifting Meanings of an Icon] {{Webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20180928130833/https://www.jstor.org/stable/3051349](https://web.archive.org/web/20180928130833/https://www.jstor.org/stable/3051349) |date=28 September 2018 }}, The Art Bulletin, Vol. 81, No. 3, pages 394-395, Figure 3 on page 392</ref>}} আৰু দুটা দ্বাৰপাল *পশ্চিম দেৱাল: [[হৰিহৰ]] (আধা শিৱ আৰু আধা বিষ্ণু), লিংগোদ্ভৱ, ''প্ৰভাৱলী'' নথকা চন্দ্ৰশেখৰ, ''প্ৰভাৱলী'' থকা চন্দ্ৰশেখৰ আৰু দুটা দ্বাৰপাল *উত্তৰ দেৱাল: [[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] (আধা শিৱ আৰু আধা পাৰ্বতী), পাৰ্বতী নথকা গংগাধৰ, পশুপতি-মূৰ্তি, শিৱ-আলিংগন-মূৰ্তি আৰু দুটা দ্বাৰপাল [[File:Top of Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|thumb|180px|left|শিখৰ, এটা গম্বুজাকৃতিৰ চূড়া (২৫ টন), অষ্টভুজাকাৰ আৰু ৮০ টন ওজনৰ এটা মাত্ৰ গ্ৰেনাইটৰ খণ্ডৰ ওপৰত স্থাপিত। ]] [[File:PeruvudaiyarKoyilThanjavurDancePostition.jpg|thumb|right|180px|ওপৰৰ মহলৰ কৰিডৰৰ বাহিৰৰ দেৱালত খোদিত ৮১টা নৃত্য ভংগীৰ এটা]] দ্বিতীয় মহলত শিৱৰ [[ত্ৰিপুৰান্তক]] ৰূপৰ বিভিন্ন ভংগী এই ভাস্কৰ্যসমূহৰ সৈতে মিলাকৈ দেখুওৱা হৈছে। এই মহলসমূহৰ ওপৰত ''শ্ৰী-বিমানা'' তেৰটা মহলা (''তলা'') ওপৰলৈ উঠিছে। এই মহলসমূহৰ ওপৰত ৮০ টন ওজনৰ এটা মাত্ৰ বৰ্গাকাৰ গ্ৰেনাইটৰ খণ্ড আছে। ইয়াৰ প্ৰতিটো বাহু {{convert|7.77|m}} দীঘল। এই খণ্ডৰ চাৰিওটা কোণত নন্দীৰযোৰ আছে। প্ৰতিটো নন্দীৰ আকাৰ প্ৰায় {{convert|1.98|m}} × {{convert|1.68|m}}। এই গ্ৰেনাইটৰ খণ্ডৰ মাজৰপৰা ''গ্ৰীৱা'', ''শিখৰ'' আৰু তামিল হিন্দু মন্দিৰৰ স্থাপত্যৰ চূড়া (''স্তূপি'') ওপৰলৈ উঠিছে। এই ''স্তূপি''ৰ উচ্চতা {{convert|3.81|m}}। ইয়াক প্ৰথমতে সোণেৰে আবৃত কৰা হৈছিল। এতিয়া তেনে কৰা হোৱা নাই। ওপৰৰ ''শিখৰ''টো গম্বুজৰ দৰে আৰু ইয়াৰ ওজন ২৫ টন।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=18–21}}<ref>{{cite web|url=[http://121.242.207.115/asi.nic.in/chola-temple-brhadisvara|title=Great](http://121.242.207.115/asi.nic.in/chola-temple-brhadisvara|title=Great) Living Chola Temples|publisher=Archaeological Survey of India|access-date=15 January 2019|archive-date=14 April 2019|archive-url=[https://web.archive.org/web/20190414195207/http://121.242.207.115/asi.nic.in/chola-temple-brhadisvara/|url-status=dead}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}](https://web.archive.org/web/20190414195207/http://121.242.207.115/asi.nic.in/chola-temple-brhadisvara/%7Curl-status%3Ddead%7D%7D)</ref> এই টাৱাৰৰ প্ৰতিটো মহল ''কূট'' আৰু ''শালা''ৰে সজোৱা হৈছে। এই মন্দিৰৰ ক্ৰমে সৰু হৈ যোৱা বৰ্গাকাৰ টাৱাৰৰ স্থাপত্য গংগাইকোণ্ডচোলীশ্বৰমৰ চোল মন্দিৰৰ টাৱাৰতকৈ পৃথক। ইয়াৰ টাৱাৰটো পোন, আনহাতে গংগাইকোণ্ডচোলীশ্বৰমৰ টাৱাৰটো বক্ৰ। মন্দিৰৰ শ্ৰী-বিমানাৰ বিশাল আকাৰে ইয়াক চহৰখনৰ এটা সুউচ্চ পৰিচয়চিহ্ন কৰি তুলিছে।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=18–21}} ''অধিতল''ৰ ওপৰৰ মহলৰ কৰিডৰৰ দেৱালত ১০৮টা নৃত্য ''কৰণা''ৰ ভিতৰত ৮১টা খোদিত কৰা হৈছে। এইবোৰ ''[[নাট্যশাস্ত্ৰ]]''ৰ নৃত্য ভংগী। এই গ্ৰন্থখন [[ভৰতনাট্যম]] নামৰ তামিলনাডুৰ ধ্ৰুপদী নৃত্যৰ ভিত্তি। ২৭টা অনুপস্থিত ''কৰণা''ৰ স্থানত শিলৰ খালী খণ্ড আছে। এইবোৰ কিয় খোদিত কৰা হোৱা নাছিল সেয়া স্পষ্ট নহয়। খোদিত ৮১টা ভংগীয়ে একাদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে এই ধ্ৰুপদী ভাৰতীয় নৃত্যশৈলীৰ গুৰুত্ব দেখুৱায়।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20–21}} গৰ্ভগৃহটো বৰ্গাকাৰ আৰু এটা ভেটিৰ ওপৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ ভেটিটো খোদিত কৰি গঢ় দিয়া হৈছে আৰু ইয়াৰ ডাঠতা {{convert|0.5|m}}। ইয়াত ক্ৰমে ১৪০ চেণ্টিমিটাৰ আৰু ৩৬০ চেণ্টিমিটাৰ ডাঠ ''উপপীঠম'' আৰু ''অধিষ্ঠানম'' আছে।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20–21}} ===মণ্ডপ=== দুটা মণ্ডপ, অৰ্থাৎ ''মহা-মণ্ডপ'' আৰু ''মুখ-মণ্ডপ'', গৰ্ভগৃহ আৰু ''নন্দী মণ্ডপ''ৰ মাজত একে অক্ষত অৱস্থিত বৰ্গাকাৰ গঠনৰ। ''মহা-মণ্ডপ''ৰ প্ৰতিটো ফালে ছটাকৈ স্তম্ভ আছে।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=22–25}} ইয়াতো ভাস্কৰ্য আছে। ইয়াত ভিতংকৰ আৰু ৰাজাৰাজ প্ৰথমৰ ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি আছে। কিন্তু এইবোৰ বহু পিছত যোগ কৰা হৈছিল। ''মহা-মণ্ডপ''ৰ দুয়োকাষে দুটা বিশাল শিলৰ দ্বাৰপাল আছে। খট‌খটীৰ জৰিয়তে ই ''মুখ-মণ্ডপ''ৰ সৈতে সংযুক্ত। ''মুখ-মণ্ডপ''ৰ প্ৰৱেশদ্বাৰতো দ্বাৰপাল আছে। মণ্ডপৰ ভিতৰত ''[[দিকপাল]]'' বা প্ৰতিটো দিশৰ ৰক্ষক দেৱতাৰ বাবে আঠটা সৰু মন্দিৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত [[অগ্নি]], [[ইন্দ্ৰ]], [[বৰুণ]], [[কুবেৰ]] আদি আছে। এইবোৰ চোল ৰজা ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰথমৰ শাসনকালত স্থাপন কৰা হৈছিল।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=22–25}} শিলালিপিৰপৰা জনা যায় যে চোল যুগত এই স্থানত প্ৰধান হিন্দু পৰম্পৰাসমূহৰ আন দেৱ-দেৱীৰ ভাস্কৰ্যও আছিল। কিন্তু এতিয়া সেইবোৰ নাই। মূল আঠটা মন্দিৰৰ ভিতৰত [[সূৰ্য]] (সূৰ্য দেৱতা), [[মাতৃকা|সপ্তমাতৃকা]] (সাত মাতৃ), গণেশ, মুৰুগন, [[জ্যেষ্ঠা (দেৱী)|জ্যেষ্ঠা]], [[চন্দ্ৰ]] (চন্দ্ৰ দেৱতা), চণ্ডেশ্বৰ আৰু ভৈৰৱৰ মন্দিৰ আছিল।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=22–25}} একেদৰে পশ্চিম দেৱালৰ কক্ষত ৰাজাৰাজ প্ৰথমৰ যুগত নিৰ্মাণ কৰা এটা বিশাল গ্ৰেনাইটৰ গণেশ মূৰ্তি আছিল। কিন্তু এতিয়া এই মূৰ্তিটো ''তিৰুচ্চুৰু-মালিগাই'' (দক্ষিণ বাৰাণ্ডা)ত আছে। শাক্ত পৰম্পৰাৰ সাতগৰাকী মাতৃৰ ভিতৰত কেৱল [[বৰাহী]]ৰ মূৰ্তিটোৱেই ভগ্ন অৱস্থাত সংৰক্ষিত হৈ আছে। এতিয়া ইয়াৰ অৱশিষ্টসমূহ চোতালৰ দক্ষিণফালে থকা আধুনিক যুগৰ ইটাৰে নিৰ্মিত সৰু "বৰাহী মন্দিৰ"ত আছে। আন মাতৃসকলৰ মূল মূৰ্তি আৰু তেওঁলোকৰ মূল চোল যুগৰ মন্দিৰসমূহ নাই।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=22–25}} ===দেৱালচিত্ৰ=== {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Rajaraja mural-2.jpg | width1 = 105 | caption1 = ৰাজাৰাজ প্ৰথম আৰু তেওঁৰ গুৰুৰ এখন দেৱালচিত্ৰ | image2 = N-TN-C192 Nandi Mandapam ceiling with centuries old murals.jpg | width2 = 191 | caption2 = নন্দী মন্দিৰৰ ছাদত নায়ক যুগৰ দেৱালচিত্ৰ }} মন্দিৰৰ প্ৰদক্ষিণ পথৰ কাষত থকা গৰ্ভগৃহৰ দেৱালত চোল যুগৰ দেৱালচিত্ৰৰ এটা তলৰ স্তৰ আছে। এই দেৱালচিত্ৰসমূহ মজিয়াৰপৰা ছাদলৈকে বিস্তৃত। ১৯৩১ চনত [[অন্নামলাই বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ এছ. কে. গোবিন্দস্বামীয়ে এইবোৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।<ref name=sriraman168/> চিত্ৰশিল্পীসকলে প্ৰাকৃতিক ৰং ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে তিতি থকা চূণশিলৰ স্তৰটো শুকাই কঠিন হৈ থকাৰ সময়ত তাৰ ভিতৰত এই ৰং মিহলাই দিছিল। চোল যুগৰ দেৱালচিত্ৰসমূহৰ মূল বিষয় আছিল শৈৱধৰ্ম। এইবোৰ ২০০০ চনৰ দশকত পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছিল।<ref name="paint">{{cite news| url= [http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2003/02/28/stories/2003022801300600.htm|](http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2003/02/28/stories/2003022801300600.htm|) title= ASI restores 400-year-old paintings| access-date= 22 June 2010| location= Chennai, India| work= [[The Hindu]]| date= 28 February 2010| archive-date= 17 November 2004| archive-url= [https://web.archive.org/web/20041117175953/http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2003/02/28/stories/2003022801300600.htm|](https://web.archive.org/web/20041117175953/http://www.thehindu.com/thehindu/fr/2003/02/28/stories/2003022801300600.htm|) url-status= dead}}; [[http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2005/06/20/stories/2005062000400500.htm](http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2005/06/20/stories/2005062000400500.htm) Another report about Chola frescoes]{{dead link|date=April 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> চোল যুগৰ দেৱালচিত্ৰৰ মুঠ এলেকা প্ৰায় {{convert|670|m2}}। ইয়াৰে ২০১০ চনলৈকে প্ৰায় {{convert|112|m2}} উন্মোচন কৰা হৈছিল। এই কামত এনে এটা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল যিয়ে দুয়োটা চিত্ৰ সংৰক্ষণ কৰে। এই পদ্ধতি ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগে বিকশিত কৰিছিল।<ref name=sriraman168>PS Sriraman (2010), Digital photo documentation of murals at Brihadisvara Temple, Tanjavur: a tool for art historians in ''Space, Time, Place'' (Editors: Stefano Campana et al), pages 167-172</ref> এই দেৱালচিত্ৰসমূহত হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনী দেখুওৱা হৈছে।<ref name=sriraman168/>{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=29–36}} বালসুব্ৰহ্মণ্যমৰ মতে, বেছিভাগ দেৱালচিত্ৰ শিৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। কিন্তু একাদশ শতিকাৰ চোল যুগৰ দেৱালচিত্ৰসমূহত বিষ্ণু, দুৰ্গা আৰু আন দেৱতাকো দেখুওৱা হৈছে। ইয়াৰ লগতে চোল ৰাজপৰিয়াল, ৰাজদৰবাৰৰ জীৱন আৰু সাধাৰণ লোকৰ জীৱনৰ দৃশ্যও আছে।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=29–36}} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | align = left | image1 = Mural2 Brihadeeswara.jpg | image2 = Mural detail Brihadeeswara.jpg | footer_align = center | footer = বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ নন্দী মণ্ডপৰ ছাদৰ দেৱালচিত্ৰ }} পিছত মন্দিৰত কৰা নিৰ্মাণ, সংযোজন আৰু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত মন্দিৰৰ ভিতৰত প্ৰাকৃতিক পোহৰৰ পৰিমাণ কমি গৈছিল। সেয়েহে দেৱালচিত্ৰসমূহ সীমিতভাৱে আলোকচিত্ৰত ধৰা হৈছিল আৰু সেইবোৰৰ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল। শ্ৰীৰামনৰ মতে, উন্নত আলোকচিত্ৰ গ্ৰহণৰ সঁজুলিৰে কৰা সম্পূৰ্ণ আলোকচিত্ৰই দেখুৱাইছে যে এই ঐতিহাসিক ব্যাখ্যাসমূহ ভুল আছিল।<ref name=sriraman168/> উদাহৰণস্বৰূপে, আগতে দক্ষিণামূৰ্তি শিৱ বুলি ব্যাখ্যা কৰা এখন দেৱালচিত্ৰ আচলতে বটগছৰ তলত ধ্যান কৰি থকা এজন ৰাজকীয় গুৰুৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ দৃশ্য। গছজোপাত ময়ূৰ, চৰাই, বান্দৰ, কেৰ্কেটুৱা আৰু ফেঁচা দেখুওৱা হৈছে। লগতে এটা ফেঁচাৰ দৰে সাপ দেখুওৱা হৈছে। জীৱ-জন্তু আৰু চৰাইবোৰ সাপটোক লৈ চিন্তিত হোৱা দেখা যায়। সাপটোৰ ওচৰৰ জীৱবোৰক অধিক চিন্তিত হোৱা দেখা যায়।<ref name=sriraman168/> এই চিত্ৰফলকৰ আন অংশতো একেদৰে এজন সাধুৰ কথা শুনি থকা ৰাজদৰবাৰ দেখুওৱা হৈছে। আন কিছুমান অংশত বিভিন্ন পোছাক পৰিধান কৰা মহিলাক বিভিন্ন নৃত্য ''মুদ্ৰা''ত দেখুওৱা হৈছে।<ref name=sriraman168/> গৰ্ভগৃহৰ ভিতৰৰ কিছুমান চিত্ৰ আৰু যাতায়াতৰ পথৰ দেৱালৰ কিছুমান চিত্ৰত এসময়ত জমা হোৱা কুঁহিয়াৰ বাবে ক্ষতি হৈছিল। কেইবাশ বছৰ ধৰি গৰ্ভগৃহত চাকিৰ ধোঁৱা আৰু কৰ্পূৰ জ্বলোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ধোঁৱা আৰু কুঁহিয়াৰৰ সংস্পৰ্শ অব্যাহত আছিল। ইয়াৰ ফলত প্ৰদক্ষিণ পথৰ দেৱালত থকা চোল যুগৰ চিত্ৰৰ কিছুমান অংশ যথেষ্ট ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল।<ref name="paint"/> ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগে পৃথিৱীত প্ৰথমবাৰৰ বাবে নিজৰ বিশেষ প্লাষ্টাৰ আঁতৰোৱা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি ১০০০ বছৰ পুৰণি চোল যুগৰ দেৱালচিত্ৰৰ ওপৰত অংকিত ১৬খন নায়ক যুগৰ দেৱালচিত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছিল।<ref name="paint"/> এই ৪০০ বছৰ পুৰণি দেৱালচিত্ৰসমূহ আঁহযুক্ত কাঁচৰ ফলকত স্থাপন কৰি এটা পৃথক মণ্ডপত প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।<ref name="paint"/> ===শিলালিপি=== {{multiple image | total_width = 500 | align = centre | direction = horizontal | image1 = Tamil Inscriptions in Thanjavur Brahadeeshwara Temple written 1000 years ago.jpg | caption1 = বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ তামিল শিলালিপি (প্ৰায় একাদশ শতিকা)। | image2 = 1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, inscription, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg | caption2 = মন্দিৰটোত একাদশ শতিকাৰ তামিল আৰু গ্ৰন্থ লিপিৰ শিলালিপি আছে। }} মন্দিৰৰ দেৱালত তামিল আৰু গ্ৰন্থ লিপিত বহুতো শিলালিপি আছে। ইয়াৰে বহুতো শিলালিপিৰ আৰম্ভণিতে সেই শিলালিপি খোদাই কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া ৰজাৰ পৰম্পৰাগত সংস্কৃত আৰু তামিল ভাষাৰ ঐতিহাসিক পৰিচয় দিয়া হৈছে। ইয়াৰে বেছিভাগ শিলালিপিত মন্দিৰ বা মন্দিৰৰ কৰ্মচাৰীসকলক দিয়া দানৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে। কিছুমান শিলালিপিত চহৰখনৰ বাসিন্দাসকলক দিয়া দানৰ কথাও উল্লেখ আছে।{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=15, 25, 53 with footnotes}}<ref name=ayyar411/> মন্দিৰৰ চৌহদত [[ৰাজাৰাজ চোল প্ৰথম]]ৰ ৬৪টা, [[ৰাজেন্দ্ৰ চোল প্ৰথম]]ৰ ২৯টা, [[বিক্ৰম চোল]]ৰ এটা, [[কুলোত্তুংগ প্ৰথম]]ৰ এটা আৰু [[ৰাজমহেন্দ্ৰ চোল|ৰাজমহেন্দ্ৰ]] ([[ৰাজেন্দ্ৰ চোল দ্বিতীয়|ৰাজেন্দ্ৰ দ্বিতীয়]])ৰ এটা শিলালিপি আছে। সম্ভৱতঃ [[পাণ্ড্য]] ৰজাৰ তিনিটা আৰু [[তাঞ্জাভুৰ নায়ক ৰাজ্য|নায়ক]] শাসক অচ্যুতাপ্প নায়ক আৰু মল্লাপ্প নায়কৰ দুটাকৈ শিলালিপিও আছে।<ref>{{cite book|title=The Great Chola Temples: Thanjavur, Gangaikondacholapuram, Darasuram|author=C. Sivaramamurti|publisher=Archaeological Survey of India, 2007 - Architecture, Chola - 96 pages|page=26}}</ref> {{multiple image | total_width = 700 | align = center | caption_align = center | image1 = Thirumagalpola.jpg | caption1 = ஸ்வஸ்திஸ்ரீ் திருமகள் போல பெருநில | image2 = Perunilachelviyun.jpg | caption2 = பெருநிலச் செல்வியுந் தனக்கேயுரிமை | image3 = Keyurimaipundamai.jpg | caption3 = கேயுரிமை பூண்டமை மனக்கொளக் | image4 = Kandalursaalai kalamaruttaruli.jpg | caption4 = காந்தளூர்ச் சாலைக் களமறூத்தருளி வேங்கை | image5 = Udaiyar Sri Rajaraja.jpg | caption5 = உடையார் ஸ்ரீராஜராஜ சோழன் | footer_align = center | footer = তাঞ্জাভুৰৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰপৰা ৰাজাৰাজৰ শিলালিপিৰ অংশ (''প্ৰতিখন ছবিৰ প্ৰথম শাৰী'') }} ===মন্দিৰৰ কৰ্মচাৰী=== ১০১১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ তাৰিখ থকা চৌহদৰ উত্তৰ দেৱালৰ এটা শিলালিপিত মন্দিৰত নিযুক্ত আৰু মন্দিৰৰপৰা সহায় পোৱা লোকসকলৰ বিষয়ে বিতং তথ্য দিয়া হৈছে। শিলালিপিটোত তেওঁলোকৰ দৰমহা, কাম আৰু নাম উল্লেখ কৰা হৈছে। ইয়াত ৬০০ৰো অধিক লোকৰ নাম আছে। ইয়াৰ ভিতৰত পুৰোহিত, চাকি জ্বলোৱা লোক, ধোবী, দৰ্জী, অলংকাৰ নিৰ্মাতা, মৃৎশিল্পী, কাঠমিস্ত্ৰী, পৱিত্ৰ ছাতি কঢ়িওৱা লোক, নৃত্যগুৰু, [[ভাৰতনাট্যম]] নৃত্যশিল্পী, গায়ক, পুৰুষ আৰু মহিলা বাদ্যযন্ত্ৰী, পৰিৱেশন কৰা শিল্পীসকলৰ তত্ত্বাৱধায়ক, হিচাপৰক্ষক আদি আছিল। তেওঁলোকৰ দৰমহা মাটিৰ টুকুৰাৰ ৰূপত দিয়া হৈছিল। সেয়েহে মন্দিৰত তেওঁলোকৰ কাম সম্ভৱতঃ আংশিক সময়ৰ আছিল।<ref name=ayyar411/>{{sfn|Michell|1988|pp=59–60}} মন্দিৰত ''[[দেৱদাসী]]''সকলক নিযুক্ত কৰা হৈছিল। তেওঁলোক ভক্তিমূলক গীত গোৱা নৃত্যশিল্পী আছিল। মন্দিৰৰ বহুতো শিলালিপিত এনে দানৰ উল্লেখ আছে যাৰ উদ্দেশ্য আছিল "পূজাৰ ব্যৱস্থা কৰা, সন্ন্যাসীসকলৰ সভাৰ বাবে খাদ্য যোগান ধৰা আৰু মেৰামতিৰ কাম কৰা।" জৰ্জ মিচেলৰ মতে, তাঞ্জাভুৰৰ মন্দিৰটো ইয়াৰ ইতিহাসত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দাতব্য প্ৰতিষ্ঠান আছিল। ইয়াত প্ৰতিদিনে তীৰ্থযাত্ৰী, ভক্ত আৰু যাত্ৰীৰ বাবে বিনামূলীয়া খাদ্যৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। হিন্দু উৎসৱৰ দিনত এই খাদ্যৰ ব্যৱস্থা অধিক বিশদ আছিল আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক বিশেষভাৱে আমন্ত্ৰণ কৰি খাদ্য খুওৱা হৈছিল।<ref name=ayyar411>PV Jagadisa Ayyar (1993), South Indian Shrines, Asian Educational Services, {{ISBN|81-206-0151-3}}, pages 411-423</ref>{{sfn|Michell|1988|pp=59–60}} ==সহস্ৰাব্দ উদ্‌যাপন== <gallery mode="packed" heights="180"> File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|১,০০০ বছৰ পুৰণি তাঞ্জাভুৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ – সূৰ্যোদয়ৰ সময়ৰ দৃশ্য File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰত উদ্‌যাপনৰ বাবে সমবেত হোৱা নৃত্যশিল্পীসকল </gallery> ১০১০ খ্ৰীষ্টাব্দত চোল সম্ৰাট ৰাজাৰাজ প্ৰথমে তাঞ্জাভুৰত নিৰ্মাণ কৰা এই মন্দিৰটো সাধাৰণতে বৃহৎ মন্দিৰ বুলি জনাজাত। ২০১০ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত ইয়াৰ ১,০০০ বছৰ সম্পূৰ্ণ হয়। এই বিশাল স্থাপত্যৰ ১,০০০ বছৰ পূৰ্ণ হোৱাৰ উপলক্ষ্যে ৰাজ্য চৰকাৰ আৰু চহৰখনত বহুতো সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। ১০১০ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰাজাৰাজ প্ৰথমে (৯৮৫–১০১৪ খ্ৰীষ্টাব্দ) তেওঁৰ ২৫তম ৰাজত্বকালৰ ২৭৫তম দিনত গৰ্ভগৃহৰ ওপৰত থকা {{convert|59.82|m}} উচ্চতাৰ বিমানৰ চূড়ান্ত প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে সোণেৰে মেৰিওৱা কলসম (তামৰ পাত্ৰ বা চূড়া) অৰ্পণ কৰিছিল। সেই ঘটনাটোক স্মৰণ কৰিবলৈ এই উদ্‌যাপন কৰা হৈছিল।<ref name="jlbiadsf">{{cite news| url= [https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440|](https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440|) title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= [https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440|](https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440|) url-status= live}}</ref><ref name="asedgt">{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}</ref><ref name="sdbjt">{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}</ref> ===ভৰতনাট্যম যজ্ঞ=== এই উপলক্ষ্যে ৰাজ্য চৰকাৰে বিশিষ্ট নৃত্যশিল্পী [[পদ্মা সুব্ৰহ্মণ্যম|পদ্মা সুব্ৰহ্মণ্যম]]ৰ নেতৃত্বত [[ভৰতনাট্যম]] যজ্ঞ নামৰ ধ্ৰুপদী নৃত্য অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰিছিল। এই অনুষ্ঠানটো ভাৰতীয় ভৰতনাট্যম শিল্পী সংস্থা (ABHAI) আৰু তাঞ্জাভুৰৰ বৃহন নাট্যাঞ্জলি ন্যাসে যুটীয়াভাৱে আয়োজন কৰিছিল। মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ ১,০০০ বছৰ পূৰ্ণ হোৱাৰ উপলক্ষ্যে নতুন দিল্লী, [[মুম্বাই]], [[পুনে]], [[তামিলনাডু]], [[অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ]], [[কৰ্ণাটক]], [[কেৰালা]], [[ছিংগাপুৰ]], [[মালয়েছিয়া]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১,০০০ গৰাকী নৃত্যশিল্পীয়ে একেলগে নৃত্য কৰিছিল। তেওঁলোকে কৰুভুৰ দেৱে (ৰাজাৰাজৰ গুৰু) ৰচনা কৰা ঐশ্বৰিক সংগীত ''তিৰুৱিচাইপ্পা'' (তিৰুমুৰাইৰ নৱম খণ্ড)ৰ ৰেকৰ্ড কৰা ১১টা পদত নৃত্য কৰিছিল। ২০১০ চনৰ ২৬ ছেপ্টেম্বৰৰপৰা দুদিনৰ বাবে সৰু চহৰখন সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰলৈ পৰিণত হৈছিল। এই সময়ছোৱাত পথশিল্পী আৰু নৃত্যশিল্পীসকলে সমগ্ৰ চহৰখনত অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰিছিল।<ref name="DDY">{{cite web| url= [http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm|](http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| ) title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= [https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm|](https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| ) url-status= live}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="dfgjoerY">{{cite news | url=[http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece](http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece) | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=[https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece](https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece) | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}</ref> ===স্মাৰক ডাকটিকট আৰু মুদ্ৰা=== ২০১০ চনৰ ২৬ ছেপ্টেম্বৰত (বৃহৎ মন্দিৰৰ সহস্ৰাব্দ উদ্‌যাপনৰ পঞ্চম দিন) দেশৰ সাংস্কৃতিক, স্থাপত্য আৰু শিলালিপি সম্পৰ্কীয় ইতিহাসলৈ বৃহৎ মন্দিৰটোৰ অৱদানৰ স্বীকৃতি হিচাপে {{INR}} ৫ মূল্যৰ এটা বিশেষ ডাকটিকট মুকলি কৰা হয়। ডাকটিকটটোত {{convert|216|ft|m|order=flip}} উচ্চতাৰ বিশাল [[ৰাজগোপুৰম|ৰাজগোপুৰম]] দেখুওৱা হৈছিল। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে এই উপলক্ষ্যে মন্দিৰৰ আৰ্হি খোদিত কৰা {{INR}} ৫ মূল্যৰ এটা মুদ্ৰা মুকলি কৰি উদ্‌যাপনটো স্মৰণীয় কৰি তোলে।<ref name="sdlkqqqsf">{{cite web | url= [http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html](http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html) | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= [https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html](https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html) | url-status= live }}</ref><ref name="ohjohjf">{{cite news| url= [http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm|](http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| ) archive-url= [https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm|](https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| ) url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin| access-date= 27 September 2010| location= Chennai, India| work= [[The Hindu]]| date= 27 September 2010}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> এ ৰাজা, ভাৰতৰ যোগাযোগ আৰু তথ্যপ্ৰযুক্তি মন্ত্ৰ্যালয়ৰ কেবিনেট মন্ত্ৰীয়ে বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ বিশেষ ডাকটিকটটো মুকলি কৰে। প্ৰথমটো ডাকটিকট জি কে ভাছানে, জাহাজ পৰিবহণ মন্ত্ৰ্যালয়ৰ কেবিনেট মন্ত্ৰীয়ে গ্ৰহণ কৰে। মুম্বাই মুদ্ৰণালয়ে {{INR}} ৫ৰ মুদ্ৰাত থকা একে ছবিৰে ১,০০০ টকাৰ এটা স্মাৰক মুদ্ৰা জাৰি কৰিছিল। ই ভাৰত গণৰাজ্যৰ মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত জাৰি কৰা প্ৰথম ১,০০০ টকাৰ মুদ্ৰা আছিল। এই মুদ্ৰাটো চলাচলৰ বাবে নথকা বৈধ মুদ্ৰা (NCLT) আছিল।<ref name="coin">{{cite news | url=[http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf](http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf) | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=[https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf](https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf) | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ১৯৫৪ চনৰ ১ এপ্ৰিলত ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে {{INR}} ১,০০০ মূল্যৰ এখন নোট মুকলি কৰিছিল। ইয়াত বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ বিস্তৃত দৃশ্য দেখুওৱা হৈছিল আৰু ইয়াৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য আৰু গুৰুত্ব প্ৰকাশ কৰা হৈছিল। ১৯৭৫ চনত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী [[ইন্দিৰা গান্ধী]]ৰ নেতৃত্বাধীন চৰকাৰে ক'লা ধন নিয়ন্ত্ৰণৰ উদ্দেশ্যে সকলো {{INR}} ১,০০০ মূল্যৰ নোট বিমুদ্ৰাকৰণ কৰিছিল। এই নোটসমূহ এতিয়া সংগ্ৰাহকৰ মাজত জনপ্ৰিয়।<ref name="ppwqqsf">{{cite web | url= [http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece](http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece) | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= [https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece](https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece) | url-status= dead }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ২০১০ চনত তেতিয়াৰ তামিলনাডুৰ মুখ্যমন্ত্ৰী এম কৰুণানিধিয়ে উচ্চ উৎপাদনক্ষম ধানৰ এটা প্ৰজাতি ''ছেম্মাই ধান''ৰ নাম মন্দিৰৰ নিৰ্মাতা ৰাজাৰাজ চোলৰ সহস্ৰাব্দ বৰ্ষ উপলক্ষ্যে ''ৰাজা ৰাজন-১,০০০'' ৰাখিছিল।<ref name="jjjsqwhnsdff">{{cite web | url= [http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908](http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908) | title= Semmai Paddy as "Raja Rajan-1000" | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==গ্ৰহণযোগ্যতা== মন্দিৰটোৱে "স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য, চিত্ৰকলা আৰু ব্ৰঞ্জৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণত চোলসকলৰ উজ্জ্বল কৃতিত্বৰ সাক্ষ্য বহন কৰে।" <ref name="Great Living Chola Temples"/> সেই সময়ৰ বহুতো সমসাময়িক গ্ৰন্থত, যেনে ''মুভৰ উলা'' আৰু ''কলিংগট্টুপৰণি''ত, মন্দিৰটোৰ উল্লেখ আছে। চেটাৰ্জীৰ মতে, [[তামিল স্থাপত্য]]ই এই মন্দিৰ আৰু ইয়াৰ পিছত নিৰ্মাণ কৰা [[বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ, গংগাইকোণ্ডচোলপুৰম|বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ, গংগাইকোণ্ডচোলপুৰম]]ত নিজৰ সৰ্বোচ্চ ৰূপ লাভ কৰিছিল।<ref name=india>{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}</ref> ভাৰত চৰকাৰে মন্দিৰটোক ঐতিহ্যস্থল হিচাপে ঘোষণা কৰিছে। ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগে ইয়াক সংৰক্ষিত স্মৃতিসৌধ হিচাপে পৰিচালনা কৰে। মন্দিৰটো [[তামিলনাডু]]ৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় পৰ্যটনস্থলী।<ref name="Gopal 1990 185"/> মন্দিৰটো [[গংগাইকোণ্ডচোলপুৰম]]ৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ আৰু [[দাৰাসুৰম]]ৰ [[ঐৰাৱতেশ্বৰ মন্দিৰ]]ৰ সৈতে [[বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান]] হিচাপে [[ইউনেস্কো]]ই ঘোষণা কৰিছে। এই তিনিওটা মন্দিৰক [[মহান জীৱন্ত চোল মন্দিৰসমূহ]] বুলি কোৱা হয়।<ref name=UNESCO>{{cite web|url=[https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great](https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great) Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=[https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250|url-status=live}}](https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250|url-status=live}})</ref> এই তিনিওটা মন্দিৰৰ মাজত বহুতো সাদৃশ্য আছে। কিন্তু প্ৰতিটো মন্দিৰৰ নিজা বিশেষ নক্সা আৰু ভাস্কৰ্যৰ উপাদান আছে।<ref>{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}</ref> এই তিনিওটা মন্দিৰ ১০মৰপৰা ১২শ শতিকাৰ ভিতৰত চোলসকলে নিৰ্মাণ কৰিছিল। হিন্দুসকলে এতিয়াও এই মন্দিৰসমূহৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে আৰু ব্যৱহাৰ কৰে। এই মন্দিৰসমূহক "মহান জীৱন্ত" বুলি কোৱা হয়, কাৰণ আধুনিক সময়তো এইবোৰত সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান, তীৰ্থযাত্ৰা আৰু পূজাৰ কাৰ্য চলি আছে।<ref>{{cite news|url=[http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside](http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside) the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=[https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}](https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}})</ref> ===সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান=== [[File:28apr10.jpg|thumb|২০১৫ চনৰ মন্দিৰ উৎসৱৰ শোভাযাত্ৰা]] তাঞ্জাভুৰৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰত প্ৰতি বছৰে ফেব্ৰুৱাৰী মাহত [[মহাশিৱৰাত্ৰি|মহাশিৱৰাত্ৰি]]ৰ সময়ত নৃত্য উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী নৃত্যৰ বিভিন্ন প্ৰধান শৈলীৰ শিল্পী আৰু আঞ্চলিক দলসমূহে ১০ দিনীয়া বৃহন নাট্যাঞ্জলি উৎসৱত নিজৰ নৃত্য পৰিৱেশন কৰে।<ref>[[http://www.brahannatyanjali.in/events.html](http://www.brahannatyanjali.in/events.html){{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Brahan Natyanjali], Thanjavur, Tamil Nadu</ref> ===ৰথ উৎসৱ=== মন্দিৰৰ ৰথটো ২০১৫ চনৰ ২০ এপ্ৰিলত [[ৰাম|শ্ৰী ৰামৰ]] মন্দিৰৰ সন্মুখৰপৰা পৰীক্ষামূলকভাৱে চলোৱা হৈছিল। এই অনুষ্ঠান বৃহৎসংখ্যক লোকে প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল।<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews|date=19 September 2018 }}, The Hindu, 21 April 2015</ref> ন দিন পাছত মন্দিৰৰ ৰথৰ প্ৰথম শোভাযাত্ৰা অনুষ্ঠিত হয়। বাতৰি অনুসৰি, বিগত এশ বছৰত এই মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হোৱা এইটোৱেই আছিল প্ৰথম এনে শোভাযাত্ৰা।<ref>[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0|date=19 September 2018 }}, The Hindu, 30 April 2015</ref> ===উপন্যাস=== [[কল্কি কৃষ্ণমূৰ্তি]] নামৰ এজন প্ৰখ্যাত তামিল ঔপন্যাসিকে ৰাজাৰাজৰ জীৱনৰ আধাৰত ''পোন্নিয়িন ছেলভন'' নামৰ এখন ঐতিহাসিক উপন্যাস লিখিছিল।<ref>{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=[http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19](http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19) October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=[https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}](https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}})</ref> আন এজন তামিল লেখক বালাকুমাৰণে ৰাজাৰাজ প্ৰথমৰ জীৱন আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ বিষয়-বস্তু লৈ ''উদয়াৰ'' নামৰ এখন উপন্যাস লিখিছিল।<ref>{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead|archivedate=19 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|deadurl=yes}}</ref> ==প্ৰশাসন== মন্দিৰটো বৰ্তমান বাবাজী ৰাজা ভোসলে ছত্ৰপতিৰদ্বাৰা পৰিচালিত আৰু ব্যৱস্থাপিত হয়। তেওঁ তাঞ্জাভুৰ মাৰাঠা ৰাজ্য ৰাজপৰিয়ালৰ মুৰব্বী। তেওঁ তাঞ্জাভুৰ প্ৰাসাদ দেৱস্থানমৰ বংশানুক্ৰমিক ন্যাসৰক্ষক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। এই প্ৰতিষ্ঠানটোৱে পূৰ্বৰ তাঞ্জোৰ অঞ্চলৰ ৮৮টা মন্দিৰৰ লগতে বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰো পৰিচালনা অব্যাহত ৰাখিছে। কিছুমান তামিল জাতীয়তাবাদ গোটে [[তামিলনাডু]] চৰকাৰক এই অধিকাৰ বাতিল কৰিবলৈ আবেদন কৰি আহিছে। তেওঁলোকৰ মতে, তেওঁ [[চোল]] বা [[তামিলসকল|তামিল]] বংশৰ নহয়। প্ৰতিবাদকাৰীসকলৰ এজন, যি বৃহৎ মন্দিৰ অধিকাৰ পুনৰুদ্ধাৰ সমিতিৰ সমন্বয়কো, তেওঁৰ মতে বাবাজী ভোসলে তাঞ্জাভুৰৰ মাৰাঠা ৰজাসকলৰ আইনগত উত্তৰাধিকাৰীও নহয়।<ref>{{cite web|url=[http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil](http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil) groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=[https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}](https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html%7Curl-status%3Dlive%7D%7D)</ref> ==চিত্ৰসম্ভাৰ== মন্দিৰটোত বহুতো ভাস্কৰ্য, উত্থিত খোদিত চিত্ৰ আৰু দেৱালচিত্ৰ আছে।<ref name="Sivaramamurti1977p288">{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= [https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year=](https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year=) 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|তাঞ্জাভুৰ, তামিলনাডু, ভাৰতৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|তাঞ্জাভুৰৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰত হাতীৰ উত্থিত খোদিত চিত্ৰ File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|ভিক্ষাৰ পাত্ৰ হাতত লৈ ভিক্ষু ৰূপত শিৱ (''সাধু'', [[ভিক্ষাটন]]) File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|alt=অৰ্ধনাৰীশ্বৰ (অৰ্ধেক শিৱ, অৰ্ধেক পাৰ্বতী), যি পুৰুষ আৰু নাৰী তত্ত্ব অবিচ্ছেদ্য বুলি প্ৰতীকায়িত কৰে। |[[অৰ্ধনাৰীশ্বৰ]] (অৰ্ধেক শিৱ, অৰ্ধেক পাৰ্বতী), যি পুৰুষ আৰু নাৰী তত্ত্ব অবিচ্ছেদ্য বুলি প্ৰতীকায়িত কৰে<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara}}</ref> File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[গণেশ]]ক মূল মন্দিৰ আৰু এটা পৃথক মন্দিৰ দুয়ো ঠাইতে দেখুওৱা হৈছে। File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|পিছফালে মন্দিৰৰ কৰিডৰ থকা পৃথক গণেশ মন্দিৰ File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|চোতালৰ উত্তৰ অংশত থকা সুব্ৰহ্মণ্যৰ মন্দিৰ। ইয়াক "মুৰুগন", "কাৰ্তিকেয়" বা "স্কন্দ" বুলিও কোৱা হয়। File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[চণ্ডেশ্বৰ]] মন্দিৰ। সোঁফালে মূল মন্দিৰৰ দেৱাল আৰু পিছফালে পূব গোপুৰম আছে। চণ্ডেশ্বৰ এজন ধ্যানমগ্ন যোগী আৰু নয়নমাৰ [[ভক্তি আন্দোলন]]ৰ সাধু। File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[বিষ্ণু]]ৰ [[নৰসিংহ]] অৱতাৰ, যিয়ে মানুহক তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বাবে নিৰ্যাতন কৰা অসুৰক বধ কৰিছে File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[লক্ষ্মী]]ৰ মূৰ্তি, সন্মানসহ প্ৰদৰ্শিত এখন বৈষ্ণৱ ভাস্কৰ্য File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|গজলক্ষ্মীৰ দেৱালচিত্ৰ, [[বৈষ্ণৱ ধৰ্ম]]ৰ বিষয়-বস্তুৰ আন এটা শিল্পকৰ্ম File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|শৈৱ মন্দিৰত থকা বিষ্ণুৰ ভাস্কৰ্য File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[যোগ]] আৰু ধ্যানৰ উত্থিত খোদিত চিত্ৰ; মন্দিৰটোত বহুতো লৌকিক আৰু সাধুৰ দৃশ্য দেখুওৱা হৈছে। File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|গছত লুকাই গোপিকাসকলৰ কাপোৰ লৈ কৃষ্ণই কৰা ধেমালি File:Nandi Brihadeeswara.jpg|নন্দী মন্দিৰ File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|ভাস্কৰ্য File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|বিমানৰ বাহিৰৰ দেৱালৰ ভাস্কৰ্যৰ অংশ File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|খট‌খটীত থকা উত্থিত খোদিত চিত্ৰ File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|উত্থিত খোদিত চিত্ৰৰ অংশ File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|উত্থিত খোদিত চিত্ৰৰ অংশ File:Entrance Brihadeeswara.jpg|প্ৰৱেশদ্বাৰ File:Thanjavur Big Temple View.jpg|বিমানৰ দৃশ্য File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|বিমানলৈ যোৱা এটা প্ৰৱেশদ্বাৰ File:Left side view Brihadeeswara.jpg| বাঁওফালৰপৰা দেখা দৃশ্য File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|ৰাতিৰ দৃশ্য File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|ৰাতিৰ সময়ত বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ গোপুৰম File:PeriyaKoil June 2016.jpg|তাঞ্জোৰ পেৰিয়া কইলত পুৱতি নিশাৰ দৃশ্য File:A yoga and meditation relief.jpg|[[যোগ]] আৰু ধ্যানৰ উত্থিত খোদিত চিত্ৰ File:Ta-scr.jpg|বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰৰ তামিল লিপিৰ শিলালিপি </gallery> ==টোকা== {{Reflist|group=note}} ==তথ্যসূত্ৰ== {{Reflist}} ===গ্ৰন্থপঞ্জী=== {{Refbegin|2}} *{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}} *{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}} * {{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title = Middle Chola Temples|publisher = Thomson Press| year=1975|isbn = 978-9060236079}} * {{cite book| first=Francis D.K.| last=Ching| year=2007| title=A Global History of Architecture| url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin| url-access=registration| publisher=John Wiley and Sons| location=New York| pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]| isbn=978-0-471-26892-5}} *{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}} *{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}} *Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}. *{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}} *{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}} *Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}} *{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}} *{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}} *{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}} * {{citation| last =Michell| first =George| title = The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms| publisher =University of Chicago Press| year =1988| location =Chicago| isbn = 0-226-53230-5}} * {{cite book| first= John| last= Man| year= 1999| title= Atlas of the Year 1000| publisher= Penguin Books| location= United Kingdom| isbn= 0-7946-0011-5| url= https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC| access-date= 15 November 2015| archive-date= 10 March 2024| archive-url= https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC| url-status= live}} * {{cite book| first= Binda| last= Thapar| year= 2004| title= Introduction to Indian Architecture | publisher= Periplus Editions| location=Singapore| pages= 43, 52–53| isbn= 0-7946-0011-5}} *{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}} *{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}} *{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}} *{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}} *{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}} *{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&pg=PR10#v=onepage&q&f=false|url-status=live}} {{Refend}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{Commons category|Brihadisvara Temple|বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ}} {{Wikivoyage|Thanjavur|তাঞ্জাভুৰ}} * [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ তাঞ্জাভুৰ বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ], ভাৰত চৰকাৰৰ ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় কলা কেন্দ্ৰ * [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250304110245/https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple |date=2025-03-04 }}, তামিলনাডু পৰ্যটন * [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple দক্ষিণ মেৰু: বৃহদীশ্বৰ মন্দিৰ], ভাৰত চৰকাৰ * [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html শিল্প আৰু পুৰাতত্ত্বৰ ৱেবছাইটত আলোকচিত্ৰসমূহ] * [https://whc.unesco.org/en/list/250 ইউনেস্কোৰ মহান জীৱন্ত চোল মন্দিৰসমূহ] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ পৰ্যটনস্থলী]] [[শ্ৰেণী:হিন্দুধৰ্মৰ মঠ-মন্দিৰ]] [[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ ধৰ্মীয় স্থান]] 3xeo4zfo9qr6mq7mijn4coxq9plo1pj 0 138979 634561 634315 2026-09-06T23:42:28Z InternetArchiveBot 29706 Add 4 books for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634561 wikitext text/x-wiki {{In creation}} {{Infobox body of water | name = লোহিত সাগৰ | image_bathymetry = Red Sea topographic map-en.svg | caption_bathymetry = লোহিত সাগৰৰ মানচিত্ৰ | location = [[উত্তৰ আফ্ৰিকা]], [[পূৱ আফ্ৰিকা]], আৰু [[পশ্চিম এছিয়া]] | coordinates = {{Coord|22|N|38|E|region:EG_type:waterbody_scale:1000000|display=inline,title}} | type = [[সাগৰ]] | inflow = [[এডেন উপসাগৰ]], [[চুয়েজ উপসাগৰ]] | outflow = [[বাব-ইল-মাণ্ডেব]], [[ছুয়েজ খাল]] | catchment = | countries = {{Flatlist| * [[জিবুতি]] * [[মিচৰ]] * [[ইৰিত্ৰিয়া]] * [[ইজৰাইল]] * [[জৰ্ডান]] * [[চৌদি আৰব]] * [[ছোমালিয়া]] * [[চুডান]] * [[য়েমেন]] }} | length = {{cvt|2250|km|mi}} | width = {{cvt|355|km|mi}} | area = {{cvt|438000|km2|sqmi}} | depth = {{cvt|490|m|ft}} | max_depth = {{cvt|2730|m|ft}} | volume = {{cvt|233000|km3|cumi}} | residence_time = | shore = | elevation = | frozen = | islands = | settlements = | mapframe = yes | mapframe-stroke-width = 1 | mapframe-zoom = 3 }} {{Contains special characters}} '''লোহিত সাগ''' ({{Lang-en|Red Sea}}) [[আফ্ৰিকা]] আৰু [[এছিয়া]]ৰ মাজত অৱস্থিত [[ভাৰত মহাসাগৰ]]ৰ সাগৰীয় প্ৰৱেশদ্বাৰ। ইয়াৰ সাগৰৰ সৈতে সংযোগ দক্ষিণে, বাব-এল-মাণ্ডেব জলদ্বীপ আৰু এডেন উপসাগৰৰ মাজেৰে। লোহিত সাগৰৰ উত্তৰ দিশত চিনাই উপদ্বীপ, আকাবা উপসাগৰ আৰু ছুৱেজ উপসাগৰ আছে, যিটোৱে [[ছুৱেজ খাল]]লৈ যায়। ইয়াৰ তলত ৰেড ছি ৰিফ্ট আছে, যিটো গ্ৰেট ৰিফ্ট উপত্যকাৰ অংশ। লোহিত সাগৰৰ পৃষ্ঠভাগ প্ৰায় {{cvt|438,000|km2|sqmi}},<ref>{{Cite web |date=16 June 2008 |title=State of the Marine Environment Report for the Red Sea and Gulf of Aden: 2006 |url=https://www.cbd.int/doc/meetings/mar/ebsaws-2015-02/other/ebsaws-2015-02-persga-submission1-en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421194829/https://www.cbd.int/doc/meetings/mar/ebsaws-2015-02/other/ebsaws-2015-02-persga-submission1-en.pdf |archive-date=21 April 2021 |access-date=25 January 2020}}</ref> আৰু ইয়াৰ দীঘ {{cvt|2250|km|mi}}, আৰু ইয়াৰ বহল {{cvt|355|km|mi}} ইয়াৰ গড় গভীৰতা {{cvt|490|m|ft}}, আৰু মধ্য ছুয়াকিন ট্ৰাফত ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ গভীৰতা {{cvt|2730|m|ft}}।<ref>{{Cite book |last=Dinwiddie |first=Robert |title=Ocean: The World's Last Wilderness Revealed |url=https://archive.org/details/ocean0000unse_e9y9 |date=2008 |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-7566-2205-3 |editor-last=Thomas |editor-first=Louise |location=London |page=[https://archive.org/details/ocean0000unse_e9y9/page/452 452]}}</ref> লোহিত সাগৰ যথেষ্ট অগভীৰ, ইয়াৰ প্ৰায় ৪০% অঞ্চল {{cvt|100|m|ft}} গভীৰ, আৰু প্ৰায় ২৫% অঞ্চল {{cvt|50|m|ft}} তকৈ কম গভীৰ। বিস্তৃত অগভীৰ শ্বেলফবোৰ ইহঁতৰ সাগৰীয় জীৱ আৰু প্ৰবালৰ বাবে উল্লেখযোগ্য। সাগৰত ১০০০ৰো অধিক অকৃমি প্ৰজাতি আৰু ২০০প্ৰকাৰৰ কোমল আৰু কঠিন প্ৰবাল বাস কৰে। লোহিত সাগৰ বিশ্বৰ আটাইতকৈ উত্তৰ গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় সাগৰ আৰু ইয়াক গ্ল’বেল ২০০ ইক’ৰিজিয়ন হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। == পৰিসৰ == [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জলবিজ্ঞান সংস্থা]]ই লোহিত সাগৰৰ সীমা তলত দিয়া ধৰণে নিৰ্ধাৰণ কৰে:<ref>{{Cite web |year=1953 |title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition |url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |archive-date=8 October 2011 |access-date=28 December 2020 |publisher=International Hydrographic Organization}}</ref>{{blockquote|''উত্তৰ দিশত''। চুয়েজ উপসাগৰৰ দক্ষিণ সীমা [ৰাছ মুহাম্মাদ (27°43'N) ৰপৰা শ্বাডৱান দ্বীপৰ দক্ষিণ বিন্দু (34°02'E) লৈকে আৰু তাৰপৰা আফ্ৰিকাৰ উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে (27°27'N) পশ্চিম দিশলৈ যোৱা এটা ৰেখা<nowiki>]</nowiki> আৰু আকাবা [ৰাছ আল ফাছমা দক্ষিণ-পশ্চিমে ৰেকুইন দ্বীপলৈ লৈ যোৱা এটা ৰেখা ({{coord|27|57|N|34|36|E|display=inline}}) টিৰান দ্বীপৰ মাজেৰে ইয়াৰ দক্ষিণ-পশ্চিম বিন্দুলৈকে আৰু তাৰপৰা পশ্চিম দিশলৈ চিনাই উপদ্বীপৰ উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে (27°54'N)<nowiki>]</nowiki>। ''দক্ষিণ দিশত। '' হুছন মুৰাদ ({{coord|12|40|N|43|30|E|display=inline}}) আৰু ৰাছ ছিয়ায়ান ({{coord|12|29|N|43|20|E|display=inline}})ক সংযোগ কৰা এটা ৰেখা। }} == একচেটিয়া অৰ্থনৈতিক অঞ্চল == লোহিত সাগৰত [[একচেটিয়া অৰ্থনৈতিক অঞ্চল]]:<ref>{{Cite web |title=Sea Around Us {{!}} Fisheries, Ecosystems and Biodiversity |url=http://www.seaaroundus.org/data/#/eez |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223181456/http://www.seaaroundus.org/data/#/eez |archive-date=23 February 2016 |access-date=25 February 2021 |website=www.seaaroundus.org}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:100%" |- ! নং ! দেশ ! অঞ্চল (কিমি^২) |- | align=center | ১ || {{KSA}} || align=center | ১৮৬,৩৯২ |- | align=center | ২ || {{SUD}} || align=center | ৯২,৫১৩ |- | align=center | ৩ || {{EGY}} || align=center | ৯১,২৭৯ |- | align=center | ৪ || {{ERI}} || align=center | ৭৮,৩৮৩ |- | align=center | ৫ || {{YEM}} || align=center | ৩৫,৮৬১ |- | align=center | ৬ || {{DJI}} || align=center | ৭,০৩৭ |- style="background:#9acdff; " ! মুঠ | '''লোহিত সাগৰ''' || align=center | '''৪৯১,৪৬৫''' |} টোকা: হালাইব ট্ৰাইঙ্গল [[চুডান]] আৰু [[ইজিপ্ত]]ৰ মাজত বিবাদ কৰিছিল আৰু দুয়োটাৰে বাবে হিচাপ কৰিছিল। [[File:Tihama on the Red Sea near Khaukha, Yemen.jpg|thumb|[[য়েমেন]]ৰ খৌখাৰ ওচৰৰ লোহিত সাগৰৰ টিহামা]] [[File:Empty Coast in Farasan Island.jpg|thumb|ফৰাছান দ্বীপপুঞ্জৰপৰা দেখা লোহিত সাগৰৰ উপকূল]] == Name == The Red Sea has names in many languages of the region: * {{langx|rtl=yes|ar|البحر الأحمر|translit=al-Baḥr al-ʾAḥmar|label=[[Modern Standard Arabic]]}}; {{langx|ar|بحر القلزم|translit=Baḥr al-Qulzum|links=no|rtl=yes|label=Medieval [[Arabic]]}}; * {{Langx|he|הַיָּם הָאָדוֹם|translit=hayYām hāʾĀḏōm|rtl=yes}}; {{Langx|hbo|יַם־סוּף|translit=[[Yam Suph|Yam Sūf]]|rtl=yes}} * {{langx|cop|ⲫⲓⲟⲙ ⲛ̀ϩⲁϩ|Phiom Enhah}}, or {{langx|cop|ⲫⲓⲟⲙ ⲛ̀ϣⲁⲣⲓ|Phiom ǹšari|label=none}} * {{langx|ti|ቀይሕ ባሕሪ|translit=Qeyyiḥ bāḥrī}} * {{Langx|so|Badda Cas}} * {{langx|aa|Qasa Bad}} The English term ''Red Sea'' is a direct translation of the [[Ancient Greek]] {{tlit|grc|Erythrà Thálassa}} ({{lang|grc|Ἐρυθρὰ Θάλασσα}}). The sea itself was once referred to as the [[Erythraean Sea]] by Europeans. As well as {{lang|la|Mare Rubrum}} in [[Latin]]—alternatively, {{lang|la|Sinus Arabicus}} ({{literal translation|Arabian Gulf}})—the Romans called it {{lang|la|Pontus Herculis}} ({{literal translation|Sea of Hercules}}).<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Carl |last2=Villeneuve |first2=François |last3=Facey |first3=William |title=A Latin inscription from South Arabia |journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies |date=2004 |volume=34 |pages=239–250 |jstor=41223821 }}</ref> Other designations include the Arabic {{lang|ar|البحر الأحمر|rtl=yes}} ({{tlit|ar|Al-Baḥr Al-Aḥmar}}; alternatively, {{langx|ar|بحر القلزم|Baḥr Al-Qulzum|translation=the Sea of [[Clysma]]|label=none}}); the Coptic {{lang|cop|ⲫⲓⲟⲙ ̀ⲛϣⲁⲣⲓ}} ({{tlit|cop|Phiom ̀nšari}}); the [[Syriac language|Syriac]] {{lang|rtl=yes|syc|ܝܡܐ ܣܘܡܩܐ}} ({{tlit|syc|Yammāʾ summāqā}}); the Somali {{lang|so|Badda Cas}}; and the Tigrinya {{langx|ti|ቀይሕ ባሕሪ|label=none}} ({{tlit|ti|Qeyyiḥ bāḥrī}}). The name of the sea may signify the seasonal blooms of the red-coloured ''[[Trichodesmium]] erythraeum'' near the water's surface.<ref name="britannica">{{Cite encyclopedia |title=Red Sea {{!}} sea, Middle East |encyclopedia=Encyclopedia Britannica Online Library Edition |publisher=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Red-Sea |access-date=14 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123232055/https://www.britannica.com/place/Red-Sea |archive-date=23 January 2023 |url-status=live}}</ref><!-- Some{{Who|date=October 2009}} suggest that it refers to the mineral-rich red [[mountain]]s nearby, which are called Harei Edom ({{langx|he|הרי אדום|links=no}}). ''[[Edom]]'', meaning "ruddy complexion", is also an alternative [[Hebrew language|Hebrew]] name for the red-faced biblical character [[Esau]] (brother of [[Jacob]]), and the nation descended from him, the [[Edomites]], which in turn provides yet another possible origin for ''Red Sea''.{{Citation needed|date=February 2007}} --> A theory favored by some modern scholars is that the name ''red'' refers to the direction south, just as the [[Black Sea]]'s name may refer to the north. The basis of this theory is that some [[Pre-Indo-European languages]] used color words to refer to the [[5 cardinal point|cardinal directions]].<ref name="ChiTra">{{Cite web |title=How the Red Sea Got its Name |work=Smithsonian Journeys |url=http://www.smithsonianjourneys.org/blog/how-the-red-sea-got-its-name-180950850/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190926131326/https://www.smithsonianjourneys.org/blog/how-the-red-sea-got-its-name-180950850/ |archive-date=26 September 2019 |access-date=20 July 2015}}</ref> Writing in the fifth century [[BCE]], [[Herodotus]] uses the Red Sea and Southern Sea interchangeably.<ref>{{cite book |last1=Schmitt |first1=Rüdiger |chapter=Considerations on the name of the Black Sea: what can the historian learn from it? |pages=219–224 |editor1-last=Leschhorn |editor1-first=Wolfgang |editor2-last=Miron |editor2-first=Auguste V. B. |editor3-last=Miron |editor3-first=Andrei |title=Hellas und der griechische Osten: Studien zur Geschichte und Numismatik der griechischen Welt: Festschrift für Peter Robert Franke zum 70. Geburtstag |date=1996 |publisher=SDV Saarbrücker Druckerei und Verlag GmbH |isbn=978-3-930843-12-1 }}</ref> The term ''[[Yam Suph]]'' ({{langx|hbo|יַם־סוּף|translation=Sea of Reeds|label=none|rtl=yes}}) derives from the tale of God's [[parting of the Red Sea]] for the [[Israelites]]. Historically, it was also known to Western geographers as {{lang|la|Mare Mecca}} ('Sea of [[Mecca]]') and {{tlit|la|Sinus Arabicus}} ('Arabian Gulf').<ref>{{Cite web |title=Arabia |url=http://www.wdl.org/en/item/2919/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605202421/http://www.wdl.org/en/item/2919/ |archive-date=5 June 2013 |access-date=11 August 2013 |publisher=World Digital Library |archivedate=5 June 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605202421/http://www.wdl.org/en/item/2919/ |deadurl=yes }}</ref> Some ancient geographers also called the Red Sea the "Arabian Gulf" or the "Gulf of Arabia".<ref>{{Cite book |last=Michael D. Oblath |url=https://books.google.com/books?id=c5ya9QVCpIkC&q=Red+sea+as+Arabian+gulf&pg=PA53 |title=The Exodus itinerary sites: their locations from the perspective of the biblical sources |publisher=Peter Lang |year=2004 |isbn=978-0-8204-6716-0 |page=53 |access-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210065000/https://books.google.com/books?id=c5ya9QVCpIkC&q=Red+sea+as+Arabian+gulf&pg=PA53 |archive-date=10 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1525/9780520943728-073 |chapter=Fish Stocks/ Overfishing |title=Encyclopedia of Islands |date=2019 |last1=Brodziak |first1=Jon |pages=310–311 |isbn=978-0-520-94372-8 }}</ref> == History == {{AI-generated|partial=y|section=History|date=January 2026|reason=[[Special:Diff/1159139217|This 2023 edit]]; note [[WP:AISIGNS]] in undue emphasis on significance, negative parallelism, vocab distribution typical of 2023 LLMs, etc}} === Ancient era === [[File:C+B-Ship-Fig1-HatshepsuSailingBoat.PNG|thumb|upright=1.4|[[Ancient Egypt]]ian expedition to the [[Land of Punt]] on the Red Sea coast during the reign of Queen [[Hatshepsut]]]] The earliest known exploration of the Red Sea was conducted by [[ancient Egypt]]ians, as they attempted to establish commercial routes to [[Land of Punt|Punt]]. One such expedition took place around 2500 BCE and another around 1500 BCE (by [[Hatshepsut]]). Both involved long voyages down the Red Sea.<ref>{{Cite book |last=Fernandez-Armesto |first=Felipe |url=https://archive.org/details/pathfindersgloba00fern/page/24 |title=Pathfinders: A Global History of Exploration |publisher=W.W. Norton & Company |year=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |page=[https://archive.org/details/pathfindersgloba00fern/page/24 24]}}</ref> The Hebrew Biblical [[Book of Exodus]] relates the account of the [[Israelites]]' [[crossing the Red Sea]], which the Hebrew text calls {{tlit|hbo|[[Yam Suph]]}} ({{Langx|hbo|יַם־סוּף|label=none|rtl=yes}}). {{tlit|hbo|Yam Suph}} was traditionally identified as the Red Sea. [[Rabbi]] [[Saadia Gaon]] (882‒942 CE), in his [[Judeo-Arabic]] translation of the [[Torah]], identifies the crossing place of the Red Sea as {{tlit|jrb|Baḥar al-Qulzum}}, meaning the "[[Gulf of Suez]]".<ref>''Tafsir'', Saadia Gaon, s.v. Exodus 15:22, ''et al''.</ref> In the 6th century BCE, [[Darius the Great]], who was a prominent ruler of the [[Achaemenid Empire]] in [[Persia]], undertook significant efforts to improve and extend navigation in the Red Sea. He sent reconnaissance missions to explore the Red Sea and identify its navigational hazards, such as rocks and currents. This effort was significant, as it contributed to safer and more efficient navigation routes.<ref>{{Cite web |title=Darius' Red Sea Canal Stele {{!}} cabinet |url=https://www.cabinet.ox.ac.uk/darius-red-sea-canal-stele |access-date=8 June 2023 |website=www.cabinet.ox.ac.uk |archive-date=16 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716120327/https://www.cabinet.ox.ac.uk/darius-red-sea-canal-stele |url-status=live |archivedate=16 July 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230716120327/https://www.cabinet.ox.ac.uk/darius-red-sea-canal-stele |deadurl=yes }}</ref> [[File:Periplous of the Erythraean Sea.svg|left|thumb|upright=1.5|Settlements and commercial centres in the vicinity of the Red Sea involved in the [[spice trade]], as described in the ''[[Periplus of the Erythraean Sea]]'']] In addition to the maritime explorations, during the reign of Darius the Great, a canal was constructed linking the [[Nile|Nile River]] to the northern end of the Red Sea at [[Suez]]. This canal is sometimes referred to as the ancient Suez Canal. It played a pivotal role in improving trade and communication between the Nile Valley and the Red Sea, and beyond to the Indian Ocean. This canal was a predecessor of the modern [[Suez Canal]], which was constructed in the 19th century and remains one of the world's most important waterways.<ref>{{Cite journal |last=Colburn |first=Henry |date=2021 |title=King Darius' Red Sea Canal |url=https://hcommons.org/deposits/item/hc:44609/ |journal=FEZANA Journal |language=en-US |volume=35 |issue=4 |pages=27–30 |access-date=8 June 2023 |archive-date=16 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716120327/https://hcommons.org/deposits/item/hc:44609/ |url-status=live }}</ref> Ancient records, including inscriptions, evidence the construction of the canal during Darius's reign. Darius commemorated the completion of the canal by creating stelae (stone monuments) with inscriptions in several languages, describing the construction and its benefits. The canal not only facilitated trade but also solidified Darius's control over Egypt and enhanced the Achaemenid Empire's economic and political power in the region.{{cn|date=February 2026}} In the late 4th century BCE, [[Alexander the Great]] sent Greek naval expeditions down the Red Sea to the [[Indian Ocean]]. Greek navigators continued to explore and compile data on the Red Sea. [[Agatharchides]] collected information about the sea in the 2nd century BCE. The ''[[Periplus of the Erythraean Sea]]'' (or ''[[Periplus of the Red Sea]]''), a [[Greek language|Greek]] [[periplus]] written by an unknown author around the 1st century, contains a detailed description of the Red Sea's ports and sea routes.<ref>{{Cite book |last=Fernandez-Armesto |first=Felipe |url=https://archive.org/details/pathfindersgloba00fern/page/32 |title=Pathfinders: A Global History of Exploration |publisher=W.W. Norton & Company |year=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |pages=[https://archive.org/details/pathfindersgloba00fern/page/32 32–33]}}</ref> The Periplus also describes how [[Hippalus]] first discovered the direct route from the Red Sea to India. The Red Sea was favored for [[Roman trade with India]] starting with the reign of [[Augustus]], when the [[Roman Empire]] gained control over the Mediterranean, [[Egypt]], and the northern Red Sea. The route had been used by previous states, but traffic volume increased under the Romans. From Indian ports, goods from [[China]] were introduced to the [[Roman Empire|Roman]] world. Contact between Rome and China depended on the Red Sea, but the route was broken by the [[Aksumite Empire]] around the 3rd century CE.<ref>{{Cite book |last=East |first=W. Gordon |url=https://archive.org/details/geographybehindh0000east_z8c9/page/174 |title=The Geography behind History |publisher=W.W. Norton & Company |year=1965 |isbn=978-0-393-00419-9 |pages=[https://archive.org/details/geographybehindh0000east_z8c9/page/174 174–175]}}</ref> From antiquity [[slavery in Saudi Arabia|until the 20th century]], the Red Sea was also a trade route for the [[Red Sea slave trade]] from Africa to the [[Middle East]].<ref>{{cite book |doi=10.1007/978-3-031-13260-5 |title=The Palgrave Handbook of Global Slavery throughout History |date=2023 |isbn=978-3-031-13259-9 |editor-last1=Pargas |editor-last2=Schiel |editor-first1=Damian A. |editor-first2=Juliane }}{{pn|date=May 2025}}</ref> === Middle Ages and modern era === During the [[Middle Ages]], the Red Sea was an important part of the [[spice trade]] route. In 1183, [[Raynald of Châtillon]] launched a raid down the Red Sea to attack the [[Hajj|Muslim pilgrim]] convoys to [[Mecca]].<ref name="Mallett2008">{{cite journal |last1=Mallett |first1=Alex |title=A Trip down the Red Sea with Reynald of Châtillon |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |date=2008 |volume=18 |issue=2 |pages=141–153 |jstor=27755928 |doi=10.1017/S1356186307008024 }}</ref>{{rp|pages=143–144}} The possibility that Raynald's fleet might sack the holy cities of Mecca and [[Medina]] caused fury throughout the Muslim world.<ref name="Mallett2008"/>{{rp|pages=146–147}} However, it appears that Raynald's target was the lightly armed Muslim pilgrim convoys, rather than the well-guarded cities of Mecca and Medina, and the belief in the [[Muslim world]] that Raynald was seeking to sack the holy cities, due to the proximity of those cities to the areas that Raynald raided.<ref name="Mallett2008"/>{{rp|pages=152–153}} In 1513, trying to secure that channel to [[Portugal]], [[Afonso de Albuquerque]] laid [[Siege of Aden (1513)|siege to Aden]]<ref>{{Cite book |last=Newitt |first=M. D. D. |title=A history of Portuguese overseas expansion, 1400–1668 |url=https://archive.org/details/historyofportugu0000newi |publisher=New York Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-23979-0 |location=London |page=[https://archive.org/details/historyofportugu0000newi/page/87 87]}}</ref> but was forced to retreat. They cruised the Red Sea through the [[Bab al-Mandab]], as the first fleet from Europe in modern times to sail these waters. Later in 1524, the city was delivered to Governor Heitor da Silveira as an agreement for protection from the [[Ottoman Empire]].<ref>{{Cite book |last=Mathew |first=K. M. |url=https://books.google.com/books?id=Kl3IR3RJTIEC&q=Heitor+da+Silveira+Aden&pg=PA136 |title=History of the Portuguese Navigation in India, 1497–1600 |year=1988 |publisher=Mittal Publications |isbn=978-81-7099-046-8 |access-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210065001/https://books.google.com/books?id=Kl3IR3RJTIEC&q=Heitor+da+Silveira+Aden&pg=PA136 |archive-date=10 February 2023 |url-status=live}}</ref> In 1798, [[France]] ordered General [[Napoleon I]] to invade [[Egypt]] and take control of the Red Sea.{{cn|date=February 2026}} Although he failed in his mission, the engineer [[Jean-Baptiste Lepère]], who took part in it, revitalised the plan for a canal which had been envisaged during the reign of the [[pharaoh]]s. Several canals were built in ancient times from the Nile to the Red Sea along or near the line of the present [[Sweet Water Canal]], but none lasted for long. The [[Suez Canal]] was opened in November 1869. During the first half of the 20th century, the [[Red Sea slave trade]] attracted substantial international condemnation.{{cn|date=February 2026}} After the [[Second World War]], the Americans and Soviets exerted their influence whilst the volume of oil tanker traffic intensified. However, the [[Six-Day War]] culminated in the closure of the [[Suez Canal]] from 1967 to 1975. Despite the patrols by the major maritime fleets in the waters of the Red Sea, the Suez Canal has never recovered its supremacy over the Cape route, which is believed to be less vulnerable to piracy.<ref>{{Cite web |title=Piracy Resurges in the Indian Ocean as Red Sea Tensions Escalate – Ship Universe |url=https://www.shipuniverse.com/news/piracy-resurges-in-the-indian-ocean-as-red-sea-tensions-escalate/ |access-date=2025-06-25 |language=en-US}}</ref> ===Red Sea crisis=== {{main|Red Sea crisis}} [[Axis of Resistance|Iranian-backed]] [[Yemen]]i [[Houthis]] have attacked Western ships, including warships, next to the [[Bab al-Mandeb]] during the [[Gaza war]]. One ship was hijacked and taken back to Yemen.<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/10/houthis-call-wests-bluff-with-renewed-red-sea-drone-assault | title=Houthis call west's bluff with renewed Red Sea drone assault | newspaper=The Guardian | date=10 January 2024 | last1=Sabbagh | first1=Dan }}</ref> == Oceanography == [[File:RedSea.A2004273.1050.250m.jpg|thumb|Red Sea image from [[NASA]]]] [[File:Day Pass down the Red Sea.ogv|thumb|upright=1.35|This video over the south-eastern [[Mediterranean Sea]] and down the coastline of the Red Sea was taken by the crew of Expedition 29 on board the International Space Station.]] The Red Sea is between arid land, [[desert]] and [[semi-desert]].<ref>{{cite book |editor1-first=Najeeb M.A. |editor1-last=Rasul |editor2-first=Ian C.F. |editor2-last=Stewart |title=The Red Sea |series=Springer Earth System Sciences |date=2015 |doi=10.1007/978-3-662-45201-1 |isbn=978-3-662-45200-4 }}{{pn|date=March 2026}}</ref> Many regions of the coastal zone of the Red Sea possess large areas of vigorously growing coral and extensive reef complexes. Due to the tidal currents, low human population, and the minimal development in this climatically inhospitable region, the Red Sea coral reefs are some of the healthiest reef environments in the world.<ref>{{cite journal |last1=Acker |first1=James |last2=Leptoukh |first2=Gregory |last3=Shen |first3=Suhung |last4=Zhu |first4=Tong |last5=Kempler |first5=Steven |title=Remotely-sensed chlorophyll a observations of the northern Red Sea indicate seasonal variability and influence of coastal reefs |url=https://archive.org/details/journal-of-marine-systems_2008-02_69_3-4/page/191 |journal=Journal of Marine Systems |date=February 2008 |volume=69 |issue=3–4 |pages=191–204 |doi=10.1016/j.jmarsys.2005.12.006 |bibcode=2008JMS....69..191A }}</ref> The Red Sea water mass-exchanges its water with the [[Arabian Sea]] and [[Indian Ocean]] via the [[Gulf of Aden]]. These physical factors reduce the effect of high salinity caused by evaporation in the north and relatively hot water in the south.<ref>{{Cite journal |last1=Sofianos |first1=Sarantis S. |last2=Johns |first2=William E. |date=2002 |title=An Oceanic General Circulation Model (OGCM) investigation of the Red Sea circulation, 1. Exchange between the Red Sea and the Indian Ocean |journal=Journal of Geophysical Research: Oceans |language=en |volume=107 |issue=C11 |page=3196 |bibcode=2002JGRC..107.3196S |doi=10.1029/2001JC001184 |doi-access=free}}</ref> The [[climate]] of the Red Sea is the result of two [[monsoon]] seasons: a northeasterly monsoon and a southwesterly monsoon. Monsoon winds occur because of differential heating between the land and the sea.<ref>{{Cite news |title=Climate - Monsoon, Rainfall, Seasonal {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/climate-meteorology/Monsoons |archive-url=https://web.archive.org/web/20260312110911/https://www.britannica.com/science/climate-meteorology/Monsoons |archive-date=12 March 2026 |access-date=2026-05-30 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref> Very high surface temperatures and high salinity make this one of the warmest and saltiest bodies of seawater in the world.<ref>{{Cite web |title=Sea Water {{!}} National Oceanic and Atmospheric Administration |url=https://www.noaa.gov/jetstream/ocean/sea-water |access-date=2026-05-30 |website=www.noaa.gov |language=en |archive-date=26 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251126103754/https://www.noaa.gov/jetstream/ocean/sea-water |url-status=live }}</ref> The average surface water temperature of the Red Sea during the summer is about {{cvt|26|C|F|0}} in the north and {{cvt|30|C|F|0|}} in the south, with only about {{cvt|2|C-change}} variation during the winter months. The overall average water temperature is {{cvt|22|C|F|0|}}. Temperature and visibility remain good, with visibility around {{cvt|200|m|ft}}. The sea is known for its strong winds and unpredictable local currents.<ref>{{Cite journal |date=10 October 2009 |title=Zonal surface wind jets across the Red Sea due to mountain gap forcing along both sides of the Red Sea |url=https://www.whoi.edu/cms/files/Jiang_et_al_2009_53843.pdf |journal=Geophysical Research Letters |volume=36 |pages=1 |archive-date=9 August 2017 |access-date=30 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809063700/http://www.whoi.edu/cms/files/Jiang_et_al_2009_53843.pdf |url-status=live }}</ref> The [[rainfall]] over the Red Sea and its coasts is extremely low, averaging {{cvt|60|mm|in|2}} per year. The rain is mostly short showers, often with thunderstorms and occasionally with dust [[storm]]s. The scarcity of rainfall and no major source of fresh water to the Red Sea result in excess evaporation as high as {{cvt|2050|mm|in|0}} per year and high salinity with minimal seasonal variation. A recent{{When|date=June 2023}} underwater expedition to the Red Sea offshore from [[Sudan]] and [[Eritrea]]<ref>[[BBC 2]] television program "''Oceans 3/8 The Red Sea''", 8 pm–9 pm Wednesday 26 November 2008</ref>{{Verify source|date=June 2023}} found surface water temperatures {{cvt|28|C|F|0}} in winter and up to {{cvt|34|C|F|0}} in the summer, but despite that extreme heat, the coral was healthy with much fish life with very little sign of [[coral bleaching]], with only 9% infected by ''[[Thalassomonas loyana]]'', the 'white plague' agent. [[Favia|''Favia favus'']] coral there harbours a virus, BA3, which kills ''T.&nbsp; loyana''.<ref>{{Cite web |title=Virus power harnessed to protect Red Sea coral |url=https://www.newscientist.com/article/mg21528725-700-virus-power-harnessed-to-protect-red-sea-coral/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150423092252/http://www.newscientist.com/article/mg21528725.700-virus-power-harnessed-to-protect-red-sea-coral.html |archive-date=23 April 2015 |access-date=4 June 2023 |website=New Scientist |language=en-US}}</ref> Scientists are investigating the unique properties of these corals and their [[commensal]] [[algae]] to determine whether they can be used to rescue bleached corals elsewhere.<ref>{{Cite web |last=Fitzgerald |first=Sunny |date=8 April 2020 |title=The super-corals of the Red Sea |url=https://www.bbc.com/future/article/20200408-the-middle-eastern-corals-that-could-survive-climate-change |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220507075625/https://www.bbc.com/future/article/20200408-the-middle-eastern-corals-that-could-survive-climate-change |archive-date=7 May 2022 |access-date=24 May 2022 |publisher=[[BBC Future]]}}</ref> === Salinity === The Red Sea is one of the saltiest bodies of water in the world, owing to high evaporation and low precipitation; no significant rivers or streams drain into the sea, and its southern connection to the [[Gulf of Aden]], an arm of the Indian Ocean, is narrow.<ref>{{Cite book |last=Por |first=F. D. |url=https://books.google.com/books?id=syn0CAAAQBAJ&q=salinity+of+the+Red+Sea+is+greater+than+the+world+average,&pg=PA65 |title=The Legacy of Tethys: An Aquatic Biogeography of the Levant |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-009-0937-3 |language=en |access-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210065003/https://books.google.com/books?id=syn0CAAAQBAJ&q=salinity+of+the+Red+Sea+is+greater+than+the+world+average,&pg=PA65 |archive-date=10 February 2023 |url-status=live}}</ref> Its [[salinity]] ranges from between ~36&nbsp; [[per mil|‰]] in the southern part and 41&nbsp; ‰ in the northern part around the [[Gulf of Suez]], with an average of 40&nbsp; ‰. (Average salinity for the world's [[seawater]] is ~35&nbsp; ‰ on the Practical Salinity Scale, or PSU; that translates to 3.5% of actual dissolved salts).<ref>{{Cite book |last=Hanauer |first=Eric |url=https://books.google.com/books?id=uh6mcZC8yWIC&q=salinity+of+the+Red+Sea+is+greater+than+the+world+average,&pg=PA67 |title=The Egyptian Red Sea: A Diver's Guide |date=1988 |publisher=Aqua Quest Publications, Inc. |isbn=978-0-922769-04-9 |language=en |access-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210065001/https://books.google.com/books?id=uh6mcZC8yWIC&q=salinity+of+the+Red+Sea+is+greater+than+the+world+average,&pg=PA67 |archive-date=10 February 2023 |url-status=live}}</ref> === Tidal range === In general, tide ranges between {{cvt|0.6|m|ft|1}} in the north, near the mouth of the Gulf of Suez and {{cvt|0.9|m|ft|1}} in the south near the Gulf of Aden, but it fluctuates between {{cvt|0.20|m|ft|2}} and {{cvt|0.30|m|ft|2}} away from the nodal point. The central Red Sea (Jeddah area) is therefore almost tideless, and as such, the annual water level changes are more significant. Because of the small tidal range, the water during high tide inundates the coastal [[sabkha]]s as a thin sheet of water up to a few hundred metres rather than flooding the [[sabkha]]s through a network of channels. However, south of Jeddah in the [[Shoiaba]] area, the water from the lagoon may cover the adjoining sabkhas as far as {{cvt|3|km|mi|0}}, whereas north of [[Jeddah]] in the [[Al-Kharrar]] area the sabkhas are covered by a thin sheet of water as far as {{cvt|2|km|mi|1}}. The prevailing north- and northeast winds influence the movement of water from coastal inlets into adjacent sabkhas, especially during storms. Winter mean sea level is {{cvt|0.5|m|ft|1}} higher than in summer. Tidal velocities passing through constrictions caused by reefs, sand bars, and low islands commonly exceed {{cvt|1–2|m/s|0}}. Coral reefs in the Red Sea are near Egypt, Eritrea, Jordan, Israel, Saudi Arabia, and Sudan.<ref>{{Cite web |title=Coral Reefs of the Gulf of Aqaba and the Red Sea in the Kingdom of Saudi Arabia |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6701/ |access-date=18 June 2024 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en |archive-date=16 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216070415/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6701/ |url-status=live }}</ref> === Current === Detailed information regarding current data is lacking, partially because the currents are weak and both spatially and temporally variable. The variation of temporal and spatial currents is as low as {{cvt|0.5|m|ft|1}}{{clarify|what does this mean?|date=October 2021}} and is governed by the wind. During the summer, northwesterly winds drive surface water south for about four months at a velocity of {{cvt|15–20|cm/s|0}}, whereas in winter the flow is reversed, resulting in the inflow of water from the Gulf of Aden into the Red Sea. The net value of the latter predominates, leading to an overall drift toward the north end of the Red Sea. Generally, the velocity of the tidal current is {{cvt|50–60|cm/s|0}} with a maximum of {{cvt|1|m/s|ft/s|1}} at the mouth of the al-Kharrar Lagoon. However, the range of the north-northeast current along the Saudi coast is {{cvt|8–29|cm/s|0}}.{{citation needed|date=February 2019}} === Wind regime === The northern part of the Red Sea is dominated by persistent north-west [[winds]], with speeds ranging between {{cvt|7|km/h|mph|1}} and {{cvt|12|km/h|mph|1}}. The rest of the Red Sea and the [[Gulf of Aden]] are subjected to regular and seasonally reversible winds. The wind [[regime]] is characterized by seasonal and regional variations in [[speed]] and [[direction (geometry, geography)|direction]] with average speed generally increasing northward.<ref>{{cite journal |last1=Patzert |first1=William C. |title=Wind-induced reversal in Red Sea circulation |journal=Deep Sea Research and Oceanographic Abstracts |date=February 1974 |volume=21 |issue=2 |pages=109–121 |doi=10.1016/0011-7471(74)90068-0 |bibcode=1974DSRA...21..109P }}</ref> The wind is the driving force in the Red Sea, transporting material as suspended load or bedload. Wind-induced currents play an important role in the Red Sea by resuspending bottom sediments and transferring materials from dumping sites to burial sites in a quiescent depositional environment. Wind-generated current [[measurement]] is therefore important for determining sediment dispersal patterns and their role in the erosion and accretion of the coastal rock exposure and submerged coral beds.<ref>{{Cite journal |last=Morcos |first=S. A. |date=1970 |title=Physical and chemical oceanography of the Red Sea |journal=Oceanography and Marine Biology: An Annual Review}}</ref> == Geology == [[File:Dust red sea.jpg|thumb|upright|[[Dust storm]] over the Red Sea]] The Red Sea was formed by the [[Arabian Peninsula]] being split from the [[Horn of Africa]] by the movement of the [[Red Sea Rift]]. This split started in the [[Eocene]] and accelerated during the [[Oligocene]]. The sea is still widening (in 2005, following three weeks of [[tectonic]] activity. It had grown by {{cvt|8|m|ft|disp=sqbr}}),<ref>{{Cite book |last1=Rose |first1=Paul |title=Oceans: Exploring the hidden depths of the underwater world |url=https://archive.org/details/oceansexploringh0000rose |last2=Laking |first2=Anne |publisher=BBC Books |year=2008 |isbn=978-1-84-607505-6 |location=London}}</ref> and it is considered that it will become an ocean in time (as proposed in the model of [[John Tuzo Wilson]]). In 1949, a deep water survey reported anomalously hot [[brine]]s in the central portion of the Red Sea. Later work in the 1960s confirmed the presence of hot, {{cvt|60|C|F}}, saline brines and associated metalliferous muds. The hot solutions were emanating from an active subseafloor [[Rift (geology)|rift]]. [[Lake Assal (Djibouti)|Lake Asal]] in Djibouti is eligible as an experimental site to study the evolution of the deep hot brines of the Red Sea.<ref name="Boschetti-1">{{Cite journal |last1=Boschetti |first1=Tiziano |last2=Awaleh |first2=Mohamed Osman |last3=Barbieri |first3=Maurizio |date=2018 |title=Waters from the Djiboutian Afar: a review of strontium isotopic composition and a comparison with Ethiopian waters and Red Sea brines |journal=Water |volume=10 |issue=11 |page=1700 |doi=10.3390/w10111700 |doi-access=free|bibcode=2018Water..10.1700B |hdl=11573/1202448 |hdl-access=free }}</ref> By observing the strontium isotope composition of the Red Sea brines, it is possible to deduce how these salt waters found at the bottom of the Red Sea could have evolved in a similar way to Lake Asal, which ideally represents their compositional extreme.<ref name="Boschetti-1" /> The high salinity of the waters was not hospitable to living organisms.<ref>{{cite book |doi=10.1007/978-3-662-28603-6 |title=Hot Brines and Recent Heavy Metal Deposits in the Red Sea |url=https://archive.org/details/hotbrinesrecenth0000dege |date=1969 |isbn=978-3-662-27120-9 |editor-last1=Degens |editor-last2=Ross |editor-first1=Egon T. |editor-first2=David A. }}{{pn|date=May 2025}}{{Failed verification|date=June 2023}}</ref> Sometime during the [[Tertiary (period)|Tertiary]], the [[Bab el Mandeb]] closed, and the Red Sea evaporated to an empty hot dry salt-floored sink.<ref>{{Cite web |last=Lehmann |first=Jenny |date=2025-10-02 |title=The Red Sea Vanished From Earth for 100,000 Years Until a Catastrophic Flood Brought It Back |url=https://www.discovermagazine.com/the-red-sea-vanished-from-earth-for-100-000-years-until-a-catastrophic-flood-brought-it-back-48099 |access-date=2025-10-05 |website=Discover Magazine |language=en |archive-date=3 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251003192829/https://www.discovermagazine.com/the-red-sea-vanished-from-earth-for-100-000-years-until-a-catastrophic-flood-brought-it-back-48099 |url-status=live }}</ref> Effects causing this would have been: * A "race" between the Red Sea widening and [[Perim Island]] [[volcano|erupting]] filling the Bab el Mandeb with [[lava]]. * The lowering of world [[sea level]] during [[Ice age]]s because of much water being locked up in the [[ice cap]]s. Several volcanic islands rise from the center of the sea. Most are dormant. However, in 2007, [[Jabal al-Tair island]] in the Bab el Mandeb strait erupted violently. Two new islands were formed in 2011 and 2013 in the [[Zubair Group|Zubair Archipelago]], a small chain of islands owned by Yemen. The first island, Sholan Island, emerged in an eruption in December 2011, and the second island, Jadid, emerged in September 2013.<ref>{{Cite web |date=28 December 2011 |title=MSN – Outlook, Office, Skype, Bing, Breaking News, and Latest Videos |url=http://www.nbcnews.com/id/45807839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210065003/https://www.nbcnews.com/id/wbna45807839 |archive-date=10 February 2023 |access-date=10 November 2019 |website=NBC News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Israel |first=Brett |date=28 December 2011 |title=New Island Rises in the Red Sea |url=http://www.livescience.com/31004-red-sea-volcanic-island.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128081422/https://www.livescience.com/31004-red-sea-volcanic-island.html |archive-date=28 January 2022 |access-date=31 July 2015 |website=LiveScience.com}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Oskin |first1=Becky |last2=SPACE.com |date=30 May 2015 |title=Red Sea Parts for 2 New Islands |url=http://www.scientificamerican.com/article/red-sea-parts-for-2-new-islands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150803072542/http://www.scientificamerican.com/article/red-sea-parts-for-2-new-islands/ |archive-date=3 August 2015 |access-date=31 July 2015 |website=Scientific American}}</ref> Approximately 40% of the Red Sea is quite shallow at less than {{cvt|100|m|ft}} deep, with about 25% less than {{cvt|50|m|ft}} deep.<ref name="britannica"/> === Oil and gas === Undiscovered oil reserves in the region have been estimated at {{convert|5,041|e6oilbbl|e6m3|order=flip|abbr=off}}. Undiscovered gas reserves in the region have been estimated at {{convert|112,349|e9ft3|e9m3|order=flip|abbr=off|sigfig=3}}. Undiscovered natural gas reserves have been estimated at {{convert|3,077|e6oilbbl|e6m3|order=flip|abbr=off|sigfig=3}}.<ref>{{cite report |doi=10.3133/fs20103119 |chapter=Assessment of Undiscovered Oil and Gas Resources of the Red Sea Basin Province |publisher=USGS |date=2010 |doi-access=free |title=Fact Sheet }}</ref> Most of these plays are controlled by the structure of the basin.<ref>{{Cite journal |last1=Dolson |first1=John C. |last2=Shann |first2=Mark V. |last3=Matbouly |first3=Sayed I. |last4=Hammouda |first4=Hussein |last5=Rashed |first5=Rashed M. |year=2001 |title=Egypt in the Twenty-First Century: Petroleum Potential in Offshore Trends |journal=GeoArabia |volume=6 |issue=2 |pages=211–230 |bibcode=2001GeoAr...6..211D |doi=10.2113/geoarabia0602211 |doi-access=free }}</ref> Normal faults are common as the Red Sea occupies an active diverging margin.<ref>{{cite journal |last1=Beydoun |first1=Z. R. |title=The Hydrocarbon Prospects of the Red Sea-Gulf of Aden: A Review |journal=Journal of Petroleum Geology |date=April 1989 |volume=12 |issue=2 |pages=125–144 |doi=10.1111/j.1747-5457.1989.tb00229.x |bibcode=1989JPetG..12..125B }}</ref> These targets are commonly found below the Salt deposits of the [[Middle Miocene]]. Modern development is focused on the following fields. The Durwara 2 Field was discovered in 1963, while the Suakin 1 Field and the Bashayer 1A Field were discovered in 1976, on the Egyptian side of the Red Sea. The Barqan Field was discovered in 1969, and the Midyan Field in 1992, both within the Midyan Basin on the Saudi Arabian side of the Red Sea. The 20-m thick Middle Miocene Maqna [[formation (geology)|Formation]] is an oil source rock in the basin. [[Oil seep]]s occur near the [[Farasan Islands]], the [[Dahlak Archipelago]], along the coast of Eritrea, and in the southeastern Red Sea along the coasts of Saudi Arabia and Yemen.<ref>{{Cite book |last=Lindquist |first=Sandra |title=The Red Sea Province: Sudr-Nubia(! ) and Maqna(! ) Petroleum Systems, USGS Open File Report 99-50-A |date=1998 |publisher=US Dept. of the Interior |pages=6–7, 9}}</ref> === Mineral resources === {{Unreferenced section|date=May 2022}} [[File:Red sea stony beach taba egypt.jpg|thumb|Red Sea coast in [[Taba, Egypt]]]] In terms of mineral resources, the major constituents of the Red Sea sediments are as follows: ; [[Biogenic]] constituents : [[Nanofossil]]s,{{Citation needed|date=May 2025}} [[foraminifera]], [[pteropod]]s, [[siliceous]] fossils{{Citation needed|date=May 2025}} ; [[Volcanogenic lake|Volcanogenic]] constituents: :[[Tuff]]ites, [[volcanic ash]], [[montmorillonite]], [[cristobalite]], [[zeolite]]s ; [[Terrigenous sediment|Terrigenous]] constituents : [[Quartz]], [[feldspar]]s, rock fragments, [[mica]], heavy minerals, [[clay mineral]]s<ref>{{Cite web |date=7 October 2015 |title=Sudan, Saudi Arabia discuss minerals exploration in the Red Sea |url=https://sudantribune.com/article55069/ |access-date=18 June 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=26 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226142414/https://sudantribune.com/article55069/ |url-status=live }}</ref> ; [[Authigenic]] minerals : [[Sulfide mineral]]s, [[aragonite]], [[calcite]], [[wikt:protodolomite|protodolomite]],{{Citation needed|date=May 2025}} [[Dolomite (mineral)|dolomite]], quartz,{{Citation needed|date=May 2025}} [[chalcedony]] ; [[Evaporite]] minerals<ref>{{Cite journal |last1=Shevchenko |first1=Illia |last2=Engelbrecht |first2=Johann P. |last3=Mostamandi |first3=Suleiman |last4=Stenchikov |first4=Georgiy |date=2021-07-01 |title=Evaluation of minerals being deposited in the Red Sea using gravimetric, size distribution, and mineralogical analysis of dust deposition samples collected along the Red Sea coastal plain |journal=Aeolian Research |volume=52 |article-number=100717 |doi=10.1016/j.aeolia.2021.100717 |doi-access=free |bibcode=2021AeoRe..5200717S |hdl=10754/669667 |hdl-access=free }}</ref> : [[Magnesite]], [[gypsum]], [[anhydrite]], [[halite]], [[polyhalite]] ; [[Brine]] precipitate : Fe-[[montmorillonite]],{{Citation needed|date=May 2025}} [[goethite]], [[hematite]], [[siderite]], [[rhodochrosite]], [[pyrite]], [[sphalerite]], anhydrite{{Citation needed|date=May 2025}} == Ecosystem == [[File:Hawksbill turtle at Elphinstone Reef, Red Sea, Egypt (35150034493).jpg|thumb|[[Hawksbill sea turtle]] in the [[Elphinstone Reef]]]] [[File:Nudibranch egg ribbon at Shaab Mahmoud.JPG|thumb|upright|Nudibranch egg ribbon at Shaab Mahmoud]] The Red Sea is a rich and diverse ecosystem. For example, more than 1200 fish species have been recorded in the Red Sea,<ref name="fishbase">{{Cite web |last1=Froese |first1=Rainer |last2=Pauly, Daniel |year=2009 |title=FishBase |url=http://www.fishbase.org/TrophicEco/FishEcoList.php?ve_code=5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217070339/http://www.fishbase.org/TrophicEco/FishEcoList.php?ve_code=5 |archive-date=17 December 2020 |access-date=12 March 2009}}</ref> of which 10% are endemic, found nowhere else.<ref>{{Cite book |last=Siliotti |first=A. |title=Fishes of the red sea |year=2002 |publisher=Geodia Edizioni Internazionali |isbn=978-88-87177-42-8 |editor-last=Verona, Geodia}}</ref> Since the opening of the Suez Canal in November 1869, over a thousand marine species from the Red Sea—from plankton, seaweeds, invertebrates to fish—have migrated northward and settled in the [[Mediterranean Sea]]. To the point that a number of them now form a significant component of the Mediterranean ecosystem. The resulting change in biodiversity, without precedent in human memory, is currently accelerating, in particular for fishes according to surveys engaged by the [[Mediterranean Science Commission]].<ref>Atlas of Exotic Fishes in the Mediterranean Sea. 2nd Edition. 2021. (F. Briand Ed.) CIESM Publishers, Paris, Monaco 366 p.[https://ciesm.org/catalog/index.php?article=2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206224806/https://ciesm.org/catalog/index.php?article=2021 |date=6 December 2022 }}</ref> [[File:Red sea coral reef.jpg|thumb|Red Sea coral and marine fish]] The rich diversity of the Red Sea is in part due to the {{cvt|2000|km|mi|-1}} of [[coral reef]] extending along its coastline; these fringing reefs are 5000–7000 years old and are largely formed of stony [[acropora]] and [[porites|porite]] corals. The reefs form platforms and sometimes lagoons along the coast, and occasionally other features such as cylinders (e.g., the [[Blue Hole (Red Sea)]] at [[Dahab]]). The Red Sea also hosts many offshore reefs, including several true atolls. Many of the unusual offshore reef formations defy classic (i.e., Darwinian) coral reef classification schemes and are generally attributed to the high levels of tectonic activity that characterize the area. Both offshore and coastal reefs are visited by pelagic species of fish, including many of the 44 recorded species of shark, and by many species (over 175) of [[nudibranch]], many of which are endemic to the Red Sea.<ref name="SAW Yonow">{{Cite magazine |last=Yonow |first=Nathalie |year=2012 |title=Nature's Best-Dressed |url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201204/nature.s.best-dressed.htm |url-status=live |magazine=Saudi Aramco World |publisher=Aramco Services Company |volume=63 |pages=2–9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220045032/http://archive.aramcoworld.com/issue/201204/nature.s.best-dressed.htm |archive-date=20 December 2018 |access-date=11 December 2018 |number=4}}</ref> Other coastal Red Sea habitats include [[sea grass|seagrass]] beds, [[Dry lake|salt pans]], [[mangroves]] and [[salt marshes]]. Furthermore, the deep Red Sea [[brine pools]] have been extensively studied for their microbial life, characterized by their diversity and adaptation to extreme environments. The high marine biodiversity of the area is recognized by the Egyptian government, which set up the [[Ras Mohammed|Ras Mohammed National Park]] in 1983. The rules and regulations governing this area protect local marine life. Ras Mohammed is one of the world's top 10 sites recognized by the [[International Union for Conservation of Nature]] for effective management of marine ecosystems, and the first marine protected area in Africa and the Middle East.<ref>{{Cite web |date=2018-12-03 |title=Ras Mohammed National Park: Egypt's underwater paradise among the best protected marine reserves on the planet {{!}} IUCN |url=https://iucn.org/news/protected-areas/201812/ras-mohammed-national-park-egypts-underwater-paradise-among-best-protected-marine-reserves-planet |access-date=2025-06-25 |website=International Union for Conservation of Nature |language=en |archive-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250625094644/https://iucn.org/news/protected-areas/201812/ras-mohammed-national-park-egypts-underwater-paradise-among-best-protected-marine-reserves-planet |url-status=live }}</ref> Due to the high volume of maritime traffic, which accounts for 12–15% of global trade, the Red Sea is considered highly vulnerable to marine pollution, particularly oil spills. Academic literature has increasingly focused on both past disasters and predictive modelling. Studies have modelled spill trajectories and their environmental consequences.<ref>{{cite journal |last1=Abdallah |first1=Ibrahem M. |last2=Chantsev |first2=Valery YU. |title=Modeling marine oil spill trajectory and fate off Hurghada, Red Sea coast, Egypt |journal=Egyptian Journal of Aquatic Biology and Fisheries |date=November 2022 |volume=26 |issue=6 |pages=41–61 |doi=10.21608/ejabf.2022.269676 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=H. V. R. |last2=Langodan |first2=Sabique |last3=Zhan |first3=Peng |last4=Li |first4=Shihan |last5=Knio |first5=Omar |last6=Hoteit |first6=Ibrahim |title=Hazard assessment of oil spills along the main shipping lane in the Red Sea |journal=Scientific Reports |date=23 August 2021 |volume=11 |issue=1 |page=17078 |doi=10.1038/s41598-021-96572-5 |doi-access=free|pmid=34426613 |pmc=8382762 |bibcode=2021NatSR..1117078M }}</ref> Others have analysed the ecological impact of spills on coral reefs and marine biodiversity and assessed how chemical dispersants and specific oil compounds affect marine fauna and coastal ecosystems.<ref>{{cite journal |last1=Epstein |first1=N. |last2=Bak |first2=R.P.M. |last3=Rinkevich |first3=B. |title=Toxicity of Third Generation Dispersants and Dispersed Egyptian Crude Oil on Red Sea Coral Larvae |url=https://archive.org/details/sim_marine-pollution-bulletin_2000-06_40_6/page/497 |journal=Marine Pollution Bulletin |date=June 2000 |volume=40 |issue=6 |pages=497–503 |doi=10.1016/S0025-326X(99)00232-5 |bibcode=2000MarPB..40..497E }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nukapothula |first1=Sravanthi |last2=Suneel |first2=V. |last3=Yunus |first3=Ali P. |last4=Rao |first4=V. Trinadha |last5=Chen |first5=Chuqun |title=Impact assessment of oil spills on the Red Sea waters using remote sensing and numerical modeling |journal=Regional Studies in Marine Science |date=September 2025 |volume=86 |article-number=104187 |doi=10.1016/j.rsma.2025.104187 |bibcode=2025RSMS...8604187N }}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1007/978-3-030-39593-3_12 |chapter=Oil Pollution in the Northern Red Sea: A Threat to the Marine Environment and Tourism Development |title=Environmental Remote Sensing in Egypt |series=Springer Geophysics |date=2020 |last1=Kostianaia |first1=Evgeniia A. |last2=Kostianoy |first2=Andrey |last3=Lavrova |first3=Olga Yu. |last4=Soloviev |first4=Dmitry M. |pages=329–362 |isbn=978-3-030-39592-6 }}</ref> Public health literature has raised concerns over the spill's impact on respiratory illness and waterborne contamination in coastal populations.<ref>{{cite journal |last1=Huynh |first1=Benjamin Q. |last2=Kwong |first2=Laura H. |last3=Kiang |first3=Mathew V. |last4=Chin |first4=Elizabeth T. |last5=Mohareb |first5=Amir M. |last6=Jumaan |first6=Aisha O. |last7=Basu |first7=Sanjay |last8=Geldsetzer |first8=Pascal |last9=Karaki |first9=Fatima M. |last10=Rehkopf |first10=David H. |title=Public health impacts of an imminent Red Sea oil spill |journal=Nature Sustainability |date=11 October 2021 |volume=4 |issue=12 |pages=1084–1091 |doi=10.1038/s41893-021-00774-8 |pmid=34926834 |pmc=8682806 |bibcode=2021NatSu...4.1084H }}</ref> === List of fauna species found in the Red Sea and the Gulf of Aqaba === {{Unreferenced section|date=November 2025}} === Crustaceans === * ''[[Alachosquilla vicina]]'' * Hairy elbow crab * Rusty guard crab * Brown guard crab * Indo-Pacific hairy hermit crab * Grapsus granulosus * Furrowed crab * Tiny rock crab * Soft coral spider crab * Purple estuarine rock crab * One-horned spider crab * Soft coral crab * Scaly rock crab * Haig's porcelain crab * Violet crab * Ornamental spider crab * Xenia swimming crab * Reticulated hermit crab * Showy xanthid crab * Giant elbow crab * White-handed fiddler crab * Woodmason's hermit crab * Inversed fiddler crab * African blue swimming crab * Rosy hermit crab * Tetralia nigrolineata * Setiferous hermit crab * Hairy coral crab === Sea turtles === * [[Green sea turtle]] * [[Hawksbill sea turtle]] === Dolphins === * [[Spinner dolphin]] * [[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] * [[Common bottlenose dolphin]] * [[Indian humpback dolphin]] * [[Risso's dolphin]] * [[Pantropical spotted dolphin]] === Fish === {{See also|List of fishes of the Red Sea|List of reef fish of the Red Sea|List of deep water fish of the Red Sea}} * [[Lyretail Anthias|Lyretail anthias]] (The most commonly found fish in the sea) * Red Sea anemonefish * [[Pterois miles|Indian lionfish]] * [[Klunzinger's wrasse]] * Indian bullethead parrotfish * [[Sohal tang]] * [[Red Sea bannerfish]] * [[Masked puffer]] * [[Raccoon butterflyfish]] * [[Sergeant major (fish)|Sergeant major]] * [[Giant moray eel]] * [[Arabian Picasso triggerfish]] * [[Rusty parrotfish]] * [[White-spotted pufferfish]] * [[Threadfin butterflyfish]] * Lined bristletooth * [[Bluespotted cornetfish]] * [[Purple tang]] * [[Coral grouper]] * [[Crown Butterflyfish|Crown butterflyfish]] * Red Sea goatfish * Indian Ocean humbug * [[Titan triggerfish]] * [[Yellow boxfish]] * [[Threespot dascyllus]] * [[Orangestripe triggerfish]] * [[Emperor angelfish]] * [[Yellow-edged lyretail]] * Dusky surgeonfish * [[Arothron_stellatus|Starry pufferfish]] * Greasy rockrod grouper * [[Napoleon fish]] * Geometric moray eel * [[Sharksucker]] (Also called a remora.) * Golden-striped mackerel * [[Great barracuda]] * Panther flounder * Doublebar bream * [[Giant trevally]] * Zigzag wrasse * [[Dogtooth tuna]] * [[Needlefish]] (Houndfish) * Black-barred halfbeak * Red Sea garden eel * [[Smallscale scorpionfish]] * [[Fringelip mullet]] * Flathead pomfret * [[Yellowfin tuna]] * [[Mahi-mahi]] === Jellyfish and cnidarians === * [[Cauliflower jellyfish]] * Mangrove upside-down jelly * Amakusa jelly * [[Purple Jellyfish|Pelagic purple jelly]] * [[Nomad jellyfish]] * [[Moon Jellyfish|Moon jellyfish]] === Sharks === {{See also|List of sharks in the Red Sea}} * [[Tawny nurse shark]] * [[Whale shark]] * [[Tiger shark]] * [[Whitetip reef shark]] * [[Great hammerhead]] * [[Blacktip reef shark]] * [[Gray reef shark]] * [[Pelagic thresher shark]] * [[Spinner shark]] * [[Silky shark]] * [[Oceanic whitetip shark]] * [[Spot-tail shark]] * [[Longfin mako shark]] * [[Sicklefin lemon shark]] * [[Shortfin mako shark]] * [[Zebra shark]] * [[Bull shark]] * [[Great white shark]] (exceptionally rare) === Billfish === * [[Swordfish]] * [[Striped marlin]] * [[Indo-Pacific sailfish]] === Octopuses and other cephalopods === * [[Day octopus]] * Ornate night octopus * [[Mimic octopus]] * Marbled octopus * Red Sea long-arm octopus * [[Giant squid]] === Rays === * [[Cowtail stingray]] * [[Porcupine ray]] * [[Ornate eagle ray]] * [[Reticulate whipray]] * [[Sicklefin devil ray]] * Bluespotted fantail ray * Oceanic manta ray === Lobsters === * Pronghorn spiny lobster * [[Painted spiny lobster]] === Whales === * [[False killer whale]] (one was discovered off the coast of Saudi Arabia in December 2024) * [[Pygmy blue whale]] * [[Bryde's whale]] (one was found in Al-Qunfudah) * [[Blue whale]] (one was seen in the Gulf of Aqaba in 2018) * [[Sperm whale]] * [[Humpback whale]] (rare to see, as they enter the ocean through the [[Bab Al-Mandeb]] strait) == Environmental impacts of the Red Sea crisis == {{main|Red Sea crisis}} Since November 2023, [[Houthi]] forces have conducted over 100 attacks against commercial and naval vessels, transforming the Red Sea into a high-risk zone for [[environmental disasters]].<ref>{{cite web |last1=Raydan |first1=Noam |last2=Nadimi |first2=Farzin |title=Houthi Shipping Attacks: Patterns and Expectations for 2025 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/houthi-shipping-attacks-patterns-and-expectations-2025 |website=The Washington Institute for Near East Policy |access-date=28 December 2025 |date=16 December 2024}}</ref> === Pollution through oil and chemical spills === The sinking of the [[MV Rubymar]] in February 2024 created an 18-mile oil slick resulting from approximately 200 tons of [[heavy fuel oil]] and 80 tons of [[marine diesel oil]].<ref>{{cite web |last1=Mazzucco |first1=Leonardo Jacopo Maria |title=From Navigational Disruptors to Ecocriminals: The Environmental Impact of the Houthi Anti-Shipping Campaign in the Red Sea |url=https://agsi.org/analysis/from-navigational-disruptors-to-ecocriminals-the-environmental-impact-of-the-houthi-anti-shipping-campaign-in-the-red-sea/ |website=Arab Gulf States Institute |access-date=28 December 2025 |date=12 March 2025 |archive-date=16 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216030522/https://agsi.org/analysis/from-navigational-disruptors-to-ecocriminals-the-environmental-impact-of-the-houthi-anti-shipping-campaign-in-the-red-sea/ |url-status=live }}</ref> Additionally, the vessel was also carrying 21,000 metric tons of [[fertilizer]], raising concerns about large-scale nutrient overloading that could trigger extensive [[algal blooms]], potentially leading to seawater contamination and fish mortality.<ref>{{cite web |title=Red Sea Attacks Lead to Environmental Emergency |url=https://paxforpeace.nl/news/red-sea-attacks-lead-to-environmental-emergency/#content |website=PAX |access-date=28 December 2025 |date=18 July 2025 |archive-date=18 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118102107/https://paxforpeace.nl/news/red-sea-attacks-lead-to-environmental-emergency/#content |url-status=live }}</ref> The vessel sank two weeks after being attacked by [[Houthi]] forces, posing risks to marine life, including [[coral reefs]].<ref>{{cite web |title=The Red Sea Crisis Impacts on global shipping and the case for international co-operation |url=https://www.itf-oecd.org/sites/default/files/repositories/red-sea-crisis-impacts-global-shipping.pdf |website=International Transport Forum |access-date=28 December 2025 |date=2024 |archive-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918154118/https://www.itf-oecd.org/sites/default/files/repositories/red-sea-crisis-impacts-global-shipping.pdf |url-status=live }}</ref> The oil slick drifted toward [[Yemen]]'s [[Farasan Islands]] and [[Eritrea]]'s [[Dahlak Archipelago]] and posed a high threat to coastal communities, aquatic [[fauna]] and sensitive [[ecosystems]] in the region.<ref>{{cite web |last1=Mazzucco |first1=Leonardo Jacopo Maria |title=From Navigational Disruptors to Ecocriminals: The Environmental Impact of the Houthi Anti-Shipping Campaign in the Red Sea |url=https://agsi.org/analysis/from-navigational-disruptors-to-ecocriminals-the-environmental-impact-of-the-houthi-anti-shipping-campaign-in-the-red-sea/ |website=Arab Gulf States Institute |access-date=28 December 2025 |date=12 March 2025 |archive-date=16 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216030522/https://agsi.org/analysis/from-navigational-disruptors-to-ecocriminals-the-environmental-impact-of-the-houthi-anti-shipping-campaign-in-the-red-sea/ |url-status=live }}</ref> Similar [[oil spill]]s forming around vessels have been reported following [[Houthi]] attacks. Some oil sinks to the ground while the rest follows the current and can be washed ashore where it affects [[flora]] and [[fauna]].<ref>{{cite web |title=Red Sea Attacks Lead to Environmental Emergency |url=https://paxforpeace.nl/news/red-sea-attacks-lead-to-environmental-emergency/#content |website=PAX |access-date=28 December 2025 |date=18 July 2025}}</ref> The August 2024 [[attacks on the Sounion]] tanker carrying 150,000 tons of [[crude oil]] represented a further threat, with salvage operations repeatedly hindered by [[Houthi]] interference before it was safely removed by the EU's [[Operation Aspides]].<ref>{{Cite web |last=Wright |first=Robert |title=Attack on oil tanker in Red Sea threatens 'severe ecological disaster' |url=https://www.ft.com/content/7f886279-fecb-4410-b402-fbf85b9411b1 |website=Financial Times |url-access=subscription |access-date=28 December 2025 |date=24 August 2024 |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918220025/https://www.ft.com/content/7f886279-fecb-4410-b402-fbf85b9411b1 |url-status=live }}</ref> The [[attacks on the MV Tutor]] in June 2024 and on the Chios Lion tanker in July 2024, generating a 136-mile [[oil slick]], illustrate the systematic pattern of environmental damage from sustained maritime conflict to the Red Sea ecosystem.<ref>{{cite web |last1=Mazzucco |first1=Leonardo Jacopo Maria |title=From Navigational Disruptors to Ecocriminals: The Environmental Impact of the Houthi Anti-Shipping Campaign in the Red Sea |url=https://agsi.org/analysis/from-navigational-disruptors-to-ecocriminals-the-environmental-impact-of-the-houthi-anti-shipping-campaign-in-the-red-sea/ |website=Arab Gulf States Institute |access-date=28 December 2025 |date=12 March 2025 |archive-date=16 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216030522/https://agsi.org/analysis/from-navigational-disruptors-to-ecocriminals-the-environmental-impact-of-the-houthi-anti-shipping-campaign-in-the-red-sea/ |url-status=live }}</ref>&nbsp; === Rising emissions through vessel rerouting === Container vessel traffic through the [[Suez Canal]] declined by approximately 75 percent in 2024 compared to 2023, as many shipping companies rerouted vessels around [[Africa]]'s [[Cape of Good Hope]].<ref>{{cite web |title=The Red Sea crisis: Renewed attacks keep shipping at risk |url=https://www.project44.com/supply-chain-insights/the-red-sea-crisis-ceasefire-collapse-leaves-red-sea-in-tumultuous-state/ |website=Project 44 |access-date=28 December 2025 |date=21 August 2025 |archive-date=31 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251231004422/https://www.project44.com/supply-chain-insights/the-red-sea-crisis-ceasefire-collapse-leaves-red-sea-in-tumultuous-state/ |url-status=live }}</ref> Ships that would normally transit through the [[Suez Canal]] now travel 50-60 percent longer distances.<ref>{{cite web |title=The Impact of the Red Sea Crisis on Global Shipping and Trade |url=https://www.freightos.com/freight-blog/market-update/red-sea-crisis-impact/ |website=Freightos |access-date=28 December 2025 |date=27 November 2024 |archive-date=5 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205062321/https://www.freightos.com/freight-blog/market-update/red-sea-crisis-impact/ |url-status=live }}</ref> The rerouting adds around 4575 [[nautical miles]] to the sailing distance between [[Shanghai]] and [[Rotterdam]], increasing voyage durations on average by 12 days.<ref name="Notteboom Haralambides 2024 Red Sea Crisis">{{cite journal |last1=Notteboom |first1=Theo |last2=Haralambides |first2=Hercules |last3=Cullinane |first3=Kevin |title=The Red Sea Crisis: ramifications for vessel operations, shipping networks, and maritime supply chains |journal=Maritime Economics & Logistics |date=March 2024 |volume=26 |issue=1 |pages=1–20 |doi=10.1057/s41278-024-00287-z }}</ref> Thus, the rerouting leads to an increase in fuel consumption of up to 33 percent depending on speed, distance and the type of vessel.<ref>{{cite web |title=The Red Sea Crisis Impacts on global shipping and the case for international co-operation |url=https://www.itf-oecd.org/sites/default/files/repositories/red-sea-crisis-impacts-global-shipping.pdf |website=International Transport Forum |access-date=28 December 2025 |date=2024}}</ref> The resulting environmental impact manifests as approximately 40 percent increase in [[CO₂ emissions]] per voyage<ref>{{cite web |title=The Impact of the Red Sea Crisis on Global Shipping and Trade |url=https://www.freightos.com/freight-blog/market-update/red-sea-crisis-impact/ |website=Freightos |access-date=28 December 2025 |date=27 November 2024}}</ref>, with speed increases potentially amplifying emissions by an additional 14 percent.<ref>{{cite web |title=The Red Sea Crisis Impacts on global shipping and the case for international co-operation |url=https://www.itf-oecd.org/sites/default/files/repositories/red-sea-crisis-impacts-global-shipping.pdf |website=International Transport Forum |access-date=28 December 2025 |date=2024 |archive-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918154118/https://www.itf-oecd.org/sites/default/files/repositories/red-sea-crisis-impacts-global-shipping.pdf |url-status=live }}</ref> The longer round-trip schedules&nbsp; imply that fleets require at least two additional ships to ensure a weekly service. Those supplementary vessels also contribute to total fleet emissions, leading to a 67 percent increase in [[CO₂ emissions]] for a typical Asia-North Europe service operating weekly.<ref name="Notteboom Haralambides 2024 Red Sea Crisis"/> Given that maritime shipping accounts for approximately 3 percent of global [[greenhouse gas emissions]], the [[Red Sea crisis]] represents a setback to the international climate goal to reach [[net-zero emissions]] by or around 2050<ref>International Maritime Organization. 2023 IMO Strategy on Reduction of GHG Emissions From Ships, Annex 1—Resolution MEPC.377(80), Marine Environment Protection Committee, Adopted on 7 July 2023, London: International Maritime Organization. https://cdn.qualenergia.it/wp-content/uploads/2023/07/Resolution-MEPC.37780.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240802070852/https://cdn.qualenergia.it/wp-content/uploads/2023/07/Resolution-MEPC.37780.pdf |date=2 August 2024 }}</ref> and simultaneously makes it more difficult to comply with the long-term temperature goal set out in Article 2 of the [[Paris Agreement]].<ref>United Nations. (2015). Paris Agreement. UN Doc. FCCC/CP/2015/10/Add.1. https://unfccc.int/sites/default/files/english_paris_agreement.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251225150642/https://unfccc.int/sites/default/files/english_paris_agreement.pdf |date=25 December 2025 }}</ref> While regional emissions at the Red Sea dropped 60 percent&nbsp; as fewer large vessels transit the waterway, this is offset by substantially increased global emissions resulting from longer rerouting.<ref>{{cite web |title=How the Red Sea Crisis has impacted international shipping activity and emissions at Saudi ports |url=https://oceanmind.global/knowledge-hub/how-the-red-sea-crisis-has-impacted-international-shipping-activity-and-emissions-at-saudi-ports/ |website=Ocean Mind |access-date=28 December 2025 |date=16 July 2025 |archive-date=17 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251117012421/https://oceanmind.global/knowledge-hub/how-the-red-sea-crisis-has-impacted-international-shipping-activity-and-emissions-at-saudi-ports/ |url-status=live }}</ref>&nbsp; Another discussed option for rerouting vessels is the [[Northern Sea Route]], which would reduce sailing distance by up to 40 percent compared to the Red Sea route. This would pose significant ecological risks, including higher per-container emissions due to smaller ship sizes, increased [[black carbon]] pollution in the fragile [[Arctic]], and disruption to marine ecosystems. Weak regulatory enforcement in the area and inadequate waste infrastructure further undermine the environmental sustainability of the [[Northern Sea Route]].<ref>{{cite journal |last1=Zhu |first1=Shengda |last2=Fu |first2=Xiaowen |last3=Ng |first3=Adolf K.Y. |last4=Luo |first4=Meifeng |last5=Ge |first5=Ying-En |title=The environmental costs and economic implications of container shipping on the Northern Sea Route |journal=Maritime Policy & Management |date=19 May 2018 |volume=45 |issue=4 |pages=456–477 |doi=10.1080/03088839.2018.1443228 }}</ref> === Biodiversity loss and damage to marine life === The increase in shipping traffic via the [[Cape of Good Hope]] leads to [[underwater noise pollution]] on this route, which affects local [[fish]] stocks and [[marine mammals]].<ref>{{cite news |last1=Baraniuk |first1=Chris |title=Red Sea crisis: What it takes to reroute the world's biggest cargo ships |url=https://supernet.isenberg.umass.edu/media/BBC-future-20240121.pdf |access-date=29 December 2025 |publisher=BBC |date=21 January 2024 |archive-date=23 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523023850/https://supernet.isenberg.umass.edu/media/BBC-future-20240121.pdf |url-status=live }}</ref> Additionally, it results in increasing numbers of container losses. The region is associated with hazardous navigation conditions created by intersecting weather systems. In 2024, approximately 200 containers were lost along this passage, accounting for around 35 percent of all recorded container losses in that year.<ref>{{cite web |last1=Schuler |first1=Mike |title=Container Losses Rise in 2024 as Red Sea Crisis Forces Riskier Routes |website=gCaptain |date=30 June 2025}}</ref> Furthermore, military operations like [[Prosperity Guardian]] and [[Poseidon Archer]] have deployed naval forces from more than fifteen nations in the Red Sea region.<ref>{{cite web |title=Calming the Red Sea's Turbulent Waters |url=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/yemen/248-calming-red-seas-turbulent-waters |website=International Crisis Group |access-date=29 December 2025 |date=21 March 2025}}</ref> Their military [[sonar]] systems can cause behavioral disruptions, habitat displacement, and physiological harm to [[marine life]]. [[Cetacean species]] in the Red Sea are particularly vulnerable to acoustic disturbances due to their reliance on [[Animal echolocation|echolocation]] and [[Underwater acoustic communication|acoustic communication]] for critical life functions including [[navigation]], [[foraging]], and [[social bonding]].<ref>{{cite journal |last1=Southall |first1=Brandon L. |last2=Durban |first2=John W. |last3=Calambokidis |first3=John |last4=Casey |first4=Caroline |last5=Fahlbusch |first5=James A. |last6=Fearnbach |first6=Holly |last7=Flynn |first7=Kiirsten R. |last8=Fregosi |first8=Selene |last9=Friedlaender |first9=Ari S. |last10=Leander |first10=Samantha G. M. |last11=Visser |first11=Fleur |title=Behavioural responses of common dolphins to naval sonar |journal=Royal Society Open Science |date=1 October 2024 |volume=11 |issue=10 |article-number=240650 |doi=10.1098/rsos.240650 |doi-access=free |pmid=39445093 |pmc=11495955 |bibcode=2024RSOS...1140650S }}</ref> In addition, the [[Houthis]]' implementation of [[naval mines]] to attack ships poses risks to marine ecosystems and coastal environments, particularly along the [[Yemeni]] coast.<ref>{{cite web |title=Calming the Red Sea's Turbulent Waters |url=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/yemen/248-calming-red-seas-turbulent-waters |website=International Crisis Group |access-date=29 December 2025 |date=21 March 2025 |archive-date=14 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214034443/https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/yemen/248-calming-red-seas-turbulent-waters |url-status=live }}</ref>&nbsp; === Collapse of conservation governance === The Red Sea lacks a comprehensive regional [[environmental treaty]] comparable to, for example, the [[Barcelona Convention]] regarding the [[Mediterranean Sea]]. [[Environmental regulation]] is dispersed among national agencies and the regional Organization for the Conservation of the Environment of the Red Sea and Gulf of Aden (PERSGA).<ref>{{cite web |title=Marine Protected Areas (MPAs) |url=https://persga.org/programmes/marine-protected-areas-mpas-program/ |website=PERSGA |access-date=29 December 2025 |archive-date=15 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115054254/https://persga.org/programmes/marine-protected-areas-mpas-program/ |url-status=live }}</ref> However, it has limited enforcement capacity as many [[coastal states]] lack resources for [[Environmental monitoring|monitoring]] and rapid response.<ref>{{cite web |title=IMPLEMENTATION COMPLETION AND RESULTS REPORT TF014701 ON A GRANT IN THE AMOUNT OF US$3 MILLION TO THE Regional Organization for the Conservation of the Environment of the Red Sea and Gulf of Aden (PERSGA) FOR THE Red Sea and Gulf of Aden Strategic Ecosystem Management Project |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/177091565292535045/pdf/Middle-East-and-North-Africa-Red-Sea-and-Gulf-of-Aden-Strategic-Ecosystem-Management-Project.pdf |access-date=29 December 2025 |date=28 June 2019}}</ref> The region's [[Marine Protected Area]]s are characterized as poorly coordinated and weakly implemented even under conditions prior to the [[Red Sea crisis]].<ref>{{cite journal |last1=Gajdzik |first1=Laura |last2=Green |first2=Alison L. |last3=Cochran |first3=Jesse E.M. |last4=Hardenstine |first4=Royale S. |last5=Tanabe |first5=Lyndsey K. |last6=Berumen |first6=Michael L. |title=Using species connectivity to achieve coordinated large-scale marine conservation efforts in the Red Sea |journal=Marine Pollution Bulletin |date=May 2021 |volume=166 |article-number=112244 |doi=10.1016/j.marpolbul.2021.112244 |pmid=33740655 |bibcode=2021MarPB.16612244G |hdl=10754/668163 |hdl-access=free }}</ref> Emergency cooperation efforts like the [[FSO Safer]] oil offloading in August 2023<ref>{{cite web |title=Race against time STOP RED SEA OIL SPILL |url=https://www.undp.org/safer |website=UNDP |access-date=29 December 2025 |date=2023 |archive-date=14 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114193529/https://www.undp.org/safer |url-status=live }}</ref> and the successful salvage operation, led by the [[EU]]'s [[Operation Aspides]], regarding the [[attacks on the Sounion]] demonstrate potential for coordinated action against environmental threats in the region.<ref>{{cite web |title=Red Sea Attacks Lead to Environmental Emergency |url=https://paxforpeace.nl/news/red-sea-attacks-lead-to-environmental-emergency/#content |website=PAX |access-date=28 December 2025 |date=18 July 2025 |archive-date=18 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118102107/https://paxforpeace.nl/news/red-sea-attacks-lead-to-environmental-emergency/#content |url-status=live }}</ref> At the same time, the inability to replicate such cooperation for the [[MV Rubymar]] incident reveals how active conflict constrains environmental response capacity.<ref>{{cite web |last1=Mazzucco |first1=Leonardo Jacopo Maria |title=From Navigational Disruptors to Ecocriminals: The Environmental Impact of the Houthi Anti-Shipping Campaign in the Red Sea |url=https://agsi.org/analysis/from-navigational-disruptors-to-ecocriminals-the-environmental-impact-of-the-houthi-anti-shipping-campaign-in-the-red-sea/ |website=Arab Gulf States Institute |access-date=28 December 2025 |date=12 March 2025 |archive-date=16 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216030522/https://agsi.org/analysis/from-navigational-disruptors-to-ecocriminals-the-environmental-impact-of-the-houthi-anti-shipping-campaign-in-the-red-sea/ |url-status=live }}</ref> == Desalination plants == There is extensive demand for [[Desalination|desalinated]] water to meet the needs of the population and the industries along the Red Sea. There are at least 18 desalination plants along the Red Sea coast of Saudi Arabia which discharge warm [[brine]] and treatment chemicals ([[chlorine]] and [[Anti-fouling agent|anti-scalants]]) that [[Coral bleaching|bleach]] and kill [[coral]]s and cause diseases in the fish. This is only localized, but it may intensify with time and profoundly impact the fishing industry.<ref>{{cite journal |last1=Mabrook |first1=Badr |title=Environmental impact of waste brine disposal of desalination plants, Red Sea, Egypt |url=https://archive.org/details/sim_desalination_1994-08_97_1-3/page/453 |journal=Desalination |date=August 1994 |volume=97 |issue=1–3 |pages=453–465 |doi=10.1016/0011-9164(94)00108-1 |bibcode=1994Desal..97..453M }}</ref> == Trade == The Red Sea serves an important role in the [[global economy]], with cargo vessels traveling [[Indo-Mediterranean|between the Indian Ocean and the Mediterranean Sea]] every year, thus shortening the path between [[Asia]] and [[Europe]] almost by half (as compared to traveling [[Cape Route|around Africa]] via the Atlantic Ocean).<ref>{{Cite web |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |date=1 November 2017 |title=Geographical Impacts of the Suez and Panama Canals |url=https://transportgeography.org/contents/chapter1/emergence-of-mechanized-transportation-systems/suez-panama-canal-geography-impacts/ |access-date=4 June 2023 |publisher=Hofstra University |language=en-US |publication-place=New York |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604204437/https://transportgeography.org/contents/chapter1/emergence-of-mechanized-transportation-systems/suez-panama-canal-geography-impacts/ |url-status=live }}</ref> 12% of global trade passes through the Red Sea.<ref name="rsce">{{cite news |last=Yerushalmy |first=Jonathan |date=20 December 2023 |title=Red Sea crisis explained: what is happening and what does it mean for global trade? |url=https://www.theguardian.com/business/2023/dec/19/red-sea-shipping-crisis-bp-oil-explained-what-is-happening-and-what-does-it-mean-for-global-trade |work=The Guardian |access-date=3 January 2024}}</ref> This includes 30% of global [[Container ship|container]] traffic.<ref name="rsce"/> === Tourism === The sea is known for its [[recreational diving]] sites, such as [[Ras Muhammad National Park|Ras Mohammed]], [[SS Thistlegorm]] (shipwreck), [[Elphinstone Reef]], [[El Ikhwa Islands|The Brothers]], [[Daedalus Reef]], [[St. John's Reef]], [[Rocky Island (Egypt)|Rocky Island]], [[Blue Hole (Red Sea)|Blue Hole]] in [[Egypt]]<ref>{{Cite web |title=Scuba Diving in Egypt – Red Sea – Dive The World Vacations |url=http://www.dive-the-world.com/diving-sites-red-sea.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623214316/http://www.dive-the-world.com/diving-sites-red-sea.php |archive-date=23 June 2013 |access-date=15 March 2013 |website=www.dive-the-world.com}}</ref> and less known sites in [[Sudan]] such as [[Sanganeb]], [[Abington, Sudan|Abington]], [[Angarosh]] and [[Shaab Rumi]]. The Red Sea became a popular destination for diving after the expeditions of [[Hans Hass]] in the 1950s, and later by [[Jacques-Yves Cousteau]].<ref name="Cousteau">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0mTCj-DUHro |title=Jacques Cousteau's underworld village in the Red Sea |date=23 April 2010 |publisher=BBC Earth |access-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627162343/https://www.youtube.com/watch?v=0mTCj-DUHro |archive-date=27 June 2018 |url-status=live |people=Philippe Cousteau Jnr}}</ref> Popular tourist resorts include [[El Gouna]], [[Hurghada]], [[Safaga]] and [[Marsa Alam]], on the west shore of the Red Sea, and [[Sharm-el-Sheikh]], [[Dahab]], [[Nuweiba]], and [[Taba, Egypt|Taba]] on the [[Egypt]]ian side of [[Sinaï]], as well as [[Aqaba]] in [[Jordan]] and [[Eilat]] in [[Israel]] in an area known as the [[Red Sea Riviera]]. The popular tourist beach of Sharm el-Sheikh was closed to all swimming in December 2010 due to several serious [[2010 Sharm El Sheikh shark attacks|shark attacks]], including a fatality. As of December 2010, scientists are investigating the attacks and have identified, but not verified, several possible causes including overfishing which causes large sharks to hunt closer to shore, tourist boat operators who chum offshore for shark-photo opportunities, and reports of ships throwing dead livestock overboard. The sea's narrowness, significant depth, and sharp drop-offs, all combine to form a geography where large deep-water sharks can roam in hundreds of meters of water, yet be within a hundred meters of swimming areas. The Red Sea Project is building the highest quality accommodation and a wide range of facilities on the coastline in Saudi Arabia. This will allow people to visit the coastline of the Red Sea by the end of 2022 but will be fully finished by 2030.<ref>{{Cite web |date=20 April 2020 |title=Saudi Arabia's 'The Red Sea Project' breaks ground on coastal village |url=https://english.alarabiya.net/en/life-style/travel-and-tourism/2020/04/20/Saudi-Arabia-s-The-Red-Sea-Project-breaks-ground-on-coastal-village |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209103910/https://english.alarabiya.net/en/life-style/travel-and-tourism/2020/04/20/Saudi-Arabia-s-The-Red-Sea-Project-breaks-ground-on-coastal-village |archive-date=9 December 2020 |access-date=4 December 2020 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref> {{see also|2016 Hurghada attack|2017 Hurghada attack|2006 Dahab bombings|2005 Sharm El Sheikh bombings|2004 Sinai bombings|Metrojet Flight 9268}} Tourism to the region has been threatened by occasional terrorist attacks, and by incidents related to food safety standards.<ref name="WalshKaraszDeath">{{Cite news |last1=Walsh |first1=Declan |last2=Karasz |first2=Palko |date=24 August 2018 |title=Hundreds of Tourists Evacuated From Hotel in Egypt After Britons' Sudden Death |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2018/08/24/world/middleeast/egypt-hotel-thomas-cook.html |url-status=live |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825225328/https://www.nytimes.com/2018/08/24/world/middleeast/egypt-hotel-thomas-cook.html |archive-date=25 August 2018}}</ref><ref name="RegevCriticalBlow">{{Cite news |last=Regev |first=Dana |date=15 July 2017 |title=Egypt's tourism industry suffers a critical blow |publisher=DW |url=http://www.dw.com/en/egypts-tourism-industry-suffers-a-critical-blow/a-39705321 |url-status=live |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716032022/http://www.dw.com/en/egypts-tourism-industry-suffers-a-critical-blow/a-39705321 |archive-date=16 July 2017}}</ref> === Security === {{See also|Red Sea crisis}} The Red Sea is part of the [[sea road]]s between [[Europe]], the [[Persian Gulf]] and [[East Asia]], and as such has heavy [[shipping|shipping traffic]]. Government-related bodies responsible for policing the Red Sea area include the [[Port Said Port Authority]], the [[Suez Canal Authority]] and the Red Sea Ports Authority of [[Egypt]], [[Jordan Maritime Authority|the Jordan Maritime Authority]], [[Israel Port Authority|the Israel Port Authority]], [[Saudi Ports Authority|the Saudi Ports Authority]] and [[Sea Ports Corporation, Sudan|the Sea Ports Corporation]] of [[Sudan]]. [[Houthi]] rebels in Yemen have increased attacks on shipping vessels since mid-November 2023. The blocking of Israeli-linked ships was in response to Israel's war in [[Gaza Strip|Gaza]].<ref name="rsce" /> In January 2024, it was reported that Red Sea shipping volumes had dropped to 30% of normal levels due to Houthi intervention.<ref>{{Cite news |title=The Middle East faces economic chaos |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2024/01/18/the-middle-east-faces-economic-chaos |access-date=21 January 2024 |newspaper=The Economist |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121140915/https://www.economist.com/finance-and-economics/2024/01/18/the-middle-east-faces-economic-chaos |url-status=live }}</ref> In response, the US has announced a maritime coalition to defend shipping in the Red Sea for the [[Operation Prosperity Guardian]].<ref name="rsce" /> In addition to the U.S.-led efforts, the European Union launched Operation Aspides in February 2024 to provide naval escorts and protect commercial shipping in the Red Sea.<ref>{{Cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/eunavfor-aspides_en|publisher=European External Action Service|title=EU launches Operation Aspides|year=2024|website=www.eeas.europa.eu|access-date=23 May 2025|archive-date=28 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250528123424/https://www.eeas.europa.eu/eunavfor-aspides_en|url-status=live}}</ref> In January 2025, the United Nations Security Council adopted Resolution 2768, calling for an end to Houthi attacks and demanding the release of detained crew from seized vessels.<ref>{{Cite web|url=https://press.un.org/en/2025/sc15965.doc.htm|title=Security Council Adopts Resolution 2768 (2025), Sustaining Monthly Reporting on Houthi Attacks in Red Sea &#124; Meetings Coverage and Press Releases|website=press.un.org|publisher=United Nations Security Council|access-date=23 May 2025|archive-date=12 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250712162235/https://press.un.org/en/2025/sc15965.doc.htm|url-status=live}}</ref> Beyond inter-state conflict, the Red Sea region is also shaped by non-traditional security threats, including piracy, illicit trafficking, and 'blue crime' – a convergence of arms smuggling, illegal fishing, and maritime terrorism within governance gaps.<ref>{{Cite journal |last1=Bueger |first1=Christian |last2=Edmunds |first2=Tim |title=Blue Crime: Conceptualising Transnational Organised Crime at Sea |journal=Marine Policy |year=2020 |volume=119 |article-number=104067 |doi=10.1016/j.marpol.2020.104067|bibcode=2020MarPo.11904067B |doi-access=free |hdl=1983/408d06b7-7ea8-4a40-b371-e1c863c2f9c5 |hdl-access=free }}</ref>. In March 2024, Chairman of WeCare Foundation, [[Saad Kassis-Mohamed]], was reported to have called on governments to reinforce maritime security protocols and protect Red Sea trade routes amid shipping disruptions and cargo diversions.<ref>{{cite web |url=https://www.sudanspost.com/wecare-calls-for-global-efforts-to-reinforce-maritime-security-protocols/ |title=WeCare calls for global efforts to reinforce maritime security protocols |date=25 March 2024 |language=en |access-date=19 December 2025 |website=Sudan Post |archive-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223000127/https://www.sudanspost.com/wecare-calls-for-global-efforts-to-reinforce-maritime-security-protocols/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article/283710 |title=Advocacy initiative calls for global efforts to reinforce maritime security protocols |date=25 March 2024 |language=en |access-date=19 December 2025|website=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.biztoday.news/2024/03/31/saad-kassis-mohamed-led-wecare-seek-red-sea-travel-security/ |title=Saad Kassis Mohamed led WeCare seek Red Sea travel security |date=31 March 2024 |language=en |access-date=19 December 2025|website=Biz Today}}</ref> Recent academic assessments highlight the role of 'shadow fleets', unregistered or covert vessels often linked to Iranian or Russian interests, which operate in the Red Sea to evade sanctions and transport illicit goods, including oil, weapons, and narcotics.<ref>{{Cite web|url=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/red-sea/calm-red-seas-turbulent-waters|publisher=International Crisis Group|title=Calming the Red Sea's Turbulent Waters |year=2025}}</ref> While international attention has largely focused on missile and drone attacks, scholars also warn of critical infrastructure vulnerabilities, including damage to undersea cables caused by bottom trawling and sabotage.<ref>{{Cite journal |last=Umanets |first=Maksym |title=Geopolitical Dimensions of the Houthi Interference with Submarine Cable Communications in the Red Sea |journal=Przegląd Geopolityczny |year=2024 |volume=50 |pages=51–67 |id={{CEEOL|1284998}} |url=https://przeglad.org/wp-content/uploads/2024/11/L-03-Umanets.pdf |archive-date=22 May 2025 |access-date=24 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522125152/http://przeglad.org/wp-content/uploads/2024/11/L-03-Umanets.pdf |url-status=live }}</ref> == Bordering countries == [[File:Red Sea map.svg|thumb|A four color map of the Red Sea and its bordering countries]] The Red Sea may be geographically divided into three sections: the Red Sea proper, and in the north, the Gulf of Aqaba and the Gulf of Suez. The six countries bordering the Red Sea proper are: * Eastern shore: ** [[Saudi Arabia]] ** [[Yemen]] * Western shore: ** [[Egypt]] ** [[Sudan]] ** [[Eritrea]] ** [[Djibouti]] The Gulf of Suez is entirely bordered by Egypt.<ref>{{cite book |last1=Schütz |first1=Karsten I. |title=Interior Rift Basins |chapter=Structure and Stratigraphy of the Gulf of Suez, Egypt |date=1994 |doi=10.1306/m59582c3 |isbn=978-1-6298-1091-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Richardson |first1=Mark |last2=Arthur |first2=Michael A. |title=The Gulf of Suez—northern Red Sea neogene rift: a quantitive basin analysis |url=https://archive.org/details/sim_marine-and-petroleum-geology_1988-08_5_3/page/247 |journal=Marine and Petroleum Geology |date=August 1988 |volume=5 |issue=3 |pages=247–270 |doi=10.1016/0264-8172(88)90005-0 |bibcode=1988MarPG...5..247R }}</ref> The Gulf of Aqaba borders Egypt, [[Israel]], [[Jordan]] and Saudi Arabia.<ref>{{Cite book |last1=Rumley |first1=Dennis |title=The Geography of Border Landscapes |last2=Minghi |first2=Julian |date=October 3, 2014 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-59879-4 |chapter=The Gulf of Aqaba coastline: An evolving border landscape}}</ref><ref>{{cite book |first1=Yossi |last1=Loya |chapter=Development and Protection of the Gulf of Aqaba |editor1-last=Spiegel |editor1-first=Steve L. |title=Practical Peacemaking in the Middle East |date=2014 |doi=10.4324/9780203822685 |isbn=978-0-203-82268-5 }}</ref> In addition to the standard geographical definition of the six countries bordering the Red Sea cited above, areas such as [[Somalia]] are sometimes also described as Red Sea territories. This is primarily due to their proximity to and geological similarities with the nations facing the Red Sea and/or political ties with them.<ref name="Barth">{{Cite book |last=Barth |first=Hans-Jörg |title=Sabkha ecosystems, Volume 2 |publisher=Springer |year=2002 |isbn=978-1-4020-0504-6 |page=148}}</ref><ref name="Makinda">{{Cite book |last=Makinda |first=Samuel M. |title=Superpower diplomacy in the Horn of Africa |publisher=Routledge |year=1987 |isbn=978-0-7099-4662-5 |page=37 }}</ref> == Towns and cities == Towns and cities on the Red Sea coast (including the coasts of the Gulfs of Aqaba and Suez) include: {{Div col|colwidth=18em}} * [[Ain Sokhna]], Egypt (العين السخنة) * [[Al Hudaydah]], Yemen (الحديدة) * [[Al Lith]], Saudi Arabia (الليِّث) * [[Al Qunfudhah]], Saudi Arabia (القنفذة) * [[El Qoseir]], Egypt (القصير) * [[Al Wajh]], Saudi Arabia (الوجه) * [[Aqaba]], Jordan (العقبة) * [[Asseb]], Eritrea (ዓሰብ / عصب) * [[Dahab]], Egypt (دهب) * [[Duba, Saudi Arabia|Duba]], Saudi Arabia (ضباء) * [[Eilat]], Israel (אילת) * [[El Gouna]], Egypt (الجونة) * [[El Tor, Egypt|El Tor]], Egypt (الطور) * [[Suez]], Egypt (السويس) * [[Hala'ib]], Egypt and Sudan (حلايب) (disputed) * [[Haql]], Saudi Arabia (حقل) * [[Hirgigo]], Eritrea (ሕርጊጎ / حرقيقو) * [[Hurghada]], Egypt (الغردقة) * [[Jeddah]], Saudi Arabia (جدة) * [[Jizan|Jazan]], Saudi Arabia (جازان) * [[Makadi Bay]], Egypt (خليج مكادي) * [[Marsa Alam]], Egypt (مرسى علم) * [[Massawa]], Eritrea (ምጽዋዕ / مصوع) * [[Mokha]], Yemen (المُخا) * [[Moulhoule]], Djibouti (مول هولة) * [[Nuweiba]], Egypt (نويبع) * [[Port Sudan]], Sudan (بورت سودان) * [[Rabigh]], Saudi Arabia (رابغ) * [[Ras Sedr]], Egypt (راس سدر) * [[Safaga]], Egypt (سفاجا) * [[Sahl Hasheesh]], Egypt (سهل حشيش) * [[Sharm El Sheikh]], Egypt (شرم الشيخ) * [[Soma Bay]], Egypt (سوما باي) * [[Suakin]], Sudan (سواكن) * [[Taba, Egypt|Taba]], Egypt (طابا) * [[Thuwal]], Saudi Arabia (ثول) * [[Yanbu]], Saudi Arabia (ينبع) {{Div col end}} == See also == {{Portal|Ocean|Water|Asia|Africa}} * {{MS|al-Salam Boccaccio 98}} ferry disaster * [[Crossing the Red Sea]], a Biblical tale from the [[Book of Exodus]] * [[List of islands in the Red Sea]] * [[Red Sea Dam]] * [[Red Sea species hazardous to humans]] * [[The Red Sea Project]] == References == {{Reflist|33em}} == Further reading == * {{Cite EB1911 |wstitle=Red Sea | volume= 22 |last1=Dickson |first1=Henry Newton |author1-link=Henry Newton Dickson |pages=970–971 |short=1}} * {{Cite book |last1=Hamblin |first1=W. Kenneth |last2=Christiansen |first2=Eric H. |name-list-style=amp |year=1998 |title=Earth's Dynamic Systems |edition=8th |location=Upper Saddle River |publisher=Prentice-Hall |isbn=978-0-13-745373-3}} * {{cite book |doi=10.1017/9781108399722 |title=Oceanic Histories |date=2017 |isbn=978-1-108-39972-2 |editor-last1=Armitage |editor-last2=Bashford |editor-last3=Sivasundaram |editor-first1=David |editor-first2=Alison |editor-first3=Sujit |last1=Miran |first1=Jonathan |chapter=The Red Sea |pages=156–181 |chapter-url={{GBurl|TMk-DwAAQBAJ|p=156}} }} * {{Cite web |last1=Potts |first1=D.T. |last2=Gillies |first2=Sean |last3=Scalfano |first3=Perry |last4=Talbert |first4=R. |last5=Elliott |first5=Tom |last6=Becker |first6=Jeffrey |date=2 March 2021 |title=Places: 39290 (Arabicus Sinus/Erythr(ae)um/Rubrum Mare) |url=http://pleiades.stoa.org/places/39290 |access-date=2 June 2023 |publisher=Pleiades}} == External links == {{sister project links}} * [https://www.coral-reef-info.com/red-sea-coral-reefs/ Red Sea Coral Reefs] * [https://web.archive.org/web/20120326031330/http://www.redseadivinghurghada.co.uk/underwater-photography.html Red Sea Photography] {{Authority control}} [[শ্ৰেণী:সাগৰ]] [[শ্ৰেণী:খাল]] ngoqf67naaa1i0293wblsdx4xinrypi 0 139186 634575 632915 2026-09-07T02:25:33Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634575 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site |name = পণ্টিকাপায়ন |native_name= Παντικάπαιον |other_name = |image = Архітектурно-археологічний комплекс «Стародавнє місто Пантікапей».JPG |alt = |caption = খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ পণ্টিকাপায়নৰ প্ৰাইটেনিয়ন। পটভূমিত কেৰ্চৰ গৌৰৱ স্তম্ভ দেখা যায়। |pushpin_map = Crimea#Black Sea |pushpin_alt = |pushpin_relief = yes |coordinates = {{coord|45|21|3|N|36|28|7|E|display=inline,title}} |location = কেৰ্চ, ক্ৰিমিয়াৰ স্বায়ত্তশাসিত গণৰাজ্য |region = টাউৰিকা |type = বসতি |part_of = |length = |width = |area = {{convert|100|ha|m2}} |height = |builder = মিলেটাছৰপৰা অহা বসতি প্ৰতিষ্ঠাপকসকল |material = |built = খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭ম বা ৬ষ্ঠ শতিকা |abandoned = প্ৰায় ৩৭০ খ্ৰীষ্টাব্দ |epochs = প্ৰাচীন গ্ৰীক যুগ |cultures = গ্ৰীকসকল |dependency_of = |occupants = |events = |excavations = |archaeologists = |condition = ধ্বংসপ্ৰাপ্ত |owner = ৰাজহুৱা |management = |public_access = হয় |website = <!-- {{URL|example.com}} --> |notes = |embedded={{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = {{Lang|uk|Архітектурно-археологічний комплекс "Стародавнє місто Пантікапей"}} (''প্ৰাচীন চহৰ পণ্টিকাপায়নৰ স্থাপত্য আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক চৌহদ'') |designation1_type = প্ৰত্নতত্ত্ব |designation1_number = 010017-Н }} }} '''পণ্টিকাপায়ন''' ({{lang-grc|[[wikt:Παντικάπαιον|Παντικάπαιον]]}} {{transliteration|grc|Pantikapaion}}, স্কিথীয় {{lang|xsc|*Pantikapa}} শব্দৰ পৰা, অৰ্থ 'মাছৰ পথ'; <ref>{{cite book |last=Diakonoff |first=I. M. |author-link=Igor M. Diakonoff |editor-last=Gershevitch |editor-first=Ilya |editor-link=Ilya Gershevitch |date=1985 |title=The Cambridge History of Iran |volume=2 |chapter=Media |url= |location=কেম্ব্ৰিজ |publisher=কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকাশন |pages=93 |isbn=978-0-521-20091-2 }}</ref> {{langx|la|Panticapaeum}}) আছিল প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ এখন প্ৰাচীন চহৰ। ই ক্ৰিমিয়াৰ পূব উপকূলত অৱস্থিত আছিল। গ্ৰীকসকলে এই অঞ্চলক টাউৰিকা বুলি কৈছিল। চহৰখন কিমেৰিয়ান বস্পৰাছৰ পশ্চিমফালে অৱস্থিত আছিল। মিলেটাছৰ লোকসকলে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭ম শতিকাৰ শেষভাগত বা ৬ষ্ঠ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। চহৰখন পিছলৈ মিথ্ৰিডাট পৰ্বত নামেৰে পৰিচিত হোৱা এটা পাহাৰৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। বৰ্তমান ইয়াৰ ধ্বংসাৱশেষ আধুনিক কেৰ্চ চহৰৰ ভিতৰত অৱস্থিত। ==প্ৰাৰম্ভিক অস্তিত্ব== [[File:ThracianCoin.JPG|thumb|পণ্টিকাপায়নৰ এটা মুদ্ৰা। ইয়াত এটা মুকুটৰ ভিতৰত তৰা আৰু "ΠΑΝ" (''Pan'') আখৰ দেখা যায়। মুদ্ৰাটো খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ। ]] চহৰখনৰ অস্তিত্বৰ প্ৰথম কেইটামান শতিকাত আমদানিকৃত গ্ৰীক সামগ্ৰীৰ প্ৰাধান্য আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মৃৎপাত্ৰ, টেৰাকোটা আৰু ধাতুৰ সামগ্ৰী আছিল। এই সামগ্ৰীবোৰ সম্ভৱতঃ ৰোডছ, প্ৰাচীন কৰিন্থ, ছামোছ আৰু [[এথেন্স]]ৰ কাৰখানাৰপৰা আহিছিল। একে সময়তে এই সামগ্ৰীৰ আৰ্হি অনুসৰণ কৰি স্থানীয়ভাৱেও সামগ্ৰী নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এথেন্সত চহৰখনৰ বাবে এটা বিশেষ ধৰণৰ বাটিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াক কেৰ্চ সামগ্ৰী বুলি জনা গৈছিল। স্থানীয় মৃৎশিল্পীসকলে হেলেনীয় যুগৰ গ্নাথিয়া শৈলীৰ বাটি আৰু উত্তল অলংকৰণযুক্ত পাত্ৰ, যেনে মেগাৰাৰ বাটি অনুকৰণ কৰিছিল। চহৰখনে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫ম শতিকাৰপৰা ৰূপৰ মুদ্ৰা আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪ৰ্থ শতিকাৰপৰা সোণ আৰু ব্ৰঞ্জৰ মুদ্ৰা নিৰ্মাণ কৰিছিল।<ref>Sear, David R. (1978). ''Greek Coins and Their Values ''. Volume I: Europe (pp. 168-169). Seaby Ltd., London. {{ISBN|0 900652 46 2}}</ref> সৰ্বাধিক বিস্তাৰৰ সময়ত চহৰখনে {{convert|100|ha|m2}} অঞ্চল আৱৰি আছিল।<ref name=encyuk /> হাৰ্মিটেজ সংগ্ৰহালয় আৰু কেৰ্চ সংগ্ৰহালয়ত এই স্থানৰপৰা উদ্ধাৰ কৰা বহুতো সামগ্ৰী সংৰক্ষিত আছে। বৰ্তমানেও ইয়াত প্ৰত্নতাত্ত্বিক খনন চলি আছে। [[File:Pan compilation.jpg|thumb|left|300px|খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪ৰ্থ শতিকাৰ পণ্টিকাপায়নৰ সোণ আৰু ৰূপৰ মুদ্ৰাত পেনৰ বিভিন্ন প্ৰতিচ্ছবি]] ==খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চমৰপৰা প্ৰথম শতিকালৈ== খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫ম–৪ৰ্থ শতিকাত চহৰখন প্ৰথমে আৰ্কিয়ানেক্টিডসকল আৰু পিছত স্পাৰ্টচিডসকলৰ বাসস্থান হৈ পৰে। তেওঁলোক আছিল থ্ৰেচৰ ৰজা আৰু বস্পৰাছ ৰাজ্যৰ শাসক বংশ। সেইবাবে চহৰখনক কেতিয়াবা বস্পৰাছ বুলিও কোৱা হৈছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪ৰ্থ–৩য় শতিকাত চহৰখনৰ অৰ্থনৈতিক অৱনতি ঘটিছিল। ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল সাৰ্মাটিয়ানসকলৰদ্বাৰা তৃণভূমি অঞ্চল দখল আৰু প্ৰাচীন [[ইজিপ্ত]]ৰপৰা অহা শস্যৰ সৈতে বৃদ্ধি পোৱা প্ৰতিযোগিতা। ===মিথ্ৰিডাট=== [[File:Scythians shooting with bows Kertch antique Panticapeum Ukrainia 4th century BCE.jpg|thumb|পণ্টিকাপায়নৰপৰা উদ্ধাৰ হোৱা ধনু লৈ থকা স্কিথীয়সকলৰ সৰু মূৰ্তি। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪ৰ্থ শতিকাৰ। ]] স্পাৰ্টচিডসকলৰ শেষৰজন শাসক পেৰিছাডেছ পঞ্চম সম্ভৱতঃ নিজৰ ৰাজ্য মিথ্ৰিডাট ষষ্ঠ ইউপেটৰক অৰ্পণ কৰিছিল। মিথ্ৰিডাট আছিল পণ্টাছ ৰাজ্যৰ ৰজা। এই ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ ব্যৱস্থা মিথ্ৰিডাটৰ সেনাপতি ডায়োফাণ্টাছে কৰিছিল। তেওঁ ইয়াৰ আগতে স্থানীয় গ্ৰীক চহৰসমূহক পালাকাছৰ বিৰুদ্ধে সহায় কৰিবলৈ টাউৰিকালৈ পঠিওৱা হৈছিল। পালাকাছ ক্ৰিমিয়াৰ স্কিথীয় ৰাজ্যৰ শাসক আছিল। অভিযানটো সফল হোৱা নাছিল। স্কিথীয়সকলে ছাউমাকাছৰ নেতৃত্বত পেৰিছাডেছক হত্যা কৰে। ডায়োফাণ্টাছ পলাই যায় আৰু পিছত সৈন্যবাহিনীৰ সহায়ত উভতি আহি বিদ্ৰোহ দমন কৰে। এই ঘটনা প্ৰায় ১১০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বত সংঘটিত হৈছিল। প্ৰায় আধা শতিকাৰ পিছত মিথ্ৰিডাটে পণ্টিকাপায়নত আত্মহত্যা কৰে। তৃতীয় মিথ্ৰিডাটিক যুদ্ধত প্ৰাচীন ৰোমৰ বিৰুদ্ধে পৰাজিত হোৱাৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰ আৰু উত্তৰাধিকাৰী পণ্টাছৰ ফাৰ্নাকেছ দ্বিতীয় আৰু পণ্টিকাপায়নৰ নাগৰিকসকলে তেওঁৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰিছিল। ==খ্ৰীষ্টাব্দৰ প্ৰথম শতিকাসমূহ== ===ইহুদী সম্প্ৰদায়=== খ্ৰীষ্টাব্দৰ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় শতিকাৰ কেইবাখনো শিলালিপিত স্থানীয় উপাসনাগৃহৰ উল্লেখ আছে। কেতিয়াবা এই উপাসনাগৃহক ইহুদীসকল আৰু ঈশ্বৰভীৰুসকলৰ যৌথ প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াক স্বাধীনতাৰ আইনী লেনদেনৰ তদাৰক কৰা সংস্থা হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছিল।<ref name=":0">{{Citation |chapter=The Jewish Diaspora in the west: the rabbinic reforms, ethnicity and the (re?)activation of Jewish identity |date=2013 |title=Religious Networks in the Roman Empire: The Spread of New Ideas |pages=172–174, 186 |editor-last=Collar |editor-first=Anna |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/religious-networks-in-the-roman-empire/jewish-diaspora-in-the-west-the-rabbinic-reforms-ethnicity-and-the-reactivation-of-jewish-identity/1AA9CF49D7B2E0297766ED41FA13E4CB |access-date=2026-03-18 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04344-2}}</ref> তৃতীয় শতিকাৰ এখন হিব্ৰু অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়াৰ শিলালিপিত আইজাক নামৰ এজন ব্যক্তিৰ বাবে শান্তিৰ আশীৰ্বাদ লিখা আছে। প্ৰত্নতত্ত্ববিদ আন্না কলাৰে এই শিলালিপিক খ্ৰীষ্টাব্দৰ দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় শতিকাত ইহুদী প্ৰবাসীসকলৰ মাজত [[হিব্ৰু ভাষা]]ৰ ব্যৱহাৰৰ ব্যাপক পুনৰুত্থানৰ প্ৰমাণ হিচাপে উল্লেখ কৰিছে।<ref name=":0" /> একে সময়ছোৱাৰপৰা মেনোৰাৰ প্ৰতিচ্ছবিৰ লগতে ছেইমন আৰু ছামুৱেলছৰ দৰে হিব্ৰু নামৰ উদাহৰণো পোৱা যায়।<ref name=":0" /> ==তথ্যসূত্ৰ== <references> <ref name=encyuk>{{cite encyclopedia|title=Panticapaeum|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\P\A\Panticapaeum.htm|encyclopedia=Internet Encyclopedia of Ukraine|publisher=Canadian Institute of Ukrainian Studies|access-date=18 February 2013}}</ref> </references> ==অতিৰিক্ত পঠন== *{{cite journal|last=Noonan|first=Thomas S.|author-link=Thomas S. Noonan|title=The Origins of the Greek Colony at Panticapaeum|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1973-01_77_1/page/77|journal=American Journal of Archaeology|year=1973|volume=77|issue=1|pages=77–81|jstor=503240|doi=10.2307/503240}} *{{cite journal|last=Treister|first=Michail Ju.|title=A Matrix from Panticapaeum|journal=The Journal of the Walters Art Gallery|year=1990|volume=48|pages=29–35|jstor=20169058|doi=}} *{{cite book|last=Tsetskhladze|first=Gocha R.|title=Yet More Studies in the Ancient Greek Polis|year=1997|publisher=Franz Steiner Verlag|location=Stuttgart|isbn=9783515072229|pages=39–82|editor-last=Nielsen|editor-first=Thomas Heine|chapter=A Survey of the Major Urban Settlements in the Kimmerian Bosporos (With a Discussion of Their Status as Poleis)|series=Historia Einzelschriften|volume=117}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{commons category|Panticapaeum|পণ্টিকাপায়ন}} *[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0064%3Aid%3Dpanticapaeum Perseus Digital Library] *[http://www.iconicarchive.ch/sites/overview.php?code=&text=&image=&term=pantikapaion&days= Iconicarchive Photo Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922085201/http://www.iconicarchive.ch/sites/overview.php?code=&text=&image=&term=pantikapaion&days= |date=2021-09-22 }} *[http://www.chersonesos.org/?p=museum_coll_ep1&l=eng Decree honoring Diophantos], general of the Pontic king Mithridates VI *[http://www.atmo.info/Mithridat.htm Similarities between Panticapaeum and the City of Atlantis as described by Plato. Eagle/Wind 2005] [[শ্ৰেণী:ইউক্ৰেইন]] bofjzspei27ls9so3si7hb9tqjhmek9 0 139315 634568 633494 2026-09-07T01:15:31Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634568 wikitext text/x-wiki {{Short description|চীনদেশীয় মুছলমানসকলৰ স্থাপত্য পৰম্পৰা আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য}} [[File:Chinese-style_minaret_of_the_Great_Mosque.jpg|thumb|চীনদেশৰ প্ৰাচীনতম মছজিদসমূহৰ অন্যতম ছিয়ানৰ মহামছজিদ]] '''চীনদেশীয় ইছলামী স্থাপত্য''' {{en|Chinese Islamic architecture}} বা '''চীন-ইছলামী স্থাপত্য''', বা '''চীনদেশৰ ইছলামী স্থাপত্য''' [[চীন|চীনদেশৰ]] মূল ভূ-খণ্ড আৰু বহিৰ্ভূত অঞ্চলত বসবাস কৰা মুছলমান জনসাধাৰণৰ স্থাপত্য পৰম্পৰা আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা শব্দ। এই পৰম্পৰা খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাৰপৰা বৰ্তমানলৈকে চলি আহিছে।<ref name="EI3">{{cite encyclopedia |author-last=Steinhardt |author-first=Nancy |year=2015 |title=Islamic architecture in China |editor1-last=Fleet |editor1-first=Kate |editor2-last=Krämer |editor2-first=Gudrun |editor2-link=Gudrun Krämer |editor3-last=Matringe |editor3-first=Denis |editor4-last=Nawas |editor4-first=John |editor5-last=Rowson |editor5-first=Everett K. |editor5-link=Everett K. Rowson |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |volume=4 |location=Leiden and Boston|publisher=Brill Publishers|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26219 |isbn=9789004282131 |issn=1873-9830 |quote=Islamic architecture in China most likely dates from the eighth century and flourished from the time of the Song dynasty (r. 960–1279). It is characterised by its adaptability to the Chinese building system. The oldest Muslim buildings in China today (cenotaphs, mausoleums, and prayer halls, an entry gate, and a minaret) survive in locations across the country and date to the thirteenth and fourteenth centuries. Shrines of holy men (Ar. ''qubba'') date primarily from the Qing dynasty (r. 1644–1911) and are located in western China.}}</ref> প্ৰধান হান-চীনা সংস্কৃতিৰ সৈতে [[ইছলাম ধৰ্ম]]ৰ আত্মীকৰণৰ ফলত চীনদেশীয় মুছলমানসকলৰ মাজত এক স্বকীয় স্থাপত্যশৈলীৰ উদ্ভৱ হয়।<ref name="EI3" /> মছজিদ,নামাজৰ হল, সমাধিক্ষেত্ৰ আৰু অন্যান্য ভৱনত পৰম্পৰাগত চীনা আৰু ইছলামী স্থাপত্যৰ উপাদান একেলগে ব্যৱহাৰ কৰাটো তেওঁলোকৰ মাজত এক সাধাৰণ প্ৰথা হৈ পৰে।<ref name="EI3" /><ref name=":1">{{Cite book|last=Yanxin|first=Cai|url=https://books.google.com/books?id=U3spht1SXhgC|title=Chinese Architecture|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-0-521-18644-5|pages=94–96|language=en}}</ref> চীনদেশীয় সমাজত ইছলাম ধৰ্মৰ প্ৰচলন ১,৩০০ বছৰ ধৰি আছে।<ref name="EI3" /><ref>{{Cite journal |title=The China Quarterly - Islam in China: Accommodation or Separatism? - Cambridge Journals Online|url=https://archive.org/details/sim_china-quarterly_2003-06_174/page/451|volume=174|pages=451–467|journal= The China Quarterly|doi=10.1017/S0009443903000275|year=2003|last1=Gladney|first1=Dru C.|s2cid=154306318}}</ref> বৰ্তমান চীনদেশীয় মুছলমানসকল চীনদেশৰ সংখ্যালঘু জনসমষ্টি আৰু শেহতীয়া অনুমান অনুসৰি মুঠ জনসংখ্যাৰ ০.৪৫%ৰপৰা ১.৮%লৈকে তেওঁলোকৰ সংখ্যা।<ref>For China Family Panel Studies 2017 survey results see [http://ww4.sinaimg.cn/orj360/b8bd941fjw1fau6hf2hv4j20jg09rwff.jpg release #1 ] and [http://www.isss.edu.cn/cfps/EN/enNews/CFPSNews/2016news/2016-12-30/307.html release #2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170225211353/http://www.isss.edu.cn/cfps/EN/enNews/CFPSNews/2016news/2016-12-30/307.html |date=2017-02-25 }}(). The tables also contain the results of CFPS 2012 (sample 20,035) and Chinese General Social Survey (CGSS) results for 2006, 2008 and 2010 (samples ≈10.000/11,000). Also see, for comparison CFPS 2012 data in {{cite journal|last=Lu 卢|first=Yunfeng 云峰|title=卢云峰：当代中国宗教状况报告——基于CFPS（2012）调查数据|trans-title=Report on Religions in Contemporary China – Based on CFPS (2012) Survey Data|journal=World Religious Cultures|year=2014|number=1|url=http://iwr.cass.cn/zjwh/201403/W020140303370398758556.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809051625/http://iwr.cass.cn/zjwh/201403/W020140303370398758556.pdf|archive-date=9 August 2014|access-date=10 July 2019|url-status=dead|archivedate=9 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809051625/http://iwr.cass.cn/zjwh/201403/W020140303370398758556.pdf|deadurl=yes}} p. 13, reporting the results of the CGSS 2006, 2008, 2010 and 2011, and their average (fifth column of the first table).</ref> যদিও হুই মুছলমানসকল আটাইতকৈ বৃহৎ গোট,<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/china/large-protest-by-hui-muslims-halts-demolition-of-mosque-in-china-report/articleshow/65350794.cms|title=China halts mosque demolition due to protest|website=[[The Times of India]] |access-date=2018-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811020425/https://timesofindia.indiatimes.com/world/china/large-protest-by-hui-muslims-halts-demolition-of-mosque-in-china-report/articleshow/65350794.cms|archive-date=2018-08-11|url-status=live}}</ref> চীনদেশীয় মুছলমানসকলৰ সৰ্বাধিক ঘনত্ব উত্তৰ-পশ্চিম চীনদেশত, বিশেষকৈস্বায়ত্তশাসিত অঞ্চল ছিনচিয়াংত দেখা যায। ছিনচিয়াংত বৃহৎসংখ্যক উইঘুৰ মুছলমান লোক বাস কৰে।<ref name="EI3" /> ইয়াৰ উপৰি নিংছিয়া, গানছু আৰু ছিংহাই অঞ্চলতো কমসংখ্যক কিন্তু উল্লেখযোগ্য সংখ্যাৰ চীনদেশীয় মুছলমান বসবাস কৰে।<ref name="Armijo 2006">{{harvnb|Armijo|2006}}</ref> চীনদেশৰ চৰকাৰীভাৱে স্বীকৃত ৫৫টাসংখ্যালঘু জনগোষ্ঠীৰ ভিতৰত দহটা গোট মূলতঃ ছুন্নী মুছলমান।<ref name="Armijo 2006" /> == পটভূমি == [[File:Islam_in_China,_with_0.2_(Yang_Zongde_2010).png|thumb|upright=1.3|left|চীনদেশৰ প্ৰদেশ অনুসৰি ইছলামৰ বিস্তৃতিৰ মানচিত্ৰ; শেহতীয়া চৰকাৰী লোকপিয়ল অনুসৰি মুছলমানসকলে মুঠ জনসংখ্যাৰ ১.৪৫% গঠন কৰে।{{refn|group=note|CFPS 2014 surveyed predominantly people of [[Han Chinese|Han]] ethnicity. This may have resulted in an underestimation of Muslims. CGSS 2006–2010 surveys found an average 2–3% of the population of China declaring to be Muslim.}}<ref name="CFPS2014">For [[China Family Panel Studies]] 2017 survey results see [http://ww4.sinaimg.cn/orj360/b8bd941fjw1fau6hf2hv4j20jg09rwff.jpg release #1] ([https://web.archive.org/web/20170225053713/http://image101.360doc.com/DownloadImg/2016/12/0603/86161911_1 archived]) and [http://www.isss.edu.cn/cfps/EN/enNews/CFPSNews/2016news/2016-12-30/307.html release #2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170225211353/http://www.isss.edu.cn/cfps/EN/enNews/CFPSNews/2016news/2016-12-30/307.html |date=2017-02-25 }} ([https://web.archive.org/web/20170225211353/http://www.isss.edu.cn/cfps/EN/enNews/CFPSNews/2016news/2016-12-30/307.html archived]). The tables also contain the results of CFPS 2012 (sample 20,035) and Chinese General Social Survey (CGSS) results for 2006, 2008 and 2010 (samples ≈10.000/11,000). Also see, for comparison CFPS 2012 data in {{cite journal |last=Lu 卢 |first=Yunfeng 云峰 |year=2014 |title=卢云峰：当代中国宗教状况报告——基于CFPS（2012）调查数据 |trans-title=Report on Religions in Contemporary China – Based on CFPS (2012) Survey Data |url=http://iwr.cass.cn/zjwh/201403/W020140303370398758556.pdf |journal=World Religious Cultures |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809051625/http://web.archive.org/web/20140809051625/http://iwr.cass.cn/zjwh/201403/W020140303370398758556.pdf |archive-date=9 August 2014 |number=1 |access-date=27 August 2026 |archivedate=9 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809051625/http://iwr.cass.cn/zjwh/201403/W020140303370398758556.pdf |deadurl=yes }} p. 13, reporting the results of the CGSS 2006, 2008, 2010 and 2011, and their average (fifth column of the first table).</ref><ref>Data from: Yang Zongde, ''Study on Current Muslim Population in China'', Jinan Muslim, 2, 2010.</ref>]] চীনদেশত ইছলামৰ ইতিহাসৰ আৰম্ভণি ইছলাম ধৰ্মৰ প্ৰথম যুগলৈকে পিছলৈ যায়।<ref name="EI3" /> চীনদেশীয় মুছলমানসকলৰ পৰম্পৰাগত কিংবদন্তি অনুসৰি ৬৫১ খ্ৰীষ্টাব্দত উছমান ইবন আফফানে (৬৪৪–৬৫৬), তৃতীয় ''ৰাশিদুন'' খলিফাই, [[মুহাম্মাদ|মুহাম্মাদৰ]] মৃত্যুৰ (৬৩২ খ্ৰীষ্টাব্দ) বিছ বছৰৰো কম সময়ৰ পাছত প্ৰেৰণ কৰা এক দূতাবাসৰ জৰিয়তে মুছলমান ধৰ্মপ্ৰচাৰকসকল চীনদেশত উপস্থিত হৈছিল। ছাদ ইবন আবি ৱাক্কাছ, যি মুহাম্মদৰ মাতৃফালৰ মামা আৰু দ্বিতীয় খুৰাকৰ পুত্ৰ আছিল, তেওঁ সম্ৰাট গাওজঙক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ এটা প্ৰতিনিধিদলৰ সৈতে প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল। দেশখনৰ প্ৰথম মছজিদ হুৱাইছেং মছজিদ নিৰ্মাণৰ কৃতিত্ব তেওঁক দিয়া হয়।<ref name="Lipman 1997 25">{{harvnb|Lipman|1997|p=25}}</ref> চীনদেশীয় মুছলমানসকলৰ পৰম্পৰাগত কিংবদন্তি অনুসৰি ৬১৬–৬১৮ খ্ৰীষ্টাব্দত মুহাম্মদৰ ঘনিষ্ঠ সাহাবাসকলৰ কেইজনমানে প্ৰথমবাৰৰ বাবে চীনদেশত ইছলাম ধৰ্ম প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। তেওঁলোক আছিল ছাদ ইবন আবি ৱাক্কাছ, ছাইয়িদ, ৱা হ’ব আবু কাবছা আৰু আন এজন।<ref name="Gladney 1987">{{cite journal |author-last=Gladney |author-first=Dru C. |date=August 1987 |title=Muslim Tombs and Ethnic Folklore: Charters for Hui Identity |journal=[[The Journal of Asian Studies]] |publisher=[[Cambridge University Press]] on behalf of the [[Association for Asian Studies]] |volume=46 |issue=3 |doi=10.2307/2056897 |pages=495–532 |issn=1752-0401 |jstor=2056897|s2cid=163809196 }}</ref> ৱা হ’ব আবু কাবছা আল-হাৰ্থ ইবন আব্দুল আল-উজ্জাৰ পুত্ৰ হ'ব পাৰে, যাক আবু কাবছা বুলিও জনা যায়।<ref name="Gladney 1987"/> আন কিছুমান বিৱৰণ অনুসৰি ৱা হ’ব আবু কাবছাই ৬২৯ খ্ৰীষ্টাব্দত সাগৰপথে গুৱাংজৌত উপস্থিত হৈছিল।<ref name="Gladney 1987"/> আধুনিক ইতিহাসবিদসকলে কৈছে যে ৱাক্কাছ নিজে কেতিয়াও চীনদেশলৈ আহিছিল বুলি প্ৰমাণ নাই,<ref name="Lipman 1997 25"/> কিন্তু তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে যে মুছলমান কূটনীতিবিদ আৰু বণিকসকল তাং সাম্ৰাজ্যৰ আৰম্ভণিৰ কেইটামান দশকৰ ভিতৰতে [[চীনদেশ]]লৈ আহিছিল।<ref name="Lipman 1997 25"/> তাং সাম্ৰাজ্যৰ বিশ্বনাগৰিক সংস্কৃতিত [[মধ্য এছিয়া]]ৰ সৈতে বিস্তৃত যোগাযোগ আছিল আৰু চীনদেশীয় নগৰসমূহত বাস কৰা (মূলতঃ কাফিৰ বা অমুছলমান) মধ্য আৰু [[পশ্চিম এছিয়া]]ৰ বণিকসকলৰ উল্লেখযোগ্য সম্প্ৰদায় আছিল। ই ইছলামৰ প্ৰৱৰ্তনত সহায় কৰিছিল।<ref name="Lipman 1997 25"/> চীনদেশত প্ৰথম বৃহৎ মুছলমান বসতিসমূহ আৰব আৰু পাৰস্যৰ বণিকসকলৰদ্বাৰা গঢ় লৈ উঠিছিল।<ref>Israeli, Raphael (2002). ''Islam in China''. United States of America: Lexington Books, page 291, {{ISBN|0-7391-0375-X}}.</ref> মুছলমান আৰবসকলে মাৱাৰাউননহৰ আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ত উমাইয়া খিলাফতে ইখশিদ, ফাৰ্গানা উপত্যকাৰ ৰজাক ৭১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত সিংহাসনৰপৰা অপসাৰণ কৰি নতুন ৰজা আলুতাৰক সিংহাসনত বহুৱায়। অপসাৰিত ৰজাজনে কুচালৈ পলাই যায় আৰু আনছি সুৰক্ষা অঞ্চলৰ কেন্দ্ৰত আশ্ৰয় লৈ চীনদেশৰ সহায় বিচাৰে। চীনদেশে ঝাং শ্বিয়াওছঙৰ নেতৃত্বত ১০,০০০ সৈন্য ফাৰ্গানালৈ প্ৰেৰণ কৰে। তেওঁ আলুতাৰ আৰু আৰব মুছলমান দখলদাৰী বাহিনীক নামানগানত পৰাস্ত কৰি ইখশিদক পুনৰ সিংহাসনত বহুৱায়।<ref>Bai, Shouyi et al. (2003). A History of Chinese Muslim (Vol.2). Beijing: Zhonghua Book Company. {{ISBN|7-101-02890-X}}., pp. 235-236.</ref> আৰবীয় উৎসসমূহতো উল্লেখ আছে যে কুতাইবা ইবন মুছলিমে প্ৰায় ৭১৪ খ্ৰীষ্টাব্দত চীনদেশৰপৰা কাশগৰ কিছুসময়ৰ বাবে দখল কৰিছিল আৰু এক চুক্তিৰ পাছত আঁতৰি গৈছিল,<ref>{{cite book |author=Muhamad S. Olimat |url=https://books.google.com/books?id=cLqpCwAAQBAJ&q=715+Alutar+Ikhshid&pg=PA10 |title=China and Central Asia in the Post-Soviet Era: A Bilateral Approach |publisher=Lexington Books |year=2015 |isbn=978-1-4985-1805-5 |pages=9–}}</ref> কিন্তু আধুনিক ইতিহাসবিদসকলে এই দাবী সম্পূৰ্ণৰূপে নাকচ কৰে।<ref>{{cite book | chapter = The Arab Conquest | first1 = B. A. | last1 = Litvinsky | first2 = A. H. | last2 = Jalilov | first3 = A. I. | last3 = Kolesnikov | pages = 449–472 | editor-first = B. A. | editor-last = Litvinsky | title = History of civilizations of Central Asia, Volume III: The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750 | location = Paris | publisher = UNESCO Publishing | year = 1996 | isbn = 978-92-3-103211-0 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC&pg=PA458}}</ref><ref>{{EI2 | volume=5 | title=Ḳutayba b. Muslim | first = C. E. | last = Bosworth | author-link = Clifford Edmund Bosworth | pages = 541–542 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kutayba-b-muslim-SIM_4577}}</ref><ref>{{cite book | title = The Arab Conquests in Central Asia | first = H. A. R. | last = Gibb | author-link = H.A.R. Gibb | publisher = The Royal Asiatic Society | location = London | year= 1923 | url=https://archive.org/details/arabconquestsinc00gibbuoft | oclc = 685253133|pages=[https://archive.org/details/arabconquestsinc00gibbuoft/page/48 48]–51}}</ref> == তাং সাম্ৰাজ্য == চীনদেশীয় ইছলামী স্থাপত্যৰ বৈশিষ্ট্য প্ৰদৰ্শন কৰা আটাইতকৈ পুৰণি অৱশিষ্ট ধৰ্মীয় স্থাপত্যসমূহৰ ভিতৰত ছিয়ানৰ মহামছজিদ অন্যতম। ইয়াক ৭৪২ খ্ৰীষ্টাব্দত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল বুলি ভৱনটোৰ ভিতৰত সংৰক্ষিত এখন শিলালিপিত উল্লেখ আছে। আনটো হৈছে ছিয়ানৰ দাশুৱেশি গলিৰ মছজিদ। ইয়াৰ এটা শিলালিপি অনুসৰি ইয়াক ৭০৫ খ্ৰীষ্টাব্দত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু সেই শিলালিপিখন মিং সাম্ৰাজ্যৰ সম্ৰাট জিয়াজিঙৰ নামৰ সৈতে জড়িত।<ref name=":0" /><ref name="Hagras 134–158">{{Cite journal|last=Hagras|first=Hamada|title=The Ming Court as Patron of the Chinese Islamic Architecture: The Case Study of the Daxuexi Mosque in Xi'an|date=2019-12-20|url=http://www.fayoum.edu.eg/english/shedet/ISSUES201908.aspx|journal=SHEDET|issue=6|pages=134–158|doi=10.36816/shedet.006.08|doi-access=free}}</ref> তাং সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত আৰু তাৰ পাছত আন বহুতো মছজিদ স্থাপন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত কুৱানঝৌৰ ছেংইউ মছজিদ, হাংঝৌৰ ফিনিক্স মছজিদ, টাইয়ুয়ান পুৰণি মছজিদ শানছিত আদি উল্লেখযোগ্য।<ref name=":2">{{Cite book |last=Steinhardt |first=Nancy |title=A Companion to Islamic Art and Architecture |year=2017 |pages=616–635 |chapter=Islamic Architecture and Ornament in China }}</ref> তাং সাম্ৰাজ্যৰ শেষৰফালে প্ৰায় ১৩টা মছজিদ থকাৰ তথ্য পোৱা যায়।<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Ryavec |first1=Karl E. |last2=Henderson |first2=Mark |date=2015 |title=A Core-Periphery GIS Model of the Historical Growth and Spread of Islam in China |url=http://dx.doi.org/10.1080/01615440.2014.996273 |journal=Historical Methods: A Journal of Quantitative and Interdisciplinary History |volume=48 |issue=2 |pages=103–111 |doi=10.1080/01615440.2014.996273 |s2cid=131419328 |issn=0161-5440|url-access=subscription }}</ref><gallery class="center" widths="250"> File:Guangdong Huaisheng Mosque 2024.jpg|হুৱাইছেং মছজিদ (গুৱাংজৌ)ৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ আৰু মিনাৰ; ইয়াক চীনদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি মছজিদ বুলি গণ্য কৰা হয়<ref>{{cite web |title=存档副本 |url=http://www.islamichina.com/page/hshmosquesinguangzhou.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071004215114/http://www.islamichina.com/page/hshmosquesinguangzhou.htm |archive-date=2007-10-04 |access-date=2006-10-15}}</ref> File:The Mosque in Guangzhou 19.JPG|শিয়ানশিয়ান মছজিদ (গুৱাংজৌ) File:Xian Mosque main prayer hall and Mihrab.jpg|ছিয়ানৰ মহামছজিদৰ নামাজৰ হল File:The Minaret of the Mosque.jpg|ছিয়ানৰ দাশুৱেশি গলিৰ মছজিদৰ মিনাৰ File:Upper view of phoenix mosque.jpg|তাং সাম্ৰাজ্যৰ সময়ৰ হাংঝৌৰ ফিনিক্স মছজিদ </gallery> == লিয়াও আৰু ছং সাম্ৰাজ্য == ছং আৰু লিয়াও সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত নিৰ্মাণ কৰা চীনদেশীয় ইছলামী স্থাপত্যৰ বহুতো উদাহৰণ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত নিউজিয়ে মছজিদ ([[সৰলীকৃত চীনা আখৰ|সৰলীকৃত চীনা]]: 牛街礼拜寺; [[পৰম্পৰাগত চীনা আখৰ|পৰম্পৰাগত চীনা]]: 牛街禮拜寺; [[পিনইন]]: ''Niújiē lǐbàisì''; [[ৱেড-জাইলছ|ৱেড–জাইলছ]]: ''Niu-chieh Li-pai-ssu'' "গৰুৰ পথৰ উপাসনাগৃহ" বা [[চীনা ভাষা|চীনা]]: 牛街清真寺; [[পিনইন]]: ''Niújiē Qīngzhēnsì''; [[ৱেড-জাইলছ|ৱেড–জাইলছ]]: ''Niu-chieh Ch'ing-chen-ssu'' "গৰুৰ পথৰ মছজিদ") উল্লেখযোগ্য। ই [[বেইজিং]]ৰ আটাইতকৈ পুৰণি মছজিদ। ইয়াক প্ৰথমে ৯৯৬ চনত লিয়াও সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু পাছত মিং সাম্ৰাজ্যৰ সম্ৰাট ছেংহুৱাৰ সময়ত পুনৰ নিৰ্মাণ আৰু সম্প্ৰসাৰণ কৰা হয়। সম্ৰাটে ১৪৭৪ চনত মছজিদটোক আৰ্থিক সহায় আগবঢ়াইছিল।<ref name="Hagras 134–158"/> ইয়াৰ পাছত ছিং সাম্ৰাজ্যৰ সম্ৰাট কাংছি (১৬৬১–১৭২২)ৰ সময়তো ইয়াৰ উন্নয়ন কৰা হৈছিল।<ref>{{cite web|title=Restorations: Olympic Torch Or Rural Touch?|url=http://www.chinaheritagequarterly.org/articles.php?searchterm=005_refurbMosque.inc&issue=005|publisher=China Heritage Quarterly|access-date=28 October 2012}}</ref> আন এটা উল্লেখযোগ্য চীনদেশীয় ইছলামী ভৱন হৈছে গুৱাংজৌৰ হুৱাইছেং মছজিদ।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Hagras |first=Hamada |date=2019 |title=Xi'an Daxuexi Alley Mosque: Historical and Architectural Study |url=http://ejars.sohag-univ.edu.eg/IssueFullText?q=91 |url-status=dead |journal=Egyptian Journal of Archaeological and Restoration Studies "EJARS" |volume=1 |pages=97–113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213161912/http://ejars.sohag-univ.edu.eg/IssueFullText?q=91 |archive-date=2019-12-13 |access-date=2019-07-10 |archivedate=2019-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191213161912/http://ejars.sohag-univ.edu.eg/IssueFullText?q=91 |deadurl=yes }}</ref> ছং সাম্ৰাজ্যৰ শেষৰফালে চীনদেশত ২৮টা মছজিদ থকাৰ তথ্য পোৱা যায় আৰু ইয়াৰে ১৫টা ছং সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref name=":3" /><gallery class="center" widths="250"> File:Niujie Mosque - CIMG3698.JPG|নিউজিয়ে মছজিদ [[বেইজিং]]; লিয়াও সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত ৯৯৬ খ্ৰীষ্টাব্দত স্থাপিত File:Mosque in Quanzhou, Fujian, China.jpg|ছিংজিং মছজিদ, কুৱানঝৌ; ১০০৯ খ্ৰীষ্টাব্দত নিৰ্মিত<ref>{{cite web |date= |title=Muslims and mosques in Fujian |url=http://www.whatsonxiamen.com/xiamen-info-596.html |access-date= |work=whatsonxiamen.com}}</ref> আৰু আৰবীয় (ইছলামী) স্থাপত্যৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত<ref>{{cite book |author=Gaubatz, Piper Rae |url=https://books.google.com/books?id=drGGEsi1fFEC&pg=PA210 |title=Beyond the Great Wall: urban form and transformation on the Chinese frontiers |publisher=Stanford University Press |year=1996 |isbn=0-8047-2399-0 |page=210 |access-date=2010-06-28}}</ref> </gallery> == য়ুয়ান সাম্ৰাজ্য == য়ুয়ান যুগক চীনদেশত ইছলামী স্থাপত্যৰ সোণালী যুগ হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ এই সময়ত বহুতো মছজিদ স্থাপন কৰা হৈছিল।<ref name=":2" /><ref name=":3" /> মছজিদসমূহ উত্তৰ চীনৰ সমভূমি, উত্তৰ-পশ্চিমাঞ্চল আৰু [[য়ুনান]] অঞ্চলক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল।<ref name=":3" /> য়ুয়ান সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত চীনদেশীয় মুছলমানসকলে তেওঁলোকৰ মছজিদক ''ছিংঝেনছি'' ("পৱিত্ৰতা আৰু সত্যৰ মন্দিৰ") বুলি ক'বলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।<ref>{{Cite book |last1=Maria |first1=Jaschok |url=https://books.google.com/books?id=2rLBvrlKI7QC |title=Encyclopedia of Contemporary Chinese Culture |last2=Jingjun |first2=Shui |date=2005 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-77716-2 |pages=288 |language=en |chapter=Islamic Mosques}}</ref> য়ুয়ান যুগত নিৰ্মাণ কৰা চীনদেশীয় ইছলামী স্থাপত্যৰ বহু উদাহৰণ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত মিং সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত সম্প্ৰসাৰিত কৰা বেইজিংৰ দুংছি মছজিদ (北京东四清真寺); <ref name="Hagras 134–158" /> বেইজিংৰ টুংঝৌ মছজিদ (北京通州清真寺); শিলৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ থকা একমাত্ৰ গঠন কুৱানঝৌৰ ছিংজিং মছজিদ (泉州清净寺); আৰু হাংঝৌৰ ফেংহুয়াং মছজিদ (杭州风凰寺) উল্লেখযোগ্য।<ref name=":0" /> এই সময়ছোৱাত ইছলামী স্থাপত্যৰ উপাদানৰ ব্যৱহাৰ অধিক আৰু ব্যাপক হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ওখ প্ৰৱেশদ্বাৰ, গম্বুজ, সংযোগী অঞ্চল আৰু ইটা আৰু শিলৰ ব্যৱহাৰ উল্লেখযোগ্য।<ref>{{Cite journal|last=Hagras|first=Hamada Muhammed|date=2017-06-20|title=An Ancient Mosque In Ningbo, China "Historical And Architectural Study"|url=http://ejournal.uin-malang.ac.id/index.php/JIA/article/view/3851|journal=Journal of Islamic Architecture|volume=4|issue=3|pages=102|doi=10.18860/jia.v4i3.3851|issn=2356-4644|doi-access=free}}</ref><ref name=":0" /><gallery class="center" widths="250"> File:The South Mosque of Jinan 2009-03.JPG|জিনানৰ বৃহৎ দক্ষিণ মছজিদ File:Dongsi Mosque (20241127144425).jpg|বেইজিংৰ দুংছি মছজিদ File:Songjiang Mosque 22 2015-03.jpg|ছংজিয়াং মছজিদ </gallery> == মিং আৰু ছিং সাম্ৰাজ্য == [[File:5718-Linxia-City-Heyantou-Gongbei.jpg|thumb|293x293px|লিনছিয়া নগৰৰ এটা ''গংবেই'']] মিং সাম্ৰাজ্যৰ আৰম্ভণিতে ক্ৰমাৎ অধিকসংখ্যক মছজিদ আৰু অন্যান্য ইছলামী প্ৰতিষ্ঠানে দৃঢ়ভাৱে চীনা স্থাপত্যশৈলী গ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। মছজিদসমূহত পোগোডা সংযোজন আৰু সাধাৰণ ঘৰৰ মাজত সেইবোৰৰ অৱস্থানৰ ফলত মছজিদসমূহ চীনা পৰিৱেশৰ সৈতে ভালদৰে মিলি গৈছিল। এই সময়ছোৱাত মছজিদত চীনা ভাষাত লিখা ফলক আৰু অন্যান্য স্মাৰকৰ ব্যৱহাৰো সাধাৰণ হৈ পৰিছিল।<ref>{{Cite journal |last=Israeli |first=Raphael |date=1978 |title=Established Islam and Marginal Islam in China From Eclecticism To Syncretism |url=http://dx.doi.org/10.1163/156852078x00044 |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=21 |issue=1 |pages=99–109 |doi=10.1163/156852078x00044 |issn=0022-4995|url-access=subscription }}</ref> পাছত মিং সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত মছজিদৰ ভিতৰত বক্তৃতাগৃহ নিৰ্মাণৰ আৰম্ভণি শানছিত হয় আৰু তাৰ পাছত এই প্ৰথা সমগ্ৰ চীনদেশলৈ বিয়পি পৰে।<ref name=":1" /> মিং সাম্ৰাজ্যৰ শেষভাগ আৰু ছিং সাম্ৰাজ্যৰ আৰম্ভণিৰ সময়ত মছজিদ নিৰ্মাণৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি ঘটিছিল।<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Shaodan |date=2022 |title=Islam in the Chinese Religious Landscape: Secularization of Mosque Leadership in Late Imperial China, 1600–1900 |url=http://dx.doi.org/10.1163/25899996-20221027 |journal=International Journal of Islam in Asia |volume=2 |issue=1 |pages=44–69 |doi=10.1163/25899996-20221027 |s2cid=253132362 |issn=2589-9988|url-access=subscription }}</ref><gallery class="center" widths="250"> File:Tongxin mosque.JPG|টুংছিন বৃহৎ মছজিদ ১৪শ শতিকাত স্থাপিত (য়ুয়ান সাম্ৰাজ্য)<ref name=":12">{{Cite book |last=Dillon |first=Michael |url=https://archive.org/details/chinasmuslims00dill/page/41 |title=China's Muslims |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=0195875044 |location=Hong Kong |pages=[https://archive.org/details/chinasmuslims00dill/page/41 41]}}</ref> কিন্তু মিং সাম্ৰাজ্যৰ আৰম্ভণিতে পুনৰ মছজিদ হিচাপে পৱিত্ৰকৰণ কৰা হয়।<ref name=":32">{{Cite book |last=Steinhardt |first=Nancy Shatzman |title=China's Early Mosques |publisher=Edinburgh University Press |year=2015 |isbn=978-1-4744-3721-9 |location=Edinburgh |pages=219}}</ref> File:Turpan-minarete-emir-d07.jpg|এমিন মিনাৰ মছজিদত মধ্য এছীয় স্থাপত্যৰ বৈশিষ্ট্য দেখা যায় </gallery> == আধুনিক যুগ == [[File:Hëytgah Mosque, Kashi (20230923100109).jpg|left|thumb|220x220px|ইদ কাহ মছজিদ কাশগৰত; ১৪৪২ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে ইয়াৰ ইতিহাস পিছলৈ যায়<ref>{{Cite book |last=旅游词典 |url=https://books.google.com/books?id=t8QUAQAAMAAJ&q=%E5%96%80%E4%BB%80%E6%B8%85%E7%9C%9F%E5%AF%BA |title=旅游辭典 |date=1992 |publisher=陕西旅游出版社 |language=zh}}</ref> আৰু ইয়াত মধ্য এছীয় স্থাপত্যৰ বৈশিষ্ট্য আছে]] ১৯৪৫ চনৰ পাছৰপৰা ১৯৮০ৰ দশকলৈকে ইছলাম ধৰ্ম কঠোৰভাৱে ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছিল। [[সাংস্কৃতিক বিপ্লৱ|সাংস্কৃতিক বিপ্লৱৰ]] সময়ত বহুতো মছজিদ আৰু ধৰ্মীয় স্থাপত্য ধ্বংস বা ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। ১৯৭৫ চনত শাদিয়ান ঘটনাৰ দৰে গুৰুতৰ সংঘাত সংঘটিত হৈছিল। দেং ছিয়াওপিংৰ সময়ত আৰম্ভ কৰা মুকলিকৰণ নীতিয়ে নিয়ন্ত্ৰণ কিছু শিথিল কৰিছিল। পৰম্পৰাগত ইছলামী স্থাপত্যৰ প্ৰভাৱ পুনৰ অধিক শক্তিশালী হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু বহুতো পুনৰ নিৰ্মিত আৰু সংস্কাৰ কৰা মছজিদত ইছলামী শৈলীৰ গম্বুজ আৰু মিনাৰ সংযোজন কৰা হয়।<ref>{{Cite web |last=星島日報 |title=中國觀察｜清真寺拆圓頂 高調秀整改 |url=https://std.stheadline.com/kol/article/7091/政商KOL-中國觀察-清真寺拆圓頂-高調秀整改 |access-date=2023-06-09 |website=std.stheadline.com |language=zh-Hant-HK}}</ref> শাদিয়ানৰ বৃহৎ মছজিদ মধ্যপ্ৰাচ্যৰপৰা অনুপ্ৰাণিত নক্সাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web |last=Yusupov |first=Ruslan |date=2023-05-30 |title=Chinese Muslims and police clash over partial demolition of historic mosque |url=https://thechinaproject.com/2023/05/30/chinese-muslims-and-police-clash-over-partial-demolition-of-historic-mosque/ |access-date=2023-06-09 |website=The China Project |language=en-US}}</ref> ২০১৮ চনৰপৰা চৰকাৰে "ইছলামক সমাজবাদৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ কৰি তুলিবলৈ আৰু ইছলাম ধৰ্মক চীনা ৰূপ দিবলৈ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ" এক চীনীকৰণ নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰে।<ref>{{Cite news |last= |first= |date=2019-01-09 |title=China passes five-year plan to sinicise Islam, as Beijing tightens grip on major faiths in China |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/china-passes-five-year-plan-to-sinicise-islam-as-beijing-tightens-grip-on-major |access-date=2023-06-02 |issn=0585-3923}}</ref> এই অভিযানক তিনিটা ''সানহুৱা'' (三化), অৰ্থাৎ "তিনিটা চীনীকৰণ" বুলিও কোৱা হয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে "আৰবীকৰণমুক্তকৰণ", "ছৌদীকৰণমুক্তকৰণ" আৰু "হালালমুক্তকৰণ" কাৰ্যকৰী কৰা।<ref>{{Cite web |last= |date=2020-11-20 |title=China's new campaign to make Muslims devoted to the state rather than Islam |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-11-20/china-muslim-minorities-hui-dongxiang-secularization-gansu |access-date=2023-07-14 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-13 |title=Planting the Flag in Mosques and Monasteries |url=https://www.chinafile.com/reporting-opinion/notes-chinafile/planting-flag-mosques-and-monasteries |access-date=2023-07-14 |website=ChinaFile |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hui Muslims and police clash in China's Yunnan over mosque dome demolition |url=https://www.rfa.org/english/news/china/yunnan-mosque-05302023145532.html |access-date=2023-07-14 |website=Radio Free Asia |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2022-10-14 |title=China: Situation of Hui Muslims and their treatment by society and authorities; state protection (2020–September 2022) [CHN201172.E] |url=https://www.ecoi.net/en/document/2081234.html |access-date=2023-07-14 |website= |language=en}}</ref> ইয়াৰ ভিতৰত গম্বুজ আৰু মিনাৰ আঁতৰোৱাও অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।<ref>{{Cite web |last=Stroup |first=david R. |date=2021-10-01 |title=Sinicization erasing 'Arab-style' mosques in China |url=https://asiatimes.com/2021/10/sinicization-erasing-arab-style-mosques-in-china/ |access-date=2023-06-02 |website=Asia Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=The de-Islamification of Public Space and Sinicization of Ethnic Politics in Xi's China |url=https://www.mei.edu/publications/de-islamification-public-space-and-sinicization-ethnic-politics-xis-china |access-date=2023-06-02 |website=Middle East Institute |language=en}}</ref> এই নীতি অনুসৰি জনসাধাৰণৰ মাজত অশান্তিৰ সৃষ্টি হৈছে। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে ২০১৮ চনৰ আগষ্ট মাহত নিংছিয়াৰ ৱেইঝৌ বৃহৎ মছজিদত আৰু ২০২৩ চনৰ জুন মাহত য়ুনানৰ নাজিয়াইঙত সংঘটিত ঘটনা।<ref>{{Cite news |date=2018-08-10 |title=China mosque demolition sparks standoff in Ningxia |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-45140551 |access-date=2023-06-02}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chang |first=Nectar Gan, Wayne |date=2023-05-30 |title=Thousands of ethnic minority Muslims defy Chinese authorities in defense of mosque |url=https://www.cnn.com/2023/05/30/china/china-yunnan-hui-mosque-protest-intl/index.html |access-date=2023-06-02 |website=CNN |language=en}}</ref> শাদিয়ানৰ বৃহৎ মছজিদতো গম্বুজ আঁতৰাই আৰু মিনাৰটো পৰম্পৰাগত চীনা স্থাপত্য অনুসৰি পুনৰ গঢ়ি সংস্কাৰ কৰা হৈছিল।<ref>{{Cite web |last=Yusupov |first=Ruslan |date=2023-05-30 |title=Chinese Muslims and police clash over partial demolition of historic mosque |url=https://thechinaproject.com/2023/05/30/chinese-muslims-and-police-clash-over-partial-demolition-of-historic-mosque/ |access-date=2023-07-14 |website=The China Project |language=en-US}}</ref> == টোকা == {{reflist|group=note}} == তথ্যসূত্ৰ == <references /> ==গ্ৰন্থৰাজি== * {{cite journal |first=Jackie |last=Armijo |date=Winter 2006 |title=Islamic Education in China |url=http://www.asiaquarterly.com/content/view/166/41 |url-status=dead |journal=Harvard Asia Quarterly |volume=10 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928055746/http://www.asiaquarterly.com/content/view/166/41/ |archive-date=28 September 2007}} * {{cite book |last1=Lipman |first1=Jonathan Neaman |title=Familiar Strangers: A History of Muslims in Northwest China |date=1997 |publisher=University of Washington Press |isbn=978-0-295-97644-0 |url=https://books.google.com/books?id=90CN0vtxdY0C |language=en}} [[শ্ৰেণী:চীনা সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য]] [[শ্ৰেণী:ইছলাম ধৰ্ম]] [[শ্ৰেণী:স্থাপত্য]] ll0jqkjazuj1v876uvitbipscagjv1v 0 139319 634569 634016 2026-09-07T01:18:12Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634569 wikitext text/x-wiki {{Short description|পৰম্পৰাগত বিবাহৰ ৰীতি-নীতি}} [[File:Everyday Life in Old China 06.jpg|thumb|right|350px|ছিং ৰাজবংশৰ এখন বিবাহ। দৰাৰ পিতৃ-মাতৃ বহি আছে। মাজত ৰঙা পোছাক আৰু নীলা মূৰৰ অলংকাৰ পিন্ধা কইনাগৰাকীয়ে শাহুৱেকক [[চাহ]] আগবঢ়াইছে। দৰাই সাধাৰণতে সন্মুখত "X" আকৃতিৰ ফিতা পিন্ধে। কেতিয়াবা এই "X" আকৃতিৰ ফিতাত এটা ডাঙৰ ধনু বা ফুল থাকে, যদিও এই ছবিখনত তেনে নাই। ]] '''পৰম্পৰাগত চীনা বিবাহ''' ({{lang-en|Traditional Chinese marriage}}, {{zh|c=婚姻|p=hūnyīn}}) [[চীন|চীনা]] সমাজসমূহত অনুষ্ঠিত এক আনুষ্ঠানিক বিবাহ-অনুষ্ঠান। এই বিবাহ-অনুষ্ঠানত কেৱল স্বামী-স্ত্ৰীৰ মিলনেই নহয়, এজন পুৰুষ আৰু এগৰাকী নাৰীৰ দুয়োটা পৰিয়ালৰ মাজতো সম্পৰ্ক স্থাপন হয়। কেতিয়াবা এই বিবাহ দুয়োটা পৰিয়ালৰ মাজত আগতীয়াকৈ হোৱা বন্দোবস্তৰ জৰিয়তে স্থিৰ কৰা হৈছিল। পৰম্পৰাগত বিবাহ আৰু পৰিয়াল ইমানেই ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত আছিল যে ইয়াত দুয়োটা পৰিয়ালৰ স্বাৰ্থ জড়িত আছিল। চীনা সংস্কৃতিত একপত্নীত্ব নিৰ্ধাৰিত আছিল। এই বিবাহত এজন পুৰুষৰ এগৰাকী আনুষ্ঠানিক পত্নী (妻 বা 正妻) থাকিব পাৰিছিল, যদিও বাস্তৱত তেওঁলোকক অতিৰিক্ত উপপত্নী (妾) ৰখাৰো অনুমতি আছিল। আদিম সমাজৰ শেষৰফালে পৰম্পৰাগত চীনা বিবাহৰ ৰীতি-নীতি গঢ় লৈ উঠিছিল। ফুচিৰ যুগত হৰিণৰ ছালেৰে চীনা বিবাহ-পূৰ্ব ৰীতি-নীতিৰে বাগদান কৰাৰপৰা আৰম্ভ কৰি ছিয়া আৰু শাং ৰাজবংশত "মিলন কক্ষ"ৰ আবিৰ্ভাৱ আৰু তাৰ পিছত চৌ ৰাজবংশত সম্পূৰ্ণ বিবাহ-আচাৰ ("ছয়টা ৰীতি") ক্ৰমান্বয়ে গঢ় লৈ উঠিছিল। এই ৰীতিসমূহৰ সমৃদ্ধিয়ে প্ৰাচীন লোকসকলে বিবাহক কিমান গুৰুত্ব দিছিল সেয়া দেখুৱায়। "তিনি চিঠি আৰু ছয় ৰীতি"ৰ অনন্য বৈশিষ্ট্যৰ উপৰি পৰম্পৰাগত চীনা বিবাহ-সংস্কৃতিত একপত্নীত্ব, পুনৰ্বিবাহ আৰু বিবাহ-বিচ্ছেদো বিশেষ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ। ==শব্দৰ উৎপত্তি== [[File:Grand Imperial Wedding of the Guangxu Emperor, vol. 7, leaf 5, Empress Xiaoding entering the palace in phoenix palanquin, by Qing Kuan, c. 1889, ink and color on silk - Peabody Essex Museum - DSC07870.jpg|thumb|১৮৮৯ চনত গুৱাংছু সম্ৰাটৰ বিবাহৰ শোভাযাত্ৰা]] [[File:Grand Imperial Wedding of the Guangxu Emperor, vol. 1, leaf 2, The future Empress Xiaoding exiting the Gate of Divine Prowess, by Qing Kuan, c. 1889, ink and color on silk - Peabody Essex Museum - DSC07875.jpg|thumb|গুৱাংছু সম্ৰাটৰ বিবাহৰ শোভাযাত্ৰা]] দুটা-চীনা আখৰৰ 婚姻 (বিবাহ) শব্দটো তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি: * {{Linktext|婚|lang=zh}} (hūn) শব্দটোৱে ''এৰ্যা''ত এজন পুৰুষৰ পত্নীৰ পিতৃ (যেনে এজন পুৰুষৰ শহুৰ) বুজাইছিল,<ref name="Erya">{{Lang|zh-Hant|《爾雅·釋親》: 「女子子之夫爲婿(壻), 婿(壻)之父爲姻, 婦之父爲婚.」}} ''[[এৰ্যা]]: আত্মীয়ৰ ব্যাখ্যা'': "এগৰাকী কন্যাৰ স্বামীক 婿 (বিকল্প ৰূপ: 壻 বুলি কোৱা হয়, 婿ৰ পিতৃক 姻 আৰু কাৰোবাৰ পত্নীৰ পিতৃক 婚 বুলি কোৱা হয়।" (প্ৰাক্-ধ্ৰুপদী চীনা ভাষাত)</ref> কিন্তু এতিয়া আধুনিক মানক চীনা ভাষাত সাধাৰণতে "বিবাহ" বুজায়। এই আখৰটোত মূল আখৰৰ কাষত 昏 (সন্ধিয়া, নিশাৰ আৰম্ভণি, গোধূলি, অন্ধকাৰ) ধ্বনিগত উপাদান আৰু অৰ্থগত উপাদান 女 (মহিলা) আছে। 昏 ধ্বনিগত উপাদানটো নিজেই প্ৰাচীন চীনা ভাষাত 婚 ৰ প্ৰাচীন (মূল) ৰূপ হিচাপে ব্যৱহৃত হৈছিল। ইয়াৰপৰা বুজা যায় যে বিবাহৰ অনুষ্ঠান সাধাৰণতে সন্ধিয়া অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল, যেতিয়া [[য়িন আৰু য়াং|''য়াং'' (দিন/পুৰুষৰ প্ৰতীক) আৰু ''য়িন'' (নিশা/নাৰীৰ প্ৰতীক)]] ইটোৱে সিটোৰ সৈতে মিলিত হয়।<ref>{{Lang|zh-Hant|《儀禮·士昏禮註》: 「士娶妻之禮, 以昏爲期, 因而名焉.必以昏者, 陽往而隂來, 日入三商爲昏.」}} ''[[আচাৰ আৰু অনুষ্ঠান]]'': "এজন ভদ্ৰলোকে পত্নী গ্ৰহণ কৰাৰ অনুষ্ঠান সন্ধিয়াত (আধুনিক চীনা ভাষাত ''hūn'') অনুষ্ঠিত কৰা হয়, সেয়ে ইয়াক তেনে নামেৰে কোৱা হয়। ইয়াক সন্ধিয়াত অনুষ্ঠিত কৰিব লাগে, কাৰণ সূৰ্যাস্তৰ তিনি ভাগৰ পিছত ''য়াং'' কমি যায় আৰু ''ইন'' আহে।" (প্ৰাক্-ধ্ৰুপদী চীনা ভাষাত)</ref> * {{Linktext|姻|lang=zh}} (yīn) শব্দটোৱে ''এৰ্যা''ত কন্যাৰ স্বামীৰ পিতৃ বুজাইছিল,<ref name="Erya"/> কিন্তু এতিয়া আধুনিক চীনা ভাষাত সাধাৰণতে "বিবাহ" বা "বিবাহৰ সম্পৰ্ক" বুজায়। এই আখৰটোৰ ধ্বনি ইয়াৰ ধ্বনিগত উপাদান {{Linktext|因|lang=zh}} (yīn)ৰ সৈতে একে। প্ৰাচীন চীনা আখৰৰ এখন [[অভিধান]] ''শুওৱেন জিয়েৎজি]]'' অনুসৰি, এই আখৰটোৰ {{Lang|zh|因}} কেৱল ধ্বনিগত উপাদান নহয়, ই স্বামীৰ ওচৰলৈ "যোৱা" বা স্বামীক "অনুসৰণ কৰা" বুজায়।<ref>{{Lang|zh-Hant|《說文解字》: 「姻, 壻家也.女之所因, 故曰姻.从女从因, 因亦聲.」}} ''শুওৱেন জিয়েৎজি'': "{{Lang|zh|姻}}" মানে স্বামীৰ ঘৰ। এই ঘৰলৈ নাৰীজনী {{Lang|zh|因}} অৰ্থাৎ যায়, সেয়ে ইয়াক তেনে নামেৰে কোৱা হয়। ইয়াত {{Lang|zh|女}} (নাৰী) আৰু {{Lang|zh|因}} (যোৱা) আছে আৰু {{Lang|zh|因}} ধ্বনিগত উপাদান হিচাপেও ব্যৱহৃত হৈছে।" (প্ৰাক্-ধ্ৰুপদী চীনা ভাষাত) (মন কৰিবলগীয়া যে {{Lang|zh|婿/壻}} শব্দৰ অৰ্থ প্ৰসংগ অনুসৰি বেলেগ হ'ব পাৰে। ''শুওৱেন জিয়েৎজি''ত ইয়াৰ অৰ্থ "স্বামী" বুলি দিয়া হৈছে। )</ref> ==কনফুচীয় চিন্তাধাৰাত বিবাহ== [[File:Ruyi (wish granting scepter) used in Empress Xiaoding's wedding, Imperial Workshop, Beijing, China, Guangxu period, c. 1888-1889 AD, gold alloy, silk, coral, seed pearls - Peabody Essex Museum - DSC07847.jpg|thumb|ৰুই (ইচ্ছা পূৰণ কৰা দণ্ড), সম্ৰাজ্ঞী শিয়াওডিংৰ বিবাহত ব্যৱহৃত]] কনফুচীয় চিন্তাধাৰাত বিবাহ দুয়োটা পৰিয়াল আৰু সমাজৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, লগতে গুণৰ বিকাশৰ বাবেও ই গুৰুত্বপূৰ্ণ। পৰম্পৰাগতভাৱে অন্তঃস্বজন বিবাহক একে উপাধিৰ লোকৰ মাজত হোৱা বিবাহ হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছিল। <blockquote>"আটাইতকৈ পুৰণি বিবাহ-নিষেধসমূহৰ ভিতৰত এটা, যি আজিও চলি আছে, হৈছে একে উপাধিৰ লোকক বিবাহ কৰাত বাধা দিয়া নিয়ম। ৪৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ এটা ৰাজকীয় আদেশত কোৱা হৈছে যে এই নিয়ম চৌ ৰাজবংশৰ সময়ৰপৰাই প্ৰচলিত আছিল, যি ১১২২ৰপৰা ২৫৫ খ্ৰীষ্টপূৰ্বলৈ চলিছিল। নিজৰ বংশৰ ভিতৰত বিবাহ কৰা যিকোনো ব্যক্তিক ষাঠিটা কোব দিয়া হৈছিল আৰু বিবাহটো বাতিল বুলি ঘোষণা কৰা হৈছিল। এনে বিবাহে দুৰ্বল সন্তান জন্ম দিব বুলি আশংকা কৰা হৈছিল।" <ref>{{Cite journal|last=Baber|first=Ray Erwin|date=1934|title=Marriage in Ancient China|url=[https://www.jstor.org/stable/2961796|journal=The](https://www.jstor.org/stable/2961796|journal=The) Journal of Educational Sociology|volume=8|issue=3|pages=131–140|doi=10.2307/2961796|jstor=2961796 |issn=0885-3525|url-access=subscription}}</ref></blockquote>কনফুচীয় পৰিয়ালৰ দৃষ্টিকোণৰপৰা বিবাহে ভিন্ন উপাধিৰ পৰিয়ালসমূহক একত্ৰিত কৰে আৰু পিতৃৰ বংশৰ পৰিয়ালৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰে। সাধাৰণতে এই কাৰণেই ছোৱালীতকৈ ল'ৰা সন্তান জন্ম দিয়াক অধিক পছন্দ কৰা হৈছিল। সেয়ে যিকোনো বিবাহৰ লাভ-ক্ষতি কেৱল বিবাহিত দম্পতীৰ বাবেই নহয়, সমগ্ৰ পৰিয়ালৰ বাবেই গুৰুত্বপূৰ্ণ। সামাজিকভাৱে বিবাহিত দম্পতীক সমাজৰ মৌলিক একক বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। চীনৰ ইতিহাসত বহু সময়ত বিবাহে দেশৰ ৰাজনৈতিক স্থিৰতা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্কত প্ৰভাৱ পেলাইছে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্কৰ ক্ষেত্ৰত, "ব্যক্তিগত ক্ষেত্ৰত পৰিয়ালসমূহৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন আৰু বজাই ৰখাৰ উপায় হিচাপে, লগতে ৰাজনৈতিক জীৱনৰ এক কাৰক হিচাপে, আন্তঃবিবাহ চীনৰ সমগ্ৰ ইতিহাসতে চলি আহিছে।" উদাহৰণস্বৰূপে, "বিবাহ-জোঁট বা হো-ছি {{Lang|zh|和亲}}, আক্ষৰিক অৰ্থত 'সামঞ্জস্যপূৰ্ণ আত্মীয়তা', নতুন কিবা নহয় যদিও [[হান ৰাজবংশ]]ৰ সময়ত ইয়াৰ প্ৰয়োগ নতুন আছিল। ই আছিল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ আনুষ্ঠানিক শান্তি-চুক্তিৰ এক অংশ, যাৰ উদ্দেশ্য আছিল শক্তিশালী শ্যুংনু ({{Lang|zh|匈奴}}) সাম্ৰাজ্যক শান্ত কৰা।" [[হান ৰাজবংশ]]ৰ সময়ত শক্তিশালী শ্যুংনু জনগোষ্ঠীৰ শাসকসকলে ৰাজপৰিয়ালৰপৰা নাৰী বিচাৰিছিল। চীনৰ ইতিহাসৰ বহু সময়ত শাসনকৰ্তা সম্ৰাটৰ পত্নী বা মাতৃৰ পৰিয়ালে প্ৰভাবিত কৰিছিল। দেশৰ ৰাজনৈতিক স্থিৰতাৰ বাবে ছিং ৰাজবংশৰ সময়ত, যদিও "আঠ পতাকাৰ ভিতৰত জাতিগত আন্তঃবিবাহ নিষিদ্ধ কৰাৰ কোনো প্ৰমাণ নাই",<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Chen|first1=Bijia|last2=Campbell|first2=Cameron|last3=Dong|first3=Hao|date=2018|title=Interethnic marriage in Northeast China, 1866–1913|journal=Demographic Research|volume=38|pages=929–966|article-number=34 |doi=10.4054/DemRes.2018.38.34 |jstor=26457068 |issn=1435-9871|doi-access=free}}</ref> "শাসক শ্ৰেণীৰ অভিজাত পৰিয়ালসমূহত প্ৰধান পত্নীসকল প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে মাঞ্চু আছিল, আনহাতে ছিয়ে (সাধাৰণতে 'উপপত্নী' বুলি অনুবাদ কৰা হয়) আৰু নিম্ন মৰ্যাদাৰ আন সংগীসকল হান আছিল।" <ref name=":3" /> ছিং ৰাজবংশত অধিকাংশ উচ্চপদস্থ বিষয়া মূলতঃ মাঞ্চু আছিল। সেয়ে পৰিয়ালৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ পত্নী বাছনি কৰাটো বিশেষকৈ নাৰীজনী "আঠ পতাকা"ৰ কোনটোত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল সেয়া অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, "ৰাজপৰিয়ালৰ বংশধৰসকলৰ দৰে অভিজাত মাঞ্চু বংশগোষ্ঠীৰ বংশাৱলীত পত্নীৰ অবিবাহিত অৱস্থাৰ উপাধিত দেখা পোৱা জাতিগত পৰিচয়।" <ref name=":3" /> ==বিবাহত নাৰীৰ ভূমিকা== [[File:双喜 (6896705793).jpg|thumb|দ্বৈত আনন্দ ({{Lang|zh|双喜}}) আখৰৰ অলংকৰণ চীনা বিবাহত শুভ বুলি গণ্য কৰা হয়]] কইনাগৰাকীয়ে নিজৰ পৰিয়াল এৰি শাহুৱেকৰ অধীনত বোৱাৰী হিচাপে থাকিব লাগিছিল। এই ভূমিকাত, বিশেষকৈ যদি তাই পুৰুষ উত্তৰাধিকাৰী জন্ম দিব নোৱাৰিছিল, তেন্তে তাই স্বামীৰ দ্বিতীয় পত্নী বা উপপত্নীত্ব গ্ৰহণ কৰাৰ ঘটনা দেখিবলৈ পাইছিল। স্বামীয়ে বিভিন্ন কাৰণত তাইক ত্যাগ কৰিব পাৰিছিল আৰু স্বামীৰ মৃত্যুৰ পাছত পুনৰ বিবাহ কৰাটোও কঠিন আছিল। এই পৰিস্থিতিয়ে নাৰীৰ অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতাৰ অভাৱ প্ৰকাশ কৰিছিল, কাৰণ তেওঁলোকৰ কাম ঘৰুৱা দায়িত্বৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত আছিল আৰু ইয়াৰপৰা উপাৰ্জন নাছিল। কৃষিজীৱী নাৰীসকলৰ অধিকাংশই নিৰক্ষৰ আছিল আৰু তেওঁলোকৰ সম্পত্তিৰ অধিকাৰ অতি কম বা একেবাৰেই নাছিল।<ref name=":022"/> প্ৰাচীন চীনে পৃথিৱীক দুটা পৰস্পৰ-পূৰক উপাদানৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ ফল হিচাপে দেখিছিল, [[য়িন আৰু য়াং]]। য়িন সকলো নাৰীসুলভ, অন্ধকাৰ, দুৰ্বল আৰু নিষ্ক্ৰিয় বস্তুৰ প্ৰতীক আছিল, আনহাতে ইয়াং সকলো পুৰুষসুলভ, উজ্জ্বল, শক্তিশালী আৰু সক্ৰিয় বস্তুৰ প্ৰতীক আছিল। যদিও পুৰুষ আৰু মহিলা দুয়োকে প্ৰয়োজনীয় আৰু পৰস্পৰ-পূৰক বুলি গণ্য কৰা হৈছিল, তথাপি এজনক আনজনৰ তুলনাত নিষ্ক্ৰিয় বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। এই মতাদৰ্শগত ভিত্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি চীনা পুৰুষ নীতিবাদীসকলে নাৰীৰপৰা আশা কৰা আনুগত্য আৰু নিষ্ক্ৰিয়তাৰ আচৰণগত নিয়ম বিকশিত কৰিছিল।<ref name=":022">{{Cite book |last1=Fairbank |first1=John |title=China: A New History |last2=Goldman |first2=Merle |publisher=Harvard University Press |year=2006 |isbn=0674116739 |pages=19}}</ref> এই নিয়মসমূহে শৈশৱৰপৰাই ছোৱালীক ল'ৰাতকৈ অধীন কৰি ৰাখিছিল আৰু পত্নীক স্বামীৰ অধীন আৰু মাতৃক প্ৰাপ্তবয়স্ক পুত্ৰৰ অধীন কৰি ৰাখিছিল। পৰিয়ালৰ ভিতৰত মৰ্যাদা বিখ্যাত "তিনিটা বন্ধন"ত আনুষ্ঠানিকভাৱে নিৰ্ধাৰিত হৈছিল, যাক কনফুচীয় দাৰ্শনিকসকলে গুৰুত্ব দিছিল। এই বন্ধনসমূহৰ ভিতৰত আছিল শাসকৰ প্ৰতি প্ৰজাৰ আনুগত্য, পিতৃৰ প্ৰতি পুত্ৰৰ আনুগত্য আৰু স্বামীৰ প্ৰতি পত্নীৰপৰা আশা কৰা সতীত্ব, কিন্তু স্বামীৰপৰা নহয়। যদিও এই তত্ত্বত মাতৃ আৰু পুত্ৰৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হোৱা নাছিল, তথাপি বাস্তৱ জীৱনত ইয়াৰ গুৰুত্ব আছিল।<ref name=":022" /> যেতিয়া কোনো পিতৃয়ে নিজৰ পুত্ৰৰ মাজত ব্যক্তিত্ব আৰু স্বাধীনতাৰ উন্মেষ লক্ষ্য কৰিছিল, তেতিয়া পৰিয়ালত সম্ভাৱ্য অস্থিৰতাৰ বিষয়ে তেওঁ চিন্তিত হৈছিল। পুত্ৰ আৰু মাতৃ বা পত্নীৰ মাজত থকা ঘনিষ্ঠ আত্মীয়তাই পৰিয়ালৰ গাঁথনি আৰু পিতৃৰ কৰ্তৃত্বক ধৰি ৰখা আনুগত্য আৰু সন্মানৰ উলম্ব ধাৰাৰ বাবে সম্ভাৱ্য ভাবুকি সৃষ্টি কৰিছিল। নাৰীসকলক পৰিয়ালৰ স্থিৰতা বিঘ্নিত কৰিব পৰা ব্যক্তি হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। তেওঁলোকে সন্তান জন্ম দিয়াৰ নিশ্চয়তা দিলেও পিতৃ-মাতৃ আৰু পুত্ৰৰ মাজৰ আনুগত্যৰ বন্ধনৰ বাবে এক স্থায়ী ভাবুকিও সৃষ্টি কৰিছিল।<ref name=":022" /> ==প্ৰাচীন চীনা বিবাহ== ===প্ৰাৰম্ভিক সমাজৰ বিবাহ=== নাৰী আৰু পুৰুষ তুলনামূলকভাৱে কম বয়সতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল। নাৰীসকলৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণতে বয়ঃসন্ধিৰ অলপ পাছতেই আৰু পুৰুষসকলৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰায় পোন্ধৰ আৰু বিছ বছৰ বয়সত বিবাহ হৈছিল।<ref>{{cite book |last1=Ebrey |first1=Patricia |editor1-last=Ropp |editor1-first=Paul |title=Heritage of China: Contemporary perspectives on Chinese civilization |date=1990 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=978-0520064416 |pages=197–223 |language=English |chapter=Women, marriage, and the family in Chinese history}}</ref> ===পৌৰাণিক উৎপত্তি=== ভাই-ভনী নুৱাসী আৰু ফুচিৰ বিবাহৰ কাহিনীত কোৱা হৈছে যে তেওঁলোকে বিবাহৰ উপযুক্ত ৰীতি-নীতি আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। সেই সময়ত পৃথিৱী জনশূন্য আছিল, সেয়ে ভাই-ভনী দুয়োজনে বিবাহপাশত আবদ্ধ হ'ব বিচাৰিছিল, কিন্তু একে সময়তে তেওঁলোকে লাজ অনুভৱ কৰিছিল। তেওঁলোকে কুনলুন পৰ্বতমালালৈ গৈ আকাশৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। তেওঁলোকে বিবাহৰ অনুমতি বিচাৰি ক'লে, "যদি আপুনি আমাক বিবাহ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে, তেন্তে অনুগ্ৰহ কৰি কুঁৱলীৰে আমাক আগুৰি ধৰক।" আকাশে তেওঁলোকক অনুমতি দিলে আৰু লগে লগে পৰ্বতৰ শিখৰ কুঁৱলীৰে আবৃত হ'ল। কোৱা হয় যে নিজৰ লাজ লুকুৱাবলৈ নুৱাসীয়ে বিচনীৰে নিজৰ ৰঙা পৰা মুখ ঢাকিছিল। আজিও চীনৰ কিছুমান গাঁৱত কইনাই নিজৰ মুখ ঢাকিবলৈ বিচনী ব্যৱহাৰ কৰাৰ এই ৰীতি অনুসৰণ কৰে। ===ঐতিহাসিক বিবাহৰ ৰীতি=== [[File:Xu Yang - Marriage.jpg|thumb|বিবাহ অনুষ্ঠান, ছু ইয়াংৰ ১৭৫৯ চনৰ ''সমৃদ্ধ ছুচৌ'' চিত্ৰত]] চীনত বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মাজত অন্তঃবিবাহ প্ৰচলিত আছিল। উচ্চ শ্ৰেণীৰ শ্বিসকলে নিজৰ শ্ৰেণীৰ ভিতৰতে বিবাহ কৰিছিল। সাধাৰণ লোকসকলেও নিজৰ মাজতে বিবাহ কৰিছিল আৰু দাস আৰু আন সাধাৰণ লোকৰ সৈতে বিবাহ এৰাই চলিছিল। এই প্ৰথা আইনৰদ্বাৰা বলৱৎ কৰা হৈছিল।<ref>{{cite book|url=[https://books.google.com/books?id=gAIcwz3V_JsC&q=chinese+marriage+endogamy&pg=PA225|title=Marriage](https://books.google.com/books?id=gAIcwz3V_JsC&q=chinese+marriage+endogamy&pg=PA225|title=Marriage) and inequality in Chinese society|author1=Rubie Sharon Watson |author2=Patricia Buckley Ebrey |author3=Joint Committee on Chinese Studies (U.S.)|year=1991|publisher=University of California Press|isbn=0-520-07124-7|page=225|access-date=2011-05-12}}</ref> ===মাতৃকেন্দ্ৰিক বিবাহ আৰু একপত্নীত্ব=== মাতৃকেন্দ্ৰিক বিবাহত বিবাহৰ পিছত স্বামীজনী নাৰীগৰাকীৰ পৰিয়ালৰ ঘৰত থাকিবলৈ গৈছিল। এই প্ৰথাই বিপৰীতমুখী বিবাহৰপৰা একপত্নীত্বলৈ হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল, যিয়ে [[মাতৃতন্ত্ৰ]]ৰ অৱনতি আৰু প্ৰাচীন চীনত পিতৃতন্ত্ৰৰ ক্ৰমবৰ্ধমান আধিপত্য সূচাইছিল। ===হান ৰাজবংশৰ সময়ৰ বিবাহ (২০২ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব – ২২০ খ্ৰীষ্টাব্দ)=== এই সময়ৰ বিবাহত কেইবাটাও বাধ্যতামূলক পদক্ষেপ আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত দৰা আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰপৰা কইনা আৰু তাইৰ পৰিয়াললৈ বাগদানৰ উপহাৰ আগবঢ়োৱা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। ইয়াৰ পিছত কইনাৰ পৰিয়ালে যৌতুক আগবঢ়াইছিল। কেতিয়াবা কইনাৰ পৰিয়ালে বাগদানৰ ধনেৰে সামগ্ৰী কিনিছিল। বাগদানৰ উপহাৰৰ ধন কইনাৰ বাবে সাঁচি নথৈ পৰিয়ালৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনত ব্যৱহাৰ কৰাটো অসন্মানজনক বুলি গণ্য কৰা হৈছিল, কাৰণ ইয়াৰ ফলত কইনাগৰাকীক বিক্ৰী কৰা হৈছে যেন লাগিছিল। যৌতুক বা বাগদানৰ উপহাৰ নথকা বিবাহো অসন্মানজনক বুলি গণ্য কৰা হৈছিল, কাৰণ তেনে ক্ষেত্ৰত কইনাগৰাকীক পত্নীৰ সলনি উপপত্নী হিচাপে দেখা হৈছিল। সকলো সামগ্ৰী বিনিময় হোৱাৰ পিছত কইনাগৰাকীক দৰাৰ পূৰ্বপুৰুষৰ ঘৰলৈ লৈ যোৱা হৈছিল। তাত তাই স্বামীৰ আজ্ঞা মানি তেওঁৰ আত্মীয়সকলৰ সৈতে বাস কৰিব লাগিছিল। স্বামীৰ মৃত্যুৰ পাছতো নাৰীসকল স্বামীৰ পৰিয়ালৰ অংশ হৈ থাকিছিল। যদি বিধৱাৰ জন্মপৰিয়ালে তাইক পুনৰ বিবাহ কৰাব বিচাৰিছিল, তেন্তে প্ৰায়ে মৃত স্বামীৰ পৰিয়ালৰপৰা তাইক মুক্ত কৰিবলৈ ধন দিব লাগিছিল। যদি তেওঁলোকৰ সন্তান আছিল, তেন্তে সন্তানসকল স্বামীৰ পৰিয়ালতে থাকিছিল।<ref>{{Cite book|title=Gender in history: global perspectives|last=Merry E.|first=Wiesner |date=2011|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=9781405189958|edition=2nd|location=Malden, Mass|oclc=504275500}}</ref> ===মিং ৰাজবংশৰ সময়ৰ বিবাহৰ মধ্যস্থতাকাৰী=== [[File:Suzhou ming wedding 2.jpg|thumb|ছুচৌ, [[মিং ৰাজবংশ]]ত বিবাহ, ১৭শ শতিকাৰ]] [[File:Suzhou ming wedding 1.jpg|thumb|ছুচৌত বিবাহ, মিং যুগ, ১৭শ শতিকাৰ]] [[File:QingMingShangHeTu wedding.jpg|thumb|বিবাহৰ শোভাযাত্ৰা, ''ছিংমিং উৎসৱৰ সময়ত নদীৰ কাষেৰে জীৱন''ৰ ছিং ৰাজবংশৰ প্ৰতিলিপি]] মিং যুগত বিবাহক পৱিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল আৰু ''মিং বিধি'' (দা মিং লু)-ত লিখা আইন অনুসৰি সকলো সাধাৰণ লোকৰ বিবাহ ''ড্যুক ৱেনৰ পৰিয়ালৰ নিয়ম'' (ৱেন গং জিয়া লি)-ত লিখা নিয়ম অনুসৰি হ'ব লাগিছিল।<ref>{{Cite book|script-title=zh:大明律附录大明令|publisher=辽沈书社|year=1990|location=沈阳}}</ref> নিয়মত কোৱা হৈছিল যে "বিবাহৰ বন্দোবস্তু কৰিবলৈ এজন মধ্যস্থতাকাৰীয়ে আহি দুয়োটা পৰিয়ালৰ মাজত বাৰ্তা আদান-প্ৰদান কৰিব লাগিব।" <ref>{{Cite book|script-title=zh:大明集禮·士庶婚禮|publisher=台灣商務印書館|year=1986|location=台北}}</ref> বিবাহৰ মধ্যস্থতাকাৰীক দুয়োটা পৰিয়ালৰ মাজত বিবাহৰ বন্দোবস্তু কৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰাৰ অনুমতি আছিল। কেতিয়াবা দুয়োটা পৰিয়াল প্ৰভাৱশালী আৰু ধনী আছিল আৰু মধ্যস্থতাকাৰীয়ে দুয়োটা পৰিয়ালক শক্তিশালী গৃহস্থালিত পৰিণত কৰিছিল। অধ্যয়নসমূহে দেখুৱায় যে, "মিং আৰু ছিং ৰাজবংশৰ সময়ত ঝেজিয়াঙৰ জিয়াছিংত কেইবাটাও অভিজাত পৰিয়ালৰ উত্থান হৈছিল, য'ত বংশৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে বিবাহ আছিল আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপায়।" <ref>{{Cite journal|last=Ed|first=Fei, C.K.|date=1998|title=Chinese Family Rules and Clan Regulations|journal=Shanghai Academy of Social Sciences Press}}</ref> সেয়ে মিং যুগত বিবাহৰ মধ্যস্থতাকাৰীসকল অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল আৰু তেওঁলোকৰ জৰিয়তে মিং যুগৰ সাধাৰণ লোকসকলৰ জীৱনৰ বিষয়ে জানিব পাৰি। লিংগ-নিৰপেক্ষ "মেই ৰেন" ({{lang|zh|媒人}}) শব্দ ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে লিখিত সমলত বিবাহৰ মধ্যস্থতাকাৰীসকলক অধিক সঘনাই "মেই পো" ({{lang|zh|媒婆}}) বুলি কোৱা হৈছিল। "পো" ({{Lang|zh|婆}}) শব্দৰ ইংৰাজী অৰ্থ "আইতা" হোৱাৰ বাবে ইয়াৰপৰা বুজা যায় যে বয়সস্থ নাৰীসকলেই "বিবাহৰ বজাৰ"ত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল। সঁচাকৈয়ে ''সোণালী পদুম'' (জিন পিং মেই) উপন্যাসখনত ৱাং, শ্যুয়ে, ৱেন আৰু ফেং নামৰ চাৰিগৰাকী মধ্যস্থতাকাৰী আটাইকেইগৰাকী বয়সস্থ নাৰী আছিল।<ref name=":0">{{Cite book|script-title=zh:金瓶梅|author=兰陵笑笑生|publisher=新加坡南洋出版社|year=2016|location=新加坡}}</ref> প্ৰাচীন চীনত মানুহে বিশ্বাস কৰিছিল যে বিবাহ "ইন" ({{Lang|zh|陰}})পক্ষৰ অন্তৰ্গত, যিটো "য়াং"ৰ বিপৰীত আৰু নাৰীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। ইন আৰু ইয়াঙৰ মাজৰ ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ নাৰীয়ে ইয়াং পক্ষত আৰু পুৰুষে ইন পক্ষত হস্তক্ষেপ কৰিব নালাগিছিল। এই ভৰসাম্য ভংগ হ'লে বিশৃংখলা আৰু দুৰ্ভাগ্য আহিব পাৰে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল,<ref>{{Cite journal|last=P. Steven|first=Sangren|date=1987|title=Orthodoxy, Heterodoxy, and the Structure of Value in Chinese Rituals|url=https://archive.org/details/sim_modern-china_1987-01_13_1/page/63|journal=Modern China|volume= 13| issue = 1|pages=63–89|doi=10.1177/009770048701300104|s2cid=145645906}}</ref> সেয়ে বিবাহৰ বন্দোবস্তত পুৰুষক খুব কমেই দেখা গৈছিল। তদুপৰি, অবিবাহিত ছোৱালীয়ে এই কামত জড়িত হোৱা নাছিল, কাৰণ তেওঁলোকে নিজেই বিবাহৰ বিষয়ে কম জানিছিল আৰু বিবাহৰ বন্দোবস্তু কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক বিশ্বাসযোগ্য নাছিল। ফলত সাহিত্যত প্ৰায় সকলো বিবাহৰ মধ্যস্থতাকাৰী বয়সস্থ নাৰী হিচাপে দেখুওৱা হৈছিল। সফল বিবাহৰ মধ্যস্থতাকাৰী হ'বলৈ কেইবাটাও বিশেষ দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। প্ৰথমতে, মধ্যস্থতাকাৰীজনী অতি বুজাব পৰা হ'ব লাগিছিল। দুয়োটা পৰিয়ালৰ মাজৰ বিবাহৰ বন্দোবস্তু নিখুঁত নহ'লেও তেওঁলোকে সেই বন্দোবস্তু নিখুঁত বুলি দুয়োটা পক্ষক বিশ্বাস কৰাব লাগিছিল। ফেং মেংলঙৰ ''পুৰণি আৰু নতুন কাহিনী'' (গু জিন শ্বিয়াও শুও) সংকলনৰ "বৃদ্ধ ঝাঙে তিয়ঁহ খেতি কৰে আৰু ৱেননুক বিয়া কৰায়" কাহিনীত তেওঁ আশীবছৰীয়া এজন বৃদ্ধই ওঠৰবছৰীয়া এগৰাকী যুৱতীক বিবাহ কৰোৱাৰ কথা লিখিছিল। এই বিবাহ ঝাং আৰু লি নামৰ দুজন মধ্যস্থতাকাৰীয়ে বন্দোবস্তু কৰিছিল। বয়সৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে বিবাহটো অসম্ভৱ যেন লাগিছিল, কিন্তু দুয়ো মধ্যস্থতাকাৰীয়ে তথাপি ছোৱালীজনীৰ পিতৃক বৃদ্ধজনৰ সৈতে তাইৰ বিবাহ কৰাবলৈ সন্মত কৰাবলৈ সক্ষম হৈছিল। ফেং মেংলঙে তেওঁলোকক এনেদৰে বৰ্ণনা কৰিছিল: "তেওঁলোকে কথা আৰম্ভ কৰিলেই বিবাহ সফলভাৱে বন্দোবস্তু হয়, আৰু মুখ খুলিলেই কেৱল সামঞ্জস্যৰ কথাহে কয়।" <ref name=":1">{{Cite book|script-title=zh:三言-喻世明言|last=冯|first=梦龙|publisher=齐鲁书社|year=1993|location=山东}}</ref> মধ্যস্থতাকাৰীসকলে তেওঁলোকে বন্দোবস্তু কৰা দম্পতীসকলৰ মাজৰ পাৰ্থক্যৰ কথা উল্লেখ নকৰি শক্তিশালী যুক্তিৰে মানুহক বুজাইছিল। বুজোৱাৰ কৌশলৰ উপৰি মধ্যস্থতাকাৰীসকলৰ উৎকৃষ্ট সামাজিক দক্ষতা থাকিব লাগিছিল। তেওঁলোকে মানুহৰ এটা বিস্তৃত পৰিচয়-জাল জানিব লাগিছিল, যাতে বিবাহৰ সময়ত আন মধ্যস্থতাকাৰীৰ সহায় বিচাৰিব পাৰে। তদুপৰি, মধ্যস্থতাকাৰীগৰাকীয়ে স্থানীয় লোকসকলৰ বিষয়ে থকা জ্ঞানৰ ভিত্তিত উপযুক্ত পাত্ৰ বাছি উলিয়াব পাৰিব লাগিছিল। সাধাৰণতে এক আদৰ্শ দম্পতীৰ সামাজিক মৰ্যাদা, আৰ্থিক অৱস্থা আৰু বয়স একে ধৰণৰ আছিল। ধনী পৰিয়ালসমূহে একে সামাজিক মৰ্যাদাৰ কইনা বিচাৰিছিল, যিয়ে পৰিয়ালৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থা চম্ভালিব পাৰিব আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণভাৱে পৰিয়ালৰ সম্পত্তিৰ উত্তৰাধিকাৰী হ'বলৈ পুত্ৰ সন্তান জন্ম দিব পাৰিব। আনহাতে, দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহে ইমান দাবী নকৰিছিল আৰু কেৱল পথাৰত কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰিবলৈ ইচ্ছুক কইনা বিচাৰিছিল। কেতিয়াবা তেওঁলোকে পাত্ৰ বা পাত্ৰী বিচাৰি ওচৰৰ নগৰলৈও যাব লাগিছিল। সেয়ে এটা পদ্যত কোৱা হৈছিল, "পূবৰ ঘৰলৈ যাওঁ, পশ্চিমৰ ঘৰলৈ যাওঁ, তেওঁলোকৰ ভৰি সদায় ব্যস্ত আৰু মাত সদায় উচ্চ।" <ref name=":1" /> তদুপৰি, মধ্যস্থতাকাৰীসকলে বিবাহৰ চুক্তি লিখিবলৈ সাধাৰণ গণিত আৰু আখৰ জানিব লাগিছিল। চুক্তিত "কইনাৰ মূল্যৰ পৰিমাণ, দুয়ো সংগীৰ পৰিচয় আৰু বয়স, আৰু বিবাহ অনুষ্ঠানৰ সভাপতিত্ব কৰা ব্যক্তিজনৰ পৰিচয়, সাধাৰণতে পিতৃ-মাতৃ বা ককা-আইতাৰ পৰিচয়" অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।<ref>{{Cite journal|last=Dominiek|first=Delporte|date=2003|title=Precedents and the Dissolution of Marriage Agreements in Ming China (1368–1644). Insights from the 'Classified Regulations of the Great Ming,' Book 13|journal=Law and History Review|volume= 21| issue = 2|pages=271–296|doi=10.2307/3595093|jstor=3595093|s2cid=143073968 }}</ref> মধ্যস্থতাকাৰীসকলে কেৱল সফল বিবাহৰ বন্দোবস্তু কৰি উপাৰ্জন কৰা নাছিল, তেওঁলোকে দুয়োটা পৰিয়ালৰ মাজত বাৰ্তাও কঢ়িয়াই নিছিল। বাৰ্তা দিবলৈ কোনো ঘৰলৈ গ'লে গৃহস্থই সাধাৰণতে তেওঁলোকক খাদ্য আৰু পানীয় আগবঢ়াইছিল। সেয়ে এটা পদ্যত কোৱা হৈছিল, "এপিয়লা চাহ বিচৰা, এপিয়লা মদ বিচৰা, তেওঁলোকৰ মুখ ৩.৩ ইঞ্চি ডাঠ (তেওঁলোক সঁচাকৈয়ে নিৰ্লজ্জ্জ্জ্জ্জ)।" <ref name=":1" /> অৱশ্যে এই "ভ্ৰমণৰ পাৰিশ্ৰমিক" সফল বিবাহৰ বাবে পোৱা পাৰিশ্ৰমিকৰ তুলনাত অতি কম আছিল। ভ্ৰমণৰ পাৰিশ্ৰমিক সদায় "ৱেন" বা নগদ ধনেৰে জোখা হৈছিল, আনহাতে চূড়ান্ত পাৰিশ্ৰমিক "লিয়াং" বা তায়েলেৰে জোখা হৈছিল। (এটা তায়েল এক হাজাৰ ৱেনৰ সমান আছিল। ) সেয়ে মধ্যস্থতাকাৰীসকলে দুয়োটা পৰিয়ালৰ মাজত অহা-যোৱা কৰি তেওঁলোকক বিবাহৰ বাবে বুজাবলৈ অধিকাংশ সময় ব্যয় কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি ধনী পুৰুষৰ সৈতে যুৱতীসকলৰ পৰিচয় কৰাই দিয়াৰ বাবেও মধ্যস্থতাকাৰীসকলে ধন পাইছিল। ঝাং দাইৰ চুটি ৰচনাৰ সংকলন ''তাও'আনৰ সপোনৰ সংকলন'' (তাও'আন মেং ই)ত তেওঁ এনে এটা দৃশ্য বৰ্ণনা কৰিছে, য'ত মধ্যস্থতাকাৰীসকলে ধনী গ্ৰাহকৰ ঘৰত বাছনিৰ বাবে সুন্দৰী যুৱতীসকলক লৈ আহিছিল। গ্ৰাহকজন সন্তুষ্ট নহ'লেও তেওঁ মধ্যস্থতাকাৰীগৰাকীক কেইবাশ ৱেন পুৰস্কাৰ হিচাপে দিছিল।<ref>{{Cite book|script-title=zh:陶庵夢憶|last=張|first=岱|section=揚州瘦馬}}</ref> বিবাহৰ মধ্যস্থতাকাৰী হিচাপে এই বয়সস্থ নাৰীসকলৰ গোপন প্ৰেম-সম্পৰ্কৰ বিষয়েও "অপৰাধমূলক জ্ঞান" আছিল। ''সোণালী পদুম'' (জিন পিং মেই)<ref name=":0" />ত মধ্যস্থতাকাৰী ৱাঙে অনুমান কৰিছিল যে শ্বিমেন ছিং বিবাহিত নাৰী পান জিনলিয়ানৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত। সেয়ে তাই পানক শ্বিমেনৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দি তেওঁলোকক প্ৰেমৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰাত সহায় কৰিছিল আৰু পিছত তেওঁলোকৰ গোপনীয়তাও ৰক্ষা কৰিছিল।<ref>{{Cite journal|last=李|first=军锋|date=2011|script-title=zh:民俗学视野下的《金瓶梅》媒妁现象探析|journal=郧阳师范高等专科学校学报|volume=2011年04期}}</ref> আইন অনুসৰি বিবাহিত নাৰীয়ে স্বামীৰ প্ৰতি আনুগত্যশীল হ'ব লাগিছিল আৰু কোনোবাই কোনো নাৰীৰ অবৈধ প্ৰেম-সম্পৰ্কৰ কথা জানিলে তৎক্ষণাৎ জনাব লাগিছিল। মধ্যস্থতাকাৰীসকলক প্ৰেম-সম্পৰ্কৰ গোপন কথা ৰখাৰ অনুমতি আছিল, কাৰণ তেওঁলোকৰ গ্ৰাহকৰ ব্যক্তিগত গোপনীয়তা ৰক্ষা কৰাটো তেওঁলোকৰ কৰ্তব্য আছিল। তথাপি এনে কামৰ বাবে তেওঁলোকক সাধাৰণতে সমালোচনা কৰা হৈছিল। ''সোণালী পদুম''ত ৱাঙক নাৰীসকলক অনুচিত প্ৰেম-সম্পৰ্কত উৎসাহিত কৰাৰ বাবে দোষাৰোপ কৰা হৈছিল।{{Citation needed|date=March 2023}} ===শিনজিয়াঙত বিবাহৰ বিষয় (১৮৮০–১৯৪৯)=== যদিও ইছলামীয় আইনত মুছলমান নাৰীক অমুছলমান পুৰুষক বিবাহ কৰোৱাটো নিষিদ্ধ, তথাপি ১৮৮০ৰপৰা ১৯৪৯ চনলৈ শিনজিয়াঙত এই নিয়ম সঘনাই উলংঘা কৰা হৈছিল, কাৰণ চীনা পুৰুষে মুছলমান তুৰ্কি (উইঘুৰ) নাৰীক বিবাহ কৰিছিল। তুৰ্কি সমাজে চীনা পুৰুষক বিবাহ কৰা তুৰ্কি নাৰীক বেশ্যা বুলি অভিহিত কৰিছিল; ইছলামীয় আইন অনুসৰি এই বিবাহসমূহ অবৈধ আছিল। চীনা পুৰুষক বিবাহ কৰাৰ ফলত তুৰ্কি নাৰীসকলে সুবিধা লাভ কৰিছিল, কাৰণ চীনা পুৰুষসকলে তেওঁলোকক ইছলামীয় কৰ্তৃপক্ষৰপৰা সুৰক্ষা দিছিল। এই নাৰীসকলৰ ওপৰত বেশ্যাবৃত্তিৰ কৰ আৰোপ কৰা হোৱা নাছিল আৰু তেওঁলোকে নিজৰ উপাৰ্জন নিজৰ বাবে সাঁচি ৰাখিব পাৰিছিল। চীনা পুৰুষে তেওঁলোকৰ তুৰ্কি পত্নীসকলক তুৰ্কি পুৰুষৰ পত্নীসকলতকৈ অধিক সুবিধা দিছিল। চীনা পুৰুষৰ পত্নীসকলে মুখ ঢাকিব নালাগিছিল। কাশগৰত এজন চীনা পুৰুষে এবাৰ এজন মৌলৱীক প্ৰহাৰ কৰিছিল, যিজনে তেওঁৰ তুৰ্কি কাশগৰী পত্নীক মুখ ঢাকিবলৈ বাধ্য কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তুৰ্কি নাৰীসকলৰ চীনা স্বামীৰ প্ৰতি কোনো আইনী বাধ্যবাধকতাও নাছিল আৰু তেওঁলোকে ইচ্ছামতে স্বামীক নিজৰ আৰু আত্মীয়ৰ বাবে যিমান ধন লাগে সিমান দিবলৈ বাধ্য কৰিব পাৰিছিল, কাৰণ নাৰীসকলে ইচ্ছা কৰিলেই স্বামীক এৰি যাব পাৰিছিল। চীনা পুৰুষৰ মালিকানাধীন সকলো সম্পত্তি তেওঁলোকৰ মৃত্যুৰ পাছত তুৰ্কি পত্নীসকলৰ হাতলৈ গৈছিল।<ref name="Bellér-Hann2008">{{cite book |author=Ildikó Bellér-Hann |url=[https://books.google.com/books?id=cF4lMj8skvoC&q=turki+woman+married+to&pg=PA83](https://books.google.com/books?id=cF4lMj8skvoC&q=turki+woman+married+to&pg=PA83) |title=Community Matters in Xinjiang, 1880–1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur |publisher=Brill |year=2008 |isbn=978-90-04-16675-2 |pages=83–}}</ref> তেওঁলোকক "অশুচি" বুলি গণ্য কৰাৰ বাবে ইছলামীয় সমাধিক্ষেত্ৰসমূহে চীনা পুৰুষৰ তুৰ্কি পত্নীসকলক তাত সমাধিস্থ কৰিবলৈ নিষেধ কৰিছিল। এই সমস্যাৰপৰা হাত সাৰিবলৈ তুৰ্কি নাৰীসকলে অন্য নগৰত সমাধিস্থল কিনিবলৈ উপাসনাস্থলসমূহক দান আগবঢ়াইছিল। চীনা পুৰুষৰ উপৰি আৰ্মেনীয়, ইহুদী, ৰাছিয়ান আৰু বদাখশানী পুৰুষসকলেও স্থানীয় তুৰ্কি নাৰীসকলক আন্তঃবিবাহ কৰিছিল।<ref>{{cite book |author=Ildikó Bellér-Hann |url=[https://books.google.com/books?id=cF4lMj8skvoC&pg=PA84](https://books.google.com/books?id=cF4lMj8skvoC&pg=PA84) |title=Community Matters in Xinjiang, 1880–1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur |publisher=Brill |year=2008 |isbn=978-90-04-16675-2 |pages=84–}}</ref> স্থানীয় তুৰ্কি সমাজে তুৰ্কি নাৰী আৰু চীনা পুৰুষৰ মিশ্ৰ সন্তানক নিজৰ সমাজৰ লোক হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল, যদিও সেই বিবাহসমূহ ইছলামীয় আইনবিৰোধী আছিল। তুৰ্কি নাৰীসকলে সাময়িকভাৱে তেওঁলোকৰ ওচৰত নিয়োজিত চীনা সৈনিকসকলৰ সৈতেও বিবাহ কৰিছিল। সৈনিকজনৰ নিয়োগৰ সময় শেষ হ'লে তেওঁলোকে প্ৰায়ে নিজৰ পত্নী আৰু কন্যাসকলক সেই স্থানত নিয়োজিত আন চীনা সৈনিকক বিক্ৰী কৰিছিল। সামৰ্থ্য থাকিলে তেওঁলোকে পুত্ৰসকলক লগত লৈ গৈছিল আৰু নোৱাৰিলে তেওঁলোকক এৰি গৈছিল।<ref>{{cite book |author=Ildikó Bellér-Hann |url=[https://books.google.com/books?id=cF4lMj8skvoC&pg=PA85](https://books.google.com/books?id=cF4lMj8skvoC&pg=PA85) |title=Community Matters in Xinjiang, 1880–1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur |publisher=Brill |year=2008 |isbn=978-90-04-16675-2 |pages=85–}}</ref>[[File:Chinese traditional wedding.jpg|thumb|কইনা আৰু দৰা আত্মীয়, বন্ধু আৰু বিবাহৰ মধ্যস্থতাকাৰীৰ উপস্থিতিত বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছে। ]] ==পৰম্পৰাগত বিবাহৰ ৰীতি-নীতি== [[File:Traditional chinese wedding.jpg|thumb|right|300px|[[মিং ৰাজবংশ]]ৰ আৰ্হিত অনুষ্ঠিত আধুনিক বিবাহ]] চীনত ৪০২ৰপৰা ২২১ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ ভিতৰত বিবাহৰ এক ৰীতি গঢ় লৈ উঠিছিল। চীনৰ দীঘলীয়া ইতিহাস আৰু বহুতো ভৌগোলিক অঞ্চল থকা সত্ত্বেও মূলতঃ ছয়টা ৰীতি আছে, যাক সাধাৰণতে '''তিনি চিঠি আৰু ছয় আচাৰ''' ({{lang|zh|三書六禮}}) বুলি কোৱা হয়। দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে কিছুমান পৰম্পৰাগত পৰিয়ালত কইনাৰ মাকে বিয়াৰ পাছত এবছৰ (চীনা চান্দ্ৰ পঞ্জিকা বা চীনা নৱবৰ্ষ অনুসৰি) পাৰ নোহোৱালৈকে জোঁৱাইৰ পৰিয়াললৈ যাব নোৱাৰে। অৱশ্যে এই এবছৰৰ ভিতৰত জীয়ৰী যিকোনো সময়তে মাকৰ ঘৰলৈ উভতি যাব পাৰে। ===ছয়টা আচাৰ=== বিবাহ অনুষ্ঠান ছয়টা মৌলিক প্ৰক্ৰিয়াৰে গঠিত আছিল: বিবাহৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া (নাছাই), কইনাৰ নাম আৰু জন্মতাৰিখ বিচৰা (ৱেনমিং), ভাগ্য গণনাৰ ফল আৰু বাগদানৰ উপহাৰৰ বাতৰি পঠোৱা (নাজি), কইনাৰ ঘৰলৈ বিবাহৰ উপহাৰ পঠোৱা (নাজেং), বিবাহৰ তাৰিখ বিচৰা (ছিংছি), আৰু নিজে গৈ কইনাক লৈ অহা (ছিনয়িং)। প্ৰতিটো ৰীতিৰ সবিশেষ ভিন্ন হ'ব পাৰিছিল।<ref name=":2"/> # ''প্ৰস্তাৱ:'' অবিবাহিত ল'ৰাজনৰ পিতৃ-মাতৃয়ে সম্ভাৱ্য বোৱাৰী বিচাৰি পোৱাৰ পিছত দুয়োটা পৰিয়ালৰ মাজত বিবাহৰ সম্ভাৱনা আলোচনা কৰোঁতে স্বাৰ্থৰ সংঘাত আৰু সাধাৰণ অস্বস্তি কমাবলৈ তেওঁলোকে এজন মধ্যস্থতাকাৰী বিচাৰিছিল। বিবাহৰ বাছনি সন্তান জন্ম দিয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সন্মানৰ লগতে পিতৃ আৰু স্বামীৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছিল। # ''জন্মতাৰিখ:'' নিৰ্বাচিত ছোৱালী আৰু ল'ৰা আৰু ছোৱালীজনীৰ পিতৃ-মাতৃয়ে প্ৰস্তাৱত আপত্তি নকৰিলে, মধ্যস্থতাকাৰীয়ে দুয়োৰে জন্মতাৰিখ মিলাই চাইছিল ({{zh|c=秊庚八字|p=niángēng bāzì|l=এজন পুৰুষৰ জন্মৰ বছৰ, মাহ, দিন আৰু ঘণ্টা নিৰ্ধাৰণ কৰা আঠটা চক্ৰীয় আখৰ, যিয়ে তেওঁৰ ভাগ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে}}), যাৰ জৰিয়তে ''ছুৱান মিং'' (চীনা ভাগ্য গণনা) ব্যৱহাৰ কৰি ভৱিষ্যৎ দম্পতীৰ ভৱিষ্যৎ অনুমান কৰা হৈছিল। ফল ভাল হ'লে পৰৱৰ্তী পদক্ষেপলৈ গৈ কইনাৰ মূল্য দিয়া হৈছিল। # ''[[কইনাৰ মূল্য|কইনাৰ ধন]] (বাগদানৰ উপহাৰ):'' এই সময়ত দৰাৰ পৰিয়ালে মধ্যস্থতাকাৰীৰ জৰিয়তে কইনাৰ পৰিয়াললৈ কইনাৰ মূল্য (বাগদানৰ উপহাৰ) আৰু বাগদানৰ চিঠি পঠিয়াইছিল। # ''বিবাহৰ উপহাৰ:'' দৰাৰ পৰিয়ালে কইনাৰ পৰিয়াললৈ বিভিন্ন ধৰণৰ খাদ্য, পিঠা আৰু ধৰ্মীয় সামগ্ৰীৰ সমাহাৰ পঠিয়াইছিল। # ''বিবাহৰ বন্দোবস্ত:'' বিবাহ অনুষ্ঠানৰ আগতে দুয়োটা পৰিয়ালে চীনা ''তুং ছিং'' অনুসৰি বিবাহৰ দিন ঠিক কৰিছিল। দম্পতীৰ ভৱিষ্যৎ ভাল হ'বলৈ শুভ দিন বাছনি কৰাটো অশুভ দিন এৰাই চলাৰ দৰেই গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। কেতিয়াবা কোনো শুভ তাৰিখ নাছিল আৰু তেতিয়া দম্পতীয়ে সম্ভাৱ্য তাৰিখৰ পৰিসৰ পুনৰ পৰীক্ষা কৰিব লাগিছিল। # ''বিবাহ অনুষ্ঠান:'' শেষৰ ৰীতিটো আছিল প্ৰকৃত বিবাহ অনুষ্ঠান, য'ত কইনা আৰু দৰা বিবাহিত দম্পতী হৈছিল। ইয়াত বহুতো জটিল অংশ আছিল: #* ''বিবাহৰ শোভাযাত্ৰা:'' সাক্ষাৎ কৰাৰ আগতে এজন সন্মানীয় বৃদ্ধা মহিলাই কইনাক সহায় কৰি ৰঙীন কপাহী সূতাৰে তাইৰ চুলি বান্ধিছিল। তাই সুখৰ প্ৰতীক হিচাপে ৰঙা স্কাৰ্ট পিন্ধিছিল। দলটো আহি পোৱাৰ সময়ত কইনাই ঘৰৰপৰা যাবলৈ অনিচ্ছা প্ৰকাশ কৰিবলৈ মাকৰ সৈতে কান্দিব লাগিছিল। তাৰ পিছত তাইৰ ককায়েকে তাইক পালকীলৈ লৈ গৈছিল বা উঠাই নিছিল। ইয়াৰ পিছত কইনাৰ ঘৰৰপৰা দৰাৰ ঘৰলৈ বিবাহৰ শোভাযাত্ৰাত পৰম্পৰাগত বাদ্যযন্ত্ৰৰ দল, কইনাৰ পালকী, সন্মানীয় দাসীৰ পালকী (যদি তেনে দাসী আছিল) আৰু ধনৰ বাহিৰে আন ৰূপত দিয়া কইনাৰ [[যৌতুক]] আছিল। আটাইতকৈ সাধাৰণ যৌতুকৰ সামগ্ৰীৰ ভিতৰত আছিল কেঁচি, যি কেতিয়াও পৃথক নোহোৱা দুটা পখিলাৰ দৰে; মাটি জোখা কাঠি, যিয়ে পথাৰৰ একৰ মাটি বুজাইছিল; আৰু শান্তি আৰু সম্পদৰ প্ৰতীক ফুলদানি। #* ''কইনাক আদৰণি:'' কইনাৰ পৰিয়ালৰ বিবাহৰ শোভাযাত্ৰা দৰাৰ ঘৰৰ দুৱাৰত ৰৈছিল। আদৰণি দলত দৰাই খেল, বাধা, সাঁথৰ আদি ধাৰাবাহিক প্ৰত্যাহ্বান অতিক্ৰম কৰিব লাগিছিল, যিবোৰ ইচ্ছাকৃতভাৱে তেওঁৰ পথত ৰখা হৈছিল। এইবোৰ অতিক্ৰম কৰাৰ পাছতহে তেওঁ ভৱিষ্যৎ পত্নীক দেখা পাব পাৰিছিল।[[File:Traditional Chinese wedding dresses.jpg|thumb|পৰম্পৰাগত চীনা বিবাহৰ পোছাক]] #* ''প্ৰকৃত বিবাহ অনুষ্ঠান:'' পালকীখন বিবাহস্থলীত উপস্থিত হোৱাৰ সময়ত সংগীত বজোৱা হৈছিল আৰু আতচবাজী ফুটোৱা হৈছিল। উৎসৱমুখৰ পৰিৱেশত কইনাক ৰঙা কাৰ্পেটৰ ওপৰেৰে লৈ যোৱা হৈছিল। ৰঙা পোছাক পিন্ধা দৰায়ো তিনিবাৰ মূৰ দোঁৱাই আকাশ, পিতৃ-মাতৃ আৰু পত্নীক সেৱা কৰিছিল। পশ্চিমীয়া দেশৰ শপত বিনিময়ৰ সমতুল্য হিচাপে দম্পতীয়ে জেড সম্ৰাট, পৰিয়ালৰ ৰক্ষক দেৱতা (বা ৰক্ষক বুদ্ধ আৰু বোধিসত্ত্ব), মৃত পূৰ্বপুৰুষ, কইনা আৰু দৰাৰ পিতৃ-মাতৃ আৰু আন জ্যেষ্ঠ লোকক সন্মান জনাইছিল আৰু ইজনে সিজনকো সন্মান কৰিছিল। তাৰ পিছত নৱদম্পতী বিবাহকক্ষলৈ গৈছিল আৰু অতিথিসকলক ভোজ দিয়া হৈছিল। #* ''বিবাহৰ ভোজ:'' চীনা সমাজত বিবাহৰ ভোজক 喜酒 (আনন্দৰ মদ) বুলি কোৱা হয় আৰু কেতিয়াবা ই প্ৰকৃত বিবাহ অনুষ্ঠানতকৈও অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। এনে অনুষ্ঠানত কইনাই পিতৃ-মাতৃ, অতিথি আৰু স্বামীক মদ বা চাহ আগবঢ়াইছিল। আধুনিক বিবাহত কইনাই সাধাৰণতে বিবাহৰ বাবে ৰঙা (চীনা পৰম্পৰা অনুসৰি) বা বগা (অধিক পশ্চিমীয়া সংস্কৃতি অনুসৰি) ৰং বাছি লয়। পৰম্পৰাগতভাৱে দৰা বিবাহৰ নিমন্ত্ৰণী মিঠাই (সাধাৰণতে পিঠা) বা ভোজৰ নিমন্ত্ৰণ বা বিবাহৰ খৰচৰ বাবে দায়ী নাছিল। বিবাহৰ ভোজবোৰ আড়ম্বৰপূৰ্ণ আছিল আৰু সাধাৰণতে ৫–১০টা পদেৰে গঠিত হৈছিল। ইয়াত শ্বাৰ্ক মাছৰ ফিন, এবেলোন, [[লবষ্টাৰ]], [[পাৰ চৰাই]], সামুদ্ৰিক তিয়ঁহ, চুইফট চৰাইৰ বাহ বা [[মাছৰ কণী]] আদি সামগ্ৰী চুপত বা খাদ্যৰ ওপৰত সজ্জা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এইবোৰে উৰ্বৰতাৰ প্ৰতীক বহন কৰে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। স্থানীয় সুস্বাদু খাদ্যও পৰিৱেশন কৰা হৈছিল। পৰম্পৰাগতভাৱে কইনাৰ পিতৃয়ে কইনাৰ পক্ষত আয়োজন কৰা বিবাহৰ ভোজ আৰু দুয়োটা ভোজত ব্যৱহৃত মদৰ খৰচ বহন কৰিছিল। দুটা পৃথক বিবাহৰ ভোজ আছিল: প্ৰথম আৰু মুখ্য ভোজ কইনাৰ পক্ষত আৰু দ্বিতীয়, সৰু ভোজ দৰাৰ পক্ষত অনুষ্ঠিত হৈছিল। বিবাহ অনুষ্ঠানটো প্ৰায়ে দম্পতীৰ পছন্দৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল যদিও বিবাহৰ ভোজ আছিল কইনা আৰু দৰাক ডাঙৰ-দীঘল কৰা লোকসকলৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতা আৰু ধন্যবাদ জ্ঞাপনৰ এক উপায়। ইয়াৰ লগতে দুয়োপক্ষৰ আত্মীয়সকলে যাতে ইজনে সিজনক লগ পায় সেয়াও নিশ্চিত কৰা হৈছিল। সেয়ে জ্যেষ্ঠসকলৰ প্ৰতি সন্মান দেখুৱাবলৈ বিবাহৰ ভোজ সাধাৰণতে আনুষ্ঠানিক আৰু পৰম্পৰাগতভাৱে অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল, যাতে বয়সস্থ প্ৰজন্মে অধিক স্বাচ্ছন্দ্য অনুভৱ কৰে। বিবাহৰ দিনৰ নিশা কিছুমান ঠাইত আত্মীয় বা বন্ধুসকলে নৱদম্পতীক ধেমালি কৰাৰ ৰীতি আছিল। এই আচৰণ কিছু হুলস্থূলীয়া যেন লাগিলেও ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল কইনা আৰু দৰাক লাজ এৰাই ইজনে সিজনৰ সৈতে অধিক পৰিচিত হ'বলৈ সহায় কৰা। বিবাহৰ তৃতীয় দিনা নৱদম্পতী কইনাৰ পিতৃ-মাতৃৰ ঘৰলৈ উভতি গৈছিল। তাত আত্মীয়সকলক লৈ আয়োজন কৰা ভোজেৰে তেওঁলোকক আদৰণি জনোৱা হৈছিল (সৰু ভোজ)। ==আধুনিক ৰীতি-নীতি== [[File:Collective wedding Chungking.jpg|thumb|১৯৪১ চনত চুংকিঙত সামূহিক বিবাহ (হেৰিছন ফৰ্মান)|alt=中華民國三十年(1941年)11月12日, 重慶.抗戰非常時期, 重慶政府組織舉辦的集體婚禮.時任重慶市長的吳國楨親臨現場主持證婚]] [[File:Wedding photography at Temple of Heaven.jpg|right|thumb|বেইজিঙৰ স্বৰ্গৰ মন্দিৰত পৰম্পৰাগত ৰঙা পোছাক পিন্ধা কইনাৰ সৈতে এখন ছবিৰ বাবে থিয় হোৱা দম্পতী|alt=এগৰাকী মহিলাই এখন দীঘল, অলংকৃত ৰঙা পোছাক পিন্ধি শিলৰ সৰু খটখটীৰ কাষত ক'লা চুট পিন্ধা এজন পুৰুষৰ কাষত থিয় হৈ আছে আৰু আন এজন পুৰুষে খটখটীৰ তলৰপৰা তেওঁলোকৰ ছবি তুলিছে]] ১৯৯০ৰ দশকৰ শেষৰ পৰা এটা বিস্তৃত বিবাহৰ ফটো এলবাম প্ৰস্তুত কৰাটো জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছে। এই এলবাম সাধাৰণতে ফটোগ্ৰাফী ষ্টুডিঅ'ত তোলা বহু ছবি লৈ গঠিত হয়।<ref name="ed">{{cite book|last=Davis|first=Edward|title=Encyclopedia of Contemporary Chinese Culture|publisher=Taylor & Francis|year=2005|pages=897–899|isbn=9780415241298}}</ref> এলবামত সাধাৰণতে বিভিন্ন ঠাইত বিভিন্ন পোছাক পিন্ধা [[কইনা]] আৰু [[দৰা]]ৰ বহু ছবি থাকে। [[ছিংগাপুৰ]]ত এই পোছাকসমূহৰ ভিতৰত প্ৰায়ে বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ বিবাহৰ পোছাক, যেনে আৰবীয় আৰু জাপানী বিবাহৰ পোছাকো থাকে। ইয়াৰ বিপৰীতে পশ্চিমীয়া বিবাহৰ ছবিৰ দৰে চীনা বিবাহৰ এলবামত প্ৰকৃত বিবাহ অনুষ্ঠান বা বিবাহৰ ছবি নাথাকে। মেণ্ডাৰিন চীনা ভাষাত 盲年, অৰ্থাৎ 'অন্ধ বছৰ'ত বসন্তৰ প্ৰথম দিন নাথাকে। সেই সময়ক বিবাহ কৰা বা ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰাৰ বাবে অশুভ সময় বুলি গণ্য কৰা হয়।<ref>জেনিফাৰ ৮. লি, ''''দ্য নিউয়ৰ্ক টাইমছ'''', দেওবাৰ ৮ জানুৱাৰী ২০১০, পৃ. ST-15 (দেওবাৰৰ শৈলী)</ref> তাৰ আগৰ বছৰত বসন্তৰ দুটা প্ৰথম দিন আছিল। শেহতীয়া বছৰসমূহত কনফুচীয় বিবাহৰ ৰীতি-নীতি চীনা দম্পতীসকলৰ মাজত জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছে। এই অনুষ্ঠানসমূহত, যিবোৰ ঐতিহাসিক পৰম্পৰাৰ ওপৰত ভিত্তি নথকা সাম্প্ৰতিক উদ্ভাৱন, কইনা আৰু দৰাই ভোজৰ হলত ওলমাই থোৱা [[কনফুচিয়াছ]]ৰ এখন ডাঙৰ প্ৰতিকৃতিৰ সন্মুখত মূৰ দোঁৱাই সন্মান জনায় আৰু বিবাহৰ সহায়ক আৰু দম্পতী নিজেও পৰম্পৰাগত চীনা পোছাক পিন্ধে।<ref>{{cite book|last=Yang|first=Fenggang|author2=Joseph Tamney|title=Confucianism and Spiritual Traditions in Modern China and Beyond|publisher=Brill|year=2011|pages=325–327|isbn=9789004212398}}</ref> কইনা আৰু দৰা বিবাহকক্ষত সোমোৱাৰ আগতে তেওঁলোকে বিবাহৰ পাত্ৰ বিনিময় কৰে আৰু তলত দিয়া ধৰণে আনুষ্ঠানিকভাৱে মূৰ দোঁৱায়:<ref name="lwx">{{cite encyclopedia|url=http://taiwanpedia.culture.tw/en/content?ID=2009 |title=Worshipping in the Ancestral Hall |author=Li Wenxian |year=2011 |encyclopedia=Encyclopedia of Taiwan |publisher=Council for Cultural Affairs |access-date=12 September 2012 |location=Taipei |archive-url=https://web.archive.org/web/20140501144423/http://taiwanpedia.culture.tw/en/content?ID=2009 |archive-date=1 May 2014 }}</ref> # প্ৰথম মূৰ দোঁৱোৱা – আকাশ আৰু পৃথিৱী # দ্বিতীয় মূৰ দোঁৱোৱা – পূৰ্বপুৰুষ # তৃতীয় মূৰ দোঁৱোৱা – পিতৃ-মাতৃ # চতুৰ্থ মূৰ দোঁৱোৱা – স্বামী বা পত্নী ==পৰম্পৰাগত বিবাহ-বিচ্ছেদৰ প্ৰক্ৰিয়া== পৰম্পৰাগত চীনা সমাজত বিবাহ ভংগ কৰাৰ তিনিটা প্ৰধান উপায় আছিল। প্ৰথমটো আছিল দোষবিহীন বিবাহ-বিচ্ছেদ। টাং বিধি অনুসৰি, আইন সংহিতা, টাং ৰাজবংশৰ (৬১৮–৯০৭) আইন সংহিতা, ব্যক্তিগত অসামঞ্জস্যৰ বাবে বিবাহ ভংগ কৰিব পাৰিছিল, যদিহে স্বামীয়ে বিবাহ-বিচ্ছেদৰ পত্ৰ লিখিছিল। দ্বিতীয়টো, ({{Lang|zh|義絕}}) আছিল ৰাষ্ট্ৰৰ নিৰ্দেশত বিবাহ বাতিল কৰা। ইয়াক তেতিয়া প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল যেতিয়া কোনো এজন স্বামী বা পত্নীয়ে আনজন বা তেওঁৰ বংশৰ বিৰুদ্ধে গুৰুতৰ অপৰাধ কৰিছিল (যাৰ সংজ্ঞা বিভিন্ন আছিল আৰু সাধাৰণতে পত্নীৰ ক্ষেত্ৰত অধিক বিস্তৃত আছিল)। যদি অপৰাধমূলক বিবাহ-বাতিল ({{Lang|zh|義絕}})ৰ পৰিস্থিতি সৃষ্টি হোৱাৰ পিছতো দম্পতীয়ে নিজে বিবাহ-বিচ্ছেদৰ উদ্যোগ নলয়, তেন্তে ৰাষ্ট্ৰই হস্তক্ষেপ কৰি তেওঁলোকক বিবাহ-বিচ্ছেদ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল। কোনোপক্ষই বিবাহ-বিচ্ছেদ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে, আইনে সেইপক্ষৰ অপৰাধমূলক দায়বদ্ধতাৰ তদন্ত কৰি এবছৰৰ কাৰাদণ্ড দিব লাগিছিল। বিবাহ-বিচ্ছেদৰ সিদ্ধান্ত হোৱাৰ পিছত তেওঁলোক পুনৰ একত্ৰিত হ'ব নোৱাৰিছিল।<ref>{{Lang|zh|崔蘭琴 (2008).《中国古代的义绝制度》載《法学研究》2008 年第5期}}, pp. 149–160, Retrieved from [http://www.faxueyanjiu.com/ch/reader/create_pdf.aspx?file_no=20080512&year_id=2008&quarter_id=5&falg=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306235320/http://www.faxueyanjiu.com/ch/reader/create_pdf.aspx?file_no=20080512&year_id=2008&quarter_id=5&falg=1 |date=2019-03-06 }}(http://www.faxueyanjiu.com/ch/reader/create_pdf.aspx?file_no=20080512&year_id=2008&quarter_id=5&falg=1) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306235320/http://www.faxueyanjiu.com/ch/reader/create_pdf.aspx?file_no=20080512&year_id=2008&quarter_id=5&falg=1 |date=2019-03-06 }}</ref> তৃতীয়টো আছিল পাৰস্পৰিক বিবাহ-বিচ্ছেদ ({{Lang|zh|和離}})। ইয়াত স্বামী আৰু পত্নী দুয়োৰে বিবাহ-বিচ্ছেদ কৰাৰ অধিকাৰ আছিল। ইয়াৰ বাবে দুয়োৰে সন্মতিৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। এই পদ্ধতিয়ে স্বামী আৰু পত্নী দুয়োৰে নিজৰ আৰু নিজৰ সম্পত্তি ৰক্ষা কৰাৰ সমান অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিছিল। ইয়াৰদ্বাৰা দায়িত্বৰ ধাৰণাও অধিক শক্তিশালী হৈছিল। বিবাহ-বিচ্ছেদক ইজনে সিজনৰ প্ৰতি থকা এক দায়িত্ব হিচাপে দেখা হৈছিল আৰু দেশ বা চৰকাৰে সাধাৰণতে হস্তক্ষেপ কৰা নাছিল।<ref>{{Lang|zh|易松国, 陈丽云, and 林昭寰. "中国传统离婚政策简析." 深圳大学学报(人文社会科学版)}} 19.6 (2002): 39–44. Retrieved from [http://www.faxueyanjiu.com/ch/reader/create_pdf.aspx?file_no=20080512&year_id=2008&quarter_id=5&falg=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306235320/http://www.faxueyanjiu.com/ch/reader/create_pdf.aspx?file_no=20080512&year_id=2008&quarter_id=5&falg=1 |date=2019-03-06 }}(http://www.faxueyanjiu.com/ch/reader/create_pdf.aspx?file_no=20080512&year_id=2008&quarter_id=5&falg=1) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306235320/http://www.faxueyanjiu.com/ch/reader/create_pdf.aspx?file_no=20080512&year_id=2008&quarter_id=5&falg=1 |date=2019-03-06 }}</ref> শেষত, স্বামীয়ে একপক্ষীয়ভাৱে বিবাহ-বিচ্ছেদ ঘোষণা কৰিব পাৰিছিল। আইনগতভাৱে স্বীকৃতি পাবলৈ তলৰ সাতটা কাৰণৰ (七出) এটাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিবাহ-বিচ্ছেদ কৰিব লাগিছিল: * পত্নীয়ে শাহু-শহুৰৰ প্ৰতি আনুগত্য নেদেখুৱায় ({{Lang|zh|不順舅姑}})। ইয়াৰ ফলত শাহু-শহুৰে দুয়ো সংগীৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে বিবাহ ভংগ কৰিবলৈ সক্ষম হ'ব পাৰিছিল। * তাই পুত্ৰ সন্তান জন্ম দিব নোৱাৰে ({{Lang|zh|無子}})। * তাই অশালীন বা ব্যভিচাৰী ({{Lang|zh|淫}})। * তাই ঈৰ্ষাপৰায়ণ ({{Lang|zh|妒}})। ইয়াৰ ভিতৰত স্বামীয়ে অতিৰিক্ত পত্নী বা [[উপপত্নী]] গ্ৰহণ কৰাত আপত্তি কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত। * তাইৰ কোনো গুৰুতৰ ৰোগ আছে ({{Lang|zh|有惡疾}})। * তাই অধিক কথা কয় বা পৰচৰ্চা কৰে ({{Lang|zh|口多言}})। * তাই চুৰি কৰে ({{Lang|zh|竊盜}})। অৱশ্যে তিনিটা স্পষ্ট ব্যতিক্ৰম ({{Lang|zh|三不去}}) আছিল, যাৰ অধীনত ওপৰত উল্লেখ কৰা সাতটা কাৰণৰ যিকোনো এটা থাকিলেও একপক্ষীয় বিবাহ-বিচ্ছেদ নিষিদ্ধ আছিল: * তাইৰ উভতি যাবলৈ কোনো পৰিয়াল নাই ({{Lang|zh|有所取無所歸}})। * তাই শাহু-শহুৰৰ কোনো এজনৰ মৃত্যুত সম্পূৰ্ণ তিনিবছৰ শোক পালন কৰিছিল ({{Lang|zh|與更三年喪}})। * বিবাহৰ সময়ত স্বামী দৰিদ্ৰ আছিল আৰু এতিয়া ধনী হৈছে ({{Lang|zh|前貧賤後富貴}})। একপক্ষীয় বিবাহ-বিচ্ছেদ সম্পৰ্কীয় ওপৰৰ আইন টাং ৰাজবংশৰ সময়ৰপৰা [[চীন গণৰাজ্য]]ৰ দেৱানী বিধিৰ (চতুৰ্থ খণ্ড) পঞ্চম অধ্যায়ত ১৯৩০ চনত আইনখন সম্পূৰ্ণৰূপে বাতিল নোহোৱালৈকে বলবৎ আছিল।<ref>[[http://law.moj.gov.tw/Eng/Fnews/FnewsContent.asp?msgid=740&msgType=en&keyword=marriage](http://law.moj.gov.tw/Eng/Fnews/FnewsContent.asp?msgid=740&msgType=en&keyword=marriage) law.moj.gov.tw]{{Dead link|date=June 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==সমসাময়িক চীনত বিবাহ-বিচ্ছেদ== ১৯৪৯ চনত [[চীন গণৰাজ্য]] প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ পিছত দেশখনৰ নতুন বিবাহ আইনতো আইনগত বিবাহ-বিচ্ছেদৰ স্পষ্ট ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। নাৰীসকলক স্বামীৰপৰা বিবাহ-বিচ্ছেদ বিচৰাৰ অনুমতি দিয়া হৈছিল আৰু বহু নাৰীয়ে সেয়া কৰিছিল, যাৰ ফলত বিশেষকৈ গ্ৰাম্য পুৰুষসকলৰ মাজত প্ৰতিৰোধৰ সৃষ্টি হৈছিল। কে এন জনছনে জনাইছিল যে মধ্য-উত্তৰ চীনত বিবাহ-বিচ্ছেদ বিচৰাৰ বাবে বা বিবাহ-বিচ্ছেদৰপৰা বাধা দিয়াৰ ফলত আত্মহত্যা কৰাৰ বাবে দহ হাজাৰ হাজাৰ নাৰী নিহত হৈছিল।<ref>Kay Ann Johnson, Women, the Family, and Peasant Revolution in China {{Deprecated archive|url=[https://20110604111554/http://www.press.uchicago.edu/presssite/metadata.epl?mode=toc&bookkey=76671}}](https:/20110604111554/http://www.press.uchicago.edu/presssite/metadata.epl?mode=toc&bookkey=76671}})</ref> মাও যুগত (১৯৪৯–১৯৭৬) বিবাহ-বিচ্ছেদ বিৰল আছিল, কিন্তু সংস্কাৰৰ পিছৰ যুগত ই অধিক সহজ আৰু সাধাৰণ হৈ পৰিছে। [http://china.usc.edu ইউ এছ চি চীন-আমেৰিকা প্ৰতিষ্ঠান]ৰ এটা প্ৰবন্ধ অনুসৰি ২০০৬ চনত বিবাহ-বিচ্ছেদৰ হাৰ প্ৰতি ১,০০০ জনত প্ৰায় ১.৪ আছিল, যিটো ১৯৯০ চনৰ তুলনাত প্ৰায় দুগুণ আৰু ১৯৮২ চনৰ তুলনাত তিনিগুণতকৈও অধিক। তথাপি চীনৰ বিবাহ-বিচ্ছেদৰ হাৰ আমেৰিকাৰ তুলনাত আধাতকৈও কম।<ref>{{cite web |url=[http://www.china.usc.edu/ShowAverageDay.aspx?articleID=592](http://www.china.usc.edu/ShowAverageDay.aspx?articleID=592) |title=Divorce is increasingly common |access-date=2009-10-11 |url-status=dead |publisher=USC US–China Institute |archive-url=[https://web.archive.org/web/20140219220539/http://www.china.usc.edu/ShowAverageDay.aspx?articleID=592](https://web.archive.org/web/20140219220539/http://www.china.usc.edu/ShowAverageDay.aspx?articleID=592) |archive-date=2014-02-19 }}</ref> বিবাহ প্ৰতিষ্ঠানৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ভিতৰত এটা আছিল ২০০১ চনত বিবাহ আইনত কৰা সংশোধন, যিয়ে বিবাহ-বিচ্ছেদৰ আবেদন প্ৰক্ৰিয়া সংক্ষিপ্ত কৰিছিল আৰু বিবাহ-বিচ্ছেদৰ বৈধ কাৰণসমূহ যোগ কৰিছিল, যাৰ ভিতৰত বিবাহিত দম্পতীৰ মাজত বিশ্বাসযোগ্যতাৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। বিবাহৰ সময়ত অবিশ্বাসী প্ৰেম-সম্পৰ্কৰ বাবে বৃদ্ধি পোৱা বিবাহ-বিচ্ছেদৰ প্ৰতিক্ৰিয়া জনসাধাৰণৰ মাজলৈ আহিছিল।<ref>[[http://thinkingchinese.com/index.php?page_id=128](http://thinkingchinese.com/index.php?page_id=128) Romantic Materialism (the development of the marriage institution and related norms in China)], [[http://thinkingchinese.com](http://thinkingchinese.com) Thinking Chinese], October 2011</ref> বিবাহ-বিচ্ছেদৰ হাৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে জনসাধাৰণৰ আলোচনা আৰু চৰকাৰী সংস্থাসমূহে বহু দম্পতীয়ে বিবাহ ৰক্ষা কৰিবলৈ যথেষ্ট চেষ্টা নকৰাৰ বাবে সমালোচনা কৰিবলৈ ধৰিলে। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে কিছুমান প্ৰদেশৰ বিবাহ পঞ্জীয়ন কাৰ্যালয়ত স্থাপন কৰা নতুন 'বিবাহ-বিচ্ছেদৰ মধ্যৱৰ্তী কক্ষ'। এই কক্ষত দম্পতীয়ে বিবাহ-বিচ্ছেদৰ আবেদন প্ৰক্ৰিয়াৰ এটা পৰ্যায় হিচাপে সাধাৰণতে ৩০ দিন অপেক্ষা কৰে আৰু তেওঁলোকক বিষয়বোৰ আলোচনা কৰি বিবাহক আন এটা সুযোগ দিয়াৰ কথা বিবেচনা কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা হয়।<ref>[[http://news.sina.com.cn/c/2011-05-23/034922510726.shtml](http://news.sina.com.cn/c/2011-05-23/034922510726.shtml) {{Lang|zh|江苏将推广设立离婚缓冲室}}] (চীনা), [[http://news.sina.com.cn/](http://news.sina.com.cn/) sina.com], May 23, 2011</ref> তথাপি এনে ঘটনাই চীনত বিবাহ-বিচ্ছেদৰ হাৰ হ্ৰাস কৰা নাই। ২০০১ চনত সংশোধিত বিবাহ আইনৰ ৩২নং ধাৰাতো সংশোধন কৰা হৈছিল। বিবাহিত পক্ষসমূহে তলৰ কাৰণসমূহ দেখুৱাই বিবাহ-বিচ্ছেদৰ বাবে আবেদন কৰিব পাৰে: * [[বহুপত্নীত্ব|দ্বৈত বিবাহ]] বা বিবাহিত ব্যক্তিয়ে তৃতীয় কোনো ব্যক্তিৰ সৈতে একেলগে বাস কৰা; * ঘৰুৱা হিংসা বা কোনো পৰিয়ালৰ সদস্যই আন সদস্যক নিৰ্যাতন কৰা আৰু এৰি যোৱা; * বাৰে বাৰে বুজোৱাৰ পিছতো শুধৰাব নোৱাৰা জুৱা খেলা বা নিচাযুক্ত দ্ৰব্যৰ আসক্তিৰ দৰে বেয়া অভ্যাস; * অসামঞ্জস্যৰ বাবে হোৱা পৃথক বাস, যি সম্পূৰ্ণ দুবছৰ ধৰি চলি থাকে; * পাৰস্পৰিক মৰমৰ সম্পৰ্ক নোহোৱা কৰাৰ আন যিকোনো পৰিস্থিতি। ==একপত্নীত্ব== প্ৰাচীন চীনত এগৰাকী নাৰীৰ সামাজিক মৰ্যাদা পুৰুষৰ তুলনাত ভাল নাছিল। নাৰীয়ে কেৱল স্বামীৰ আজ্ঞা মানি তেওঁৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব পাৰিছিল। স্বামীজন কৃষক, ব্যৱসায়ী বা বিষয়া যিয়েই নহওক, তাই তেওঁৰ শ্ৰেণীৰ অংশীদাৰ আছিল। তাই পিন্ধিব পৰা পোছাক আৰু পালন কৰিবলগীয়া আচাৰ-ব্যৱহাৰ স্বামীৰ পটভূমি আৰু কৃতিত্বৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল।<ref name=":2">{{Cite book|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvcwnwj4|title=Sexuality in China: Histories of Power and Pleasure|date=2018|publisher=University of Washington Press|jstor=j.ctvcwnwj4|isbn=978-0-295-74346-2}}</ref> স্বামীৰ মৃত্যু হ'লে তাই পুনৰ বিবাহ কৰিব পাৰিছিল, কিন্তু ইয়াক অশোভনীয় বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। বিধৱাৰ পুনৰ্বিবাহৰ বিৰুদ্ধে নব্য-কনফুচীয় মতবাদীসকলৰ বিৰোধিতা ঝু ছিৰ বহুল উদ্ধৃত এটা কথাত প্ৰকাশ পাইছিল: "ভোকত মৃত্যুবৰণ কৰাটো সৰু কথা, কিন্তু নিজৰ নীতি হেৰুৱাটো ডাঙৰ কথা।" <ref name=":4" /> তদুপৰি চৰকাৰে বিধৱাৰ পুনৰ্বিবাহৰ বিৰুদ্ধেও ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, "ৰাজ্যই পুনৰ্বিবাহ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰা নাৰীসকলক সন্মান জনাবলৈ স্মাৰক তোৰণ নিৰ্মাণ কৰি বিধৱাৰ পুনৰ্বিবাহৰ বিৰুদ্ধে নব্য-কনফুচীয় মনোভাব শক্তিশালী কৰিছিল। ১৩০৪ চনত য়ুয়ান ৰাজবংশৰ চৰকাৰে ঘোষণা কৰিছিল যে ত্ৰিছ বছৰৰ আগতে বিধৱা হোৱা আৰু পঞ্চাশ বছৰ বয়সলৈকে সতী বিধৱা হৈ থকা সকলো নাৰীক এনে সন্মান দিয়া হ'ব। মিং আৰু ছিং ৰাজবংশেও এই প্ৰথা অব্যাহত ৰাখিছিল।" <ref name=":4" /> সতী বিধৱাৰ গুণ নাৰীসকলৰ বাবে লিখা নিৰ্দেশনা, যেনে ''নু লুন ইউ'' (নাৰীৰ বাবে নীতি-কথা),ৰ জৰিয়তে প্ৰশংসিত হৈছিল।<ref name=":4">{{Cite journal|last=Waltner|first=Ann|date=1981|title=Widows and Remarriage in Ming and Early Qing China|url=https://www.jstor.org/stable/41298764|journal=Historical|journal=Historical) Reflections / Réflexions Historiques|volume=8|issue=3|pages=129–146|jstor=41298764|issn=0315-7997}}</ref> এজন পুৰুষৰ কেৱল এগৰাকী পত্নী থাকিব পাৰিছিল যদিও বহু উপপত্নী ৰাখিব পাৰিছিল আৰু পত্নীৰ আগতে পত্নীৰ মৃত্যু হ'লে আন এগৰাকীক নতুন পত্নী হিচাপে বিবাহ কৰিব পাৰিছিল। সাধাৰণ উচ্চপদস্থ ব্যক্তিসকলৰো কেৱল এগৰাকী পত্নী আছিল যদিও বহু উপপত্নী আছিল। ===ভগ্নী-বিবাহ=== [[ভগ্নী-বিবাহ]] এনে এক প্ৰথা য'ত এজন পুৰুষে নিজৰ পত্নীৰ ভগ্নী বা ভগ্নীসকলক বিবাহ কৰে। পিছত ইয়াৰ পৰিসৰ তাইৰ সম্পৰ্কীয় ভগ্নী বা একে [[বংশ|বংশগোষ্ঠী]]ৰ নাৰীলৈও বিস্তাৰিত হৈছিল। চীনা নামটো হৈছে {{Lang|zh|妹媵}} ({{Lang|zh|妹}}=সৰু ভগ্নী, {{Lang|zh|媵}}=সহ-পত্নী/উপপত্নীত্ব)। প্ৰথম পত্নীক বিবাহ কৰাৰ সময়তে বা পিছত পত্নী জীয়াই থকা অৱস্থাত বা পত্নীৰ মৃত্যুৰ পাছতো এই বিবাহ হ'ব পাৰিছিল। চৌ ৰাজবংশৰ (১০৪৫–২৫৬ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) অভিজাতসকলৰ মাজত এই প্ৰথা সঘনাই দেখা গৈছিল আৰু পিছৰ সময়তো ইয়াৰ উদাহৰণ পোৱা যায়। ===সমমৰ্যাদাৰ একাধিক পত্নী=== * কিছুমান তুলনামূলকভাৱে সৰু ৰাজবংশৰ সম্ৰাটৰ একাধিক সম্ৰাজ্ঞী থকাৰ কথা জনা যায়। * বিশেষ পৰিস্থিতিৰ ফলত এনে হ'ব পাৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, যুদ্ধৰ সময়ত এজন পুৰুষ তেওঁৰ পত্নীৰপৰা পৃথক হৈ গৈছিল আৰু ভুলকৈ ভাবিছিল যে তাইৰ মৃত্যু হৈছে। তেওঁ পুনৰ বিবাহ কৰিছিল আৰু পিছত প্ৰথম পত্নী জীয়াই থকা বুলি জানিব পাৰিছিল। তেওঁলোক পুনৰ একত্ৰিত হোৱাৰ পিছত দুয়োগৰাকী পত্নীক স্বীকৃতি দিয়া হ'ব পাৰিছিল। * ছিয়ানলুং সম্ৰাটে ছিং ৰাজবংশত পৰিয়ালৰ আন এটা শাখাৰ বাবে উত্তৰাধিকাৰী জন্ম দিয়াৰ বিশেষ উদ্দেশ্যে [[বহুবিবাহ]]ৰ অনুমতি দিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ইয়াক "একাধিক উত্তৰাধিকাৰ" ({{Lang|zh|兼祧}}) বুলি কোৱা হৈছিল। যদি কোনো পুৰুষ তেওঁৰ পিতৃৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ আছিল আৰু তেওঁৰ খুৰাকৰ কোনো পুত্ৰ নাছিল, তেন্তে পাৰস্পৰিক সন্মতিৰে তেওঁ অতিৰিক্ত পত্নী বিবাহ কৰিব পাৰিছিল। এই মিলনৰপৰা জন্ম লোৱা পুৰুষ সন্তানজন খুৰাকৰ নাতি আৰু উত্তৰাধিকাৰী হৈছিল। অতিৰিক্ত খুৰাকৰ ক্ষেত্ৰতো এই প্ৰক্ৰিয়া পুনৰাবৃত্তি কৰিব পৰা গৈছিল। পৰিয়ালৰ নাম আগবঢ়াই নিবলৈ পুৰুষ সন্তানৰ পৰম্পৰাগত আকাংক্ষাৰ উপৰি এই অনুমতিয়ে সম্ৰাটে নিজেই সৃষ্টি কৰা এটা সমস্যাৰ আংশিক সমাধানো কৰিছিল। তেওঁ শেহতীয়াকৈ পিতৃৰ বংশৰ বাহিৰৰ সকলো উত্তৰাধিকাৰৰ ৰূপ নিষিদ্ধ কৰিছিল, আনহাতে চীনা আত্মীয়তাত উপযুক্ত উত্তৰাধিকাৰৰ ব্যৱস্থা বজাই ৰাখিব বিচাৰিছিল। সেয়ে পুত্ৰ নথকা দম্পতীয়ে বিস্তৃত পৰিয়ালৰ ভিতৰৰপৰা কোনো পুত্ৰক দত্তক ল'ব নোৱাৰিছিল। তেওঁলোকে হয় বাহিৰৰপৰা দত্তক ল'বলগীয়া হৈছিল (যি বহুতে পৰিয়ালৰ সম্পদ সম্পৰ্ক নথকা "বাহিৰৰ লোক"ক দিয়াৰ দৰে বুলি ভাবিছিল), নহয় উত্তৰাধিকাৰী নথকা হ'ব লাগিছিল। স্বামীৰ ভাতৃৰ পুত্ৰ থাকিলে একাধিক উত্তৰাধিকাৰৰ বিবাহে এই সমস্যাৰপৰা ওলাই অহাৰ এটা উপায় দিছিল। === ''ৰুজুই'' বিবাহ=== ''ৰুজুই'' ({{Lang|zh|入贅}}) প্ৰথা তেতিয়া প্ৰযোজ্য হৈছিল যেতিয়া তুলনামূলকভাৱে ধনী পৰিয়াল এটাৰ কোনো পুৰুষ উত্তৰাধিকাৰী নাছিল আৰু দৰিদ্ৰ পৰিয়াল এটাৰ একাধিক পুৰুষ সন্তান আছিল। এনে পৰিস্থিতিত দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ এজন পুৰুষ, সাধাৰণতে সৰু ভাতৃজন, ধনী পৰিয়াললৈ বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল যাতে তেওঁলোকৰ বংশধাৰা অব্যাহত থাকে। ''ৰুজুই'' (আক্ষৰিক অৰ্থত, 'অপ্ৰয়োজনীয় হৈ পৰা পুৰুষ') বিবাহত সন্তানসকলে পত্নীৰ উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/11/12/world/asia/china-women-surnames.html|title=For Chinese Women, a Surname Is Her Name|last=Tatlow|first=Didi Kirsten|date=2016-11-11|work=The New York Times|access-date=2019-05-08|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ===উপপত্নীত্ব=== প্ৰাচীন চীনত উপপত্নীত্ব অতি সাধাৰণ আছিল আৰু সামৰ্থ্য থকা পুৰুষসকলে সাধাৰণতে উপপত্নী কিনি পত্নীৰ উপৰি নিজৰ ঘৰলৈ লৈ আহিছিল। "উপপত্নী" হিচাপে অনুবাদ কৰা চীনা সাধাৰণ শব্দটোৰ অৰ্থ "উপপত্নী: মোৰ আৰু তোমাৰ দাসী।" পৰিয়ালৰ স্তৰবিন্যাসত প্ৰধান পত্নী (দিছি) স্বামীৰ পিছতেই দ্বিতীয় স্থানত আছিল, আনহাতে উপপত্নী সদায় পত্নীতকৈ নিম্ন স্থানত আছিল, যদিও স্বামীৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক অধিক ঘনিষ্ঠ হ'ব পাৰিছিল।<ref name=":2" /> উপপত্নীত্বত থকা নাৰীসকলক ({{Lang|zh|妾}}) অধীন বুলি গণ্য কৰা হৈছিল আৰু পত্নী থাকিলে তেওঁৰ অধীনত থাকিব লাগিছিল।<ref>Patrick Fuliang Shan, "Unveiling China's Relinquished Marital Mode: A Study of Yuan Shikai's Polygamous Household," ''Frontiers of History in China'', (Vol. 14, No. 2, July 2019), pp. 185–211; </ref> এই নাৰীসকলক আনুষ্ঠানিক বিবাহ অনুষ্ঠানত বিবাহ কৰা হোৱা নাছিল, সম্পৰ্কত তেওঁলোকৰ অধিকাৰ কম আছিল আৰু তেওঁলোকক ইচ্ছামতে বিবাহ-বিচ্ছেদ কৰিব পৰা গৈছিল। তেওঁলোক সাধাৰণতে নিম্ন সামাজিক মৰ্যাদাৰ আছিল বা দাসী হিচাপে কিনি অনা হৈছিল। পিতৃ-মাতৃৰ অংশগ্ৰহণৰ প্ৰয়োজন হোৱা আনুষ্ঠানিক বিবাহ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবে পলাই যোৱা নাৰীসকলো উপপত্নী হ'ব পাৰিছিল। উপপত্নীৰ সংখ্যা কেতিয়াবা নিয়ন্ত্ৰিত আছিল আৰু পুৰুষজনৰ মৰ্যাদা অনুসৰি ভিন্ন হৈছিল। প্ৰাচীন চীনত উচ্চ সামাজিক মৰ্যাদাৰ পুৰুষে প্ৰায়ে কেইবাগৰাকীও উপপত্নীক ভৰণ-পোষণ কৰিছিল আৰু চীনা সম্ৰাটসকলৰ প্ৰায় সদায় কেইবা ডজন, আনকি কেইবা শ ৰাজকীয় উপপত্নী আছিল।<ref name=CAC>{{cite web|title=Concubines in Ancient China|url=http://www.beijingmadeeasy.com/beijing-history/concubines-of-ancient-china|publisher=Beijing Made Easy|access-date=2013-07-06|archive-date=2012-06-08|archive-url=[https://web.archive.org/web/20120608030129/http://www.beijingmadeeasy.com/beijing-history/concubines-of-ancient-china|url-status=dead|archivedate=2012-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120608030129/http://www.beijingmadeeasy.com/beijing-history/concubines-of-ancient-china%7Curl-status%3Ddead%7D%7D|deadurl=yes}}]()</ref> ===বহুপুৰুষ বিবাহ=== বহুপুৰুষ বিবাহ হৈছে এগৰাকী নাৰীৰ একাধিক স্বামী থকাৰ প্ৰথা। পৰম্পৰাগত চীনা সমাজত, বিশেষকৈ ধনী অভিজাত শ্ৰেণীৰ মাজত, এই প্ৰথা অস্বাভাৱিক নাছিল আৰু ১৯৭১ চনলৈকে [[হংকং]]ত ই আইনসন্মত আছিল।{{citation needed|date=August 2021}} মিং ৰাজবংশত সংকলিত বিভিন্ন তথ্যৰ এখন সংকলনত বৰ্তমানৰ ঝেজিয়াং প্ৰদেশৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ শৌজিন'আও নামৰ এখন গাঁৱৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল, য'ত ভাতৃসকলে একেগৰাকী নাৰীক বিবাহ কৰাটো প্ৰথা আছিল। আচলতে আৰ্থিক সুৰক্ষাৰ কাৰণে পত্নীগৰাকীয়ে এই ব্যৱস্থাকে পছন্দ কৰিছিল। শোৱনি-কোঠাৰ বাহিৰত ওলোমাই থোৱা ৰুমালেৰে স্বামীসকলে কাৰ পাল পৰিছে সেইটো জনাইছিল।<ref>{{Cite web |date=2016-10-26 |title=Two brothers, same wife – how China ended polyandry |url=https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/short-reads/article/2040172/two-brothers-same-wife-how-china-ended-polyandry |access-date=2023-06-19 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> [[য়ুনান]]ত পুমি সমাজ পৰম্পৰাগতভাৱে পিতৃ-মাতৃয়ে বন্দোবস্তু কৰা বহিৰ্বিবাহী বংশগোষ্ঠীৰদ্বাৰা সংগঠিত আছিল। একে বংশৰ ভিতৰত আৰু ক্ৰছ-কাজিনৰ মাজত বিবাহ নিষিদ্ধ আছিল। বৰ্তমান বিবাহৰ ধৰণ আৰু ৰীতিত যথেষ্ট বৈচিত্ৰ্য আছে। কিছুমান অঞ্চলত আন জাতিগোষ্ঠীৰ সৈতে আন্তঃবিবাহ সাধাৰণ, আন কিছুমানত সেয়া কম। পুমিসকলৰ মাজত কিছু বহুপুৰুষ বিবাহো আছে। মছুওসকলৰ ওচৰত বাস কৰা পুমিসকলে তেওঁলোকৰ কিছুমান বিবাহৰ ৰীতি গ্ৰহণ কৰিছে। সাধাৰণতে বিবাহ পিতৃগৃহকেন্দ্ৰিক আছিল আৰু পুৰুষসকলে সম্পত্তি উত্তৰাধিকাৰ হিচাপে পাইছিল। কিন্তু মছুও-অধ্যুষিত লুগু হ্ৰদ আৰু ইয়ংনিং অঞ্চলৰ ওচৰত পুমিসকলে যেন মছুওসকলৰ "ভ্ৰমণ বিবাহ"ৰ প্ৰথা গ্ৰহণ কৰিছিল, য'ত স্বামীয়ে ৰাতি পত্নীৰ ঘৰলৈ গৈছিল কিন্তু দিনত কাম কৰিবলৈ নিজৰ মাতৃগৃহলৈ উভতি গৈছিল। পুমি আৰু মছুওসকল একেলগে বাস কৰা অঞ্চলত দুয়ো গোষ্ঠীৰ মাজত আন্তঃবিবাহো অস্বাভাৱিক নাছিল। ভাতৃভিত্তিক বহুপুৰুষ বিবাহ [[তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চল|তিব্বত]]ত পৰিয়ালৰ পুৰুষ উত্তৰাধিকাৰীসকলৰ মাজত পৰিয়ালৰ সম্পদ বিভক্ত হোৱাত বাধা দিয়াৰ এক উপায় হিচাপে ব্যাপকভাৱে গণ্য কৰা হয়। পৰিয়ালৰ সম্পদ সংৰক্ষণৰ কৌশল হিচাপে তিব্বতীয় বহুপুৰুষ বিবাহে ইউৰোপীয় পৰিয়াল ব্যৱস্থাৰ দৰে একে লক্ষ্য পূৰণ কৰে, কিন্তু একেবাৰে বেলেগ ধৰণে। গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে তিব্বতত বহুপুৰুষ বিবাহৰ বিকাশৰ কাৰণ হ'ল, ই [[হিমালয়]]ৰ সীমিত কৃষিভূমিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ পৰিয়ালক যথেষ্ট পুৰুষ শ্ৰমিক প্ৰদান কৰে, জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায় হিচাপে কাম কৰে বা সামন্তীয় তিব্বতীয় শাসকসকলক দিবলগীয়া কৰ কম কৰাৰ উপায় হিচাপে কাম কৰে। তিব্বতীয় বহুপুৰুষ বিবাহ কিয় প্ৰচলিত তাৰ অধিক বিশ্বাসযোগ্য ব্যাখ্যা নেন্সি ই. লেভিনে আগবঢ়াইছে। তেওঁৰ মতে বহুপুৰুষ বিবাহে এটা পৰিয়ালক বৃহৎ শ্ৰমিক শক্তি প্ৰদান কৰে, যাৰ ফলত পৰিয়ালটোৱে তিব্বতৰ অৰ্থনীতিৰ তিনিটা ক্ষেত্ৰ—কৃষি, পশুপালন আৰু বাণিজ্য—একে সময়তে আৰু ব্যাপকভাৱে চলাব পাৰে (১৯৮৮)। যিহেতু তিব্বতীয় বহুপুৰুষ বিবাহে পৰিয়ালসমূহক ইমান গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সুবিধা প্ৰদান কৰে, সেয়ে ধৰি ল'ব পাৰি যে বহুপুৰুষ বিবাহ ভংগ হোৱাৰ কাৰণ মূলতঃ ব্যক্তিগত স্বাৰ্থ। লেভিন (১৯৮১) আৰু মেলভিন চি. গোল্ডষ্টেইন (১৯৮১)য়ে বিচাৰি পাইছে যে বহুপুৰুষ বিবাহ ভংগ হোৱাৰ কাৰণ সাধাৰণতে পৰিয়ালৰ সৰু ভাতৃসকল। ইয়াৰ কাৰণ আছিল পত্নীৰ সৈতে অসন্তুষ্টি, ডাঙৰ ভাতৃসকলতকৈ কম প্ৰজনন সফলতা, ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ আকাংক্ষা বা বৃহৎ পৰিয়াল এটা চলাই নিয়াৰ অসুবিধা। গোল্ডষ্টেইন (১৯৮১)য়েও বিচাৰি পাইছে যে অপ্ৰত্যাশিত অৰ্থনৈতিক সুযোগ আহিলে ভাতৃসকলে বহুপুৰুষ বিবাহ এৰি যোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি।<ref>{{Cite journal |last=Willett |first=Jeff |date=1997 |title=Tibetan Fraternal Polyandry: A Review of its Advantages and Breakdown |url=https://digitalcommons.unl.edu/nebanthro/113/ |access-date=2023-06-19 |journal=Nebraska Anthropologist}}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== {{Reflist}} ==অতিৰিক্ত পঠন== * [http://shanghai-attorney.com/chinese-divorce-lawyer চীনৰ বিবাহ-বিচ্ছেদ আৰু পৃথক বাসৰ নিৰ্দেশিকা] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140128045754/http://shanghai-attorney.com/chinese-divorce-lawyer|date=2014-01-28 }} * [http://www.sinoblawg.com/?p=1965 চীনত বৈবাহিক সম্পত্তি আৰু কৰ্প'ৰেট অংশীদাৰিত্বত স্বামী বা পত্নীৰ স্বাৰ্থ] * উল্ফ, আৰ্থাৰ পি. আৰু চিয়ে-শ্বান হুয়াং। ১৯৮৫। ''চীনত বিবাহ আৰু দত্তক গ্ৰহণ, ১৮৪৫–১৯৪৫''। ষ্টেনফ'ৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকাশন। চীনা বিবাহৰ এইখন আটাইতকৈ বিশদ নৃতাত্ত্বিক বিৱৰণ। * ডায়ামেণ্ট, নীল জে. ২০০০। ''পৰিয়ালৰ বিপ্লৱ: ১৯৪৯–১৯৬৮ চনৰ নগৰীয়া আৰু গ্ৰাম্য চীনত ৰাজনীতি, প্ৰেম আৰু বিবাহ-বিচ্ছেদ''। কেলিফৰ্ণিয়া বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকাশন। * উল্ফ, মাৰ্জেৰী। ১৯৮৫। ''পিছ পেলোৱা বিপ্লৱ: সমসাময়িক চীনৰ-নাৰী''। ষ্টেনফ'ৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকাশন। * আলফৰ্ড, উইলিয়াম পি., [https://web.archive.org/web/20100219043458/http://www.wcfia.harvard.edu/node/661 "আপুনি খাইছেনে, আপুনি বিবাহ-বিচ্ছেদ কৰিছে নেকি? চীনত বিবাহৰ স্বাধীনতাৰ অৰ্থক লৈ বিতৰ্ক"], ''আধুনিক চীনত স্বাধীনতাৰ ক্ষেত্ৰসমূহ'' (উইলিয়াম চি. কিৰ্বি সম্পা., ষ্টেনফ'ৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকাশন, ২০০৪)। [[শ্ৰেণী:চীনা সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য]] [[শ্ৰেণী:চীনা সংস্কৃতি]] [[শ্ৰেণী:বিবাহ]] bltbt90g88th6ltxo7y7ewakpsw6kqr 0 139336 634517 633412 2026-09-06T17:53:38Z Pranamikaadhikary 27435 /* নাগসকল */ 634517 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগা=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] cgqzvjx9oi6ertef0mxxl17yqswy0nq 634518 634517 2026-09-06T17:55:09Z Pranamikaadhikary 27435 /* পান্নাগা */ 634518 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] nmgrk2ff9m58orvrnp3a0rr65w6g4ox 634519 634518 2026-09-06T17:59:49Z Pranamikaadhikary 27435 /* উৰগ */ 634519 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যবান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰ পৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] 0svjcc36wh5k4x14y5alpf1o5qkwy8e 634520 634519 2026-09-06T18:00:47Z Pranamikaadhikary 27435 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 634520 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== বাগালা - হিন্দু কিংবদন্তিত ক্ৰেন মূৰৰ দেৱতা, বাগালাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ক্ৰাউঞ্চ - ৰামায়ণত উল্লেখ কৰা এবিধ ক্ৰেন। নদীজংঘা - ক্ৰেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বৰ ভাল পাইছিল। তেওঁৰ কাহিনী ভীষ্মই যুধিষ্ঠিৰক কৈছিল। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] afawxmk660ak805t6hz21ucr16ct0wk 634521 634520 2026-09-06T18:03:56Z Pranamikaadhikary 27435 /* বক */ 634521 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] 90qkvp3bfyhlqqjna2zjalv4k8lo9ai 634522 634521 2026-09-06T18:04:32Z Pranamikaadhikary 27435 /* বক */ 634522 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== [[File:Kalighat_pictures_Indian_gods_f.23.jpg|thumb|[[Garuda]] (Vishnu's principle eagle bird mount) with Krishna and [[Balarama]].]]Gṛdha [[File:Sampati's Find.jpg|thumb|Sampati found by the Vanaras]] *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] 79ip6vrt4cwo10ode1dakctmvg2d6j6 634524 634522 2026-09-06T18:05:29Z Pranamikaadhikary 27435 /* পক্ষী */ 634524 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== [[File:The death of Bakasura the crane (6124594523).jpg|thumb|The death of [[Bakasura (crane demon)|Bakasura]] the crane (6124594523), who was killed by Vishnu as Krishna in Gokula near Mathura]] *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== [[File:Kalighat_pictures_Indian_gods_f.23.jpg|thumb|[[Garuda]] (Vishnu's principle eagle bird mount) with Krishna and [[Balarama]].]]Gṛdha [[File:Sampati's Find.jpg|thumb|Sampati found by the Vanaras]] *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] 1f4fglnb6rrzf7tj723jiiwrof5p42j 634525 634524 2026-09-06T18:06:38Z Pranamikaadhikary 27435 /* পক্ষী */ 634525 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== [[File:The death of Bakasura the crane (6124594523).jpg|thumb|মথুৰাৰ ওচৰৰ গোকুলত বিষ্ণুৱে কৃষ্ণ ৰূপে হত্যা কৰা বকাসুৰৰ মৃত্যু]] *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== [[File:Kalighat_pictures_Indian_gods_f.23.jpg|thumb|[[Garuda]] (Vishnu's principle eagle bird mount) with Krishna and [[Balarama]].]]Gṛdha [[File:Sampati's Find.jpg|thumb|Sampati found by the Vanaras]] *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] g1j7n0fkaei0sjw50baroh6lm2u67yu 634526 634525 2026-09-06T18:08:38Z Pranamikaadhikary 27435 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 634526 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== [[File:The death of Bakasura the crane (6124594523).jpg|thumb|মথুৰাৰ ওচৰৰ গোকুলত বিষ্ণুৱে কৃষ্ণ ৰূপে হত্যা কৰা বকাসুৰৰ মৃত্যু]] *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== [[File:Kalighat_pictures_Indian_gods_f.23.jpg|thumb|[[Garuda]] (Vishnu's principle eagle bird mount) with Krishna and [[Balarama]].]] [[File:Sampati's Find.jpg|thumb|Sampati found by the Vanaras]] *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ===গৃধা=== *শগুণ যি গৰুৰ ভাতৃ অৰুণাৰ পুত্ৰ আছিল। শগুণৰ ৰজা সম্পত্তি অৰুণৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ আৰু জটায়ুৰ ভাতৃ আছিল। সম্পত্তিৰ ভাতৃ অৰুণাৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ জটায়ু। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] lhlszgdclhqfgru9lckxkb5g8vh2u9o 634527 634526 2026-09-06T18:10:42Z Pranamikaadhikary 27435 /* গৃধা */ 634527 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== [[File:The death of Bakasura the crane (6124594523).jpg|thumb|মথুৰাৰ ওচৰৰ গোকুলত বিষ্ণুৱে কৃষ্ণ ৰূপে হত্যা কৰা বকাসুৰৰ মৃত্যু]] *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== [[File:Kalighat_pictures_Indian_gods_f.23.jpg|thumb|[[Garuda]] (Vishnu's principle eagle bird mount) with Krishna and [[Balarama]].]] [[File:Sampati's Find.jpg|thumb|Sampati found by the Vanaras]] *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ===গৃধা=== *শগুণ যি [[গৰুড়]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ পুত্ৰ আছিল। **শগুণৰ ৰজা [[সম্পাতি]] [[অৰুণ]]ৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ আৰু [[জটায়ু]]ৰ ভাতৃ আছিল। **[[সম্পাতি]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ [[জটায়ু]]। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] 5vr6s7lxb5j92turojv9cpx3dto4819 634529 634527 2026-09-06T18:14:48Z Pranamikaadhikary 27435 /* গৃধা */ 634529 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== [[File:The death of Bakasura the crane (6124594523).jpg|thumb|মথুৰাৰ ওচৰৰ গোকুলত বিষ্ণুৱে কৃষ্ণ ৰূপে হত্যা কৰা বকাসুৰৰ মৃত্যু]] *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== [[File:Kalighat_pictures_Indian_gods_f.23.jpg|thumb|[[Garuda]] (Vishnu's principle eagle bird mount) with Krishna and [[Balarama]].]] [[File:Sampati's Find.jpg|thumb|Sampati found by the Vanaras]] *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ===গৃধা=== *শগুণ যি [[গৰুড়]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ পুত্ৰ আছিল। **শগুণৰ ৰজা [[সম্পাতি]] [[অৰুণ]]ৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ আৰু [[জটায়ু]]ৰ ভাতৃ আছিল। **[[সম্পাতি]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ [[জটায়ু]]। ===হাংস=== *হংস বা হাঁহ এবিধ জলচৰ চৰাই। ইয়াৰ ছবি ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সংস্কৃতিত আধ্যাত্মিক প্ৰতীক হিচাপে আৰু সজ্জাগত উপাদান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। *[[নল]] আৰু [[দময়ন্তী]]ৰ পৌৰাণিক প্ৰেম কাহিনীৰ এটা অংশ হংস। *হংস [[ব্ৰহ্মা]] আৰু [[সৰস্বতী]]ৰ বাহন। *আৰয়ন্না বা সৰগীয় হংস [[হিমালয়]]ৰ [[মানস সৰোবৰ]] হ্ৰদত বাস কৰে বুলি কোৱা হয়। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] 8v6sr3azc6e324uprsklh5hs6aiihwm 634530 634529 2026-09-06T18:15:07Z Pranamikaadhikary 27435 /* হাংস */ 634530 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== [[File:The death of Bakasura the crane (6124594523).jpg|thumb|মথুৰাৰ ওচৰৰ গোকুলত বিষ্ণুৱে কৃষ্ণ ৰূপে হত্যা কৰা বকাসুৰৰ মৃত্যু]] *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== [[File:Kalighat_pictures_Indian_gods_f.23.jpg|thumb|[[Garuda]] (Vishnu's principle eagle bird mount) with Krishna and [[Balarama]].]] [[File:Sampati's Find.jpg|thumb|Sampati found by the Vanaras]] *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ===গৃধা=== *শগুণ যি [[গৰুড়]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ পুত্ৰ আছিল। **শগুণৰ ৰজা [[সম্পাতি]] [[অৰুণ]]ৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ আৰু [[জটায়ু]]ৰ ভাতৃ আছিল। **[[সম্পাতি]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ [[জটায়ু]]। ===হংস=== *হংস বা হাঁহ এবিধ জলচৰ চৰাই। ইয়াৰ ছবি ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সংস্কৃতিত আধ্যাত্মিক প্ৰতীক হিচাপে আৰু সজ্জাগত উপাদান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। *[[নল]] আৰু [[দময়ন্তী]]ৰ পৌৰাণিক প্ৰেম কাহিনীৰ এটা অংশ হংস। *হংস [[ব্ৰহ্মা]] আৰু [[সৰস্বতী]]ৰ বাহন। *আৰয়ন্না বা সৰগীয় হংস [[হিমালয়]]ৰ [[মানস সৰোবৰ]] হ্ৰদত বাস কৰে বুলি কোৱা হয়। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] buizy7egeiyax2yu09u0g5f5v4a920b 634532 634530 2026-09-06T18:19:33Z Pranamikaadhikary 27435 /* হংস */ 634532 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== [[File:The death of Bakasura the crane (6124594523).jpg|thumb|মথুৰাৰ ওচৰৰ গোকুলত বিষ্ণুৱে কৃষ্ণ ৰূপে হত্যা কৰা বকাসুৰৰ মৃত্যু]] *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== [[File:Kalighat_pictures_Indian_gods_f.23.jpg|thumb|[[Garuda]] (Vishnu's principle eagle bird mount) with Krishna and [[Balarama]].]] [[File:Sampati's Find.jpg|thumb|Sampati found by the Vanaras]] *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ===গৃধা=== *শগুণ যি [[গৰুড়]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ পুত্ৰ আছিল। **শগুণৰ ৰজা [[সম্পাতি]] [[অৰুণ]]ৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ আৰু [[জটায়ু]]ৰ ভাতৃ আছিল। **[[সম্পাতি]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ [[জটায়ু]]। ===হংস=== *হংস বা হাঁহ এবিধ জলচৰ চৰাই। ইয়াৰ ছবি ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সংস্কৃতিত আধ্যাত্মিক প্ৰতীক হিচাপে আৰু সজ্জাগত উপাদান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। *[[নল]] আৰু [[দময়ন্তী]]ৰ পৌৰাণিক প্ৰেম কাহিনীৰ এটা অংশ হংস। *হংস [[ব্ৰহ্মা]] আৰু [[সৰস্বতী]]ৰ বাহন। *আৰয়ন্না বা সৰগীয় হংস [[হিমালয়]]ৰ [[মানস সৰোবৰ]] হ্ৰদত বাস কৰে বুলি কোৱা হয়। ===কাক=== *চন্দা,এটা কাউৰী,ভূসুন্দ আৰু তেওঁৰ বিশজন ভাতৃৰ পিতৃ (ভুসুন্দ আৰু তেওঁৰ ভাতৃদ্বয়ৰ জন্ম হৈছিল চন্দ আৰু [[ব্ৰহ্মাণী]] দেৱীৰ সাতটা হাঁহৰ মিলনৰ পৰা)। *[[কাগপুজন্দ]]ৰ বা [[কাকভুশুন্দি]] অতি পুৰণি ঋষি, কাউৰীৰ ৰূপ। যোগ বশিষ্ঠৰ এটা অধ্যায় ভুসুন্দৰ কাহিনীত ভুসুন্দই পৃথিৱীৰ ইতিহাসৰ একেৰাহে যুগৰ কথা মনত পেলাইছে, যিটো হিন্দু ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞানত বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁ কেইবাটাও ধ্বংসৰ পৰা ৰক্ষা পৰে, মেৰু পৰ্বতৰ এজোপা ইচ্ছা পূৰণ কৰা গছত জীৱন নিৰ্বাহ কৰে। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] 5ka3tiehxh55qn82o2xst554m66pn6s 634533 634532 2026-09-06T18:21:26Z Pranamikaadhikary 27435 /* কাক */ 634533 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== [[File:The death of Bakasura the crane (6124594523).jpg|thumb|মথুৰাৰ ওচৰৰ গোকুলত বিষ্ণুৱে কৃষ্ণ ৰূপে হত্যা কৰা বকাসুৰৰ মৃত্যু]] *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== [[File:Kalighat_pictures_Indian_gods_f.23.jpg|thumb|[[Garuda]] (Vishnu's principle eagle bird mount) with Krishna and [[Balarama]].]] [[File:Sampati's Find.jpg|thumb|Sampati found by the Vanaras]] *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ===গৃধা=== *শগুণ যি [[গৰুড়]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ পুত্ৰ আছিল। **শগুণৰ ৰজা [[সম্পাতি]] [[অৰুণ]]ৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ আৰু [[জটায়ু]]ৰ ভাতৃ আছিল। **[[সম্পাতি]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ [[জটায়ু]]। ===হংস=== *হংস বা হাঁহ এবিধ জলচৰ চৰাই। ইয়াৰ ছবি ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সংস্কৃতিত আধ্যাত্মিক প্ৰতীক হিচাপে আৰু সজ্জাগত উপাদান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। *[[নল]] আৰু [[দময়ন্তী]]ৰ পৌৰাণিক প্ৰেম কাহিনীৰ এটা অংশ হংস। *হংস [[ব্ৰহ্মা]] আৰু [[সৰস্বতী]]ৰ বাহন। *আৰয়ন্না বা সৰগীয় হংস [[হিমালয়]]ৰ [[মানস সৰোবৰ]] হ্ৰদত বাস কৰে বুলি কোৱা হয়। ===কাক=== *চন্দা,এটা কাউৰী,ভূসুন্দ আৰু তেওঁৰ বিশজন ভাতৃৰ পিতৃ (ভুসুন্দ আৰু তেওঁৰ ভাতৃদ্বয়ৰ জন্ম হৈছিল চন্দ আৰু [[ব্ৰহ্মাণী]] দেৱীৰ সাতটা হাঁহৰ মিলনৰ পৰা)। *[[কাগপুজন্দ]]ৰ বা [[কাকভুশুন্দি]] অতি পুৰণি ঋষি, কাউৰীৰ ৰূপ। যোগ বশিষ্ঠৰ এটা অধ্যায় ভুসুন্দৰ কাহিনীত ভুসুন্দই পৃথিৱীৰ ইতিহাসৰ একেৰাহে যুগৰ কথা মনত পেলাইছে, যিটো হিন্দু ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞানত বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁ কেইবাটাও ধ্বংসৰ পৰা ৰক্ষা পৰে, মেৰু পৰ্বতৰ এজোপা ইচ্ছা পূৰণ কৰা গছত জীৱন নিৰ্বাহ কৰে। ====কুক্কুটশৱ==== কৃচি হৈছে কাৰ্তিকেয়ৰ কুকুৰা, তেওঁৰ যুদ্ধ পতাকা, [[কুক্কুটধ্বজ]]ত অংকন কৰা হৈছে। ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] m6ak5ixwrr4s0wt73zdsmsf4zcy091i 634536 634533 2026-09-06T18:22:10Z Pranamikaadhikary 27435 /* কুক্কুটশৱ */ 634536 wikitext text/x-wiki ==জীৱ-জন্তুৰ সৈতে জড়িত জীৱ== ===পোক-পৰুৱা=== ====মৌমাখি আৰু অন্যান্য লৌকিক পোক-পৰুৱা==== [[ভ্ৰমৰী]] সকলো পোক-পৰুৱাৰ দেৱী আৰু মৌমাখিৰ দেৱী। তাইৰ শৰীৰত আঁকোৱালি লোৱা মৌমাখি, ভোমোৰা, পিঁপৰা, ফৰিং, ভেকুলী আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ আন সকলো পোক-পৰুৱাৰ লগত তাইৰ সম্পৰ্ক আছে। ====বৃশ্চিক==== দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ স্থানীয় বৃশ্চিক দেৱী [[চেলাম্মা]]। ===মৎস্য=== *মূল প্ৰবন্ধ: [[মৎস্য অৱতাৰ]] [[File:Matsya avatara, first incarnation of Vishnu.jpg|thumb|left|[[মৎস্য অৱতাৰ|মৎস্য]], যি দহটা প্ৰধান অৱতাৰৰ ভিতৰত বিষ্ণুৰ প্ৰথম অৱতাৰ।]] *'''মৎস্য''' হৈছে হিন্দুধৰ্মৰ পালক দেৱতা [[বিষ্ণু]]ৰ মাছৰ ৰূপত প্ৰথম অৱতাৰ।<ref>[http://www.art-and-archaeology.com/india/mysore/kes09.html Hindu Temple, Somnathpur]</ref> *'''টিমিংগিলা''' হৈছে নীলা তিমি যিয়ে এটা কামোৰতে গোটেই আন প্ৰজাতিৰ তিমি গিলিব পাৰে। ====মৎস্যাংগনা==== *মূল প্ৰবন্ধ: [[জলকুঁৱৰী]] আৰু [[জলকোঁৱৰ]] *[[সুভন্নমচ্ছ]] হৈছে থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ [[ৰামায়ণ]]ৰ সংস্কৰণত দেখা পোৱা [[ৰাৱণ|টোছাকান্ত]]ৰ কন্যা।<ref name="Satyavrat2006">{{cite book | author=Satyavrat Sastri | title=Discovery of Sanskrit Treasures: Epics and Puranas | url=https://books.google.com/books?id=seljAAAAMAAJ | accessdate=2012-07-24 | year=2006 | publisher=Yash Publications | isbn=978-81-89537-04-3 | page = 77}}</ref> তেওঁ এগৰাকী জলপৰী ৰাজকুমাৰী যিয়ে [[হনুমান]]ৰ লংকালৈ সেতু নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা নষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে কিন্তু তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁৰ প্ৰেমত পৰে আৰু বিয়া কৰায়, যাৰ ফলত সেতুখনৰ নিৰ্মাণ, ঘেৰাও, আক্ৰমণ, যুদ্ধ, হত্যাকাণ্ড শেষত জয়ী হ'ব পাৰে।<ref name="Desai2005">{{cite book | author=S.N. Desai | title=Hinduism in Thai Life | url=https://books.google.com/books?id=VmsKr7lqTjwC&pg=PA135 | accessdate=2012-07-24 | year = 2005 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-81-7154-189-8 | page=135 }}</ref> *[[মচ্ছনু]] ৰামায়ণৰ কম্বোডিয়ান, থাই আৰু অন্যান্য দক্ষিণ-পূব এছিয়ান সংস্কৰণৰ হনুমান আৰু [[সুভন্নমচ্ছ]]ৰ পুত্ৰ, আৰু যিজনক কঁকালৰ পৰা ওপৰলৈ বানৰৰ দৰে দেখা গৈছিল যদিও তলছোৱাত মাছৰ ফিচা আছিল। ====ভেকুলী==== হিন্দু কিংবদন্তিত দিগন্তত সূৰ্য্যক শাসন কৰা বেঙক দিয়া নাম [[ভেকি]]। ===সৰীসৃপ=== *[[কূৰ্ম]] চাওক। [[File:The Second Incarnation of Vishnu as Kurma 'The Tortoise' The Churning of the Ocean (paint on paper).jpg|thumb|কুৰ্ম হিচাপে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ হিচাপে কূৰ্ম,'সাগৰীয় কচ্ছপ' দ্য চৰ্নিং অৱ দ্য অ'চেন (পেইণ্ট অন পেপাৰ)।]] *হিন্দু ধৰ্মত কুৰ্ম হৈছে বিষ্ণুৰ দ্বিতীয় অৱতাৰ, সাগৰীয় কাছৰ ৰূপ।<ref> {{cite web |title=Shiva Parvati |series=Hinduism |website=msu.edu |publisher=[[Michigan State University]] |place=East Lansing, MI |url=https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |access-date=5 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928002849/https://www.msu.edu/~muneran2/hinduism.htm |archive-date=28 September 2012 }} </ref><ref> {{cite book |last=Gopal |first=Madan |year=1990 |title=India through the Ages |editor-last=Gautam |editor-first=K.S. |page=74 |series=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting |publisher=Government of India }} </ref> *হিন্দু বিশ্বাসত [[বিশ্ব কচ্ছপ]]ক চিৰঞ্জীৱী আকুপাৰা বা কেতিয়াবা চুকভা বুলিও জনা যায়।<ref>{{cite web |first=Toke L. |last=Knudsen |title=Indology mailing list |at=1,612 |url=http://listserv.liv.ac.uk/cgi-bin/wa?A2=ind1004&L=indology&D=1&O=D&F=PP&P=1612 |via=listserv.liv.ac.uk }} <!-- dhRtavaktrasarIsRpo 'pi gRdhraH praharaM tiSThati khe 'lpavIrya evam / gagane na kathaM sa kUrmarUpaH pratikalpaM dhRtabhUr acintyazaktiH // The mailing list post is from 2010, Knudsen went on to publish his translation of ''Jnanaraja'' in 2014, so there should be a reference to a relevant page in print now (I do not think Jnanaraja had been edited before, at least not easily available --> </ref> [[File:Varunadeva.jpg|thumb|left| [[বৰুণ]] তেওঁৰ বাহন [[মকৰ]]ৰ পিঠিত]] *'''বেদৱাং''' বা '''বেদাৱাং নল''' [[বালিৰ পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ এটা বিশাল কচ্ছপ যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক পিঠিত লৈ আহিছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি পৌৰাণিক কাহিনীত ই আণ্টাবোগাৰপৰা হোৱা পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। তেওঁ দুটা [[ড্ৰেগন]]ৰ সৈতে মানৱ জগতখনক ধৰি ৰাখে। যদি তেওঁ লৰচৰ কৰে তেন্তে পৃথিৱীত ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ বিস্ফোৰণ হয়। *'''মকৰ''' হৈছে এবিধ জলজ সৰীসৃপ (কুম্ভীৰ) যি কেইবাজনো জলদেৱতাৰ বাহন হিচাপে দেখা দিয়ে, তাৰ ভিতৰত নদী [[গঙ্গা নদী|দেৱী গংগা]] আৰু [[নৰ্মদা নদী|নৰ্মদা]] আৰু বৰুণক [[সাগৰ দেৱতাৰ তালিকা|সাগৰ দেৱতা]] হিচাপে দেখুৱায়। *'''হুহু''' হৈছে [[গজেন্দ্ৰ মোক্ষ]]ৰ আখ্যানত ঘঁৰিয়াল। ===সৰ্প=== *[[অন্তাবোগা]] হৈছে পৰম্পৰাগত জাভা পৌৰাণিক কাহিনীৰ বিশ্ব সৰ্প। জাভানীজ জীৱবাদৰ সৈতে সংযুক্ত হিন্দু [[শেষনাগ]] পৰা ই ব্যুৎপত্তি। *জহৰ বীৰা নামেৰে পৰিচিত [[গোগাজী]] গগ্গা এজন লোক দেৱতা, উত্তৰ ভাৰতৰ ৰাজ্যত পূজা কৰা হয়। তেওঁ অঞ্চলটোৰ এজন যোদ্ধা নায়ক, সাধু আৰু সৰ্প দেৱতা হিচাপে পূজনীয়। হিন্দুসকলৰ মাজত তেওঁক যোদ্ধা দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়। *[[কেতু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ [[অসুৰ]]ৰ শৰীৰৰ বিচ্ছিন্ন অংশ, যিয়ে চন্দ্ৰক গিলি [[চন্দ্ৰ গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা [[ৰথ]]ত উঠি থকা মূৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[নাগনেচিয়া মাতা]] (নাগনেচিয়া মা, নাগনেচিয়া মাধা), ভাৰতৰ এটা সূৰ্যবংশী ৰাজপুত বংশ [[বঞ্জাৰা| ৰাথোৰ বংশ]]ৰ [[কুলদেৱতা|কুলদেৱী]], লগতে ব্ৰহ্মভট (যিসকল বৈতালিক কৌমুদিকা ব্ৰাহ্মণো)ৰ এগৰাকী সৰ্প দেৱী। *[[পতঞ্জলি]] এজন সাপ ভৰিৰ ঋষি (ঋষি) যি [[শেষনাগ|শেষ]]ৰ অৱতাৰ। *[[ৰাহু]] হৈছে [[স্বৰভানু]] নামৰ অসুৰৰ কটা মূৰ, যিয়ে সূৰ্যক গিলি [[সূৰ্য গ্ৰহণ]]ৰ সৃষ্টি কৰে। শিল্পত তেওঁক আঠটা [[ক’লা ঘোঁৰা]]ই টানি অনা ৰথত উঠি কোনো শৰীৰ নথকা সাপ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[বৃত্ৰাসুৰ|বৃত্ৰ]] (অহি) হৈছে এটা সৰ্প (ড্ৰেগন), খৰাঙৰ দানৱ আৰু [[ইন্দ্ৰ]]ৰ বিৰোধী কনিষ্ঠ ভাতৃ ৱালাৰ সৈতে ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বাহন [[ঐৰাৱত]]ত উঠি বজ্ৰৰে হত্যা কৰে। ===নাগসকল=== নাগ হৈছে এটা সত্ত্বা, ই এটা অতি মহান সাপৰ ৰূপ লয় — বিশেষকৈ [[ডাঁহী সাপ|ৰজা ফেঁটী]]। নাৰী নাগ হৈছে সৰ্পিনী বা নাগিনী। উল্লেখযোগ্য নাগসকল হ’ল: *[[আস্তিক মুনি|আস্তিক]] অৰ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু অৰ্ধনাগ, মনসা আৰু [[জৰৎকাৰু]]ৰ পুত্ৰ। *[[কালিয়]], [[কৃষ্ণ]]ই বশ কৰা সাপ। *[[কৰ্কোটক]]ই সৰ্বজনীন বতৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *[[মনসা]] বা মনসা দেৱী, হিন্দু ধৰ্মৰ সাপৰ লোকদেৱী, বাসুকী আৰু তেওঁৰ ভগ্নী আৰু জগৎকাৰু ঋষিৰ পত্নী আৰু অস্তিকাৰ মাতৃ। *পৰৱতক্ষ, যাৰ তৰোৱালে ভূমিকম্প কৰে আৰু তেওঁৰ গৰ্জনে বজ্ৰপাত কৰে। *[[সুৰসা]] এগৰাকী হিন্দু দেৱী, যি উৰগ (প্ৰকৃততে সাপ)সকলৰ মাতৃ।<ref>{{Cite book|last=Abel|first=Ernest L.|url=https://books.google.com/books?id=PZe2BQAAQBAJ&q=Susna+demon&pg=PA18|title=Intoxication in Mythology: A Worldwide Dictionary of Gods, Rites, Intoxicants and Places|date=2014-12-09|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0637-8|language=en}}</ref> *[[শুষ্ণ]] হৈছে এটা শিংযুক্ত সৰ্প-দানৱ যিয়ে অসুৰসকলক দেৱতাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰে। সৰ্পয়ো নিজৰ পেটত অমৃতৰ সত্তাক ৰক্ষা কৰে। [[শুষ্ণ]] খৰাঙৰ লগতো জড়িত আৰু তেওঁ পৰাজিত হয় আৰু [[অমৃত]]ই অসুৰক হত্যা কৰা দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ যায় আৰু তেওঁক নাগে ধৰি ৰাখিছিল। *[[শেষনাগ]] হৈছে জগতৰ সকলো নাগৰ নাগৰাজ বা ৰজা। [[বিষ্ণু]] যাৰ ওপৰত যোগ নিদ্ৰাত আছে (অনন্ত শয়ন) সেই সাপ।<ref>Bhāgavata Purāṇa 10.1.24</ref> *[[তক্ষক]]ক নাগৰ ৰজা বুলি উল্লেখ আছে। *মহাকাব্য [[মহাভাৰত]]ত [[অৰ্জুন]]ৰ পত্নী [[উলুপী]]। *[[বাসুকী]] [[নাগৰাজ]], নাগৰ অন্যতম ৰজা, যি [[শিৱ]]ৰ ডিঙিত কুণ্ডলীবদ্ধ হৈ থাকে।<ref>Bhāgavata Purāṇa 3.26.25</ref> ===পান্নাগ=== [[সুৰসা]]ৰ ভগ্নী [[কদ্ৰু]]ৰ পৰা জন্ম হোৱা নাগ আৰু উৰগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===উৰগ=== [[কদ্ৰু]]ৰ ভগ্নী [[সুৰসা]]ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা নাগ আৰু পান্নাগৰ লগত জড়িত এটা জাতি। ===পক্ষী=== [[File:The death of Bakasura the crane (6124594523).jpg|thumb|মথুৰাৰ ওচৰৰ গোকুলত বিষ্ণুৱে কৃষ্ণ ৰূপে হত্যা কৰা বকাসুৰৰ মৃত্যু]] *[[ব্যাঙ্গমা]] (স্ত্ৰীলিঙ্গ ব্যাঙ্গমী) বাংলা পৌৰাণিক কাহিনীৰ কিংবদন্তি চৰাই, [[ঠাকুৰমাৰ ঝুলী]]ৰ সাধুকথাত ইয়াৰ স্থান আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য, ইয়াত ইহঁতক পীড়িতক সহায় কৰা জ্ঞানী, ভাগ্যৱান চৰাই হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। *[[গণ্ডভেৰুণ্ড]] ( ভেৰুণ্ড বুলিও জনা যায়) হিন্দু বিশ্বাসৰ দুমূৰীয়া পৌৰাণিক চৰাই যাদুকৰী শক্তিৰ অধিকাৰী বুলি ভবা চৰাই। *'''হোমা পক্ষী''' (এবিধ বৈদিক চৰাই)। ই আকাশত উৰি থাকোঁতে কণী পাৰে আৰু তাৰ পিছত কণীটো তললৈ সৰি থকাৰ লগে লগে কণীৰপৰা এটা পোৱালি চৰাই ফুটি ওলায়। তাৰ পিছত পোৱালিটোৱে পৃথিৱী স্পৰ্শ নকৰাকৈ উৰিব শিকে। ===বক=== [[File:Kalighat_pictures_Indian_gods_f.23.jpg|thumb|[[Garuda]] (Vishnu's principle eagle bird mount) with Krishna and [[Balarama]].]] [[File:Sampati's Find.jpg|thumb|Sampati found by the Vanaras]] *বগলা - হিন্দু কিংবদন্তিত শেনৰ মূৰ থকা এক দেৱতা, বগলাই ক'লা যাদু, বিষ আৰু ছদ্মবেশত মৃত্যুৰ ৰূপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। *ক্ৰৌঞ্চ - [[ৰামায়ণ]]ত উল্লেখ কৰা এবিধ শেন চৰাই। *নদীজংঘা - শেনৰ নাম, যাক ব্ৰহ্মাৰ বধ কৰিছিল। তেওঁৰ কাহিনী [[ভীষ্ম]]ই [[যুধিষ্ঠিৰ]]ক কৈছিল। ===গৃধা=== *শগুণ যি [[গৰুড়]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ পুত্ৰ আছিল। **শগুণৰ ৰজা [[সম্পাতি]] [[অৰুণ]]ৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ আৰু [[জটায়ু]]ৰ ভাতৃ আছিল। **[[সম্পাতি]]ৰ ভাতৃ [[অৰুণ]]ৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ [[জটায়ু]]। ===হংস=== *হংস বা হাঁহ এবিধ জলচৰ চৰাই। ইয়াৰ ছবি ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সংস্কৃতিত আধ্যাত্মিক প্ৰতীক হিচাপে আৰু সজ্জাগত উপাদান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। *[[নল]] আৰু [[দময়ন্তী]]ৰ পৌৰাণিক প্ৰেম কাহিনীৰ এটা অংশ হংস। *হংস [[ব্ৰহ্মা]] আৰু [[সৰস্বতী]]ৰ বাহন। *আৰয়ন্না বা সৰগীয় হংস [[হিমালয়]]ৰ [[মানস সৰোবৰ]] হ্ৰদত বাস কৰে বুলি কোৱা হয়। ===কাক=== *চন্দা,এটা কাউৰী,ভূসুন্দ আৰু তেওঁৰ বিশজন ভাতৃৰ পিতৃ (ভুসুন্দ আৰু তেওঁৰ ভাতৃদ্বয়ৰ জন্ম হৈছিল চন্দ আৰু [[ব্ৰহ্মাণী]] দেৱীৰ সাতটা হাঁহৰ মিলনৰ পৰা)। *[[কাগপুজন্দ]]ৰ বা [[কাকভুশুন্দি]] অতি পুৰণি ঋষি, কাউৰীৰ ৰূপ। যোগ বশিষ্ঠৰ এটা অধ্যায় ভুসুন্দৰ কাহিনীত ভুসুন্দই পৃথিৱীৰ ইতিহাসৰ একেৰাহে যুগৰ কথা মনত পেলাইছে, যিটো হিন্দু ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞানত বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁ কেইবাটাও ধ্বংসৰ পৰা ৰক্ষা পৰে, মেৰু পৰ্বতৰ এজোপা ইচ্ছা পূৰণ কৰা গছত জীৱন নিৰ্বাহ কৰে। ====কুক্কুটশৱ==== *কৃচি হৈছে কাৰ্তিকেয়ৰ কুকুৰা, তেওঁৰ যুদ্ধ পতাকা, [[কুক্কুটধ্বজ]]ত অংকন কৰা হৈছে। ===ময়ুৰ=== ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:তালিকাসমূহ]] pgoxbd49nba1kfagyd37z65v5hdgm23 0 139376 634546 634021 2026-09-06T20:36:09Z InternetArchiveBot 29706 Add 3 books for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634546 wikitext text/x-wiki {{Short description|চীনা শস্য চপোৱা উৎসৱ}} {{Infobox holiday | holiday_name = মধ্য-শৰৎ উৎসৱ | type = এচীয় | image = Mid-Autumn Festival-beijing.jpg | caption = [[বেইজিং]]ত উৎসৱৰ সজ্জা | nickname = চন্দ্ৰ উৎসৱ, চন্দ্ৰ-পিঠা উৎসৱ | observedby = চীনা লোক | longtype = সাংস্কৃতিক, ধৰ্মীয় | significance = শৰৎকালীন শস্য চপোৱাৰ সমাপ্তি উদ্‌যাপন | frequency = বাৰ্ষিক | scheduling = চীনৰ চান্দ্ৰ-সৌৰ পঞ্জিকাৰ অষ্টম মাহৰ ১৫ তাৰিখ | celebrations = বন্তি জ্বলোৱা, [[মুনকেক]] প্ৰস্তুত আৰু বিতৰণ, প্ৰণয় আৰু বিবাহৰ বাবে যোৰা মিলোৱা, আতচবাজী, পৰিয়ালৰ সমাৱেশ, [[ড্ৰেগন নৃত্য]], পৰিয়ালৰ সৈতে ভোজন, বন্ধু আৰু আত্মীয়ক সাক্ষাৎ, উপহাৰ দিয়া | observances = [[মুনকেক]] আৰু [[কেছিয়া সুৰা]] সেৱন | relatedto = [[চুছক]] (কোৰিয়া), [[ছুকিমি]] (জাপান), [[টেট ছুং থু]] (ভিয়েটনাম), [[অশ্বিনী]] বা [[কৃত্তিকা|কৃত্তিকাৰ]] [[উপোসথ]] ([[কম্বোডিয়া]], [[লাওছ]], [[ম্যানমাৰ]], [[শ্ৰীলংকা]] আৰু [[থাইলেণ্ড]]) | module = {{Infobox Chinese | child = yes | pic = Mid-Autumn Festival (Chinese characters).svg | piccap = "মধ্য-শৰৎ উৎসৱ"ৰ পৰম্পৰাগত (ওপৰত) আৰু সৰলীকৃত (তলত) চীনা আখৰ | picupright = 0.475 | t = {{linktext|中秋節}} | s = {{linktext|中秋节}} | l = "মধ্য-শৰৎ উৎসৱ" | p = Zhōngqiū jié | w = Chung¹-ch'iu¹ chieh² | mi = {{IPAc-cmn|zh|ong|1|.|q|iu|1|-|j|ie|2}} | wuu = Tson-tshieu tsiq | j = Zung¹-cau¹ zit³ | y = Jūng-chāu jit | poj = Tiong-chhiu-cheh | buc = Dṳ̆ng-chiŭ-cáik | ci = {{IPAc-yue|z|ung|1|.|c|au|1|-|z|it|3}} | h = Chûng-chhiû-chiet<br>Zúng qiú jièd | altname = পঞ্জিকাৰ তাৰিখৰ নাম | c2 = {{linktext|八月十五}}/{{linktext|八月半}} | l2 = "অষ্টম মাহৰ পোন্ধৰ তাৰিখ/আধা মাহ" | p2 = Bāyuè shíwǔ/bàn | j2 = Baat³ jyut⁶ sap⁶ ng⁵ | wuu2 = Paq⁷-yuq⁸ zeq⁸-ng⁶<br>Paq⁷-yuq⁸-poe⁵ | poj2 = Poeh-ge̍h-cha̍p-gō͘<br>Poeh-ge̍h-pòaⁿ | h2 = Bàd ngiad seb ǹg<br>Bàd ngiad ban | altname3 = আঞ্চলিক নাম | t3 = {{linktext|八月節}} | l3 = "অষ্টম মাহৰ উৎসৱ" | poj3 = Peh-go̍eh-cheh | buc3 = Báik-nguŏk-cáik | h3 = Pat-ngie̍t-chiet }} | date = }} '''মধ্য-শৰৎ উৎসৱ''', '''চন্দ্ৰ উৎসৱ''' বা '''মুনকেক উৎসৱ''' নামেৰেও পৰিচিত, চীনা সংস্কৃতিত উদযাপিত এটা শস্য চপোৱা উৎসৱ। ই চীনা চান্দ্ৰ-সৌৰ পঞ্জিকাৰ অষ্টম মাহৰ ১৫ তাৰিখে অনুষ্ঠিত হয় আৰু [[গ্ৰেগৰিয়ান পঞ্জিকা]] অনুসৰি ৭ ছেপ্টেম্বৰৰপৰা ৮ অক্টোবৰৰ ভিতৰত যিকোনো তাৰিখত পৰিব পাৰে।<ref name="xinhua2">{{cite news | last = Yang | first = Fang | title = Mid-Autumn Festival and its traditions | url = http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2011-09/12/c_131134150.htm | date = 12 September 2011 | publisher= Xinhuanet | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20120413010432/http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2011-09/12/c_131134150.htm | archive-date = 13 April 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title= |url=https://taiwan-database.net/PDFs/WTFpdf23.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260112110310/https://taiwan-database.net/PDFs/WTFpdf23.pdf |archive-date=2026-01-12 |access-date=2026-01-12 |website=taiwan-database.net}}</ref> এই দিনটোত চীনাসকলে বিশ্বাস কৰে যে শৰৎকালৰ মাজভাগত শস্য চপোৱাৰ সময়ৰ সৈতে একেলগে চন্দ্ৰ আটাইতকৈ পূৰ্ণ আৰু উজ্জ্বল হৈ থাকে।<ref>{{cite news | last1= Chng |first1= Pinky | last2= Tan |first2= William | title = Mooncakes, lanterns and legends: Your guide to the Mid-Autumn Festival in Singapore | url = https://www.asiaone.com/lifestyle/mooncakes-lanterns-and-legends-your-guide-mid-autumn-festival-singapore | publisher = [[AsiaOne]] | date = 19 September 2020 | access-date = 16 October 2024 }}</ref> মধ্য-শৰৎ উৎসৱ চীনা সংস্কৃতিৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্ধ আৰু উদ্‌যাপন। এই উৎসৱৰ ইতিহাস এতিয়া ৩,০০০ বছৰতকৈও অধিক পুৰণি।<ref>{{cite news|date=3 June 2021|title=Moon Festival – The Chinese Mid Autumn Festival|url=https://moonfestivalblog.com/moon-festival-the-chinese-mid-autumn-festival/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803090247/https://moonfestivalblog.com/moon-festival-the-chinese-mid-autumn-festival/|url-status=usurped|archive-date=3 August 2021}}</ref><ref name="roy2">{{cite book|last=Roy|first=Christian|url=https://books.google.com/books?id=IKqOUfqt4cIC&pg=PA282|title=Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia, Volume 1|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1576070895|pages=282–286}}</ref> [[পূব এছিয়া|পূব]] আৰু [[দক্ষিণ-পূব এছিয়া]]ৰ আন সংস্কৃতিসমূহতো একেধৰণৰ উৎসৱ উদ্‌যাপন কৰা হয়। উৎসৱৰ সময়ত বিভিন্ন আকাৰ আৰু আকৃতিৰ বন্তি কঢ়িয়াই লৈ ফুৰা আৰু প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। এই বন্তিসমূহে মানুহৰ সমৃদ্ধি আৰু সৌভাগ্যৰ পথ পোহৰোৱা নিৰ্দেশক হিচাপে প্ৰতীকী অৰ্থ বহন কৰে। [[মুনকেক]] হৈছে সাধাৰণতে মিঠা বীন বা পদুমৰ গুটিৰ পেষ্টেৰে ভৰোৱা এক সমৃদ্ধ পিঠাজাতীয় খাদ্য, যি এই উৎসৱৰ সময়ত খোৱা হয়।<ref>{{cite news|title=Mid-Autumn Festival in Other Asian Countries|work=www.travelchinaguide.com|url=https://www.travelchinaguide.com/essential/holidays/mid-autumn-asia.htm}}</ref><ref>{{cite news|title=A Chinese Symbol of Reunion: Moon Cakes – China culture|language=en|work=kaleidoscope.cultural-china.com|url=http://kaleidoscope.cultural-china.com/en/8Kaleidoscope562.html|url-status=dead|access-date=4 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505183442/http://kaleidoscope.cultural-china.com/en/8Kaleidoscope562.html|archive-date=5 May 2017}}</ref><ref>{{cite news|date=10 August 2014|title=Back to Basics: Baked Traditional Moon Cakes|website=Guai Shu Shu|url=https://kwgls.wordpress.com/2014/08/10/back-to-basicsbaked-traditional-mooncake-%E4%BC%A0%E7%BB%9F%E7%B2%A4%E5%BC%8F%E6%9C%88%E9%A5%BC%EF%BC%89/|access-date=4 October 2017}}</ref> মধ্য-শৰৎ উৎসৱ [[চীনা পৌৰাণিক কাহিনী]]ৰ চন্দ্ৰ দেৱী [[ছাং'এ]]ৰ কিংবদন্তিৰ ওপৰত আধাৰিত।<ref>{{Cite web |script-title=zh:中秋传说故事四：嫦娥奔月|trans-title=The Mid-Autumn Festival's Fourth Legend: Chang'e Running to the Moon |url=http://guoqing.china.com.cn/2023-09/20/content_116698284.htm |access-date=2025-03-31 |website=China.com}}</ref> ই [[চীন]]<ref>{{Cite web |title=China's public holidays for 2026 |url=https://english.www.gov.cn/policies/featured/202511/04/content_WS6909c915c6d00ca5f9a074f7.html |access-date=2026-01-12 |website=english.www.gov.cn}}</ref> আৰু [[টাইৱান]]<ref>{{Cite web |title=中華民國一百一十五年政府行政機關辦公日曆表 行政院人事行政總處全球資訊網-DGPA--辦公日曆表 |url=https://www.dgpa.gov.tw/information?uid=41&pid=12573 |access-date=2026-01-12 |website=www.dgpa.gov.tw}}</ref> দুয়োখন ঠাইতে চৰকাৰী বন্ধৰ দিন। মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ পাছদিনা [[হংকং]]<ref>{{Cite web |last=GovHK (www.gov.hk) |title=GovHK: General holidays for 2026 |url=https://www.gov.hk/en/about/abouthk/holiday/2026.htm |access-date=2026-01-12 |website=www.gov.hk |language=en}}</ref> আৰু [[মাকাও]]তো চৰকাৰী বন্ধৰ দিন।<ref>{{Cite web |title=2026 |url=https://www.gov.mo/en/public-holidays/year-2026/ |access-date=2026-01-12 |website=Macao SAR Government Portal |language=en-US}}</ref> ==নামৰ উৎপত্তি== এই উৎসৱক এই নামেৰে জনা হয়, কাৰণ [[জল বিষুৱ]]ৰ সময়ছোৱাত চীনা পঞ্জিকাৰ অষ্টম চান্দ্ৰ-সৌৰ মাহৰ ১৫ তাৰিখে ইয়াক পালন কৰা হয়।<ref name="roy2"/> চীনা ভাষাসমূহত ইয়াৰ নাম বিভিন্ন ধৰণৰ, ইয়াৰে আটাইতকৈ প্ৰচলিত নাম হৈছে ''মধ্য-শৰৎ উৎসৱ'' বা কেৱল ''মধ্য-শৰৎ'' ({{lang|zh-hant|中秋}})। ইয়াৰ পৰম্পৰাগত পঞ্জিকাৰ তাৰিখ অনুসৰি ''অষ্টম মাহৰ পোন্ধৰ তাৰিখ'' বা ''অষ্টম মাহৰ আধা'' বুলিও কোৱা হয়, যি নামসমূহ অঞ্চলভেদে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আন আঞ্চলিক নামৰ ভিতৰত ''অষ্টম মাহৰ উৎসৱ'' উল্লেখযোগ্য। এই নাম উত্তৰ-পূব চীন, দক্ষিণ ফুজিয়ান আৰু জিয়ানঘুৱাই আদি ঠাইত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ''ঐক্যৰ উৎসৱ'' ({{lang-zh|團圓節|s=团圆节}}; উ চীনা ভাষাৰ ৰোমানীকৰণ: ''doe²-yoe²-ciq⁷'';নানজিং উপভাষা: ''tuang² üän² zie⁵''), যি [[ছাংহাই]] আৰু নানজিঙত ব্যৱহাৰ কৰা হয়; আৰু ''মুনকেকৰ উৎসৱ'' ({{lang-zh|月餅節|s=月饼节|j=jyut⁶ beng² zit³}}) গুৱাংডং আৰু [[হংকং]]ত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{cite web |title=2023, 2024與2025年中秋節 |url=https://publicholidays.hk/zh/mid-autumn-festival/ |website=PublicHolidays.hk}}</ref> চীনৰ বাহিৰত এই উৎসৱৰ আন কেইবাটাও নাম আছে: * ছুচেঅক (추석) {{lit|'autumn eve'}}, কোৰিয়াত পালন কৰা এটা উৎসৱ। এই উৎসৱ চীনা আৰু পূব এছিয়াৰ অন্যান্য চান্দ্ৰ-সৌৰ পঞ্জিকাত একেটা দিনতে পালন কৰা হয়।<ref>{{cite web |title=Chuseok |url=https://asia.si.edu/whats-on/events/celebrations/chuseok/ |website=Smithsonian National Museum of Asian Art |language=en}}</ref> * {{Nihongo|চুকিমি|月見||{{Literal translation|moon viewing}}}}, চীনা চান্দ্ৰ-সৌৰ পঞ্জিকাৰ একেটা দিনতে পালন কৰা মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ জাপানী ৰূপ। **চন্দ্ৰ উৎসৱ বা শস্য চপোৱাৰ পূৰ্ণিমাৰ উৎসৱ বুলিও কোৱা হয়, কাৰণ এই নিশাৰ পূৰ্ণিমা আৰু চন্দ্ৰপূজা তথা চন্দ্ৰদৰ্শনৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে এই উৎসৱৰ সম্পৰ্ক আছে। * {{lang|vi|Tết Trung Thu}} ({{lang|vi-hant|節中秋}} চু নোম), [[ভিয়েটনাম]]ত। ** ভিয়েটনামত ইয়াক শিশুৰ উৎসৱ বুলিও কোৱা হয়। উৎসৱৰ অধিকাংশ গীত শিশুসকলে গায়।<ref name="lee">{{cite book|url=https://archive.org/details/encyclopediaofas00leej|title=Encyclopedia of Asian American Folklore and Folklife|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-0313350665|editor-last1=Lee|editor-first1=Jonathan H. X.|location=Santa Barbara, California|page=1180|editor-last2=Nadeau|editor-first2=Kathleen M.|url-access=registration}}</ref> * চীনা লণ্ঠন উৎসৱৰ সৈতে একে নামৰ এটা শব্দ। এই নাম [[ছিংগাপুৰ]], [[মালয়েছিয়া]] আৰু [[ইণ্ডোনেছিয়া]]ত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।<ref>{{Cite web|title=Lantern Festival {{!}} Definition, History, Traditions, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Lantern-Festival|access-date=2021-11-30|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ইয়াক চীনৰ [[লণ্ঠন উৎসৱ]]ৰ সৈতে একে বুলি ভাবিব নালাগে, কাৰণ সেই উৎসৱ চীনা পঞ্জিকাৰ প্ৰথম মাহৰ ১৫ তাৰিখে পালন কৰা হয়। ** অৱশ্যে, ইংৰাজীত এই উৎসৱৰ কথা কওঁতে স্থানীয় লোকসকলে ''মধ্য-শৰৎ উৎসৱ'' নামটোৱেই অধিক ব্যৱহাৰ কৰে আৰু চীনা ভাষাত এই উৎসৱৰ কথা কওঁতে ''ঝংকিউ জিয়ে'' ব্যৱহাৰ কৰা হয়। * বন অম টৌক, বা [[খমেৰ ভাষা]]ত জল আৰু চন্দ্ৰ উৎসৱ। [[কম্বোডিয়া]]ত এই উৎসৱ প্ৰতি বছৰে নৱেম্বৰ মাহত ৩ দিন ধৰি পালন কৰা হয়।<ref>{{cite web |title=Water and Moon Festival (Bon Om Tuk, Bondet Protit, Sam Peah Preah Khae) |url=https://intocambodia.org/content/water-and-moon-festival-bon-om-tuk-bondet-protit-sam-peah-preah-khae |website=intocambodia.org |access-date=30 June 2021}}</ref> ==অৰ্থ == এই উৎসৱ তিনিটা পৰস্পৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত মৌলিক ধাৰণাক উদ্‌যাপন কৰে: * ''সমবেত হোৱা'': পৰিয়াল আৰু বন্ধুবৰ্গ একেলগে হোৱা, অথবা উৎসৱৰ বাবে শস্য চপোৱা। কোৱা হয় যে এই দিনটোত চন্দ্ৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল আৰু ঘূৰণীয়া হয়, যাৰ অৰ্থ পৰিয়ালৰ পুনৰ মিলন। সেয়েহে উৎসৱটো গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি ভবা হয়। * ''কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ'': শস্য চপোৱাৰ বাবে বা ইজনে সিজনক মুনকেক দিয়াৰ দৰে কাৰ্যৰ জৰিয়তে সুসম্পৰ্কৰ বাবে কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰা। * ''প্ৰাৰ্থনা'' (ধাৰণাগত বা বস্তুগত সন্তুষ্টিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা): সন্তান, জীৱনসংগী, সৌন্দৰ্য, দীৰ্ঘায়ু বা সুন্দৰ ভৱিষ্যতৰ দৰে বিষয়ৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা। এই ধাৰণাসমূহৰ আধাৰত উৎসৱটোক কেন্দ্ৰ কৰি পৰম্পৰা আৰু লোককথা গঢ় লৈ উঠিছে,<ref name="siu">{{cite journal|last=Siu|first=K. W. Michael|title=Lanterns of the mid-Autumn Festival: A Reflection of Hong Kong Cultural Change|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-popular-culture_fall-1999_33_2/page/67|journal=The Journal of Popular Culture|year=1999|volume=33|issue=2|pages=67–86|doi=10.1111/j.0022-3840.1999.3302_67.x}}</ref> যদিও প্ৰযুক্তি, বিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত সময়ৰ সৈতে এই পৰম্পৰাসমূহৰো পৰিৱৰ্তন ঘটিছে।<ref name="siu" /> ==উৎপত্তি আৰু বিকাশ== শ্বাং ৰাজবংশৰ সময়ৰ পৰাই ({{circa|১৬০০}}–১০৪৬ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) চীনাসকলে শৰৎকালৰ পূৰ্ণিমাৰ সময়ত শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ পালন কৰি আহিছে।<ref name="siu" /><ref name="yu">{{cite book|last=Yu|first=Jose Vidamor B.|title=Inculturation of Filipino-Chinese culture mentality|year=2000|publisher=Pontificia università gregoriana|location=Roma|isbn=978-8876528484|pages=111–112}}</ref> ''মধ্য-শৰৎ'' (中秋) শব্দটো প্ৰথমবাৰৰ বাবে ঝৌৰ আচাৰ-বিধি নামৰ পশ্চিম ঝৌ ৰাজবংশৰ (১০৪৬-৭৭১ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) লিখিত আচাৰ-সংগ্ৰহত দেখা যায়।<ref name="xinhua2"/> ৰাজদৰবাৰত এই উৎসৱ দেৱী [[:zh:姜皇后|তাইয়িনছিংজুন]] ({{lang-zh|太陰星君|p=Tàiyīn xīng jūn|labels=no}})ৰ বাবে উৎসৰ্গিত আছিল। [[তাওবাদ]] আৰু চীনা লোকধৰ্মতো এই পৰম্পৰা এতিয়াও আছে।<ref>{{cite book|last=Overmyer|first=Daniel L.|url=https://books.google.com/books?id=nYkbAAAAQBAJ|title=Religions of China: The World as a Living System|publisher=Harper & Row|year=1986|isbn=9781478609896|location=New York|page=51|author-link=Daniel L. Overmyer}}</ref><ref name="Fan, Chen 2013. p. 23">{{cite journal|last1=Fan|first1=Lizhu|last2=Chen|first2=Na|date=2013|title=The Revival of Indigenous Religion in China|url=http://fudan-uc.ucsd.edu/_files/201306_China_Watch_Fan_Chen.pdf|journal=China Watch|page=23}}</ref> উৎসৱ হিচাপে ইয়াৰ উদ্‌যাপন তাং ৰাজবংশৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাত (৬১৮-৯০৭ খ্ৰীষ্টাব্দ)হে জনপ্ৰিয় হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।<ref name="xinhua2"/> এটা লোককথা অনুসৰি, তাং সম্ৰাট ছুৱানজঙে চন্দ্ৰ-ৰাজপ্ৰাসাদ ভ্ৰমণ কৰাৰ পিছত নিজৰ ৰাজপ্ৰাসাদত আনুষ্ঠানিকভাৱে এই উৎসৱ পালন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।<ref name="siu" /> মিং আৰু ছিং ৰাজবংশৰ সময়লৈকে মধ্য-শৰৎ উৎসৱ চীনৰ অন্যতম প্ৰধান লোকউৎসৱত পৰিণত হৈছিল। সম্ৰাজ্ঞী বিধৱা ছিচি (১৯ শতিকাৰ শেষভাগত) মধ্য-শৰৎ উৎসৱ উদ্‌যাপন কৰি ইমান আনন্দ পাইছিল যে তেওঁ অষ্টম মাহৰ ১৩ তাৰিখৰ পৰা ১৭ তাৰিখলৈকে বিস্তৃত আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰি সময় কটাইছিল।<ref name="roy2"/> ===চন্দ্ৰপূজা=== {{multiple image | direction = vertical | image1 = The Moon Goddess Chang E - Unidentified artist, after Tang Yin.jpg | caption1 = চাং ই, অমৰত্বৰ চন্দ্ৰদেৱী | image2 = Chang'e_flies_to_the_moon_-_Project_Gutenberg_eText_15250.jpg | caption2 = হৌ য়িয়ে অসহায়ভাৱে নিজৰ পত্নী চাং ইক অমৰত্বৰ ঔষধ সেৱন কৰাৰ পিছত চন্দ্ৰলৈ উৰি যোৱা চাই আছে। }} উৎসৱ উদ্‌যাপনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈছে চন্দ্ৰপূজা। প্ৰাচীন চীনাসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে পুনৰ যৌৱন লাভৰ সৈতে চন্দ্ৰ আৰু পানীৰ সম্পৰ্ক আছে। তেওঁলোকে এই ধাৰণাটোৰ সৈতে [[ঋতুস্ৰাৱ]]কো সংযোগ কৰিছিল আৰু ইয়াক ''মাহেকীয়া পানী'' বুলি কৈছিল।<ref name="minority-li">{{cite book|last=Li|first=Xing|title=Festivals of China's Ethnic Minorities|year=2006|publisher=China Intercontinental Press|isbn=978-7508509990|pages=124–127|chapter=Chapter VI: Women's Festivals}}</ref> উদাহৰণস্বৰূপে, ঝুৱাং জনগোষ্ঠীৰ এটা প্ৰাচীন সাধুকথাত কোৱা হয় যে সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰ এহাল দম্পতী আৰু তৰাবোৰ তেওঁলোকৰ সন্তান। চন্দ্ৰ গৰ্ভৱতী হ’লে ই ঘূৰণীয়া হয় আৰু সন্তান জন্ম দিয়াৰ পিছত কাঁচি চন্দ্ৰৰ ৰূপ লয়। এই বিশ্বাসৰ ফলত এই নিশা মহিলাসকলৰ মাজত চন্দ্ৰক পূজা কৰা আৰু চন্দ্ৰলৈ নৈবেদ্য আগবঢ়োৱা জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছিল।<ref name="minority-li" /> চীনৰ কিছুমান অঞ্চলত এতিয়াও এনে প্ৰথা আছে য’ত ''পুৰুষে চন্দ্ৰক পূজা নকৰে আৰু মহিলাই পাকঘৰৰ দেৱতালৈ বলি নিদিয়ে''।<ref name="minority-li" /> চীনত মধ্য-শৰৎ উৎসৱে পৰিয়ালৰ পুনৰ মিলনৰ প্ৰতীক হিচাপে কাম কৰে আৰু এই দিনা সকলো পৰিয়ালে সন্ধিয়া চন্দ্ৰ উপভোগ কৰে। কাৰণ চীনা চান্দ্ৰ-সৌৰ পঞ্জিকাৰ অষ্টম মাহৰ ১৫ তাৰিখে চন্দ্ৰ আটাইতকৈ পূৰ্ণ ৰূপত থাকে। অমৰত্বৰ চন্দ্ৰদেৱী হিচাপে পৰিচিত অধিক জনপ্ৰিয় চন্দ্ৰদেৱী চাং ইলৈও নৈবেদ্য আগবঢ়োৱা হয়। চাং'ইৰ সৈতে জড়িত লোককথাসমূহে এই দিনা চন্দ্ৰপূজাৰ উৎপত্তিৰ ব্যাখ্যা দিয়ে। কাহিনীটোৰ এটা ৰূপ লিহুই ইয়াংৰ ''চীনা ধৰ্মীয় আখ‍্যানৰ হাতপুথি'' নামৰ গ্ৰন্থত এইদৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে:<ref name="handbook">{{cite book |last=Yang |first=Lihui |author2=Deming An |title=Handbook of Chinese Mythology |year=2005 |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara, Calif. |isbn=978-1576078068 |pages=89–90 |url=https://i.4pcdn.org/tg/1560731269210.pdf |language=en}}</ref> <blockquote>প্ৰাচীন কালত হৌ য়ি নামৰ এজন বীৰ আছিল, যি ধনুৰ্বিদ্যাত অতি নিপুণ আছিল। তেওঁৰ পত্নীৰ নাম আছিল চাং ই। এবছৰ আকাশত একেলগে দহটা সূৰ্য উদয় হোৱাত মানুহৰ ওপৰত ভয়ংকৰ দুৰ্যোগ নামি আহিছিল। য়িয়ে নটা সূৰ্যক কাঁড় মাৰি পেলাই দিলে আৰু পোহৰ দিয়াৰ বাবে এটা সূৰ্যহে ৰাখিলে। এজন অমৰে য়িৰ প্ৰতি সন্মান দেখুৱাই তেওঁক অমৰত্বৰ ঔষধ দিলে। য়িয়ে চাং'ইক এৰি অমৰ হ’ব নিবিচাৰিলে। সেয়েহে তেওঁ ঔষধটো চাং'ইৰ ওচৰত ৰাখিবলৈ দিলে। কিন্তু তেওঁৰ এজন শিষ্য পেং মেঙে এই গোপন কথাটো জানিছিল। সেয়েহে চীনা চান্দ্ৰ-সৌৰ পঞ্জিকাৰ অষ্টম মাহৰ ১৫ তাৰিখে য়ি চিকাৰ কৰিবলৈ যোৱাৰ সময়ত পেং মেঙে য়িৰ ঘৰত সোমাই চাং'ইক ঔষধটো তেওঁক দিবলৈ বাধ্য কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে। চাং'ই মানি নল’লে। তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ ঔষধটো নিজেই সেৱন কৰি আকাশলৈ উৰি গ’ল। তেওঁ নিজৰ স্বামীক ভাল পাইছিল আৰু তেওঁৰ ওচৰত থাকিব বিচাৰিছিল। সেয়েহে তেওঁ চন্দ্ৰক নিজৰ বাসস্থান হিচাপে বাছি ল’লে। য়ি উভতি আহি ঘটনাটো জানিব পাৰি অতি দুখী হ’ল। তেওঁ চাং ই ভাল পোৱা ফল-মূল আৰু পিঠা চোতালত থ’লে আৰু নিজৰ পত্নীৰ বাবে বলি আগবঢ়ালে। মানুহে সোনকালেই এই কথা জানিব পাৰিলে আৰু চাং'ইৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীল হৈ য়িৰ সৈতে তেওঁলোকেও এই বলিত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ ধৰিলে।</blockquote> ''যেতিয়া মানুহে এই কাহিনীটো জানিব পাৰিলে, তেতিয়া তেওঁলোকে দীঘল বেদীত ধূপ জ্বলাই সৌভাগ্য আৰু নিৰাপত্তাৰ বাবে এতিয়া চন্দ্ৰদেৱী হিচাপে পৰিচিত চাং ইৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ ধৰিলে। সেই সময়ৰ পৰা মধ্য-শৰৎ দিৱসত চন্দ্ৰৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰাৰ এই প্ৰথা হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি চলি আহিছে।''<ref>{{Cite journal|last=Lemei|first=Yang|date=2006|title=China's Mid-Autumn Day|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-folklore-research_september-december-2006_43_3/page/263|journal=Journal of Folklore Research|volume=43|issue=3|pages=263–270|issn=0737-7037|jstor=4640212|doi=10.2979/JFR.2006.43.3.263|s2cid=161494297}}</ref> ''চীনা ধৰ্মীয় আখ‍্যানৰ হাতপুথি'' গ্ৰন্থখনত এই লোককথাটোৰ আন এটা প্ৰচলিত ৰূপো বৰ্ণনা কৰা হৈছে:<ref name="handbook" /> <blockquote>হৌ য়িয়ে দহটা সূৰ্যৰ ভিতৰত নটা সূৰ্য কাঁড় মাৰি পেলোৱাৰ পিছত কৃতজ্ঞ মানুহে তেওঁক ৰজা পাতিলে। কিন্তু অতি সোনকালেই তেওঁ অহংকাৰী আৰু অত্যাচাৰী শাসকত পৰিণত হ’ল। মৃত্যুৰ পৰা হাত সাৰি দীৰ্ঘদিন জীয়াই থাকিবলৈ তেওঁ ছিৱাংমুৰ ওচৰত অমৰত্বৰ ঔষধ বিচাৰিলে। কিন্তু তেওঁৰ পত্নী চাং ইয়ে অষ্টম মাহৰ ১৫ তাৰিখে সেই ঔষধ চুৰি কৰিলে, কাৰণ তেওঁ নিষ্ঠুৰ ৰজাজনে দীৰ্ঘদিন জীয়াই থাকি আৰু অধিক মানুহক কষ্ট দিয়াটো নিবিচাৰিছিল। স্বামী অমৰ হৈ নপৰিবলৈ তেওঁ যাদুকৰী ঔষধটো সেৱন কৰিলে। চাং ইয়ে ঔষধটো লৈ চন্দ্ৰৰ ফালে উৰি যোৱা দেখি হৌ য়ি অতি খঙাল হ’ল আৰু পত্নীলৈ কাঁড় মাৰিলে, কিন্তু কাঁড় লক্ষ্যভ্ৰষ্ট হ’ল। চাং ইয়ে চন্দ্ৰলৈ পলাই গ’ল আৰু চন্দ্ৰৰ আত্মাত পৰিণত হ’ল। অতিশয় খঙত আক্ৰান্ত হোৱাৰ বাবে হৌ য়ি অতি সোনকালেই মৃত্যুবৰণ কৰিলে। তাৰ পিছৰে পৰা চাং ইৰ কাৰ্যক স্মৰণ কৰি মানুহে প্ৰতি অষ্টম মাহৰ ১৫ তাৰিখে চাং ইলৈ বলি আগবঢ়াবলৈ ধৰিলে।</blockquote> ==উদ্‌যাপন== এই উৎসৱত ধান আৰু ঘেঁহু সফলভাৱে চপোৱাৰ আনন্দত চন্দ্ৰৰ সন্মানত খাদ্য নৈবেদ্য আগবঢ়োৱা হৈছিল। বৰ্তমানো ই বন্ধু-বান্ধৱ আৰু আত্মীয়-স্বজনৰ মাজত বাহিৰত একেলগে মিলিত হৈ মুনকেক খোৱা আৰু সমন্বয় তথা ঐক্যৰ প্ৰতীক চন্দ্ৰ দৰ্শন কৰাৰ এক উপলক্ষ।<ref name="stepanchuk">{{cite book|last=Stepanchuk|first=Carol|title=Mooncakes and hungry ghosts: festivals of China|year=1991|publisher=China Books & Periodicals|location=San Francisco|isbn=978-0835124812|author2=Wong, Charles|pages=[https://archive.org/details/mooncakeshungryg00caro/page/51 51]–60|url=https://archive.org/details/mooncakeshungryg00caro|url-access=registration}}</ref> সূৰ্যগ্ৰহণ হোৱা বছৰত গ্ৰহণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা দীঘলীয়া আকাশীয় উদ্‌যাপন উপভোগ কৰিবলৈ চৰকাৰী কাৰ্যালয়, বেংক আৰু বিদ্যালয়সমূহ সাধাৰণতে অতিৰিক্ত দিন বন্ধ থাকে। এই উৎসৱৰ সৈতে বহুতো সাংস্কৃতিক বা আঞ্চলিক প্ৰথা জড়িত হৈ আছে, তাৰ ভিতৰত আছে: * ধূপ জ্বলাই চাং ইকে ধৰি দেৱতাসকলৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা নিবেদন কৰা। * [[ড্ৰেগন নৃত্য|ড্ৰেগন]] আৰু [[সিংহ নৃত্য]] পৰিৱেশন কৰা (মূলতঃ দক্ষিণ চীনত প্ৰচলিত)।<ref name="xinhua2"/> ===লণ্ঠন=== {{Hatnote|লণ্ঠন জড়িত আন এটা উৎসৱৰ বিষয়ে তথ্যৰ বাবে [[লণ্ঠন উৎসৱ]] চাওক}} {{multiple image | direction = vertical | image1 = Mid-Autumn Festival, Chinatown 32, 102006.JPG | caption1 = ছিংগাপুৰৰ চায়না টাউনত মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ লণ্ঠন | image2 = HK SYP Queen's Road West Mid-Autumn Festival Lanterns 01 Shop.JPG | caption2 = হংকঙৰ এখন দোকানত মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ লণ্ঠন }} এই উৎসৱ উদ্‌যাপনৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশ হৈছে উজ্জ্বলভাৱে জ্বলি থকা লণ্ঠন কঢ়িয়াই নিয়া, স্তম্ভৰ ওপৰত লণ্ঠন জ্বলোৱা বা আকাশী লণ্ঠন উৰুৱা।<ref name="xinhua2"/> লণ্ঠনৰ সৈতে জড়িত আন এটা পৰম্পৰা হৈছে সেইবোৰৰ ওপৰত সাঁথৰ লিখি আন লোকক তাৰ উত্তৰ অনুমান কৰিবলৈ দিয়া ({{lang-zh | s=灯谜 | t=燈謎 |p=dēng mí |l=lantern riddles}})।<ref name="yang">{{cite journal|last=Yang|first=Lemei|title=China's Mid-Autumn Day|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-folklore-research_september-december-2006_43_3/page/263|journal=Journal of Folklore Research|date=Sep–Dec 2006|volume=43|issue=3|pages=263–270|jstor=4640212|doi=10.2979/jfr.2006.43.3.263|s2cid=161494297}}</ref> উৎসৱৰ সৈতে লণ্ঠনৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল সেয়া নিৰ্ণয় কৰা কঠিন, কিন্তু এইটো নিশ্চিত যে তাং ৰাজবংশৰ আগতে চন্দ্ৰপূজাৰ সৈতে লণ্ঠনৰ ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাছিল।<ref name="siu" /> পৰম্পৰাগতভাৱে লণ্ঠন উৰ্বৰতাৰ প্ৰতীক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু মূলতঃ খেলনা আৰু সজ্জা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিন্তু বৰ্তমান লণ্ঠন নিজেই উৎসৱৰ প্ৰতীকত পৰিণত হৈছে।<ref name="siu" /> পুৰণি কালত লণ্ঠন প্ৰাকৃতিক বস্তু, পৌৰাণিক কাহিনী আৰু স্থানীয় সংস্কৃতিৰ আকৃতিৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref name="siu" /> সময়ৰ লগে লগে স্থানীয় সংস্কৃতিসমূহে ওচৰ-চুবুৰীয়া সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱ গ্ৰহণ কৰাৰ ফলত অধিক বিভিন্ন ধৰণৰ লণ্ঠন দেখা যাবলৈ ধৰিলে।<ref name="siu" /> চীন কৃষিভিত্তিক সমাজৰ পৰা ক্ৰমে কৃষি আৰু বাণিজ্যৰ সংমিশ্ৰিত সমাজলৈ বিকশিত হোৱাৰ লগে লগে আন উৎসৱৰ প্ৰথাসমূহ মধ্য-শৰৎ উৎসৱলৈও আহিবলৈ ধৰিলে। ইয়াৰ ভিতৰত আছিল এমাহ আগতে পালন কৰা ভূত উৎসৱৰ সময়ত ডুবি মৃত্যু হোৱা লোকসকলৰ আত্মাক পথ দেখুৱাবলৈ নদীত লণ্ঠন ৰখাৰ প্ৰথা।<ref name="siu" /> উদাহৰণস্বৰূপে, ছিং ৰাজবংশৰ সময়ত হংকঙৰ মাছমৰীয়াসকলে ভূত উৎসৱৰ বাবে নিজৰ নাওত লণ্ঠন লগাইছিল আৰু মধ্য-শৰৎ উৎসৱলৈকে সেই লণ্ঠনবোৰ জ্বলাই ৰাখিছিল।<ref name="siu" /> ===মুনকেক=== {{multiple image | image1 = | caption1 = সাধাৰণ মুনকেক ৰখা বাকচ | image2 = Moon Cakes.jpg | caption2 = উৎসৱৰ সময়ত খোৱা পদুমগুটিৰে ভৰোৱা সাধাৰণ মুনকেক | image3 = Banhtrungthu.jpg | caption3 = [[ভিয়েটনাম]]ত প্ৰাণীৰ আকৃতিৰ মুনকেক | align = | direction = | total_width = | alt1 = }} {{Main|মুনকেক}} মুনকেক প্ৰস্তুত কৰা আৰু ইজনে সিজনৰ মাজত বিলাই খোৱাটো এই উৎসৱৰ অন্যতম প্ৰধান পৰম্পৰা। চীনা সংস্কৃতিত ঘূৰণীয়া আকৃতিয়ে পূৰ্ণতা আৰু পুনৰমিলনৰ প্ৰতীক বহন কৰে। সেয়েহে উৎসৱৰ সপ্তাহটোত পৰিয়ালৰ সদস্যসকলে ঘূৰণীয়া মুনকেক ভাগ কৰি খোৱাটোৱে পৰিয়ালৰ পূৰ্ণতা আৰু ঐক্যক সূচায়।<ref>{{Cite web|url=http://www.huaxia.com/zhwh/whrd/whrdwz/2016/09/5008345.html|title=中秋节传统习俗：吃月饼|website=www.huaxia.com|access-date=24 September 2018|archive-date=24 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924145403/http://www.huaxia.com/zhwh/whrd/whrdwz/2016/09/5008345.html|url-status=dead|archivedate=24 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924145403/http://www.huaxia.com/zhwh/whrd/whrdwz/2016/09/5008345.html|deadurl=yes}}</ref> চীনৰ কিছুমান অঞ্চলত মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ নিশা মুনকেক বনোৱাৰ পৰম্পৰা আছে।<ref name="chiculture1">{{cite web |url=http://www.chiculture.net/1302/html/1302festivals_b02b01.shtml |title=中秋食品 |publisher=Academy of Chinese Studies |access-date=16 December 2012 }}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ঘৰৰ জ্যেষ্ঠ ব্যক্তিজনে মুনকেকবোৰ টুকুৰা কৰি প্ৰতিজন পৰিয়ালৰ সদস্যৰ মাজত বিলাই দিয়ে, যিয়ে পৰিয়ালৰ পুনৰমিলন সূচায়।<ref name="chiculture1" /> অৱশ্যে আধুনিক কালত ঘৰত মুনকেক বনোৱাৰ ঠাইত পৰিয়ালৰ সদস্যসকলক মুনকেক উপহাৰ দিয়াৰ অধিক জনপ্ৰিয় প্ৰথাই স্থান লৈছে, যদিও পৰিয়ালৰ ঐক্য অটুট ৰখাৰ অৰ্থটো একেই আছে।{{Citation needed|reason=Reliable source needed for the previous sentence.|date=December 2012}} সাধাৰণ মুনকেকৰ ব্যাস কেইছেণ্টিমিটাৰমান হ'ব পাৰে যদিও ৰাজকীয় ৰান্ধনীসকলে ৮ মিটাৰ পৰ্যন্ত ব্যাসৰ মুনকেকও প্ৰস্তুত কৰিছিল। সেইবোৰৰ পৃষ্ঠত কেচিয়া গছ, চাং ই বা চন্দ্ৰ-ৰাজপ্ৰাসাদৰ নক্সা অংকন কৰা হৈছিল।<ref name="stepanchuk" /> এটা পৰম্পৰা অনুসৰি ১৩টা মুনকেক এটাৰ ওপৰত আনটো থৈ পোগোডাৰ দৰে আকৃতি দিয়া হয়। ১৩ সংখ্যাটো এটা সম্পূৰ্ণ চীনা চান্দ্ৰ-সৌৰ বছৰৰ ১৩টা মাহক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিবলৈ বাছি লোৱা হৈছিল।<ref name="stepanchuk" /> অতি ডাঙৰ মুনকেক বনোৱাৰ এই দৃশ্য আধুনিক চীনতো অব্যাহত আছে।<ref>{{cite news |last=Yan |first=Alice |title=Chinese city's record 2.4-metre-wide Mid-Autumn Festival mooncake cut down to size for hungry fans |url=https://www.scmp.com/news/china/society/article/2014482/chinese-citys-record-24-metre-diameter-mid-autumn-festival |newspaper=South China Morning Post |date=4 September 2016 |access-date=25 December 2017}}</ref> চীনা লোকবিশ্বাস অনুসৰি, অষ্টম চীনা চান্দ্ৰ-সৌৰ মাহৰ ১৫ তাৰিখে শিওংনুৰ বিৰুদ্ধে জয়লাভ কৰাৰ সময়ত তাং সম্ৰাট তাইজঙক তুৰ্পানৰ এজন ব্যৱসায়ীয়ে পিঠা আগবঢ়াইছিল। তাইজঙে ঘূৰণীয়া পিঠাবোৰ লৈ হাঁহি হাঁহি চন্দ্ৰলৈ আঙুলি টোৱাই কৈছিল, "মই ভেকুলীটোক ''হু'' (胡) পিঠা খাবলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰিব বিচাৰোঁ।" মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পিঠাবোৰ ভাগ কৰি খোৱাৰ পিছত এই ''হু'' পিঠা খোৱাৰ প্ৰথা সমগ্ৰ দেশতে বিয়পি পৰিল।<ref>{{cite book|last=Wei|first=Liming|title=Chinese festivals|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0521186599|edition=Updated|author2=Lang, Tao|year=2011}}</ref> পাছলৈ এইবোৰ [[মুনকেক]] নামেৰে পৰিচিত হ'ল। যদিও এই কিংবদন্তিটোৱে মুনকেক উপহাৰ দিয়াৰ আৰম্ভণিৰ ব্যাখ্যা দিয়ে, ইয়াৰ জনপ্ৰিয়তা আৰু উৎসৱৰ সৈতে সম্পৰ্ক ছং ৰাজবংশৰ সময়ত (৯০৬–১২৭৯ খ্ৰীষ্টাব্দ) আৰম্ভ হৈছিল।<ref name="siu" /> আন এটা জনপ্ৰিয় কিংবদন্তি য়ুয়ান ৰাজবংশৰ (১২৮০–১৩৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) শেষৰ ফালে শাসন কৰা মংগোলসকলৰ বিৰুদ্ধে হান চীনাসকলৰ বিদ্ৰোহৰ সৈতে জড়িত। হান চীনাসকলে মধ্য-শৰৎ দিৱসত বিদ্ৰোহ কৰাৰ বাৰ্তা পৰম্পৰাগত মুনকেকৰ ভিতৰত লুকুৱাইছিল।<ref name="yang" /> মংগোলসকলে হান চীনা পৰিয়ালসমূহৰ ওপৰত কঠোৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰিছিল আৰু কেৱল প্ৰতি ১০টা পৰিয়ালৰ ভিতৰত এটাকহে মংগোল সৈন্যৰ তত্বাৱধানত এখন ছুৰী ৰখাৰ অনুমতি দিয়া হৈছিল। সেয়েহে যিমান পাৰি অধিক অস্ত্ৰ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ এই সমন্বিত বাৰ্তাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। ===অন্যান্য খাদ্য আৰু খাদ্য প্ৰদৰ্শন=== {{multiple image | image1 = Chinesischer Duftwein Flasche.jpg | caption1 = মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ সময়ত খোৱা "পুনৰমিলনৰ সুৰা"ৰ পৰম্পৰাগত পছন্দ হৈছে কেচিয়া সুৰা | width1 = 141 | image2 = Tò he.JPG | caption2 = ''ত' হে'' নামেৰে পৰিচিত ভিয়েটনামৰ চাউলৰ মূৰ্তি | width2 = 250 }} এই উপলক্ষত পৰিৱেশন কৰা ৰাজকীয় খাদ্যৰ ভিতৰত নটা গাঁঠিযুক্ত পদুমৰ শিপা আছিল, যিয়ে শান্তিৰ প্ৰতীক বহন কৰিছিল। আনহাতে পদুমৰ পাহিৰ আকৃতিত কটা তৰমুজে পুনৰমিলনৰ প্ৰতীক বহন কৰিছিল।<ref name="stepanchuk" /> বাগিচাৰ শিলৰ মেজত চাহৰ কাপ ৰখা হৈছিল। পৰিয়ালৰ সদস্যসকলে তাত চাহ ঢালি কথা পাতি থাকিছিল আৰু পূৰ্ণিমাৰ চন্দ্ৰৰ প্ৰতিচ্ছবি কাপৰ মাজত দেখা দিয়ালৈ অপেক্ষা কৰিছিল।<ref name="stepanchuk" /> গছজোপাৰ ফুল ফুলাৰ সময়ৰ বাবে কেচিয়া সুৰা এই উপলক্ষত খোৱা "পুনৰমিলনৰ সুৰা"ৰ পৰম্পৰাগত পছন্দ। মানুহে কেচিয়া গছৰ পিঠা আৰু মিঠাই খায়। কিছুমান ঠাইত মানুহে সুগন্ধি ফুলৰ সুৰা পান কৰি সুগন্ধি ফুলৰ মুনকেক খায়।<ref>Li Zhengping. ''Chinese Wine'', [https://books.google.com/books?id=Ph2QpKioOCcC&pg=PA101 p. 101]. Cambridge University Press (Cambridge), 2011. Accessed 8 November 2013.</ref><ref>Qiu Yaohong. ''Origins of Chinese Tea and Wine'', [https://books.google.com/books?id=o75duHSMRp8C&pg=PA121 p. 121]. Asiapac Books (Singapore), 2004. Accessed 7 November 2013.</ref><ref>Liu Junru. ''Chinese Food'', [https://books.google.com/books?id=XzAQ2xulj8IC&pg=PA136 p. 136]. Cambridge Univ. Press (Cambridge), 2011. Accessed 7 November 2013.</ref> দেৱতাসকলৰ বাবে আগবঢ়োৱা খাদ্য নৈবেদ্যসমূহ চোতালত স্থাপন কৰা বেদীত ৰখা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত আপেল, নাচপতি, পীচ, আঙুৰ, [[ডালিম]], বগৰী, কমলা আৰু পমেলো থাকে।<ref name="tom">{{cite book|last=Tom|first=K.S.|title=Echoes from old China: life, legends, and lore of the Middle Kingdom|url=https://archive.org/details/echoesfromoldchi0000tomk|url-access=registration|year=1989|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu|isbn=978-0824812850}}</ref> উৎসৱৰ মেজৰ বাবে কিনা প্ৰথম সজ্জাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে জেড শহাপহুৰ মাটিৰ মূৰ্তি। চীনা লোককথাত জেড খৰগোশ চন্দ্ৰত বাস কৰা আৰু চাং ইৰ সংগী হোৱা এটা প্ৰাণী। জেড খৰগোশৰ বাবে সৰিয়হৰ গুটি আৰু কুকুৰা-ঝুঁটি ফুলৰ নৈবেদ্য আগবঢ়োৱা হৈছিল।<ref name="stepanchuk" /> বৰ্তমান দক্ষিণ চীনত মানুহে ঋতুভেদে উপলব্ধ কিছুমান ফলও খায়। এই ফলসমূহ অঞ্চলভেদে বেলেগ হ'ব পাৰে যদিও আশীৰ্বাদৰ একে অৰ্থ বহন কৰে। ===প্ৰণয় আৰু বিবাহৰ মিলন=== মধ্য-শৰৎৰ চন্দ্ৰ পৰম্পৰাগতভাৱে বিবাহ উদ্‌যাপনৰ বাবে এটা উপযুক্ত উপলক্ষ আছিল। ছোৱালীয়ে চন্দ্ৰদেৱী [[চাং ই]]ৰ ওচৰত নিজৰ প্ৰেমৰ ইচ্ছা পূৰণ কৰাত সহায় কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল।<ref name="roy2"/> চীনৰ কিছুমান অঞ্চলত যুৱক-যুৱতীয়ে জীৱনসংগী বিচাৰি পোৱাৰ বাবে নৃত্যৰ আয়োজন কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, যুৱতীসকলক ভিৰৰ মাজলৈ নিজৰ ৰুমাল দলিয়াবলৈ উৎসাহিত কৰা হয় আৰু যুৱকসকলৰ ভিতৰত যিজনে ৰুমালখন ধৰি ঘূৰাই দিয়ে, তেওঁৰ প্ৰেমৰ সম্ভাৱনা থাকে।<ref name="xinhua2"/> দাগুয়াঙত, দক্ষিণ-পশ্চিম গুইঝৌ প্ৰদেশত, ডং জনগোষ্ঠীৰ যুৱক-যুৱতীসকলে এটা নিৰ্দিষ্ট ঠাইত সাক্ষাৎ কৰাৰ সময় নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। যুৱতীসকল আগতীয়াকৈ আহি যুৱকসকলে তেওঁলোকৰ বিষয়ে কৰা মন্তব্য শুনিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। যুৱকসকলে নিজৰ বন্ধুসকলৰ সন্মুখত তেওঁলোকৰ প্ৰেয়সীসকলৰ প্ৰশংসা কৰিছিল আৰু অৱশেষত শুনি থকা যুৱতীসকলে জোপোহাৰ পৰা ওলাই আহিছিল। প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাসকলে নিৰ্জন ঠাইলৈ গৈ ইজনে সিজনৰ আগত নিজৰ মনৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছিল।<ref name="minority-li" /> ===খেল আৰু কাৰ্যকলাপ=== ১৯২০ আৰু ১৯৩০ৰ দশকত নৃতত্ত্ববিদ ছাও ৱেই-পাঙে গুৱাংডং প্ৰদেশত মধ্য-শৰৎ দিৱসৰ দিনা বা তাৰ ওচৰৰ সময়ত পুৰুষ, মহিলা আৰু শিশুৰ মাজত প্ৰচলিত পৰম্পৰাগত খেলৰ ওপৰত গৱেষণা কৰিছিল। এই খেলসমূহ আত্মাৰ উৰণ, আত্মাৰ আৱেশ বা ভৱিষ্যৎ গণনাৰ সৈতে জড়িত আছিল।<ref name="stepanchuk" /> * "স্বৰ্গলৈ আৰোহণ" ({{lang-zh|上天堂}} ''shàng tiāntáng'') নামৰ এটা কাৰ্যকলাপত মহিলাৰ এটা বৃত্তৰ পৰা নিৰ্বাচিত এগৰাকী যুৱতীক আকাশী জগতলৈ "আৰোহণ" কৰোৱা হয়। জ্বলি থকা ধূপৰ ধোঁৱাই তেওঁক আগুৰি ধৰাৰ সময়ত তেওঁ দেখা সুন্দৰ দৃশ্য আৰু শুনা সুন্দৰ শব্দৰ বৰ্ণনা কৰে।<ref name="stepanchuk" /> * "বাগিচালৈ অৱতৰণ" ({{lang-zh|落花园}} ''luò huāyuán'') নামৰ আন এটা কাৰ্যকলাপ কিশোৰী ছোৱালীৰ মাজত খেলা হয়। ইয়াত প্ৰতিগৰাকী ছোৱালীয়ে স্বৰ্গীয় বাগিচালৈ যোৱাৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। কিংবদন্তি অনুসৰি, এটা ফুলৰ গছে ছোৱালীজনীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল আৰু ফুলৰ সংখ্যা আৰু ৰঙে তাইৰ জীৱনকালত জন্ম হ'বলগীয়া সন্তানৰ সংখ্যা আৰু লিংগ সূচাইছিল।<ref name="stepanchuk" /> * পুৰুষসকলে "আঠজন অমৰৰ অৱতৰণ" (''jiangbaxian'') নামৰ এটা খেল খেলিছিল। ইয়াত আঠজন অমৰৰ ভিতৰত এজনে এজন খেলুৱৈৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰিছিল আৰু খেলুৱৈজনে পণ্ডিত বা যোদ্ধাৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল।<ref name="stepanchuk" /> * শিশুসকলে "ভেকুলীক আগুৰি ধৰা" (''guanxiamo'') নামৰ এটা খেল খেলিছিল। দলটোৱে ভেকুলী ৰজা হ'বলৈ নিৰ্বাচিত কৰা এটা শিশুক আগুৰি এটা বৃত্ত গঠন কৰিছিল আৰু শিশুটোক ভেকুলীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা এটা গীত গাইছিল। শিশুটোৱে ভেকুলীৰ দৰে জপিয়াই ফুৰিছিল আৰু মূৰত পানী ছটিয়াই নিদিয়ালৈকে তেনেদৰে কৰি আছিল। পানী ছটিয়াই দিয়াৰ পিছত তেওঁ ৰৈ গৈছিল।<ref name="stepanchuk" /> ===আঞ্চলিক উদ্‌যাপন=== {{multiple image | align = center | image1 = Montreal JBotanique2 tango7174.jpg | caption1 = [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ৰ উদ্ভিদ উদ্যানত মধ্য-শৰৎ উৎসৱ | width1 = 150 | image2 = Chinese Mid-Autumn Festival, Belfast, September 2012 (10).JPG | caption2 = উত্তৰ আয়াৰলেণ্ডৰ বেলফাষ্ট নগৰ ভৱনত চীনা মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ শোভাযাত্ৰা | width2 = 300 | image3 = Mid-Autumn Festival 21, Chinatown, Singapore, Sep 06.JPG | caption3 = [[ছিংগাপুৰ]]ৰ চায়না টাউনত মধ্য-শৰৎ উৎসৱ | width3 = 150 | image4 = Mid-Autumn Festival1.JPG | caption4 = হংকঙৰ ভিক্টোৰিয়া পাৰ্কত মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ উদ্‌যাপন | width4 = 169 }} ====শিয়ামেন==== শিয়ামেন দ্বীপ চহৰত প্ৰায় একান্তভাৱে পালন কৰা এক অনন্য পৰম্পৰা আছে। উৎসৱৰ সময়ত পৰিয়াল আৰু বন্ধুবৰ্গ একেলগে মিলিত হৈ বো বিং নামৰ এক জুৱাৰ দৰে খেল খেলে, য'ত ৬টা পাশা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। মানুহে পাল পাতি মাটিৰ বাটিত পাশাবোৰ গৰকায় আৰু ফলাফল অনুসৰি তেওঁলোকে কি পুৰস্কাৰ লাভ কৰিব সেয়া নিৰ্ধাৰিত হয়। পুৰস্কাৰৰ আকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰাত ৪ সংখ্যাটোৱেই মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.shanghaidaily.com/Feature/travel/Xiamen-rolls-the-dice-parties-for-Moon-Festival/shdaily.shtml|title=Xiamen rolls the dice, parties for Moon Festival|website=www.shanghaidaily.com|date=27 August 2013 |access-date=8 October 2016}}</ref> ====হংকং আৰু মাকাও==== [[File:25 Largo do Senado, Macau - panoramio.jpg|thumb|চেনাডো স্কোৱেৰ, মাকাওত লণ্ঠন]] [[হংকং]] আৰু [[মাকাও]]ত মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ পিছদিনটো উৎসৱৰ দিনটোৰ পৰিৱৰ্তে চৰকাৰী বন্ধৰ দিন, অৱশ্যে উৎসৱৰ দিনটো দেওবাৰে পৰিলে সোমবাৰটোও বন্ধ থাকে। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে বহুতো উদ্‌যাপনমূলক অনুষ্ঠান নিশা অনুষ্ঠিত হয়। বহুতো ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানে আগদিনা কৰ্মচাৰীসকলক সোনকালে কামৰ পৰা যাবলৈ দিয়ে। লণ্ঠন জ্বলোৱাৰ দৰে বিভিন্ন উৎসৱমূলক কাৰ্যকলাপ থাকে, কিন্তু [[মুনকেক|মুনকেকই]] ইয়াত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান দখল কৰে। অৱশ্যে মানুহে সাধাৰণতে নিজৰ বাবে মুনকেক কিনা নকৰে, বৰং আত্মীয়-স্বজনক উপহাৰ হিচাপে দিয়ে। উৎসৱৰ বহু আগৰ পৰাই মানুহে এই উপহাৰসমূহ ইজনে সিজনক দিবলৈ আৰম্ভ কৰে। সেয়েহে মুনকেক আকৰ্ষণীয় বাকচত বিক্ৰী কৰা হয়। এই বাকচবোৰৰ মূল্য সাধাৰণতে কম নহয়—কণীৰ কুহুম থকা পদুমগুটিৰ মিশ্ৰণযুক্ত চাৰিটা মুনকেকৰ এটা বাকচৰ মূল্য সাধাৰণতে ৪০ আমেৰিকান ডলাৰ বা তাতকৈ অধিক হ'ব পাৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.lifestyleasia.com/518332/10-must-order-mooncakes-mid-autumn-festival-2017/|title=10 must-order mooncakes for Mid-Autumn Festival 2017 |website=Lifestyle Asia – Hong Kong|date=9 August 2017}}</ref> অৱশ্যে সাম্প্ৰতিক বছৰসমূহত পৰিৱেশ সংৰক্ষণ জনসাধাৰণৰ উদ্বেগৰ বিষয় হৈ পৰাৰ ফলত হংকঙৰ বহুতো মুনকেক নিৰ্মাতাই মোড়কজাতকৰণ সামগ্ৰী ব্যৱহাৰিক সীমালৈ হ্ৰাস কৰাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে।<ref name="hkepd-1">{{cite web|url=http://www.epd.gov.hk/epd/english/environmentinhk/waste/eco_responsibility/gts_packaging.html|title=Voluntary Agreement on Management of Mooncake Packaging|publisher=Environmental Protection Department of Hong Kong|date=18 March 2013|access-date=10 September 2013|archive-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826121217/http://www.epd.gov.hk/epd/english/environmentinhk/waste/eco_responsibility/gts_packaging.html|url-status=dead|archivedate=26 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826121217/http://www.epd.gov.hk/epd/english/environmentinhk/waste/eco_responsibility/gts_packaging.html|deadurl=yes}}</ref> মুনকেক নিৰ্মাতাসকলে নতুন ধৰণৰ মুনকেক, যেনে আইচক্ৰীম মুনকেক আৰু বৰফৰ ছালৰ মুনকেক, প্ৰস্তুত কৰাৰ বাবেও চেষ্টা কৰিছে। হংকঙত মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ সৈতে জড়িত আন কিছুমান পৰম্পৰাও আছে। হংকঙৰ বিভিন্ন অঞ্চলত পৰম্পৰাগত মঞ্চ অনুষ্ঠান, খেলৰ দোকান, হস্তৰেখা পঢ়া আৰু অন্যান্য বহুতো উৎসৱমূলক কাৰ্যকলাপৰ সৈতে মনোমোহা লণ্ঠনৰ প্ৰদৰ্শনী অনুষ্ঠিত হয়। আটাইতকৈ বৃহৎ উদ্‌যাপন ভিক্টোৰিয়া পাৰ্ক (হংকং)ত অনুষ্ঠিত হয়।<ref>{{cite web|url=http://www.discoverhongkong.com/ca/see-do/events-festivals/chinese-festivals/mid-autumn-festival.jsp|title=Mid-Autumn Festival|publisher=Hong Kong Tourism Board|access-date=2026-08-31|archivedate=2020-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200202231054/http://www.discoverhongkong.com/ca/see-do/events-festivals/chinese-festivals/mid-autumn-festival.jsp|deadurl=yes}}</ref> ১৯ শতিকাৰ পৰা চলি অহা আৰু চীনৰ অমূৰ্ত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ অংশ হিচাপে স্বীকৃত অগ্নি-ড্ৰেগন নৃত্য অন্যতম উজ্জ্বল অনুষ্ঠান।<ref>{{cite web|url=https://rove.me/to/hong-kong/mid-autumn-festival|title=Mid-Autumn Festival|date=21 March 2023 |publisher=rove.me}}</ref><ref name="HKMemory8thMonth">{{cite web |title=Local Festivals: 8th Lunar Month |website=Hong Kong Memory |url=https://www.hkmemory.hk/collections/local_festivals/festivals/lunar8/8_1/index.html |access-date=5 March 2019}}</ref> ২০০ ফুট দীঘল অগ্নি-ড্ৰেগনটো চলাবলৈ ৩০০জনতকৈ অধিক লোকৰ প্ৰয়োজন হয় আৰু তেওঁলোকে পাল পাতি কাম কৰে। অগ্নি-ড্ৰেগন নৃত্যৰ নেতা হাক্কা পৰম্পৰাত আশীৰ্বাদৰ জৰিয়তে শান্তি আৰু সৌভাগ্যৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে। আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ পিছত অগ্নি-ড্ৰেগনটো লণ্ঠন আৰু কাগজৰ ফলকৰ সৈতে সাগৰত পেলাই দিয়া হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ড্ৰেগনটো সাগৰলৈ ঘূৰি গৈ দুৰ্ভাগ্যবোৰ লগত লৈ যাব।<ref name="HKMemory8thMonth"/> ১৯৪১ চনলৈকে হংকঙৰ সৰু সৰু গাঁৱতো মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ কিছুমান উদ্‌যাপন অনুষ্ঠিত হৈছিল। শা পোত প্ৰতি চীনা চান্দ্ৰ-সৌৰ অষ্টম মাহৰ ১৫ তাৰিখে মধ্য-শৰৎ উৎসৱ পালন কৰা হৈছিল।<ref>{{cite web|url=https://www.hkmemory.hk/collections/oral_history/All_Items_OH/oha_104/highlight/index.html |work=Hong Kong memory |title=Ng Sai Ming was part of a large rural polygamous family |date=2012-11-05}}</ref> মানুহে মধ্য-শৰৎ উৎসৱক কোৱাং ছিন উৎসৱ বুলি কৈছিল। তেওঁলোকে শা পোত থকা দাতং পুখুৰীত পক ছান ঙাউ ছাই অনুষ্ঠিত কৰিছিল। পক ছান ঙাউ ছাই আছিল কোৱাং ছিন উৎসৱৰ এক উদ্‌যাপনমূলক অনুষ্ঠান আৰু মানুহে ইয়াক চাবলৈ একত্ৰিত হৈছিল। অনুষ্ঠানৰ সময়ত কোনোবাই ঢোল-বাদ্য বজাইছিল আৰু কিছুমান গাঁৱৰ লোকে আৱিষ্ট হোৱা যেন অভিনয় কৰি নিজকে "মাওছান গুৰু" বুলি কৈছিল। তেওঁলোকে ধূপৰ কাঠিৰে নিজৰ গাত জুই লগাইছিল আৰু প্ৰকৃত তৰোৱাল আৰু বৰছাৰে যুঁজিছিল।{{citation needed|date=December 2023}} ====মূল চীনৰ সংখ্যালঘু জনগোষ্ঠী==== * কোৰিয়ান সংখ্যালঘু লোকসকলে ইয়ানবিয়ান কোৰিয়ান স্বায়ত্তশাসিত প্ৰিফেকচাৰত চন্দ্ৰক আদৰাৰ এটা পৰম্পৰা পালন কৰে। তেওঁলোকে শুকান পাইন গছৰ ডালৰে "চন্দ্ৰ ঘৰ" নামৰ এটা ডাঙৰ শংকু আকৃতিৰ ঘৰৰ কাঠামো নিৰ্মাণ কৰে। চন্দ্ৰৰ পোহৰ ইয়াৰ ভিতৰলৈ সোমাই আহে আৰু মানুহে তাক উপভোগ কৰে।<ref name="minority-li" /> * বুয়েই জনগোষ্ঠীয়ে এই উপলক্ষক "চন্দ্ৰপূজা উৎসৱ" বুলি কয়। পূৰ্বপুৰুষৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰি একেলগে আহাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত তেওঁলোকে চাউলৰ পিঠা দুৱাৰমুখলৈ লৈ গৈ চন্দ্ৰ আইতাক পূজা কৰে।<ref name="minority-li" /> * তু জনগোষ্ঠীয়ে "চন্দ্ৰ প্ৰহাৰ" নামৰ এটা অনুষ্ঠান পালন কৰে। তেওঁলোকে চোতালত স্বচ্ছ পানীৰে ভৰা এটা চৰিয়া থৈ তাত চন্দ্ৰৰ প্ৰতিচ্ছবি প্ৰতিফলিত কৰে আৰু তাৰ পিছত ডালেৰে পানীৰ পৃষ্ঠত "প্ৰহাৰ" কৰে।<ref name="minority-li" /> * মাওনান জনগোষ্ঠীয়ে মেজৰ ওচৰত বাঁহ বান্ধি তাত এটা ৰবাব টেঙা ফল ওলোমাই দিয়ে আৰু তাত তিনিডাল জ্বলি থকা ধূপকাঠি লগাই দিয়ে। ইয়াক "চন্দ্ৰলৈ লক্ষ্যভেদ" বুলি কোৱা হয়।<ref name="minority-li" /> ====টাইৱান==== [[টাইৱান]] আৰু ইয়াৰ দ্বীপ পেংহু, কিনমেন আৰু মাটছু দ্বীপপুঞ্জত মধ্য-শৰৎ উৎসৱ চৰকাৰী বন্ধৰ দিন। বন্ধুবৰ্গ আৰু পৰিয়াল একেলগে মিলিত হৈ পৰস্পৰৰ সংগ উপভোগ কৰাৰ বাবে বাহিৰত মাংস পুৰি খোৱাৰ অনুষ্ঠান জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছে।<ref>{{cite news|last=Yeo|first=Joanna|date=20 September 2012|title=Traditional BBQ for Mid-Autumn Festival?|newspaper=Makansutra|url=http://sg.entertainment.yahoo.com/news/traditional-bbq-mid-autumn-festival-132534304.html|access-date=10 November 2012|archive-date=21 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021000142/http://sg.entertainment.yahoo.com/news/traditional-bbq-mid-autumn-festival-132534304.html|url-status=dead|archivedate=21 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021000142/http://sg.entertainment.yahoo.com/news/traditional-bbq-mid-autumn-festival-132534304.html|deadurl=yes}}</ref> শিশুসকলেও জাম্বুৰাৰ বাকলিৰে বনোৱা টুপী প্ৰস্তুত কৰি পিন্ধে। বিশ্বাস কৰা হয় যে চন্দ্ৰত থকা মহিলা চাং ইয়ে নিজৰ প্ৰিয় ফল থকা শিশুসকলক লক্ষ্য কৰিব আৰু তেওঁলোকক সৌভাগ্য প্ৰদান কৰিব।<ref>{{cite news|author1=Ciaran McEneaney|date=7 January 2019|title=5 Taiwanese Customs to Celebrate Moon Festival|newspaper=Culture Trip|url=https://theculturetrip.com/asia/taiwan/articles/5-taiwanese-customs-to-celebrate-moon-festival/|access-date=5 September 2022}}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====কানাডা আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ==== [[File:Singer (1434033239).jpg|thumb|right|২০০৭ চনত ছান ফ্ৰান্সিস্কোৰ চায়না টাউনত শৰৎকালীন চন্দ্ৰ উৎসৱ]] ২০১৪ চনলৈকে উত্তৰ আমেৰিকাত এছিয়ান বজাৰ আৰু খাদ্যৰ দোকানৰ বাহিৰত মধ্য-শৰৎ উৎসৱ সাধাৰণতে লক্ষ্য কৰা হোৱা নাছিল,<ref>{{cite news |url=https://www.dailybulletin.com/2014/09/13/mid-autumn-festival-and-being-chinese-american/ |title=Mid-Autumn Festival and being Chinese-American |author=Vuong, Zen |date=13 September 2014 |work=Daily Bulletin |access-date=25 April 2020}}</ref> কিন্তু তাৰ পিছৰে পৰা [[নিউয়ৰ্ক]], [[ছিকাগো]], [[লছ এঞ্জেলছ]] আৰু [[ছান ফ্ৰান্সিস্কো]]ৰ দৰে বিদেশত উল্লেখযোগ্য চীনা জনগোষ্ঠী থকা অঞ্চলসমূহত ইয়াৰ জনপ্ৰিয়তা বৃদ্ধি পাইছে।<ref name=Xinhua-2019>{{cite news |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-09/14/c_138391757.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917233816/http://www.xinhuanet.com/english/2019-09/14/c_138391757.htm |url-status=dead |archive-date=17 September 2019 |title=Feature: Mid-Autumn Festival gives Americans a taste of China |date=14 September 2019 |newspaper=Xinhua |access-date=25 April 2020 |archivedate=9 February 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200209082913/http://www.xinhuanet.com/english/2019-09/14/c_138391757.htm |deadurl=yes }}</ref> চীনত প্ৰচলিত পৰম্পৰাৰ বিপৰীতে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত উদ্‌যাপন সাধাৰণতে দিনৰ সময়তে সীমাবদ্ধ থাকে আৰু সাধাৰণতে সন্ধিয়াৰ আৰম্ভণিতে শেষ হয়।<ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/a/stonybrook.edu/mid-autumn-festival-aas-220/celebrations/celebration-in-ameria |title=Celebration in America |website=Mid-Autumn Festival (AAS 220) |publisher=Stonybrook |access-date=25 April 2020}}</ref> {|class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" |+উত্তৰ আমেৰিকাৰ মধ্য-শৰৎ উৎসৱ |- ! চহৰ !! জিলা !! আৰম্ভণি !! class="unsortable" | তথ্যসূত্ৰ |- ! [[বষ্টন]] | বষ্টনৰ চায়না টাউন | | <ref>{{Cite web|url=https://www.bostoncentral.com/events/august_moon_festival/p1041.php|title=Annual August Moon Festival: Chinatown 2019 (Tips, Reviews, Local Guide)|website=www.bostoncentral.com}}</ref> |- ! [[ছিকাগো]] | ছিকাগোৰ চায়না টাউন | ২০০৫ | <ref>{{cite web |url=https://www.moonfestchicago.com/about/ |title=About Moon Fest Chicago |website=Moon Festival Chicago |access-date=25 April 2020}}</ref> |- ! [[লছ এঞ্জেলছ]] | লছ এঞ্জেলছৰ চায়না টাউন | ১৯৩৮ | <ref>{{Cite web|url=http://chinatownla.com/wp1/event/81st-annual-mid-autumn-moon-festival/|title=81st Annual Mid-Autumn Moon Festival (2019-09-14)|access-date=8 September 2020|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112035712/http://chinatownla.com/wp1/event/81st-annual-mid-autumn-moon-festival/|url-status=dead|archivedate=12 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112035712/http://chinatownla.com/wp1/event/81st-annual-mid-autumn-moon-festival/|deadurl=yes}}</ref> |- ! [[নিউয়ৰ্ক চিটি]] | ম্যানহাটনৰ চায়না টাউন, ফ্লাশিং, কুইন্স, আৰু ছানছেট পাৰ্ক | ২০১৯ | <ref name=Xinhua-2019/><ref>{{cite web|url=https://mommypoppins.com/newyorkcitykids/moon-cakes-and-flying-lanterns-chinese-mid-autumn-festival-in-new-york-city|publisher= MommyPoppins.com |date=5 August 2014 |first=Raven |last=Snook |title=Chinese Mid-Autumn Moon Festivals in New York City: Moon Cakes and Flying Lanterns}}</ref> |- ! [[ফিলাডেলফিয়া]] | ফিলাডেলফিয়াৰ চায়না টাউন | ১৯৯৫ | <ref name=Philadelphia>{{cite web|url= https://www.phillyvoice.com/philadelphia-chinatown-22nd-annual-mid-autumn-festival/|title= Join in a lantern parade at annual Mid-Autumn Festival in Chinatown|date= 19 September 2017}}</ref> |- ! [[ছান ফ্ৰান্সিস্কো]] | ছান ফ্ৰান্সিস্কোৰ চায়না টাউন | ১৯৯১ | <ref>{{cite news |url=http://www.moonfestival.org/about-us.html |title=About |website=MoonFestival.org |publisher=Chinatown Merchants Association |access-date=25 April 2020 |archive-date=17 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417131530/http://www.moonfestival.org/about-us.html |url-status=dead |archivedate=17 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200417131530/http://www.moonfestival.org/about-us.html |deadurl=yes }}</ref> |- ! [[টৰণ্টো]] | কেডিলাক ফেয়াৰভিউৰ বজাৰ অঞ্চলসমূহ | | <ref>{{Cite web|url=https://www.newswire.ca/news-releases/cadillac-fairview-celebrates-the-mid-autumn-festival-823482467.html|title=Cadillac Fairview Celebrates the Mid-Autumn Festival|first=Cadillac|last=Fairview|website=www.newswire.ca}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cfshops.com/pacific-centre/news-events/events/mid-autumn-festival-2019.html|title=Celebrate Mid-Autumn Festival|website=www.cfshops.com}}</ref> |- ! [[ভেংকুভাৰ]] | ড° ছান ইয়াত-ছেন ধ্ৰুপদী চীনা উদ্যান | | <ref name=Vancouver>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/22/c_137486546.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811175652/http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/22/c_137486546.htm|url-status=dead|archive-date=11 August 2020|title=Mid-Autumn Festival celebration held in Vancouver – Xinhua &#124; English.news.cn|website=www.xinhuanet.com|access-date=31 August 2026|archivedate=11 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811175652/http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/22/c_137486546.htm|deadurl=yes}}</ref> |} ==আন সংস্কৃতিৰ একেধৰণৰ উৎসৱ== এছিয়াৰ আন অঞ্চলতো একেধৰণৰ শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ পালন কৰা হয় আৰু এইবোৰো পূৰ্ণিমাক কেন্দ্ৰ কৰি অনুষ্ঠিত হয়। এই উৎসৱসমূহ সাধাৰণতে একেটা দিনতে বা মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ সময়ৰ ওচৰে-পাজৰে অনুষ্ঠিত হয়। ===পূব এছিয়া=== ====জাপান==== জাপানী চন্দ্ৰ দৰ্শন উৎসৱ, o-চুকিমি ({{lang|ja|お月見}}, "চন্দ্ৰ দৰ্শন"), এই সময়তে অনুষ্ঠিত হয়। মানুহে শস্য চপোৱাৰ আনন্দ উদ্‌যাপন কৰিবলৈ পূৰ্ণিমাৰ তলত বনভোজ কৰে আৰু ছাকে পান কৰে। ====কোৰিয়া==== চুছক (추석); [tɕʰu.sʌk̚]), আক্ষৰিক অৰ্থত "শৰৎৰ সন্ধিয়া", পূৰ্বতে হানগাৱি ({{lang|ko|한가위}}; [han.ɡa.ɥi]; "শৰৎৰ মহান মধ্যভাগ"ৰ প্ৰাচীন কোৰিয়ান শব্দৰ পৰা) নামেৰে জনাজাত আছিল। ই উত্তৰ কোৰিয়া আৰু দক্ষিণ কোৰিয়াত পালন কৰা এটা প্ৰধান শস্য চপোৱা উৎসৱ আৰু তিনিদিনীয়া বন্ধ। চীনা চান্দ্ৰ-সৌৰ পঞ্জিকাৰ অষ্টম মাহৰ ১৫ তাৰিখে পূৰ্ণিমাৰ দিনা ইয়াক পালন কৰা হয়। ছিলাত তিনিটা ৰাজ্যৰ সময়ৰ পৰাই ইয়াক পালন কৰি অহা হৈছে। ভাল শস্য চপোৱাৰ আনন্দত কোৰিয়ানসকলে পূৰ্বপুৰুষৰ গৃহভূমিলৈ যায়, পৰিয়ালৰ অনুষ্ঠানৰ জৰিয়তে পূৰ্বপুৰুষসকলক সন্মান জনায় আৰু ছংপিয়ন ({{lang|ko|송편}}), তোহৰাংগুক ({{lang|ko|토란국}}) আৰু ছিন্দোজু আৰু দোংদোংজুৰ দৰে চাউলৰ সুৰাকে ধৰি পৰম্পৰাগত কোৰিয়ান খাদ্যৰ ভোজ ভাগ কৰে।<ref>{{cite web |title=Chuseok – Korean Day of the Dead |url=https://intldaysofthedead.weebly.com/chuseok.html |website=International Days of the Dead |language=en}}</ref> ===দক্ষিণ-পূব এছিয়া=== [[কম্বোডিয়া]], [[লাওছ]] আৰু [[ম্যানমাৰ]]ত পূৰ্ণিমাক কেন্দ্ৰ কৰি বহুতো উৎসৱ পালন কৰা হয়। মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ দৰে এই উৎসৱসমূহৰো বৌদ্ধ ধৰ্মীয় উৎপত্তি আছে আৰু পূৰ্ণিমাক কেন্দ্ৰ কৰি পালন কৰা হয়। কিন্তু পূব এছিয়াৰ সমধৰ্মী উৎসৱৰ বিপৰীতে এইবোৰ বছৰত কেৱল এদিন নহয়, প্ৰতিটো পূৰ্ণিমাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি বছৰত কেইবাবাৰো অনুষ্ঠিত হয়। ''[[অশ্বিনী]]'' আৰু ''[[কৃত্তিকা]]'' চান্দ্ৰ মাহত অনুষ্ঠিত উৎসৱসমূহ সাধাৰণতে মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ সময়তে পৰে।<ref>{{cite web|url=http://www.chinesetimeschool.com/en-us/articles/how-the-world-celebrates-mid-autumn-festival/|title=How the world celebrates Mid-Autumn Festival – Chinese News|publisher=chinesetimesschool.com|access-date=15 December 2016|archive-date=21 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221162412/http://www.chinesetimeschool.com/en-us/articles/how-the-world-celebrates-mid-autumn-festival/|url-status=dead|archivedate=21 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161221162412/http://www.chinesetimeschool.com/en-us/articles/how-the-world-celebrates-mid-autumn-festival/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bairun.net/bairun_cn/insight_xunwei10_cn.html|title=上海百润投资控股集团股份有限公司|website=www.bairun.net|access-date=18 December 2016|archive-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220151752/http://www.bairun.net/bairun_cn/insight_xunwei10_cn.html|url-status=dead|archivedate=20 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220151752/http://www.bairun.net/bairun_cn/insight_xunwei10_cn.html|deadurl=yes}}</ref> ====কম্বোডিয়া==== [[কম্বোডিয়া]]ত ইয়াক সাধাৰণতে "জল আৰু চন্দ্ৰ উৎসৱ" বন অম টুক বুলি কোৱা হয়।<ref>{{cite web |last1=Aquino |first1=Michael |title=Water and Moon Fest |url=http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=124174&gtop=5295 |website=chanbokeo.com |access-date=15 November 2019 |archivedate=13 February 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230213123323/http://www.chanbokeo.com/index.php?gcm=1411&grid=124174&gtop=5295 |deadurl=yes }}</ref> জল আৰু চন্দ্ৰ উৎসৱ প্ৰতি বছৰে নৱেম্বৰ মাহত পালন কৰা হয়। ই তিনিদিনীয়া উদ্‌যাপন, যাৰ আৰম্ভণি উৎসৱৰ প্ৰথম দুদিন ধৰি চলা নাও দৌৰেৰে হয়। নাওবোৰ উজ্জ্বল ৰঙেৰে সুন্দৰকৈ ৰং কৰা হয় আৰু বিভিন্ন আকৃতিৰ হয়। ইয়াৰ ভিতৰত কম্বোডিয়াৰ সাগৰীয় ড্ৰেগন ''নেক'' আটাইতকৈ জনপ্ৰিয়। শ শ কম্বোডিয়ান পুৰুষে টনলে ছাপ নদীত নাও চলাই প্ৰতিযোগিতাত অংশ লয়। নিশা হ'লে পথবোৰ খাদ্য কিনা আৰু বিভিন্ন সংগীত অনুষ্ঠানত অংশ লোৱা মানুহেৰে ভৰি পৰে।<ref>{{cite web |author=Craig |title=Cambodian Water Festival (Bon Om Touk) |url=https://pharecircus.org/cambodian-water-festival-bon-om-touk/ |website=pharecircus.org |access-date=15 November 2019|date=5 November 2019 }}</ref> সন্ধিয়া ''ছামপিয়াহ প্ৰেহ খে'' অনুষ্ঠিত হয়, যি চন্দ্ৰক অভিবাদন জনোৱা বা চন্দ্ৰৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰা অনুষ্ঠান।<ref>{{cite web |author=Cassie |title=Cambodia's Water Festival (Bon Om Touk) |url=https://www.movetocambodia.com/holidays/cambodias-water-festival/ |website=movetocambodia.com |access-date=15 November 2019|date=21 November 2018 }}</ref> কম্বোডিয়ান লোকসকলে নিজৰ ঘৰৰ সন্মুখত জনপ্ৰিয়ভাৱে খৰগোশ আৰু বিভিন্ন ফলৰ লগতে ''আক আমবক'' নামৰ পৰম্পৰাগত খাদ্যৰ নৈবেদ্য সজাই ধূপ জ্বলাই চন্দ্ৰৰ ওচৰত ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰে।<ref>{{cite web |last1=Carruthers |first1=Marissa |title=No, not Songkran – that other water festival, in Cambodia, and its thrills |url=https://www.scmp.com/lifestyle/travel-leisure/article/2169322/all-you-need-know-about-cambodias-water-festival-its |website=scmp.com |access-date=15 November 2019|date=22 October 2018 }}</ref> কম্বোডিয়ানসকলে চন্দ্ৰত বাস কৰা খৰগোশ আৰু চন্দ্ৰৰ কিংবদন্তিত বিশ্বাস কৰে। তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে যে চন্দ্ৰত থকা এটা খৰগোশে কম্বোডিয়ান লোকসকলক চোৱাচিতা কৰে। মাজনিশা সকলোৱে মন্দিৰলৈ গৈ প্ৰাৰ্থনা আৰু ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰে আৰু একেলগে আক আমবক উপভোগ কৰে। কম্বোডিয়ানসকলে ঘৰতে লণ্ঠন বনায়, যিবোৰ সাধাৰণতে পদুম ফুল বা আন আধুনিক আকৃতিৰ হয়। ধূপ আৰু মমবাতিৰে লণ্ঠনবোৰ জ্বলোৱা হয় আৰু কম্বোডিয়ানসকলে প্ৰাৰ্থনা কৰাৰ পিছত নিজৰ ইচ্ছা আৰু প্ৰাৰ্থনা শুনা আৰু পূৰণ হোৱাৰ আশাত সেইবোৰ নদীত উটুৱাই দিয়ে।<ref>{{cite web|url=http://goasiadaytrip.com/blog/asian-mid-autumn-festival.html|title=Asian Mid Autumn Festival|date=25 August 2016|publisher=Blog's GoAsiaDayTrip|access-date=15 December 2016|archive-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220202407/http://goasiadaytrip.com/blog/asian-mid-autumn-festival.html|url-status=dead|archivedate=20 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220202407/http://goasiadaytrip.com/blog/asian-mid-autumn-festival.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Moon Festival in Cambodia – An Unforgettable Experience|url=https://www.travelcambodiaonline.com/travel-news/moon-festival-cambodia-unforgettable-experience|website=travelcambodiaonline.com|access-date=2026-08-31|archivedate=2023-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230608054607/https://www.travelcambodiaonline.com/travel-news/moon-festival-cambodia-unforgettable-experience|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web |title=Water and Moon Festival and Boat Racing |url=https://www.tourismcambodia.com/tripplanner/events-in-cambodia/water-and-moon-festival.htm |website=tourismcambodia.com |access-date=15 November 2019}}</ref> ====লাওছ==== [[লাওছ]]ত পূৰ্ণিমাৰ দিনা বহুতো উৎসৱ পালন কৰা হয়। ''থাট লুৱাং উৎসৱ'' নামেৰে পৰিচিত আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় উৎসৱটো বৌদ্ধ কিংবদন্তিৰ সৈতে জড়িত আৰু ভিয়েনতিয়ানৰ ফা থাট লুৱাং মন্দিৰত অনুষ্ঠিত হয়। উৎসৱটো প্ৰায়ে তিনিৰ পৰা সাতদিন ধৰি চলে। শোভাযাত্ৰা অনুষ্ঠিত হয় আৰু বহুতো মানুহে মন্দিৰলৈ যায়।<ref>{{cite web |title=That Luang Festival and Trade Fair, Lao PDR |url=https://mekongtourism.org/events/that-luang-festival-and-trade-fair-lao-pdr-2/ |website=Mekong Tourism |language=en}}</ref> ====ম্যানমাৰ==== [[ম্যানমাৰ]]ত পূৰ্ণিমাৰ দিনা বহুতো উৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়। অৱশ্যে থাদিংগ্যুত উৎসৱ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় আৰু থাদিংগ্যুত মাহত অনুষ্ঠিত হয়। চান্দ্ৰ পঞ্জিকা অনুসৰি ই মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ সময়ৰ ওচৰতো পৰে। নতুন বছৰৰ উৎসৱ ''থিংগ্যান''ৰ পিছত ই ম্যানমাৰৰ অন্যতম বৃহৎ উৎসৱ। ই এটা বৌদ্ধ উৎসৱ আৰু বহুতো মানুহে মন্দিৰলৈ গৈ ভিক্ষুসকলক সন্মান জনায় আৰু খাদ্য আগবঢ়ায়।<ref>{{cite web|url=http://www.mmtimes.com/index.php/lifestyle/17155-thadingyut-festival-of-lights.html|title=Thadingyut: Festival of Lights|first=Douglas|last=Long|date=23 October 2015}}</ref> এই সময়ত কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰাৰ লগতে বৌদ্ধ ভিক্ষু, শিক্ষক, পিতৃ-মাতৃ আৰু জ্যেষ্ঠসকলক সন্মান জনোৱা হয়।<ref>{{cite web|url=http://discoverydmc.com/travel-guides/myanmar-festivals|title=Myanmar Festivals 2016–2017|date=6 January 2020|access-date=31 August 2026|archivedate=14 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914144615/http://discoverydmc.com/travel-guides/myanmar-festivals|deadurl=yes}}</ref> ====ছিংগাপুৰ==== পেৰানাকান চীনাসকলৰ মাজত ''বুলান লাপান'' নামেৰে পৰিচিত মধ্য-শৰৎ উৎসৱটো অনানুষ্ঠানিকভাৱে পালন কৰা হয়,<ref>{{cite magazine |author=Ee Sin Soo |date=July–September 2006 |title=Moon Fever |magazine=The Peranakan |url=https://www.peranakan.org.sg/magazine/2006/2006_Issue_3.pdf |publisher=The Peranakan Association of Singapore |page=12}}</ref> কিন্তু ই চৰকাৰী বা ৰাজহুৱা বন্ধৰ দিন নহয়।<ref>{{cite web|url= https://www.gardensbythebay.com.sg/en/things-to-do/calendar-of-events/mid-autumn-festival-2024.html |title= Mid-Autumn Festival 2024 – Celebrations (同欢)|work=Gardens by the Bay |date=n.d.| access-date=17 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.mom.gov.sg/newsroom/press-releases/2023/0524-public-holidays-for-2024|work=Ministry of Manpower, Government of Singapore |title= Public Holidays 2024|date=24 May 2023|access-date=17 September 2024}}</ref> ====ভিয়েটনাম==== [[File:Den ong sao.JPG|thumb|পৰম্পৰাগত পাঁচকোণীয়া তৰা আকৃতিৰ লণ্ঠনৰে টেট চুং থু উদ্‌যাপন কৰা ভিয়েটনামৰ শিশু]] [[ভিয়েটনাম]]ত শিশুসকলে পূৰ্ণিমাত বিভিন্ন আকৃতি, ৰূপ আৰু ৰঙৰ লণ্ঠন লৈ আন্ধাৰত শোভাযাত্ৰাত অংশগ্ৰহণ কৰে। পৰম্পৰাগতভাৱে লণ্ঠনে শীতকালৰ পিছত সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু উষ্ণতা ঘূৰি অহাৰ কামনা সূচাইছিল।<ref name="cohen">{{cite web|last=Cohen|first=Barbara|date=1 October 1995|title=Mid-Autumn Children's Festival|url=http://www.destinationvietnam.com/stories-photos/1055/60789485/4/con0_rec;jsessionid=96D02A8A1D3653C5D0AD9165EDC708B6|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130121101159/http://www.destinationvietnam.com/stories-photos/1055/60789485/4/con0_rec;jsessionid=96D02A8A1D3653C5D0AD9165EDC708B6|archive-date=21 January 2013|access-date=10 November 2012|archivedate=19 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219205102/http://www.destinationvietnam.com/stories-photos/1055/60789485/4/con0_rec;jsessionid=96D02A8A1D3653C5D0AD9165EDC708B6|deadurl=yes}}</ref> লণ্ঠন কঢ়িয়াই নিয়াৰ উপৰিও শিশুসকলে মুখা পিন্ধে। আগতে কাগজৰ মণ্ডৰে জটিল মুখা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল যদিও বৰ্তমান প্লাষ্টিকৰ মুখা বেছিকৈ দেখা যায়।<ref name="vietnam-nguyen">{{Citation| last=Nguyen| first=Van Huy| editor-last=Kendall| editor-first=Laurel| contribution=The Mid-Autumn Festival (Tet Trung Thu), Yesterday and Today| title = Vietnam: Journeys of Body, Mind, and Spirit| pages = 93–106| publisher = University of California Press| date = 2003| isbn=978-0520238725}}</ref> দ্বাদশ শতিকাৰ লি ৰাজবংশৰ সময়ৰ পৰাই হাতেৰে নিৰ্মিত ছায়া-লণ্ঠন মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ সজ্জাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল। এইবোৰত প্ৰায়ে ভিয়েটনামৰ ইতিহাসৰ ঐতিহাসিক ব্যক্তিসকলৰ আকৃতি দেখুওৱা হৈছিল।<ref name="vietnam-nguyen" /> আধুনিক কালত বৃহৎ পৰিমাণে উৎপাদিত প্লাষ্টিকৰ লণ্ঠন সহজে উপলব্ধ হোৱাৰ ফলত হাতেৰে লণ্ঠন বনোৱাৰ প্ৰথা হ্ৰাস পাইছে। এই লণ্ঠনত প্ৰায়ে শিশুৰ অনুষ্ঠান আৰু ভিডিঅ' খেলৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে পৰিচিত চৰিত্ৰ দেখুওৱা হয়।<ref name="vietnam-nguyen" /> ভিয়েটনামীত মধ্য-শৰৎ উৎসৱক {{lang|vi|Tết Trung Thu}} (চু নোম: {{lang|vi-hant|節中秋}}) বুলি কোৱা হয়। ইয়াক সাধাৰণতে "শিশুৰ উৎসৱ" বুলিও কোৱা হয়।<ref name="lee" /> ভিয়েটনামৰ পৰম্পৰাগত বিশ্বাস অনুসৰি, শিশুসকল আটাইতকৈ নিৰ্দোষ হোৱা বাবে পৱিত্ৰ, বিশুদ্ধ আৰু প্ৰাকৃতিক পৃথিৱীৰ সৌন্দৰ্যৰ সৈতে তেওঁলোকৰ আটাইতকৈ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। শিশুৰ আত্মাৰ উদ্‌যাপনক বিস্ময়, ৰহস্য, শিক্ষা, আনন্দ আৰু দুখেৰে পৰিপূৰ্ণ সেই পৃথিৱীৰ সৈতে পুনৰ সংযোগ স্থাপনৰ এক উপায় হিচাপে দেখা হৈছিল। উৎসৱৰ সময়ত প্ৰাণবাদী আত্মা, দেৱতা আৰু ভিয়েটনামৰ লোকধৰ্মসমূহো পালন কৰা হয়।<ref name="cohen" /> ইয়াৰ আটাইতকৈ পৰম্পৰাগত ৰূপত সন্ধিয়াটো শস্যৰ বাবে বৰষুণ কঢ়িয়াই অনা ড্ৰেগনৰ স্মৃতিত পালন কৰা হয়।<ref name="vietnam-nguyen"/> উদ্‌যাপনকাৰীসকলে মানুহ আৰু শস্যৰ ভৱিষ্যৎ জানিবলৈ চন্দ্ৰ নিৰীক্ষণ কৰিছিল। পাছলৈ এই উদ্‌যাপন ফলপ্ৰসূতাৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাৰ প্ৰতীক হৈ পৰে আৰু প্ৰচুৰ শস্য, পশুধনৰ বৃদ্ধি আৰু উৰ্বৰতাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। সময়ৰ লগে লগে সন্তানৰ ''বাবে'' কৰা প্ৰাৰ্থনা সন্তানৰ ''উদ্‌যাপনলৈ'' ৰূপান্তৰিত হয়।<ref name="vietnam-nguyen" /> ঐতিহাসিক কনফুচীয় পণ্ডিতসকলে চন্দ্ৰলৈ চাই থকাৰ পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখিছিল যদিও তেওঁলোকে সুৰা পান কৰি কবিতা আৰু গীত ৰচনা কৰিছিল।<ref name="vietnam-nguyen" /> অৱশ্যে বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে [[হানয়]]ত এই উৎসৱে মূলতঃ শিশুৰ উৎসৱ হিচাপে নিজৰ পৰিচয় লাভ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।<ref name="vietnam-nguyen" /> চাং ইৰ কাহিনী (ভিয়েটনামী: হাং ঙা)ৰ বাহিৰেও উৎসৱৰ সৈতে জড়িত আন দুটা জনপ্ৰিয় লোককথা আছে। প্ৰথমটোত কুই'ইৰ কথা কোৱা হয়, যাৰ পত্নীয়ে ভুলতে এটা পৱিত্ৰ [[বট গছ]]ত প্ৰস্ৰাৱ কৰিছিল। গছজোপা চন্দ্ৰৰ ফালে ভাঁহি যাবলৈ ধৰিলে আৰু কুই'ইয়ে তাক পৃথিৱীলৈ ঘূৰাই আনিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে গছজোপাৰ সৈতে চন্দ্ৰলৈ ভাঁহি গ'ল আৰু তাত আবদ্ধ হৈ থাকিল। প্ৰতি বছৰে মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ সময়ত শিশুসকলে লণ্ঠন জ্বলাই শোভাযাত্ৰাত অংশগ্ৰহণ কৰে যাতে কুই'ইক পৃথিৱীলৈ ঘূৰি অহাৰ পথ দেখুৱাব পাৰে।<ref name="tet">{{cite web|first=Bet Key|last=Wong | url=http://www.familyculture.com/holidays/tettrungthu.htm | title=Tet Trung Thu | publisher=FamilyCulture.com | access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623014205/http://www.familyculture.com/holidays/tettrungthu.htm|archive-date=23 June 2012}}</ref> আনটো কাহিনী এটা কাৰ্প মাছৰ বিষয়ে, যি ড্ৰেগন হ'ব বিচাৰিছিল আৰু সেয়েহে ড্ৰেগনলৈ ৰূপান্তৰিত হ'ব পৰালৈকে গোটেই বছৰটো কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰিছিল।<ref name="lee" /> উৎসৱৰ আগতে আৰু উৎসৱৰ সময়ত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুষ্ঠান হৈছে [[সিংহ নৃত্য]]। অপেছাদাৰী শিশুৰ দল আৰু প্ৰশিক্ষিত পেছাদাৰী দল দুয়োটাই এই নৃত্য পৰিৱেশন কৰে। সিংহ নৃত্যৰ দলসমূহে পথত ঘূৰি ফুৰি ঘৰসমূহলৈ গৈ তাত নৃত্য পৰিৱেশন কৰাৰ অনুমতি বিচাৰে। গৃহস্থই সন্মতি দিলে "সিংহ" ভিতৰলৈ আহি ঘৰখনলৈ সৌভাগ্য আৰু সমৃদ্ধিৰ আশীৰ্বাদ হিচাপে নৃত্য আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ বিনিময়ত গৃহস্থই কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিবলৈ সৌভাগ্যৰ ধন দিয়ে। পিঠা আৰু ফল কেৱল খোৱাই নহয়, খাদ্য প্ৰদৰ্শনী হিচাপেও সুন্দৰভাৱে সজোৱা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, আঠাযুক্ত চাউলৰ গুড়ি আৰু চাউলৰ মণ্ড চিনাকি জন্তুৰ আকৃতিত গঢ়া হয়। জাম্বুৰাৰ কোঁহবোৰ একশৃংগী, শহাপহু বা কুকুৰৰ আকৃতি দিব পাৰি।<ref name="vietnam-nguyen" /> [[হানয়]]ৰ ঠিক উত্তৰে থকা ছুয়ান লা গাঁৱৰ লোকসকলে ''ত' হে'' নামৰ চাউলৰ মণ্ডৰে বনোৱা আৰু প্ৰাকৃতিক খাদ্য ৰঙেৰে ৰঙীন কৰা মূৰ্তি প্ৰস্তুত কৰে।<ref name="vietnam-nguyen" /> ভিয়েটনামৰ বিংশ শতিকাৰ প্ৰথম দশকসমূহলৈকে ধনী পৰিয়ালৰ জীয়ৰীসকলে নিজৰ সৰু ভাই-ভনীসকলৰ বাবে মিঠাইৰে ভৰোৱা জটিল মধ্যসজ্জা প্ৰস্তুত কৰিছিল। সুন্দৰ পোছাক পিন্ধা অতিথিসকলে জীয়ৰীগৰাকীৰ ভৱিষ্যৎ পত্নী হিচাপে যোগ্যতাৰ নিদৰ্শন হিচাপে তেওঁৰ হাতৰ কাম চাবলৈ আহিব পাৰিছিল। পাছলৈ মধ্যসজ্জা সজোৱাৰ প্ৰথা কেৱল ধনী পৰিয়ালৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নথকা এটা পৰম্পৰাত পৰিণত হয়।<ref name="vietnam-nguyen" /> ভিয়েটনামৰ বিংশ শতিকাৰ প্ৰথম দশকসমূহলৈকে যুৱক-যুৱতীসকলে উৎসৱটোক ভৱিষ্যৎ জীৱনসংগীক লগ পোৱাৰ সুযোগ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। দলবোৰ চোতালত একত্ৰিত হৈ চন্দ্ৰলৈ চাই গীতৰ পদ বিনিময় কৰিছিল। যিসকলে ভালদৰে পৰিৱেশন কৰিব পৰা নাছিল, তেওঁলোকক আঁতৰাই ৰখা হৈছিল আৰু অৱশেষত এজন যুৱক আৰু এগৰাকী যুৱতী থাকি যোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে পুৰস্কাৰ লাভ কৰাৰ লগতে বিবাহৰ সম্ভাৱনাৰ কথাও বিবেচনা কৰিব পাৰিছিল।<ref name="vietnam-nguyen" /> ===দক্ষিণ এছিয়া=== ====ভাৰত==== {{main|ওনাম}} [[ভাৰত]]ৰ কেৰালা ৰাজ্যত ওনাম এটা বাৰ্ষিক শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ।<ref name="cush574">{{Cite book|last1=Cush|first1=Denise|url=https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ&pg=PA574|title=Encyclopedia of Hinduism|last2=Robinson|first2=Catherine|last3=York|first3=Michael|publisher=Routledge|year=2012|isbn=978-1135189792|pages=573–574|language=en}}</ref><ref>[http://www.thehindu.com/features/metroplus/mahabali-comes-calling/article6383238.ece Mahabali comes calling], The Hindu, Neeti Sarkar (5 September 2014)</ref> মালয়ালম পঞ্জিকাৰ চিংগম মাহৰ ২২তম নক্ষত্ৰ তিৰুৱোনমৰ দিনা ই পৰে, যি গ্ৰেগৰিয়ান পঞ্জিকাৰ আগষ্ট–ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ সৈতে মিলি যায়।<ref>[http://www.onamfestival.org Onam Festival The Society for Confluence of Festivals of India (2015)]</ref><ref name="cush574" /> কিংবদন্তি অনুসৰি, এই উৎসৱ ৰজা মহাবলিৰ স্মৃতিত পালন কৰা হয় আৰু বিশ্বাস কৰা হয় যে ওনামৰ সময়ত তেওঁৰ আত্মা কেৰালালৈ আহে।<ref>{{cite web | url=https://www.news18.com/news/india/onam-the-legend-behind-keralas-state-festival-500288.html | title=Onam: The legend behind Kerala's state festival | work=News18 | date=21 August 2012 }}</ref><ref name="Lukose2009">{{cite book|author=Ritty A. Lukose|url=https://books.google.com/books?id=R5gNOdw9E_0C|title=Liberalization's Children: Gender, Youth, and Consumer Citizenship in Globalizing India|publisher=Duke University Press|year=2009|isbn=978-0-8223-9124-1|pages=164, 182–183, context: 179–183}}</ref> ওনাম কেৰালাৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত থকা মালয়ালি লোকসকলৰ বাবে এটা প্ৰধান বাৰ্ষিক অনুষ্ঠান।<ref name="S'pore">{{cite web |url=https://www.asiaone.com/News/Latest+News/Singapore/Story/A1Story20120907-370160.html |title=Onam celebrated in S'pore |publisher=Asia One news |date=7 September 2012 |access-date=30 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223175050/http://news.asiaone.com/News/Latest+News/Singapore/Story/A1Story20120907-370160.html |archive-date=23 December 2016 |url-status=live }}</ref><ref name="traditional flair">{{cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/nation/general/onam-celebrations-in-dubai-to-have-traditional-flair |title=Onam celebrations in Dubai to have traditional flair |publisher=The Khaleej Times |date=15 August 2015 |access-date=30 December 2015}}</ref><ref name="in the UAE">{{cite web|author=Shveta Pathak |url=http://gulfnews.com/news/uae/society/keralites-in-the-uae-celebrate-onam-1.863848|title=Keralites in the UAE celebrate Onam|publisher=Gulf News |date=10 September 2011 |access-date=30 December 2012}}</ref> ই এটা শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ আৰু বিষু আৰু তিৰুৱাথিৰাৰ সৈতে তিনিটা প্ৰধান বাৰ্ষিক হিন্দু উদ্‌যাপনৰ অন্যতম। ইয়াক বহুতো উৎসৱমূলক কাৰ্যকলাপৰ সৈতে পালন কৰা হয়। ওনামৰ উদ্‌যাপনৰ ভিতৰত [[ভাল্লাম কালি]] (নাও খেল), [[পুলিকালি]] (বাঘ নৃত্য), পুক্কালম (ফুলৰ ৰংগোলি), ওনাথাপ্পন (পূজা), ওনাম কালি, ৰছী টনা, থুম্বি থুল্লাল (মহিলাৰ নৃত্য), [[কুম্মাট্টিকলি]] (মুখা নৃত্য), ওনাথাল্লু (সমৰ কলা), [[অনাভিল্লু]] (সংগীত), কাজ্ছাক্কুলা (কলৰ নৈবেদ্য), [[অনাপোট্টান]] (পোছাক), অত্থাচামায়ম (লোকগীত আৰু নৃত্য) আৰু অন্যান্য উদ্‌যাপন অন্তৰ্ভুক্ত। ওনাম কেৰালাৰ চৰকাৰী ৰাজ্যিক উৎসৱ।<ref name="cush574" /><ref>{{Cite web|last=Ali|first=Subhashini|date=2020-08-31|title=Despite Sangh Efforts to Project it as 'Hindu' Festival, Story of Onam Prevails in Kerala|url=https://thewire.in/society/kerala-onam-festival|access-date=2021-08-12|website=TheWire|language=en-US}}</ref> উথ্ৰাডম (ওনামৰ প্ৰাক্‌সন্ধ্যা)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চাৰিদিন ৰাজহুৱা বন্ধ থাকে। কেৰালাৰ ৰাজধানী তিৰুৱনন্তপুৰমৰ ৩০টা স্থানত প্ৰধান উদ্‌যাপন অনুষ্ঠিত হয়। বিশ্বৰ বিভিন্ন ঠাইত থকা মালয়ালি প্ৰবাসীসকলেও ইয়াক পালন কৰে। যদিও ই এটা হিন্দু উৎসৱ, কেৰালাৰ অ-হিন্দু সম্প্ৰদায়সমূহেও ইয়াক সাংস্কৃতিক উৎসৱ হিচাপে গণ্য কৰি ওনামৰ উদ্‌যাপনত অংশগ্ৰহণ কৰে। [[শাৰদ পূৰ্ণিমা]] হিন্দু চান্দ্ৰ মাহ [[আহিন|অশ্বিন]]ৰ (ছেপ্টেম্বৰ–অক্টোবৰ) পূৰ্ণিমাৰ দিনা পালন কৰা এটা শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ। এই উৎসৱে বাৰিষা ঋতুৰ অন্ত সূচায়। ====শ্ৰীলংকা==== [[শ্ৰীলংকা]]ত পূৰ্ণিমাৰ দিনক ''পোয়া'' বুলি কোৱা হয় আৰু প্ৰতিটো পূৰ্ণিমাৰ দিন ৰাজহুৱা বন্ধৰ দিন। এই দিনবোৰত মানুহে পূৰ্ণিমাৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱাৰ বাবে দোকান আৰু ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ থাকে।<ref name="Mid-Autumn Festival celebrations">{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/culture/2016-09/13/content_26774538.htm|title=How the world celebrates Mid-Autumn Festival|publisher=Chinadaily.com.cn|last=冯明惠}}</ref>{{Better source needed|date=October 2021}} অট্টালিকাৰ বাহিৰভাগ লণ্ঠনৰে সজোৱা হয় আৰু মানুহে প্ৰায়ে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰি ধৰ্মোপদেশ শুনিবলৈ মন্দিৰলৈ যায়।<ref name="Mid-Autumn Festival in Asia">{{cite web|url=http://www.womenofchina.cn/womenofchina/html1/culture/living/1509/2312-1.htm|title=Mid-Autumn Festival Traditions|publisher=All China Women's Federation|access-date=15 December 2016|archive-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220135333/http://www.womenofchina.cn/womenofchina/html1/culture/living/1509/2312-1.htm|url-status=dead}}</ref> ''বিনাৰ পূৰ্ণিমা পোয়া দিৱস'' আৰু ''ভাপ পূৰ্ণিমা পোয়া দিৱস'' মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ সময়ৰ ওচৰত পৰে। অন্যান্য বৌদ্ধ এছীয় দেশৰ উৎসৱৰ দৰে এই উৎসৱসমূহে বুদ্ধৰ স্বৰ্গলৈ আৰোহণ আৰু স্বৰ্গৰ পৰা অৱতৰণৰ স্মৃতি উদ্‌যাপন কৰে আৰু দ্বিতীয়টোৱে "মহা" নামেৰে পৰিচিত খেতিৰ ঋতুৰ স্বীকৃতি দিয়ে।<ref>{{cite web|url=http://www.officeholidays.com/countries/sri_lanka/full_moon.php|title=Poya – Sri Lanka – Office Holidays|date=6 January 2023 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://aglobalworld.com/holidays-around-the-world/tag/september-calendar/|title=september calendar|access-date=15 December 2016|archive-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220150022/http://aglobalworld.com/holidays-around-the-world/tag/september-calendar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.news.lk/news/sri-lanka/item/3442-the-navam-pura-pasaloswaka-poya-day-falls-today|title=Today is Vap Full Moon Poya Day|access-date=15 December 2016|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422164915/https://www.news.lk/news/sri-lanka/item/3442-the-navam-pura-pasaloswaka-poya-day-falls-today|url-status=dead}}</ref> ===পশ্চিম এছিয়া=== ====ইজৰাইল==== ইহুদীসকলৰ শস্য চপোৱাৰ উৎসৱ ছুক্কোট এটা সমগোত্ৰীয় উদ্‌যাপন। ই তিশ্ৰেই নামৰ চান্দ্ৰ মাহৰ ১৫ তাৰিখে পূৰ্ণিমাৰ দিনা আৰম্ভ হয়। ই হিব্ৰু পঞ্জিকাৰ সপ্তম মাহ। এই পঞ্জিকা আৰু চীনা পঞ্জিকাৰ মাজত থকা সাদৃশ্যৰ বাবে এই উৎসৱ প্ৰায়ে মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ সৈতে একে সময়তে পৰে।<ref>{{cite book|chapter-url=https://doi.org/10.1515/9781618114211-007 |chapter-url-access=subscription |doi=10.1515/9781618114211 |chapter=Sukkot and Mid-Autumn Festivals in Kaifeng: Conundrums at the Crossroads of Sino-Judaic Cultural Identity |title=The Image of Jews in Contemporary China |last=Bernstein |first=Moshe Y. |pages=72–98 |publisher=Academic Studies Press |location=Boston, USA |isbn=9781618114211 |date=January 15, 2016 |editor-first1=James R. |editor-last1=Ross |editor-last2=Song |editor-first2=Lihong |series=Jewish Identities in Post-Modern Society|s2cid=242498314 }}</ref> ছুক্কোটক তোৰাহতো "সংগ্ৰহৰ উৎসৱ" ({{langx |he|חַג הָאָסִיף | ḥag hāʾāsif}}) বুলি কোৱা হয়,<ref name =com>{{Cite encyclopedia |title= Sukkot: Meaning, Traditions, & Tabernacles | encyclopedia = Britannica |url= https://www.britannica.com/topic/Sukkoth-Judaism |access-date=2022-06-22}}</ref> যি চীনা মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ সমবেত হোৱাৰ ধাৰণাটোৰ সৈতে একে। এই "সংগ্ৰহ" শব্দটোৱে শস্য চপোৱাৰ অন্ত আৰু মানুহে [[ছুক্কা]]ত সমবেত হোৱাক দুয়োটাকে বুজায়। ==তাৰিখ== মধ্য-শৰৎ উৎসৱ হান পঞ্জিকাৰ অষ্টম মাহৰ ১৫ তাৰিখে অনুষ্ঠিত হয়। ই মূলতঃ [[পূৰ্ণিমা]]ৰ নিশা আৰু জল বিষুৱৰ ওচৰত পৰে ([[গ্ৰেগৰিয়ান পঞ্জিকা]]ত ৭ ছেপ্টেম্বৰৰ পৰা ৮ অক্টোবৰৰ ভিতৰত কোনো এটা দিনত)। আগন্তুক বছৰসমূহত ই এই দিনবোৰত অনুষ্ঠিত হ'ব:<ref>{{Cite web |title= |url=https://taiwan-database.net/PDFs/WTFpdf23.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260112110310/https://taiwan-database.net/PDFs/WTFpdf23.pdf |archive-date=2026-01-12 |access-date=2026-01-12 |website=taiwan-database.net}}</ref> * ২০২৬: শুকুৰবাৰ, ২৫ ছেপ্টেম্বৰ * ২০২৭: বুধবাৰ, ১৫ ছেপ্টেম্বৰ * ২০২৮: মঙলবাৰ, ৩ অক্টোবৰ * ২০২৯: শনিবাৰ, ২২ ছেপ্টেম্বৰ * ২০৩০: বৃহস্পতিবাৰ, ১২ ছেপ্টেম্বৰ ==তথ্যসূত্ৰ== {{Reflist}} ==বাহ্যিক সংযোগ== {{Commons category|Mid-Autumn Festival|মধ্য-শৰৎ উৎসৱ}} * [http://www.moonfestival.org ছান ফ্ৰান্সিস্কোৰ চায়না টাউনৰ শৰৎকালীন চন্দ্ৰ উৎসৱ] * {{YouTube|-X371xoBUdA|চন্দ্ৰ দৰ্শন উৎসৱ}} ছুমিয়োছি-তাইছা, ওছাকা, জাপানত * {{YouTube|tFK3WPtj46c|মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ ইতিহাস আৰু পৰম্পৰাৰ সংক্ষিপ্ত ভিডিঅ'}} * [https://www.chinaeducationaltours.com/guide/mid-autumn-festival.htm মধ্য-শৰৎ উৎসৱৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশ] [[শ্ৰেণী:চীনা সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য]] [[শ্ৰেণী:চীনৰ উৎসৱ]] mxbejngvzgprkqhz0fmw6n3i1d0ogt9 0 139386 634563 633553 2026-09-07T00:08:55Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634563 wikitext text/x-wiki '''চন্দা মাছ''' বা '''দীঘলীয়া কাঁচচন্দা''' (বৈজ্ঞানিক নাম: ''Chanda nama''; [[ইংৰাজী]]: Elongate glassy perchlet) হ’ল [[এছিয়া]]ৰ গ্লাছফিচ পৰিয়াল ''এম্বেচিডি''ৰ অন্তৰ্গত এক প্ৰকাৰৰ মিঠা পানীৰ [[মাছ]]। ''চন্দা'' গণৰ ই একমাত্ৰ প্ৰজাতি।<ref name = FishBase2>{{FishBase genus|genus=Chanda|month=June|year=2018}}</ref> এই মাছবিধ [[পাকিস্তান]]ৰ পৰা [[ম্যানমাৰ]]লৈকে দক্ষিণ এছিয়াৰ ইণ্ডো-মালয়ান অঞ্চলৰ থলুৱা মাছ। {{Speciesbox | image = Chanda nama.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name = IUCN>{{cite iucn | author = Dahanukar, N. | year = 2010 | title = ''Chanda nama'' | volume = 2010 | article-number = e.T166505A6224088 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2010-4.RLTS.T166505A6224088.en}}</ref> | parent_authority = এফ. হেমিল্টন, ১৮২২ | genus = Chanda | species = nama | display_parents = 3 | authority = এফ. হেমিল্টন, ১৮২২ | synonyms = *''Ambassis nama'' <small>(Hamilton, 1822)</small> *''Bogoda nama'' <small>(Hamilton, 1822)</small> *''Hamiltonia nama'' <small>(Hamilton, 1822)</small> *''Chanda bogoda'' <small>Hamilton, 1822</small> *''Ambassis bogoda'' <small>(Hamilton, 1822)</small> *''Chanda phula'' <small>Hamilton, 1822</small> *''Ambassis phula'' <small>(Hamilton, 1822)</small> *''Ambassis oblonga'' <small>[[Georges Cuvier|Cuvier]], 1828</small> *''Equula ovata'' <small>Swainson, 1839</small> *''Hamiltonia ovata'' <small>(Swainson, 1839)</small> *''Ambassis indica'' <small>McClelland & Griffith, 1842</small> | synonyms_ref = <ref name = FishBase>{{FishBase|genus=Chanda|species=nama|month=June|year=2018}}</ref> }} [[File:Elongate glassy perchlet.jpg|thumb|left|250px|চন্দা মাছ, [[পশ্চিম বংগ]], [[ভাৰত]]]] এই মাছবিধৰ সৰ্বাধিক মুঠ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১১ চেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে। এই প্ৰজাতিটোৱে খাৱৈ, পুখুৰী, জান-জুৰি আৰু প্লাবিত ধানখেতি পথাৰৰ দৰে মিঠা তথা লুণীয়া উভয় পানীতে বাস কৰে। বিশেষকৈ বাৰিষা কালত এই মাছ অতি প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়। চন্দা মাছে [[মহ]]ৰ পলু আৰু [[কেঁচু]] খাই জীৱন ধাৰণ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও ইহঁতে অন্য মাছৰ বাকলিও খায়।<ref name = Grubh>{{cite journal | author1 = Archis R. Grubh | author2 = Kirk O. Winemiller | name-list-style = amp | year = 2004 | title = Ontogeny of Scale Feeding in the Asian Glassfish, ''Chanda nama'' (Ambassidae) | url = https://archive.org/details/sim_copeia_2004-12-15_4/page/903 | journal = Copeia | volume = 2004 | issue = 4 | pages = 903–907 | doi = 10.1643/CE-02-095R1 }}</ref> মহ নিয়ন্ত্ৰণ তথা [[মেলেৰিয়া]] আৰু পৰজীৱী প্ৰতিৰোধৰ ক্ষেত্ৰত এই মাছবিধৰ সম্ভাৱ্য ব্যৱহাৰ থাকিব পাৰে। স্থানীয় বজাৰসমূহত ইয়াক খাদ্য হিচাপে ধৰি বিক্ৰী কৰা হয়। পূৰ্বতে এম্বেচিডি পৰিয়ালৰে আন কেবাটাও প্ৰজাতিক ''চন্দা'' গণৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত একুৱেৰিয়াম ব্যৱসায়ত বহু পৰিচিত ''ইণ্ডিয়ান গ্লাছফিচ'' আৰু এসময়ত এই গণৰ টাইপ প্ৰজাতি হিচাপে গণ্য কৰা ''হাইড্ৰাফিন গ্লাছী পাৰ্চলেট'' অন্যতম। স্থানীয়ভাৱে ইয়াক চন্দা, চন্নী, চান্দা আদি বিভিন্ন নামেৰে জনা যায়। আন্তৰ্জাতিকভাৱে ইয়াক ''ইলোংগেটেড গ্লাছফিচ'' বুলিও কোৱা হয়। == তথ্যসূত্ৰ == {{Reflist}} * {{ITIS |id=645501 |taxon=''Chanda nama'' |accessdate=5 December 2004}} {{Taxonbar|from=Q138278}} [[শ্ৰেণী:মাছ]] 41rw3q3ywp8nuk1mf017kcfbl7djpkp 0 139402 634542 634023 2026-09-06T20:01:22Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634542 wikitext text/x-wiki {{Short description|ভাৰতৰ গাঁও}} {{Infobox settlement | name = মালানা | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = গাঁও | image_skyline = Malana Village during sunset.jpg | image_caption = | pushpin_map = India Himachal Pradesh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ভাৰতৰ হিমাচল প্ৰদেশত অৱস্থান | coordinates = {{coord|32|03|46|N|77|15|38|E|display=inline,title}} | subdivision_type = দেশ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ভাৰতৰ ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল|ৰাজ্য]] | subdivision_name1 = [[হিমাচল প্ৰদেশ]] | established_title = <!-- প্ৰতিষ্ঠা --> | established_date = | unit_pref = Metric | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = ৪৭০০ | population_as_of = জুলাই ২০১৭<ref name="HT"/> | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ভাষা | demographics1_title1 = চৰকাৰী | demographics1_info1 = [[হিন্দী ভাষা|হিন্দী]] | demographics1_title2 = আঞ্চলিক | demographics1_info2 = [[কুল্লুই]]<ref>{{cite web| website=Literary Herald |title=Language and dialect of Himachal Pradesh |url=https://tlhjournal.com/uploads/products/35.shradha-shandil-article.pdf?utm_}})</ref> | timezone1 = [[ভাৰতীয় মান সময়|ভামাস]] | utc_offset1 = +৫:৩০ | postal_code_type = <!-- [[ডাক সূচক সংখ্যা|পিন]] --> | postal_code = | website = | population_demonym = মালানী,<ref name = toii /> মালানী<ref name = bbcc /> }} '''মালানা''' {{en|Malana}} [[ভাৰত]]ৰ [[হিমাচল প্ৰদেশ]]ৰাজ্যৰ এখন গাঁও। কুল্লু উপত্যকাৰ উত্তৰ-পূবত থকা পাৰ্বতী উপত্যকাৰ এটা পাৰ্শ্ব উপত্যকা মালানা নালাত অৱস্থিত এইখনেই একমাত্ৰ গাঁও। ইয়াৰ ওপৰত চন্দ্ৰখানি আৰু দেও টিব্বা পৰ্বতৰ শৃংগসমূহৰ ছাঁ পৰে। এই গাঁওখন সাগৰপৃষ্ঠৰপৰা {{convert|2652|m|ft}} উচ্চতাত, প্ৰবল সোঁতেৰে বৈ যোৱা মালানা নদীৰ কাষৰ এটা দুৰ্গম মালভূমিত অৱস্থিত। মালানাৰ নিজা জীৱন-শৈলী আৰু সামাজিক গাঁথনি আছে আৰু ইয়াৰ লোকসকলে নিজৰ ৰীতি-নীতি কঠোৰভাৱে পালন কৰে। মালানাক লৈ কেইবাখনো তথ্যচিত্ৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত ''Malana: Globalization of a Himalayan Village''<ref>[http://www.veverkabros.com/Projects.html Malana: Globalization of a Himalayan Village, 2010 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100628154944/http://www.veverkabros.com/Projects.html |date=28 June 2010}}</ref> আৰু ''Malana, A Lost Identity''<ref>{{cite web | url=http://www.cultureunplugged.com/play/1212/-Malana--A-Lost-Identity | title=Documentary Film makers & Film Productions. Watch Documentaries Online }}</ref> উল্লেখযোগ্য। মালানাৰ অধিবাসীসকলৰ পৰম্পৰাগত ভাষা কানাশীৰ বৰ্তমানৰ বক্তাৰ সংখ্যা প্ৰায় ১৭০০। ১৯৬১ চনৰ লোকপিয়লত পোৱা ৫৬৩জনৰ তুলনাত এই সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছে, যি জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ সৈতে প্ৰায় সামঞ্জস্যপূৰ্ণ।<ref>[http://www.ignca.nic.in/ex_0055.htm Malana : Shangrila in the Himalayas]</ref> গাঁওখনলৈ যোৱাৰ আটাইতকৈ সাধাৰণ পথটো জাৰি হৈ আহিছে। গাঁওখনৰ কঠোৰ পৰম্পৰা অনুসৰি, বাহিৰৰ লোকক গাঁওখনৰ কোনো বস্তু, আনকি গাঁওবাসী আৰু মন্দিৰসমূহো শাৰীৰিকভাৱে স্পৰ্শ কৰিবলৈ নিষেধ কৰা হয়। এই নিয়ম ভংগ কৰিলে ২,৫০০ৰপৰা ৩,৫০০ টকালৈ জৰিমনা বিহা হয়। বাহিৰৰ কোনো লোকে স্পৰ্শ কৰাৰ পাছত গাঁওবাসীয়ে গা-ধোৱাৰ বাবে জনাজাত।<ref name = toii>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/watch-this-bizarre-tradition-of-malana-in-kasol-doesnt-let-you-touch-anything-details-inside/articleshow/98969179.cms|work=Times of India|title=Why tourists are not allowed to touch anything in this Kasol village|date=2023-03-24|access-date=2024-08-29}}</ref> ইজনে সিজনক স্পৰ্শ নকৰিবলৈ লেনদেনৰ সময়ত টকা মাটিত থৈ দিয়া হয়। গাঁওবাসীয়ে গাঁওখনৰ ‘পৱিত্ৰতা’ ৰক্ষা কৰাৰ বাবে এই পৰম্পৰা কঠোৰভাৱে পালন কৰে।<ref name = bbcc>{{cite news |last1=Chakraborty |first1=Mehk |title=Malana: A Himalayan village shrouded in myth |url=https://www.bbc.com/travel/article/20180821-malana-a-himalayan-village-shrouded-in-myth| date = 2018-08-21|work=BBC|access-date=2024-08-29}}</ref> == ইতিহাস == স্থানীয় কিংবদন্তি অনুসৰি, জামলু ''[[ঋষি]]'' মালানাত বাস কৰিছিল আৰু তেওঁ নিয়ম-কানুন সৃষ্টি কৰিছিল। স্থানীয় লোকসকলে দাবী কৰে যে জামলু ঋষি নামৰ তেওঁলোকৰ ''দেৱতা''ৰ নিৰ্দেশনাত সুসংগঠিত সংসদীয় ব্যৱস্থাৰে মালানা পৃথিৱীৰ অন্যতম প্ৰাচীন গণতন্ত্ৰ আছিল।<ref>Kulu The End of the Habitable World By Penelope Chetwode page 89 {{ISBN|81-85113-20-3}}</ref> বৰ্তমান জামলুক পুৰাণৰ এজন ঋষি হিচাপে চিনাক্ত কৰা হয় যদিও এই পৰিচয় তুলনামূলকভাৱে শেহতীয়া। বিশ্বাস কৰা হয় যে আৰ্যসকলৰ আগমনৰ পূৰ্বৰ সময়ৰপৰাই জামলুৰ পূজা কৰা হৈছিল। জি. এম. ইয়ং আৰু পেনেলোপ চেটউডে এজন গোড়া [[ব্ৰাহ্মণ]] পুৰোহিতৰ [[#ব্ৰাহ্মণ পুৰোহিতৰ কাহিনী|এটা কাহিনী]] বৰ্ণনা কৰিছে। সেই পুৰোহিতজনে মালানা ভ্ৰমণ কৰি স্থানীয় লোকসকলক তেওঁলোকৰ দেৱতাৰ বংশপৰিচয়ৰ বিষয়ে শিক্ষা দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু জামলু কোন সেই কথা নাজানে বুলি স্বীকাৰ কৰি তেওঁ গাঁওখন এৰি যাবলগীয়া হৈছিল।<ref name="Young" /><ref>Penelope Chetwode (1972). "Kulu The End of the Habitable World. p. 90. {{ISBN|81-85113-20-3}}</ref> মালানাৰ জামলু দেৱতাক কেন্দ্ৰ কৰি থকা লোকপৰম্পৰাত জামলু কোনো এটা স্থিৰ দেৱতা হিচাপে নহয়, বৰং দীৰ্ঘ ঐতিহাসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে গঢ় লৈ উঠা এক স্তৰীভূত সাংস্কৃতিক উপস্থিতি হিচাপে প্ৰকাশ পায়। এই প্ৰক্ৰিয়া পশ্চিম [[হিমালয়]]ৰ স্থানীয় বিশ্বাস, স্মৃতি আৰু ধৰ্মীয় পৰিৱৰ্তনৰ পাৰস্পৰিক সংযোগৰ মাজেৰে গঢ় লৈ উঠিছে। স্থানীয়ভাৱে জামলুক [[জমদগ্নি|জমদগ্নি ঋষি]] হিচাপে বুজা হয় যদিও এই পৰিচয়ে বিশ্বাসৰ পুৰণি স্তৰসমূহ মচি নিদিয়ে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ই এনে এক ক্ৰমাগত আত্মীকৰণক প্ৰতিফলিত কৰে, যাৰ জৰিয়তে কোনো থলুৱা দেৱতা বা ভূ-খণ্ডৰ ৰক্ষকক বহল ব্ৰাহ্মণ্যবাদী পৰিকাঠামোৰ ভিতৰত ব্যাখ্যা কৰা হয়, অথচ তেওঁৰ স্থানীয় কৰ্তৃত্ব, আচাৰগত স্বায়ত্তশাসন আৰু সামাজিক ভূমিকা অটুট থাকে। জামলুৰ সৈতে জড়িত লোককথাত পৱিত্ৰ আইন, সমাজৰ শৃংখলা আৰু গাঁওখনৰ ওপৰত দেৱতাৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। ইয়াৰপৰা এনে এজন দেৱতাৰ ধাৰণা পোৱা যায়, যাৰ বৈধতা কেৱল পৌৰাণিক বংশপৰিচয়ৰ ওপৰত নহয়, বৰং দৈনন্দিন সামাজিক আচাৰ আৰু পৰম্পৰাগত প্ৰতিষ্ঠানৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰশীল। একে সময়তে জামলুক কেন্দ্ৰ কৰি থকা কাহিনীৰ বিভিন্ন স্তৰত বৃহত্তৰ হিমালয়ীয় ধৰ্মীয় আদান-প্ৰদানৰ প্ৰতিধ্বনি দেখা যায়। ইয়াত ব্ৰাহ্মণ্যবাদৰ পূৰ্বৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে সামঞ্জস্য থকা উপাদান, বন আৰু প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ বিশ্বতত্ত্বৰ সম্ভাৱ্য সাদৃশ্য আৰু পৰৱৰ্তী হিন্দু পুনৰ্ব্যাখ্যা একেলগে থাকিলেও ইটোৱে সিটোৰ মাজত সম্পূৰ্ণৰূপে বিলীন হোৱা নাই। এই অৰ্থত জামলুৱে এক সাংস্কৃতিক সেতুৰ ভূমিকা পালন কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে দেখা যায় যে হিমালয়ৰ সমাজসমূহে [[কুল্লু]], [[লাডাখ]], [[তিব্বত]] আৰু ইয়াৰ বাহিৰৰ অঞ্চলসমূহৰ মাজেৰে প্ৰৱাহিত বৃহত্তৰ ধৰ্মীয় প্ৰভাৱসমূহ কেনেদৰে গ্ৰহণ কৰি স্থানীয় ৰূপ দিছিল, আৰু মৌখিক পৰম্পৰা আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ জৰিয়তে নিজৰ ধাৰাবাহিকতা কেনেদৰে ৰক্ষা কৰিছিল। সেয়ে এই লোককথাই জামলুক কেৱল পৌৰাণিক দেৱতা হিচাপে নহয়, পশ্চিম হিমালয়ৰ পৰিচয়, পৱিত্ৰ ভূগোল, ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্ব আৰু ধৰ্মীয় সংমিশ্ৰণৰ ইতিহাস বুজিবলৈ সহায় কৰা এক ঐতিহাসিক সংযোগস্থল হিচাপেও প্ৰকাশ কৰে। লোককথাত এই দেৱতাৰ জামলু, জাইমো, জমদগ্নি ঋষি, জামলু ঋষি আদি বহু নাম আছে আৰু তেওঁক তেওঁৰ পত্নী মাতা ৰেণুকাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰা হয়। আন কিছুমান লোককথাত লাহাউলৰ ৰজা ঘেপান, বনালী ([[হিড়িম্বা]], [[মানালী]]) আৰু জামলুক ভাই-ভনী বুলি গণ্য কৰা হয়। হাম্পটা অঞ্চলত ‘জেঠা হাম্পটা-কোণা মালানা’ বুলি এটা প্ৰসিদ্ধ প্ৰবাদ আছে। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে জ্যেষ্ঠজনে হাম্পটাত আৰু কনিষ্ঠজনে মালানাত থাকে। ইয়াৰদ্বাৰা বুজোৱা হয় যে হাম্পটাৰ লোকসকলে মালানাৰ লোকসকলতকৈও পুৰণি কালৰপৰা জামলুৰ সৈতে নিজৰ সম্পৰ্ক থকা বুলি দাবী কৰে। এটা লোককথা অনুসৰি জামলুৱে হাম্পটাৰ মাজেৰে এটা টোপোলা কঢ়িয়াই নিছিল আৰু তাত বৰ্তমান কুল্লু উপত্যকাত থকা সকলো দেৱতা আছিল। পাছত প্ৰবল বতাহ বলি সেই দেৱতাসমূহ কুল্লুৰ বিভিন্ন স্থানত সিঁচৰতি হৈ পৰে, যাক ‘থাৰাহ কাৰ্ডু’ বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ অৰ্থ এইটোও যে কুল্লু উপত্যকাত একে নাম আৰু মৰ্যাদাৰ দেৱতাসকলৰ মাজতো স্তৰভেদ আছে আৰু তেওঁলোকক কেন্দ্ৰ কৰি বিভিন্ন লোককথা আৰু কিংবদন্তি প্ৰচলিত। মালানাক পৃথিৱীৰ ‘অন্যতম প্ৰাচীন গণতন্ত্ৰ’ বুলি কোৱা হৈছে।<ref>{{Cite web|url=http://kullutourism.com/malana-village-kullu-trek.php|title=Malana - World's Oldest Democracy - Kullu|website=kullutourism.com|access-date=2018-01-09|archivedate=2017-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171225164611/http://kullutourism.com/malana-village-kullu-trek.php|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite news |url=[https://www.amarujala.com/shimla/malana-village-of-kullu-has-oldest-democracy-in-world](https://www.amarujala.com/shimla/malana-village-of-kullu-has-oldest-democracy-in-world) |title=यहां सदियों से गांव की संसद ही तय करती है कायदा कानून - Amarujala |work=Amar Ujala |access-date=2018-01-09 |language=en}}</ref> গাঁওবাসীয়ে বিশ্বাস কৰে যে তেওঁলোক [[আলেকজেণ্ডাৰ]]ৰ সৈন্যসকলৰ বংশধৰ, যিসকল আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ এই স্থানত আবদ্ধ হৈ পৰিছিল।<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Experts-to-study-Alexanders-last-descendants-in-Himachal/articleshow/4832428.cms |title=Experts to study Alexander's 'last descendants' in Himachal - Times of India |work=The Times of India |access-date=2018-01-09}}</ref> এটা বান্ধ প্ৰকল্প মালানা জলবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰই মালানাক বিশ্বৰ আন অংশৰ সৈতে অধিক ঘনিষ্ঠ কৰি তুলিছে আৰু অঞ্চলটোৰ বাবে ৰাজহৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। এটা নতুন পথে কেইবাদিনো খোজকাঢ়ি যোৱাৰ সময় কমাই মাত্ৰ ৪ ঘণ্টা কৰিছে। ২০০৮ চনৰ ৫ জানুৱাৰীত গাঁওখনত প্ৰায় ৫ ঘণ্টাতকৈ অধিক সময় জ্বলি থকা এক ভয়ংকৰ অগ্নিকাণ্ডই গাঁওখনৰ সাংস্কৃতিক গাঁথনি আৰু প্ৰাচীন মন্দিৰসমূহৰ কিছু অংশ ধ্বংস কৰে।<ref name=fire>{{cite news |last1=Joshi |first1=Namratha |title=Jamlu's fire |url=https://books.google.com/books?id=SjEEAAAAMBAJ&q=malana+village&pg=PA52 |accessdate=12 July 2015 |publisher=Outlook magazine. M/s Kasturi ad sons |date=26 January 2008}}</ref> ২০১৭ চনত গাঁওখনত প্ৰায় এডজন অতিথিশালা আৰু ৰেস্তোৰাঁ বন্ধ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছিল। এই নিৰ্দেশ দেৱতা জামলুৰ আদেশত দিয়া বুলি কোৱা হৈছিল।<ref name="HT"/> == চৰকাৰ == গাঁওখন ভাৰতৰ হিমাচল প্ৰদেশত অৱস্থিত যদিও ইয়াৰ লোকসকলে নিজকে ভাৰতৰ অংশ বুলি গণ্য নকৰে। তেওঁলোকৰ নিজা ন্যায়িক ব্যৱস্থাও আছে। গাঁওখন দ্বিসদনীয় সংসদৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয়। ইয়াৰ নিম্ন সদনক কানিষ্ঠাং আৰু উচ্চ সদনক জ্যেষ্ঠাং বুলি কোৱা হয়।<ref name="HT"/> বৰ্তমানৰ [[পঞ্চায়তী ৰাজ|পঞ্চায়ত]]ৰ মুৰব্বী হৈছে ভাগী ৰাম।<ref name="HT"/> == ভাষা == মালানাৰ বাসিন্দাসকলে কানাশী বা ৰক্ষ ভাষাত কথা কয়।<ref>"About Malana" {{cite web |url=http://www.mykullumanali.com/malana/about-malana.html |title=About Malana |accessdate=2010-07-26 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320103650/http://www.mykullumanali.com/malana/about-malana.html |archivedate=20 March 2011 |df=dmy-all }}</ref> এই ভাষা কেৱল গাঁওবাসীয়েহে বুজে। কানাশী ভাষা ইয়াৰ ওচৰৰ অঞ্চলসমূহত কোৱা কোনো উপভাষাৰ সৈতে মিল নাথাকে, কিন্তু ই সংস্কৃত আৰু কেইবাটাও তিব্বতীয় উপভাষাৰ সংমিশ্ৰণ যেন লাগে।<ref>Dr. Virendra Bangroo, "Malana: A Lost Utopia In The Himalayas," http://ignca.nic.in/nl002401.htm </ref> ইয়াক তিব্বত-বাৰ্মী ভাষা হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে। কানাশী ভাষাৰ সৈতে কিন্নৌৰৰ কোনো তিব্বত-বাৰ্মী ভাষাৰ পাৰস্পৰিক বোধগম্যতা নাই। == অৰ্থনীতি == মালানাৰ অৰ্থনীতি পৰম্পৰাগতভাৱে শণৰপৰা পাচি, ৰছী আৰু চেণ্ডেল তৈয়াৰ কৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল।<ref name="HT"/> শতিকাজুৰি ভাং বৈধ নগদ শস্য হিচাপে খেতি কৰা হৈছিল।<ref>{{cite magazine |quote=Local lawmakers and officials say the plant is part of their tradition and empathize with people in steep, remote villages who consider cannabis the only cash crop they can grow in harsh weather and geographic conditions. Maheshwar Singh, a local lawmaker and the descendant head of the royal family of Kullu, said a look at the old tax books shows that the plant was legally cultivated and sold for decades before India's drug law. |title=For this Himachal village, banned cannabis is its source of livelihood |first=Prabhash K. |last=Dutta |date=December 4, 2016 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/indian-village-malana-himachal-pradesh-cannabis-livelihood-355610-2016-12-04 |magazine=India Today}}</ref> ১৯৮০ৰ দশকৰপৰা মালানা বিনোদনমূলক মাদক পৰ্যটনৰ এক গন্তব্যস্থান হৈ পৰে।<ref name="HT"/> গাঁওখনত [[মাকৈ]] আৰু [[আলু]]ও উৎপাদন কৰা হয়।<ref name="HT"/> বৰ্তমান পৰ্যটন গাঁওখনৰ আয়ৰ এক মুখ্য উৎস। কিন্তু পৰ্যটকসকলে কেৱল গাঁওখনৰ বাহিৰৰ কেফেতহে থাকিব পাৰে; গাঁওখনৰ ভিতৰত বা পূৰ্বতে অনুমতি থকা বাসগৃহসমূহত থাকিব নোৱাৰে। == সংস্কৃতি আৰু জীৱন-শৈলী == [[File:Aerial picture of Malana, Himachal Pradesh.jpg|thumb|গাঁওখনৰ আকাশী দৃশ্য]] গাঁওখনৰ প্ৰশাসন গণতান্ত্ৰিক আৰু স্থানীয় লোকসকলে ইয়াক পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি গণৰাজ্য বুলি বিশ্বাস কৰে।<ref name="autogenerated1">{{cite journal |last1 = Giroti |first1 = R |last2 = Talwar |first2 = I |date = Apr 2010 |title = The Most Ancient Democracy in the World is a Genetic Isolate: An Autosomal and Y-Chromosome Study of the Hermit Village of Malana (Himachal Pradesh, India) |url = https://archive.org/details/sim_human-biology_2010-04_82_2/page/123 |journal = Hum. Biol. |volume = 82 |issue = 2 |pages = 123–41 |pmid=20649396 |doi=10.3378/027.082.0201 |s2cid = 22324205 |jstor=41466666}}</ref> [[কুল্লু]] উপত্যকাৰ অংশ হোৱা সত্ত্বেও, মালানাৰ লোকসকলৰ শাৰীৰিক বৈশিষ্ট্য অতি পৃথক আৰু উপত্যকাৰ আন লোকসকলতকৈ তেওঁলোকৰ উপভাষাও পৃথক বুলি এটা লোকবিশ্বাস আছে। কিন্তু হিমাচলৰ উপত্যকাসমূহত বহুতো পৃথক পাহাৰী উপভাষা আছে আৰু ইয়াৰে কিছুমান ইটোৱে সিটোৰপৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক। সেয়ে মালানাৰ লোকসকলৰ দুৰ্গমতাৰ বাবে তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক বা ভাষিক স্বকীয়তা প্ৰমাণ কৰিব নোৱাৰি। ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম হৈছে পাৰ্বতী উপত্যকাত ভাং আৰু হাচিছৰ বাণিজ্য। === জামলু দেৱতা === মালানাৰ সামাজিক গাঁথনি প্ৰকৃততে গাঁওবাসীৰ শক্তিশালী দেৱতা জামলু দেৱতাৰ ওপৰত থকা অটুট বিশ্বাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। গাঁওখনৰ সমগ্ৰ প্ৰশাসন এখন গাঁও পৰিষদৰ জৰিয়তে তেওঁৰদ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। এই পৰিষদৰ এঘাৰজন সদস্য আছে আৰু তেওঁলোকক জামলুৰ প্ৰতিনিধি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেওঁলোকে তেওঁৰ নামত গাঁওখন পৰিচালনা কৰে। যিকোনো বিবাদত তেওঁৰ সিদ্ধান্তই চূড়ান্ত আৰু কোনো বাহিৰৰ কৰ্তৃপক্ষৰ প্ৰয়োজন নহয়। সেয়ে মালানাক হিমালয়ৰ [[এথেন্স]] বুলি কোৱা হৈছে।<ref>[http://voyageforum.com/voyage/inde_malana_manali_athenes_himalaya_D762971/ Malana (Manali): Athènes de l'Himalaya]</ref> এজন গাঁওবাসীয়ে দৈৱবাণী কওঁতা হিচাপে সেৱা আগবঢ়াই জামলুক আহ্বান কৰা হয়।<ref name="HT">{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/hasish-village-malana-s-deity-orders-restaurants-guest-houses-shut-to-save-culture/story-LBj0YA3NtbrdGmJEln2w1J.html |newspaper=Hindustan Times|title='Deity orders' closure of joints, guest houses at Malana village famous for hash |first=Gaurav |last=Bisht |date=July 11, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170714004314/http://www.hindustantimes.com/india-news/hasish-village-malana-s-deity-orders-restaurants-guest-houses-shut-to-save-culture/story-LBj0YA3NtbrdGmJEln2w1J.html|archive-date=July 14, 2017}}</ref> দেৱতা জামলু [[জমদগ্নি]] ঋষি নামেৰেও জনাজাত। ==== ব্ৰাহ্মণ পুৰোহিতৰ কাহিনী ==== ১৯১১ চনত ইংৰাজ ইতিহাসবিদ জি. এম. ইয়ং মালানা ভ্ৰমণ কৰাৰ সময়ত গাঁওবাসীয়ে তেওঁক জামলু আৰু মালানাৰ সৈতে জড়িত এটা কাহিনী কৈছিল। এজন [[ব্ৰাহ্মণ]] পুৰোহিত বা পণ্ডিতে জামলুৰ ([[জমদগ্নি]] বুলি কোৱা হৈছিল) কথিত প্ৰকৃত বংশপৰিচয় এখন পাৰ্চমেণ্টত লিখি মালানা গাঁৱলৈ লৈ আহিছিল। গাঁওবাসীয়ে তেওঁক সেই লিখাখন মন্দিৰত থৈ জামলুৱে ইয়াক চিনি পায় নে নাই চাবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। তেতিয়া কথিতভাৱে দেৱতাৰ আত্মা একদল মানুহৰ মাজত অৱতীৰ্ণ হৈছিল। সেই লোকসকলক ‘ৰা দেও’ বুলি কোৱা হৈছিল আৰু তেওঁলোকে উন্মাদৰ দৰে কথা-বতৰা পাতিবলৈ ধৰিছিল, যাৰ ফলত ব্ৰাহ্মণজন হতভম্ব হৈছিল। তথাপি তেওঁ কেৱল কঁকালত কাপোৰ পিন্ধা আৰু পাৰ্চমেণ্টখন কঢ়িয়াই থকা মালানাৰ এজন লোকৰ সৈতে মন্দিৰৰ ভিতৰলৈ সোমাই গৈছিল। মন্দিৰৰ ভিতৰত ব্ৰাহ্মণজন পক্ষাঘাতগ্ৰস্ত আৰু বাকৰুদ্ধ হৈ পৰিছিল আৰু তেওঁৰ সংগীয়ে তেওঁক টানি বাহিৰলৈ আনিবলগীয়া হৈছিল। মন্দিৰৰ ভিতৰত কি ঘটিছিল সেই বিষয়ে তেওঁলোকৰ কোনোৱেই একো কোৱা নাছিল। কিন্তু ব্ৰাহ্মণজনে কথিতভাৱে পাৰ্চমেণ্টখন ফালি পেলাই আৰু জামলু কোন সেই কথা নাজানে বুলি স্বীকাৰ কৰি গাঁওখন এৰি গৈছিল।<ref name="Young">{{cite journal |last1=Young |first1=George Malcolm |title=Malana and the Akbar-Jamlu Legend |journal=Journal of the Panjab Historical Society |date=1916 |volume=4 |issue=2 |pages=77–149}}</ref> ইয়ঙৰ মতে, কাহিনীটো সত্য হ'লে ইয়াৰ ব্ৰাহ্মণজনে গাঁওবাসীয়ে দেখুওৱা অৱজ্ঞা সত্ত্বেও জামলুক হিন্দু দেৱমণ্ডলত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ লক্ষ্যত সফল হৈছিল। জামলুক কেতিয়াবা ‘জমদগ্গন’ নামৰেও কোৱা হয় আৰু তেওঁৰ কথিত জ্যেষ্ঠ ভাতৃ গাইফানকো ‘জগমদম্ব’ বুলি কোৱা হয়। এই দুয়োটা নামেই যেন জমদগ্নিৰ ৰূপভেদ। ইয়াৰ উপৰি জমদগ্নিৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ [[পৰশুৰাম]] ওচৰৰ এখন গাঁৱত দেৱতা হিচাপে পূজিত হয় আৰু তেওঁক জামলুৰ পুত্ৰ হিচাপেও স্বীকাৰ কৰা হয়। ইয়ঙে এতিয়াও বিশ্বাস কৰে যে জামলু আৰু [[কুল্লু জিলা|কুল্লু]]ৰ আন স্থানীয় দেৱতাসকল পুৰণি থলুৱা দেৱতাৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে। কিন্তু তেওঁ এইটোও লক্ষ্য কৰিছিল যে সময়ৰ লগে লগে তেওঁলোক হিন্দু উপাদানৰ সৈতে সমন্বিত হৈ পৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ মূল নামসমূহ ইতিহাসত হেৰাই গৈছিল।<ref name="Young"/> ==== আকবৰ-জামলু কিংবদন্তি ==== ১৯১১ চনত জি. এম. ইয়ংক জামলুৰ সৈতে জড়িত আন এটা কাহিনীও কোৱা হৈছিল। এই কাহিনীটো [[মোগল সাম্ৰাজ্য]]ৰ [[আকবৰ|আকবৰেে]] মালানালৈ পঠিয়াইছিল বুলি কোৱা ধৰ্মীয় মূৰ্তিসমূহৰ উৎপত্তিৰ সৈতে জড়িত। কোৱা হয় যে বছৰত এবাৰ [[ফাগুন]] মাহত জামলুৰ উৎসৱৰ সময়ত এই মূৰ্তিসমূহ বাহিৰলৈ উলিওৱা হয়। অৱশ্যে মূৰ্তিসমূহে কাক বা কিহক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে সেয়া জনা নাযায়।<ref name="Young"/> কাহিনীটো এজন [[সাধু]] মালানালৈ তীৰ্থযাত্ৰাত অহাৰপৰা আৰম্ভ হয়। যাত্ৰা শেষ কৰি তেওঁ গাঁও এৰি যোৱাৰ সময়ত পৰম্পৰা অনুসৰি জামলুৰ কোষাগাৰৰপৰা এখন কম্বল আৰু অলপ টকা তেওঁক দিয়া হৈছিল। সাধুজনে [[দিল্লী]]লৈ যাত্ৰা কৰে আৰু নগৰত প্ৰৱেশৰ কৰ হিচাপে তেওঁৰপৰা পৱিত্ৰ টকাৰ কিছু অংশ লৈ লোৱা হয়। এই পৱিত্ৰতা ভংগৰ ঘটনাত জামলু ক্ৰুদ্ধ হোৱা বুলি কোৱা হয় আৰু আকবৰ কোনো ৰোগত আক্ৰান্ত হয়। সেই ৰোগটো কথিতভাৱে [[কুষ্ঠ ৰোগ]] আছিল।<ref name="Young"/> ৰোগটো অলৌকিক কাৰণত হোৱা বুলি উপলব্ধি কৰি আকবৰে তেওঁৰ মৌলৱীসকলৰ পৰামৰ্শ লয় যদিও তেওঁলোকে সহায় কৰিব নোৱাৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁ [[ব্ৰাহ্মণ]]সকলৰ পৰামৰ্শ লয় আৰু তেওঁলোকে তেওঁৰ ৰোগৰ সঠিক কাৰণ জনায়। তেওঁলোকে কয় যে যিমান সময়লৈকে লোৱা পৱিত্ৰ টকা বিচাৰি উলিয়াই মালানালৈ ঘূৰাই দিয়া নহয়, সিমান সময়লৈকে ৰোগটো থাকিব। আকবৰে কিমান টকা লোৱা হৈছিল সোধাত ব্ৰাহ্মণসকলে কয় যে মাত্ৰ দুটা পইচা লোৱা হৈছিল। আকবৰে কয় যে তেওঁৰ কোষাগাৰত ইমান কম পৰিমাণৰ টকা বিচাৰি উলিওৱাটো অসম্ভৱ হ'ব। তথাপি ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁক চেষ্টা কৰিবলৈ কয়।<ref name="Young"/> আকবৰে অলৌকিকভাৱে নিজৰ কোষাগাৰৰ বহু টকাৰ মাজত ইটোৱে সিটোৰ সৈতে লাগি থকা সেই দুটা মুদ্ৰা বিচাৰি পায়। ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁক মুদ্ৰাকেইটা ঘূৰাই দিবলৈ মালানালৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰিবলৈ কয়। কিন্তু দীঘলীয়া আৰু কষ্টকৰ যাত্ৰা কৰিব নোৱাৰি আকবৰে তেওঁৰ সলনি নিজৰ সোণৰ মূৰ্তি, ঘোঁৰা আৰু হাতীৰ মূৰ্তি পঠিয়ায়। ইয়াৰ ফলত জামলু সন্তুষ্ট হয় আৰু আকবৰৰ ৰোগ আৰোগ্য হয়।<ref name="Young"/> এই কাহিনী মালানাত [[ফাগুন]] মাহৰ ১২ তাৰিখে পুনৰভিনয় কৰা হয়। কোৱা হয় যে মূৰ্তিসমূহ এটা বনৰ মাজলৈ শোভাযাত্ৰা কৰি লৈ যোৱা হয়। তাত মাটিত এটা সৰু শিল পুতি থোৱা আছে, যিটো স্থানে জামলুৱে সম্ৰাটৰ সন্মান গ্ৰহণ কৰিবলৈ অপেক্ষা কৰিছিল বুলি চিহ্নিত কৰে।<ref name="Young"/> ইয়ঙৰ মতে, মূৰ্তিসমূহৰ অস্তিত্বৰ বাবে এই কাহিনীটোৰ আধাৰত কিছু সত্য থকা সম্ভৱ। কিন্তু ইয়াত আকবৰৰ প্ৰকৃততে ভূমিকা আছিল নে নাই সেয়া অসম্ভৱ যেন লাগে, কাৰণ কাহিনীটোত তেওঁৰ ভূমিকাৰ সৈতে কোনো বিশেষ তাৎপৰ্য জড়িত নহয়। ইয়ঙৰ মতে, মূৰ্তিসমূহ আৰু সেইবোৰৰ সৈতে জড়িত আচাৰ-অনুষ্ঠান ইয়াতকৈ বহু পুৰণি সময়ৰপৰা উৎপত্তি হোৱা।<ref name="Young"/> === হেলেনীয় সংযোগ === তেওঁলোকৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে বিভিন্ন কিংবদন্তি আছে। ইয়াৰে এটা অনুসৰি, তেওঁলোক [[আলেকজেণ্ডাৰ|আলেকজেণ্ডাৰ]]ৰ সৈন্যবাহিনীৰ মেচিডোনীয় সৈন্যসকলৰ বংশধৰ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। কিংবদন্তি অনুসৰি, আলেকজেণ্ডাৰে দেশ এৰি যোৱাৰ পাছত কিছুমান সৈন্যই এই দুৰ্গম অঞ্চলত আশ্ৰয় লৈছিল আৰু পিছত তাতেই স্থায়ীভাৱে বসতি স্থাপন কৰিছিল। অৱশ্যে যথেষ্ট ঐতিহাসিক প্ৰমাণ নথকাৰ বাবে এই পৌৰাণিক কাহিনীটো বিতৰ্কিত।<ref name = bbcc /> আনহাতে কিছুমানৰ দাবী অনুসৰি পাকিস্তানৰ কালাশ উপত্যকাহে সেই অঞ্চল য'ত আলেকজেণ্ডাৰ দ্য গ্ৰেটৰ সৈন্যসকলে প্ৰকৃততে আশ্ৰয় লৈছিল। এই কিংবদন্তি স্থানীয় লোকসকলৰ ইন্দো-আৰ্য বংশোদ্ভৱৰ কিংবদন্তিৰ সৈতেও সামঞ্জস্যপূৰ্ণ নহয়, কাৰণ ইন্দো-আৰ্যসকল আলেকজেণ্ডাৰ দ্য গ্ৰেটৰ সৈন্যসকলতকৈ প্ৰায় এহাজাৰ বছৰ আগৰ। মালানাৰ জনসংখ্যাৰ শেহতীয়া জিনীয় পৰীক্ষাই গ্ৰীক উৎপত্তিতকৈ ইন্দো-আৰ্য উৎপত্তিৰ সৈতে অধিক সামঞ্জস্য দেখুৱায়। তেওঁলোকৰ ৱাই-ডিএনএৰ বৃহৎ অংশ জে২ আৰু আৰ১এ হেপ্ল'টাইপেৰে গঠিত, যিবোৰ দক্ষিণ এছিয়াৰ উত্তৰ বা দক্ষিণ ভাৰতৰ অধিকাংশ ভাৰতীয়ৰ মাজত পোৱা যায়। ইয়াৰ বিপৰীতে গ্ৰীক উৎপত্তিত আৰ২বি আদি ভিন্ন বৈশিষ্ট্যৰ ৱাই-ডিএনএ হেপ্ল'টাইপৰ সংমিশ্ৰণ আশা কৰা হ'লহেঁতেন।<ref name="autogenerated1"/> জে২ আৰু আৰ১এ হৈছে পিতৃসূত্ৰীয় বংশধাৰা, যিবোৰ উত্তৰ বা দক্ষিণ ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ ক্ৰমে ২০% আৰু ৪০%তকৈ অধিক লোকৰ মাজত পোৱা যায়, কিন্তু গ্ৰীচৰ দৰে ভূমধ্যসাগৰীয় সমাজত ই অতি দুৰ্লভ। === মন্দিৰ === গাঁওখনত কেইবাটাও প্ৰাচীন মন্দিৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত কাঠৰ খোদিত কাম আৰু হৰিণৰ মূৰেৰে সজোৱা কাঠকুনি শৈলীত নিৰ্মিত জামলু মন্দিৰ<ref name=fire/> আৰু [[ৰুক্মিণী]] মন্দিৰ উল্লেখযোগ্য। === মালানা ক্ৰীম === মালানা ইয়াৰ “মালানা ক্ৰীম”ৰ বাবে বিখ্যাত। ই পাৰ্বতী উপত্যকাত গজা ভাং গছৰপৰা তৈয়াৰ কৰা এক সামগ্ৰী।<ref>{{cite news |newspaper=Hindustan Times |title=Hash through hashtag: Himachal's famed marijuana on sale via Instagram, Speed Post |first=Aarish |last=Chhabra |date=March 21, 2017 |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/hash-through-hashtag-himachal-s-famed-marijuana-on-sale-via-instagram-speed-post/story-BosATt2zX028mUC3rhzS0K.html |quote=Other photos had an entry gate of Malana, considered to have the best quality of cannabis in the world.}}</ref><ref name="HT"/> মালানা ক্ৰীমক উচ্চ বিশুদ্ধতাৰ হাচিছ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।<ref>{{cite news |url=https://qz.com/1026188/malana-an-ancient-himalayan-village-known-for-indias-best-hash-is-now-off-limits-for-tourists/ |work=Quartz (publication) |quote=An isolated village nestled in the Himalayas, Malana is popular for Malana Cream, a strain of cannabis with a high oil content and intense aroma [...] Malana Cream is among the most expensive hashish on the famed cannabis menus of Amsterdam. A tola, or 11.66 grams, sells for over $250 there and over Rs4,000 ($60) in India. |title=An ancient Himalayan village known for India's best hash is now off limits for tourists |date=July 11, 2017 |first=Manu |last=Balachandran}}</ref> মালানা ক্ৰীম প্ৰস্তুত কৰিবলৈ সতেজ ভাংৰ ফুল দুয়োখন হাতৰ মাজত বাৰে বাৰে ঘঁহি তাৰ ৰস উলিয়াই হাতৰ তলুৱাত আঠাযুক্ত হাচিছৰ এটা স্তৰ সৃষ্টি কৰা হয়।<ref>{{Cite web |url=https://www.hindustantimes.com/travel/among-the-world-s-top-stoner-spots-malana-now-cannot-do-without-marijuana/story-rbiWwsRw44NcIjcCQyIvjM.html |title = Among the world's top stoner spots, Malana now cannot do without marijuana |date = 4 December 2016}}</ref> == তথ্যসূত্ৰ == {{reflist}} == অধিক পঠন == * {{cite news |last1=Chakraborty |first1=Mehk |title=Malana: A Himalayan village shrouded in myth |url=https://www.bbc.com/travel/article/20180821-malana-a-himalayan-village-shrouded-in-myth |work=bbc.com }} == বাহ্যিক সংযোগ == {{commons category|Malana, Himachal Pradesh}} * [http://www.ignca.gov.in/ex_0055.htm Malana : Shangrila in the Himalayas] * [http://www.ignca.gov.in/bangru04.htm Himalayan Culture and Mountaineering Museum] [[শ্ৰেণী:হিমাচল প্ৰদেশ]] 24sy7msjbsn73nbikos1nmrdgmwylie 0 139436 634564 634299 2026-09-07T00:34:20Z InternetArchiveBot 29706 Add 2 books for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634564 wikitext text/x-wiki [[File:Binus Operet 24-10-2009 Yangge.JPG|thumb|right|বিনাছ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সপোন পখিলা নৃত্য গোটৰ দ্বাৰা পৰম্পৰাগত ইয়াংগে নৃত্য পৰিবেশন]] '''ইয়াংগে''' ({{Lang-en| yangge}}) হৈছে ছং বংশত "গাঁৱৰ সংগীত" নামেৰে জনাজাত নৃত্যৰ পৰা বিকশিত হোৱা [[চীনা]] লোকনৃত্যৰ এটা প্ৰকাৰ।<ref name="folk dance">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2h3DuP1sok8C&pg=PA231 |script-title=zh:中国民族民间音乐 |page=231|author={{lang|zh|王耀华，陈新凤，黄少枚}} |publisher={{lang|zh|[[Fujian Education Press]]}} |isbn=9787533443986 |year=2006}}</ref> উত্তৰ চীনত ই অতি জনপ্ৰিয় আৰু ই লোকশিল্পৰ অন্যতম স্বকীয় ৰূপ। উত্তৰ চীনৰ গ্ৰাম্য আৰু চহৰ দুয়োখন অঞ্চলতে ই জনপ্ৰিয়। বিশেষকৈ বয়সস্থ লোকৰ মাজত ই জনপ্ৰিয়। সন্ধিয়া মানুহবোৰ ৰাজপথত গোট খাই শাৰী বা বৃত্তৰ দৰে একেলগে নাচি থাকে। কিছুমান নৃত্যশিল্পীয়ে ৰঙা, সেউজীয়া বা অন্যান্য ৰঙীন সাজ-পোছাক পিন্ধে আৰু সাধাৰণতে কঁকালত ৰঙা ৰেচমৰ ফিতা ব্যৱহাৰ কৰে। ঢোল, শিঙা আৰু গং বজোৱা সংগীতত তেওঁলোকে নিজৰ শৰীৰটো লৰচৰ কৰে। মানুহে ইয়াংগে নৃত্য চাই থাকোঁতে তেওঁলোকেও যোগ দিয়ে আৰু নাচি থাকে। কিছুমান নৃত্যশিল্পীয়ে কঁকালৰ ঢোল, নৃত্যৰ অনুৰাগী, নকল গাধ, বা আৱৰ্জনা আদি প্ৰপছ ব্যৱহাৰ কৰে। বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ইয়াংগে বিভিন্ন শৈলীত পৰিবেশন কৰা হয় যদিও সকলো নৃত্যই আনন্দ প্ৰকাশ কৰে। ১৯৪০ চনত চীনা কমিউনিষ্ট পাৰ্টিয়ে নতুন ইয়াংগে আন্দোলন আৰম্ভ কৰে য’ত গাঁৱৰ সমৰ্থন সংগ্ৰহৰ মাধ্যম হিচাপে নৃত্য গ্ৰহণ কৰা হয়। নৃত্যটোক এটা আৰ্হিত সৰল কৰি তোলা হৈছিল: তিনিটা দ্ৰুত খোজ আগুৱাই, এখোজ পিছুৱাই, এটা থমকি ৰোৱা আৰু তাৰ পিছত পুনৰাবৃত্তি। নৃত্যৰ এই সংস্কৰণত সমাজবাদী উপাদানসমূহ সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছিল; উদাহৰণস্বৰূপে, নৃত্য দলৰ নেতাই ছাতিৰ সলনি কাঁচি ধৰিছিল আৰু ইয়াক "সংগ্ৰাম ইয়াংগে" বা "সংস্কাৰ ইয়াংগে" বুলিও কোৱা হয়।<ref>{{Cite journal | doi = 10.1017/S0305741005000056 | first1 = Chang-tai | last1 = Hung | year = 2005 | title = The Dance of Revolution: Yangge in Beijing in the Early 1950s | url = https://archive.org/details/sim_china-quarterly_2005-03_181/page/82 | journal = The China Quarterly | volume = 181 | issue = 181| pages = 82–99 | jstor = 20192445 | s2cid = 42166289 }}</ref><ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=YMT4U_abB6oC&pg=PA107|title=Culture and Customs of China |author= Richard Gunde |page=107 |publisher= Greenwood |year= 2001 |isbn=978-0313361180 }}</ref> ==প্ৰকাৰসমূহ== ইয়াংগে প্ৰধানকৈ দুটা প্ৰকাৰৰ: এটা হ’ল "ষ্টিল্ট ইয়াংগে" যিটো ষ্টিল্টত কৰা হয় আৰু আনটো হ’ল "গ্ৰাউণ্ড ইয়াংগে" যিটো অধিক সাধাৰণ আৰু ষ্টিল্ট অবিহনে কৰা হয়। ইয়াংগেৰ আন এটা ৰূপ হ'ল "গাঁৱৰ নাটক"; এই সংকলনটো ১৯৭০ চনত চিডনী ডি গেম্বলে প্ৰকাশ কৰিছিল, ১৯৩০ চনত ডিং জিয়ান পৰীক্ষাৰ জৰীপৰ সময়ত লি জিংহানে কৰা লিপিবদ্ধকৰণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।<ref>{{cite book |author=Sidney D. Gamble |title=Chinese Village Plays from the Ting Hsien Region (Yang Ke Hsüan); a Collection of Forty-Eight Chinese Rural Plays as Staged by Villagers from Ting Hsien in Northern China |location= Amsterdam |publisher=Philo Press |year= 1970 |isbn= 978-9060224007 |others= Translated from the Chinese by various scholars after the original recordings and edited with a critical introd. and explanatory notes by Sidney D. Gamble.}}</ref> ইয়াংগে নাটক বা ইয়াংগে অপেৰা (秧歌剧)ত সাধাৰণতে সাতটা পদ্য বা চাৰিটা চতুৰ্থাংশ ব্যৱহাৰ কৰা হয় য'ত দীঘল আৰু চুটি বাক্যৰ পৰ্যায়ক্ৰমে থাকে।<ref>China monthly review - Volumes 120 à 121.</ref> ইয়াৰ উদাহৰণ চীন নেচনেল অপেৰাৰ আৰম্ভণিৰ পৰাই; ১৯৪২ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ সময়ত য়ান'নত 'ব্ৰাদাৰ্ছ এণ্ড চিষ্টাৰছ অ'পেনিং আপ দ্য ৱেষ্টলেণ্ড' (兄妹开荒) নামৰ এখন ইয়াংগে নাটক মঞ্চস্থ কৰা হৈছিল। ইয়াংগে কথিত নাটক (হুয়াজু)ৰ দ্বাৰা কিছু পৰিমাণে প্ৰভাৱিত হৈছিল যদিও ইয়াত নৃত্য আৰু গীতৰ অন্তৰ্ভুক্তি কৰা হৈছিল।<ref>Contemporary Chinese theatre - Page 8 Roger Howard - 1978 "1 The yangko dramas Brothers and Sisters Open up Wasteland and The White-haired Girl were produced by the Lu Hsun Academy in Yenan. These musical plays owed something to the modern drama (huachu) — in particular in their more ."</ref> ==সংগ্ৰাম (সংস্কাৰ) ইয়াংগে আৰু চীনা কমিউনিষ্ট পাৰ্টি== ১৯৩৭ চনত জাপানী আক্ৰমণৰ পূৰ্বে উত্তৰ চীনৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলত কৰা পৰম্পৰাগত লোক অনুষ্ঠান 'ইয়াংগে'ৰ উৎপত্তি হৈছে।<ref name="Asian Dance Traditions">"Asian Dance Traditions" International Encyclopedia of Dance, edited by Selma Jeanne Cohen and Dance Perspectives Foundation, E-reference ed., e-book, New York, Oxford UP, 2009.</ref> প্ৰায়ে নৱবৰ্ষ উদযাপনৰ সৈতে জড়িত এই লোক অনুষ্ঠানত উত্তেজিত নৃত্য, আড়ম্বৰপূৰ্ণ সাজ-পোছাক আৰু উচ্চস্বৰৰ সংগীতৰ বৈশিষ্ট্য আছিল। নৃত্য দলটোৰ নেতৃত্বত আছিল ‘ছান্টৌ’ (ছাতি-মূৰ) নামৰ এজন মুখ্য নৃত্যশিল্পী আৰু এই গোটটোত কেইডজনমানৰ পৰা এশৰো অধিক নৃত্যশিল্পী আছিল। এই নৃত্যৰ লগত চুটি নাটক আছিল, যিবোৰ প্ৰায়ে চীনৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল।<ref>Hung, Chang-tai. Mao's New World: Political Culture in the Early People's Republic. E-book, Ithaca, Cornell UP, 2011.</ref> এই লোক অনুষ্ঠানৰ লগত জড়িত গীতবোৰ আছিল যুৱক-যুৱতীৰ মাজত প্ৰেম বা অভিবাদনৰ কথোপকথন আৰু নৃত্যৰ সময়ত দোল খাই থকা শৰীৰৰ গতিবিধি সাধাৰণতে যৌন ইংগিতদায়ক আছিল।<ref name="Asian Dance Traditions"/> ৰিপাব্লিকান যুগত জাতীয়তাবাদী বিষয়া আৰু গ্ৰাম্য সংস্কাৰকসকলে (যেনে গণশিক্ষা আন্দোলনৰ সৈতে জড়িতসকলে) কেইবাটাও সংস্কাৰৰ বাবে ঠেলি দিছিল। এই সংস্কাৰসমূহৰ লক্ষ্য আছিল নিজৰ লক্ষ্যত উপনীত হোৱা, যেনে কিছুমান পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতি নিৰ্মূল কৰা আৰু ইয়াংগে প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে জাতীয় পৰিচয় শক্তিশালী কৰা।<ref>{{cite book |last1=Kate Merkel-Hess |title=The Rural Modern: Reconstructing the Self and State in Republican China |date=2017 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226383309 |pages=92–96}}</ref> য়ান'আনত ইয়াংগে আন্দোলনে (১৯৪২ চনৰ শেষৰ পৰা ১৯৪৬ চনলৈকে)<ref name=":03">{{Cite book |last=Kang |first=Xiaofei |title=Enchanted Revolution: Ghosts, Shamans, and Gender Politics in Chinese Communist Propaganda, 1942-1953 |date=2023 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-765447-7 |location=New York (N.Y.)}}</ref> ইয়াংগেক সমাজবাদী বিষয়বস্তুৰ সৈতে খাপ খুৱাই লৈছিল।<ref>{{Cite journal |last1=Chang-tai |first1=Hung |year=2005 |title=The Dance of Revolution: Yangge in Beijing in the Early 1950s |url=https://archive.org/details/sim_china-quarterly_2005-03_181/page/82 |journal=The China Quarterly |volume=181 |issue=181 |pages=82–99 |doi=10.1017/S0305741005000056 |jstor=20192445 |s2cid=42166289}}</ref> এই আন্দোলনত লু জুন একাডেমী অৱ আৰ্টছে মূল ভূমিকা পালন কৰিছিল।<ref name=":03" /> ==আঞ্চলিক তাৰতম্য== ===উত্তৰ ছানছি=== এই নৃত্য ১২ৰ পৰা ১০০ জনীয়া বৃহৎ গোটত বা ২-৩ জনীয়া সৰু সৰু গোটত কৰিব পাৰি। নৃত্যশিল্পীসকলে চহৰৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ মাজেৰে গৈ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ গতি কৰে। নৃত্যশিল্পীৰ শোভাযাত্ৰাৰ নেতাক "ছান্টৌ" বা "ছাতি" বুলি কোৱা হয়, যিয়ে গোটটোক নেতৃত্ব দিবলৈ ছাতি ধৰি থাকে।<ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SWuPCNxdsQgC&pg=PA18 |title=Popular Chinese Literature and Performing Arts in the People's Republic of Chinaa, 1949-1979 |editor= Bonnie S. McDougall |author= David Holms |chapter=Folk Art as Propaganda: The Yangge Movement in Yan'an |pages=13–21 |publisher=University of California Press |year= 1984 | isbn=978-0520048522}}</ref> তেওঁও গায়, প্ৰায়ে ইম্প্ৰভাইজ কৰি, বাকীবোৰে তেওঁৰ শেষৰ শাৰীটো আওৰাই থাকে। শোভাযাত্ৰাত বিভিন্ন চৰিত্ৰ থাকিব পাৰে, যেনে দুটা হাস্যৰসময়ী চৰিত্ৰ "বিগ-হেডেড মংক" আৰু "লিউ কুই", আৰু "আঠটা অমৰ"। শোভাযাত্ৰাটোৱে প্ৰথমতে "ছান্টৌ"ক অনুসৰণ কৰি এটা ডাঙৰ, সৰল বৃত্ত গঠন কৰে, আৰু পিছলৈ অধিক জটিল আৰ্হি গঠন কৰে। ===শানডং=== শানডং ইয়াংগেক ইয়াংগেৰ আটাইতকৈ বিশুদ্ধ ৰূপ বুলি গণ্য কৰা হয়। শানডং প্ৰদেশত তিনিটা প্ৰধান ইয়াংগে প্ৰজাতি আছে: হাইয়াং ইয়াংগে, জিয়াওঝৌ ইয়াংগে, আৰু গুজি ("ঢোল") ইয়াংগে। গুজি ইয়াংগেত প্ৰতিজন নৃত্যশিল্পীয়ে পাঁচটা ভূমিকাৰ ভিতৰত এটা ভূমিকা পালন কৰে: "ছাতি", "ঢোল", "লাঠি", "ফুল", আৰু "ক্লাউন।" প্ৰথম তিনিটাৰ নাম নৃত্যশিল্পীগৰাকীয়ে ৰখা প্ৰপছৰ নামেৰে ৰখা হৈছে, আনহাতে চতুৰ্থটোৰ নাম এগৰাকী মহিলা নৃত্যশিল্পীৰ বাবে।<ref>{{cite web |url=http://arts.cultural-china.com/en/96A14845A16219.html |work=Cultural China |title=Guzi Yangge |access-date=2013-10-27 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029194057/http://arts.cultural-china.com/en/96A14845A16219.html |url-status=dead |archivedate=2013-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029194057/http://arts.cultural-china.com/en/96A14845A16219.html |deadurl=yes }}</ref> ===লিয়াওনিং=== লিয়াওনিং আৰু বেইজিঙত ষ্টিল্ট ইয়াংগে অতি জনপ্ৰিয়, য’ত নৃত্যশিল্পীসকলে ষ্টিল্টত থিয় হৈ নাচে। কেইবাবিধো ষ্টিল্ট ইয়াংগে, যেনে "জিয়েটাং" ৰাজপথত পৰিবেশন কৰা দলীয় নৃত্য; "জিয়াক্সিয়াং," য'ত বিভিন্ন ভংগীমাৰ দ্বাৰা পিৰামিডৰ দৰে আকৃতি গঠন কৰা হয়; "ডাচাং," বাহিৰত পৰিবেশন কৰা এটা গোটৰ নৃত্য; আৰু প্ৰেম-গল্পৰ বিষয়বস্তুৰ বাবে পৰিচিত "জিয়াওচাং"।<ref>{{cite web |url=http://www1.chinaculture.org/library/2008-01/21/content_64927_2.htm |title=Collection of Chinese Folk Dances |work=ChinaCulture.org |access-date=2013-10-27 |archive-date=2013-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030005829/http://www1.chinaculture.org/library/2008-01/21/content_64927_2.htm |url-status=dead |archivedate=2013-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030005829/http://www1.chinaculture.org/library/2008-01/21/content_64927_2.htm |deadurl=yes }}</ref> ===উত্তৰ-পূব চীন=== উত্তৰ-পূব চীনৰ মানচুৰিয়ান ইয়াংগেৰ কণ্ঠশিল্পীসকলে সাধাৰণতে সেই অঞ্চলৰ পৰম্পৰাগত মানচুৰ সাজ-পোছাক পৰিধান কৰে। এই আন্দোলনসমূহ মুক্ত আৰু দ্ৰুত, অশ্বাৰোহী আৰু নিশানাত পাকৈত জনগোষ্ঠীৰ সাহসিকতাক প্ৰতিফলিত কৰে।<ref>{{cite web |author1=Sun Jingchen |author2=Luo Xiongyan |author3=Zi Huayun |title=Excerpts from Chinese Dance |url=http://www.chinesedance.com/danceBookEnglish/chineseDance_2_2.html |work=Toronto Chinese Dance Academy}}</ref> ==তথ্য সংগ্ৰহ== {{Reflist}} [[শ্ৰেণী: চীন]] [[শ্ৰেণী:চীনা নৃত্য]] q4318sosjkyasypacgmavns4q62j6lb 0 139438 634572 634401 2026-09-07T01:25:58Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634572 wikitext text/x-wiki [[File:Sculpture of hasta mudras at Indira Gandhi International Airport.jpg|thumb|right|350px|[[বিশ্ব বেংক]]ৰ মতে, ভাৰতৰ মুঠ শ্ৰমিক শক্তিৰ সংখ্যা ৬১৭.৬ নিযুত। এই ক্ষেত্ৰত ভাৰত [[চীন]]ৰ পিছত দ্বিতীয় স্থানত আছিল। নিবনুৱাৰ হাৰ ৬.১ শতাংশ আছিল আৰু ৯৩.৪ শতাংশ শ্ৰমিক কোনো [[শ্ৰমিক সংঘ]]ৰ সদস্য নাছিল। গড় মাহিলী আয় ৪৪০ আমেৰিকান ডলাৰ আৰু গড় কৰ্মসপ্তাহ আছিল ৪০ ঘণ্টা।<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=IN|title=Labor force, total - India | Data}}</ref>]] [[File:Deaths from Karoshi.png|thumb|400px|২০১৬ চনত [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]] আৰু [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ই যৌথভাৱে কৰা অধ্যয়নৰ আধাৰত প্ৰতি ১,০০,০০০ জন লোকৰ বিপৰীতে দীঘলীয়া কৰ্মসময়ৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ সংখ্যা।<ref>{{cite web | url=https://who-ilo-joint-estimates.shinyapps.io/OccupationalBurdenOfDisease/ | title=Occupational Burden of Disease Application }}</ref>]] [[ভাৰত]]ত শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহক সাধাৰণতে "ঔদ্যোগিক আইন" হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।<ref name=":0">{{Cite web |last=Bhasin |first=Lalit |date=24 August 2007 |title=Labour And Employment Laws Of India |url=https://www.mondaq.com/india/employee-rights-labour-relations/50440/labour-and-employment-laws-of-india |url-status=live |access-date=2026-06-02 |website=[www.mondaq.com](http://www.mondaq.com) |language=en}}</ref> এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ বহুতো শ্ৰম আইন সীমিত ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। কিছুমান আইন কেৱল ২০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কাৰখানাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, কিছুমান কেৱল নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু কিছুমান আইনৰ ক্ষেত্ৰত [[ভাৰত চৰকাৰ]] বা [[ভাৰতৰ ৰাজ্য চৰকাৰসমূহ|ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে]] নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা ক্ষেত্ৰত সেই আইন প্ৰয়োগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে। ভাৰতত একক আৰু কেন্দ্ৰীভূত শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ত শ্ৰমক [[সমৱৰ্তী তালিকা]]ৰ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ সমৱৰ্তী তালিকাত ২২, ২৩ আৰু ২৪ নং প্ৰৱেশ আৰু সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এই ক্ষমতা নিৰ্ধাৰিত হৈছে। শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সাংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজনৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োখন চৰকাৰে শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন [[আইন]] প্ৰণয়ন কৰিছে। ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ [[ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসন]]ৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।<ref name=":0" /> [[ভাৰতৰ স্বাধীনতা|স্বাধীনতাৰ]] পূৰ্বৰ আইনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ নিয়োগকৰ্তাসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।<ref name=":0" /> স্বাধীনতাৰ পিছত অধিকাংশ শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি অধিক ন্যায়সংগত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। শেহতীয়ালৈকে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ ৪০টাতকৈ অধিক পৃথক [[সংসদীয় আইন]]ত বিভক্ত হৈ আছিল। [[ভাৰতৰ সংসদ]]ে ২০১৯ আৰু ২০২০ চনত চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা প্ৰণয়ন কৰে। এই চাৰিখন সংহিতাই ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰে।<ref>{{Cite web|date=2021-03-29|title=Summary of Labour Codes 2020|url=https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|access-date=2021-03-29|website=Labour Codes 2020|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|url-status=dead}}</ref> এই সংহিতাসমূহ হৈছে [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]], [[সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০]], [[বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]] আৰু [[মজুৰি সংহিতা, ২০১৯]]। নতুন সংহিতাসমূহ ২১ নৱেম্বৰ ২০২৫ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।<ref>{{Cite news |date=2026-05-09 |title=Labour law overhaul done: Centre notifies rules for all 4 labour codes; new wage, social security norms kick in |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/labour-law-overhaul-done-centre-notifies-rules-for-all-4-labour-codes-new-wage-social-security-norms-kick-in/articleshow/130975018.cms |access-date=2026-06-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[ভাৰতৰ প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰো|প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰো]]ই এই ৰূপায়ণক এক "ঐতিহাসিক সংস্কাৰ" হিচাপে অভিহিত কৰিছে, যিয়ে নিয়ম-অনুসৰণ সৰল কৰে, পুৰণি বিধানসমূহ আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ সুৰক্ষিত কৰি ব্যৱসায় কৰাটো সহজ কৰাৰ বাবে এক সৰল আৰু দক্ষ কাঠামো সৃষ্টি কৰে।<ref>{{Cite web |title=India’s Labour Reforms: Simplification, Security, and Sustainable Growth |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&reg=3&lang=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504055226/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&reg=3&lang=2 |archive-date=2026-05-04 |access-date=2026-06-02 |website=[www.pib.gov.in](http://www.pib.gov.in)}}</ref> {{Labor|all}} ==ইতিহাস== ভাৰতীয় শ্ৰম আইন [[ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলন]] আৰু স্বাধীনতাৰ পূৰ্বে চলা [[অসহযোগ আৰু সত্যাগ্ৰহ আন্দোলন|নিষ্ক্ৰিয় প্ৰতিৰোধ আন্দোলন]]সমূহৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। [[ব্ৰিটিছ ৰাজ]]ৰ সময়ত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ, শ্ৰমিক সংঘ আৰু [[সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা]] বিভিন্ন আইনৰ জৰিয়তে নিয়ন্ত্ৰিত হৈছিল। * [[ভাৰতীয় দাসত্ব আইন, ১৮৪৩]] * [[সমাজ পঞ্জীয়ন আইন, ১৮৬০]] * [[সমবায় সমিতি আইন, ১৯১২]] * [[ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬]]<ref>{{cite web |title=Industrial Acts and Legislations: Trade Unions Act |url=https://archive.india.gov.in/business/legal_aspects/trade_unions.php |website=Business - India |publisher=Government of India |access-date=21 January 2020 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809130354/http://www.archive.india.gov.in/business/legal_aspects/trade_unions.php |url-status=dead }}</ref> * [[বাণিজ্যিক বিবাদ আইন, ১৯২৯]]<ref>{{cite book |last1=Roy |first1=Tirthankar |title=Law and the Economy in Colonial India |date=2016 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226387789 |page=118 |url=https://books.google.com/books?id=fb7VDAAAQBAJ&q=working+time+laws+india+history&pg=PA201}}</ref> উন্নত কৰ্মপৰিস্থিতিৰ দাবী কৰা শ্ৰমিক আৰু ধৰ্মঘটৰ জৰিয়তে দাবী উত্থাপন কৰা শ্ৰমিক সংঘসমূহক প্ৰায়ে কঠোৰ আৰু হিংসাত্মকভাৱে দমন কৰা হৈছিল। ১৯৪৭ চনত স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পাছত ১৯৫০ চনৰ [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ত শ্ৰমিকৰ কেইবাটাও মৌলিক অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত শ্ৰমিক সংঘত যোগদান আৰু তাৰ জৰিয়তে কাৰ্যকলাপ চলোৱাৰ অধিকাৰ, কৰ্মক্ষেত্ৰত সমতাৰ নীতি আৰু উপযুক্ত কৰ্মপৰিস্থিতিৰ সৈতে জীৱন-ধাৰণযোগ্য মজুৰি প্ৰদানৰ লক্ষ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। * [[১৯২১ বাকিংহাম আৰু কাৰ্নেটিক মিল ধৰ্মঘট]] * [[১৯২৬ বিনী মিল ধৰ্মঘট]] * [[১৯২৮ দক্ষিণ ভাৰতীয় ৰে'লৱে ধৰ্মঘট]] * [[মীৰাট ষড়যন্ত্ৰ গোচৰ]] (১৯২৯) * [[১৯৭৪ চনৰ ভাৰতীয় ৰে'ল ধৰ্মঘট]] * [[মহান বোম্বে বস্ত্ৰ ধৰ্মঘট]] (১৯৮২) * [[কেৰালাৰ হৰতাল, ২০১২]] ==সাংবিধানিক অধিকাৰ== {{main|ভাৰতৰ সংবিধান}} {{Wikisource|Constitution of India}} ১৯৫০ চনৰ [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ৰ ১৪–১৬, ১৯(১)(গ), ২৩–২৪, ৩৮ আৰু ৪১–৪৩ক অনুচ্ছেদত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে সম্পৰ্কিত বিধান আছে। ১৪ নং অনুচ্ছেদত আইনৰ দৃষ্টিত সকলো ব্যক্তি সমান বুলি কোৱা হৈছে। ১৫ নং অনুচ্ছেদত ৰাষ্ট্ৰই নাগৰিকৰ মাজত বৈষম্য নকৰাৰ কথা কোৱা হৈছে আৰু ১৬ নং অনুচ্ছেদত ৰাষ্ট্ৰৰ অধীনত নিয়োগ বা পদ লাভৰ ক্ষেত্ৰত "সুযোগৰ সমতা"ৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে। ১৯(১)(গ) অনুচ্ছেদে সকলো ব্যক্তিক "সংঘ বা সংস্থা গঠন" কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। ২৩ নং অনুচ্ছেদে মানৱ সৰবৰাহ আৰু [[বাধ্যতামূলক শ্ৰম]] নিষিদ্ধ কৰিছে আৰু ২৪ নং অনুচ্ছেদে ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক কাৰখানা, খনি বা "অন্য কোনো বিপজ্জনক নিয়োগ"ত কাম কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছে। ৩৮–৩৯ আৰু ৪১–৪৩ক অনুচ্ছেদ অৱশ্যে সংবিধানৰ চতুৰ্থ ভাগত থকা আন নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ দৰে আদালতৰ জৰিয়তে প্ৰত্যক্ষভাৱে বলবৎ কৰিব নোৱাৰি। এই বিধানসমূহে ৰাষ্ট্ৰই আইন প্ৰণয়নৰ সময়ত এই নীতিসমূহ প্ৰয়োগ কৰাৰ এক লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে।<ref>Constitution of India, article 37</ref> এই নীতিসমূহ আদালতৰ জৰিয়তে বলবৎ কৰিব নোৱাৰাৰ মূল যুক্তি আছিল যে গণতান্ত্ৰিকভাৱে দায়বদ্ধ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক এই নীতিসমূহ ৰূপায়ণৰ ক্ষেত্ৰত স্বাধীনতা দিয়া উচিত, কাৰণ ইয়াৰ বাবে সাধাৰণ কৰৰপৰা যথেষ্ট চৰকাৰী ব্যয়ৰ প্ৰয়োজন হ'ব পাৰে। অৱশ্যে পৰৱৰ্তী সময়ত এই দৃষ্টিভংগী বিতৰ্কিত হৈছে। ৩৮(১) অনুচ্ছেদত ৰাষ্ট্ৰই "জনসাধাৰণৰ কল্যাণ সাধন" কৰাৰ বাবে চেষ্টা কৰিব লাগে আৰু সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায়ে ৰাষ্ট্ৰীয় জীৱনৰ সকলো প্ৰতিষ্ঠানক প্ৰভাবিত কৰা এক সামাজিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিব লাগে বুলি কোৱা হৈছে। ৩৮(২) অনুচ্ছেদত ৰাষ্ট্ৰই [[আয় বৈষম্য]] আৰু বিভিন্ন সামাজিক অৱস্থাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সৃষ্টি হোৱা বৈষম্য হ্ৰাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে বুলি কোৱা হৈছে। ৪১ নং অনুচ্ছেদে এক "[[কৰ্মৰ অধিকাৰ]]"ৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছে, যাক [[ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চয়তা আইন, ২০০৫]]ৰ জৰিয়তে বাস্তৱায়িত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছে। ৪২ নং অনুচ্ছেদে ৰাষ্ট্ৰক "ন্যায়সংগত আৰু মানৱীয় কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু মাতৃত্বকালীন সাহায্য"ৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ কয়। ৪৩ নং অনুচ্ছেদত শ্ৰমিকৰ [[জীৱন-ধাৰণযোগ্য মজুৰি]] আৰু "উপযুক্ত জীৱন-ধাৰণৰ মান নিশ্চিত কৰা কৰ্মপৰিস্থিতি"ৰ অধিকাৰৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। ১৯৭৬ চনত [[ভাৰতৰ সংবিধানৰ বিয়াল্লিছতম সংশোধন]]ৰ জৰিয়তে সংযোজিত ৪৩ক অনুচ্ছেদত ৰাষ্ট্ৰই "উদ্যোগ পৰিচালনাত শ্ৰমিকৰ অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত" কৰিবলৈ আইন প্ৰণয়ন কৰিব লাগে বুলি কোৱা হৈছে।<ref name="ReferenceA">See [[Constitution (Forty-second Amendment) Act 1976]] s 9</ref> ==চুক্তি আৰু অধিকাৰ== {{slavery}} ===সুৰক্ষাৰ পৰিসৰ=== {{See also|ভাৰতত কৰ|ভাৰতত শ্ৰম}} ভাৰতীয় শ্ৰম আইনে "সংগঠিত" আৰু "অসংগঠিত" খণ্ডত কাম কৰা লোকৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰে।{{citation needed|date=May 2014}} আইনসমূহত কোনবোৰ খণ্ডত সেইবোৰ প্ৰযোজ্য হ'ব সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰা থাকে। এই নিৰ্দিষ্ট খণ্ডসমূহৰ অন্তৰ্গত নোহোৱা লোকৰ ক্ষেত্ৰত সাধাৰণ [[ভাৰতীয় চুক্তি আইন|চুক্তি আইন]] প্ৰযোজ্য হয়।{{citation needed|date=May 2014}} ১৯৪৭ চনৰ [[ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন]]ৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আহিছিল।<ref>{{cite web|title=Industrial Disputes Act, 1947|url=http://nyaaya.in/law/263/the-industrial-disputes-act-1947/|website=nyaaya.in|access-date=16 March 2017|archive-date=16 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170316205412/http://nyaaya.in/law/263/the-industrial-disputes-act-1947/|url-status=dead|archivedate=16 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170316205412/http://nyaaya.in/law/263/the-industrial-disputes-act-1947/|deadurl=yes}}</ref> ইয়াৰ পিছত আৰু ৪৫খন ৰাষ্ট্ৰীয় আইনে ১৯৪৮ চনৰ আইনখনৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি বা তাৰ সৈতে আন্তঃসম্পৰ্ক স্থাপন কৰে আৰু প্ৰায় ২০০খন ৰাজ্যিক আইনে শ্ৰমিক আৰু কোম্পানীৰ মাজৰ সম্পৰ্ক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এই আইনসমূহে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিভিন্ন দিশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, কোম্পানীয়ে ৬খন উপস্থিতিৰ নথি, অতিৰিক্ত সময়ৰ মজুৰিৰ ১০টা পৃথক হিচাপ আৰু ৫প্ৰকাৰৰ বাৰ্ষিক প্ৰতিৱেদন ৰাখিব লাগিছিল। শ্ৰম আইনৰ পৰিসৰ শ্ৰমিকৰ শৌচাগাৰত থকা প্ৰস্ৰাৱাগাৰৰ উচ্চতা নিৰ্ধাৰণ কৰাৰপৰা আৰম্ভ কৰি কৰ্মস্থান কিমান সঘনাই চূণকাম কৰিব লাগে তাতো বিস্তৃত আছিল।<ref>Mehul Srivastava, [https://web.archive.org/web/20110117123730/http://www.businessweek.com/magazine/content/11_04/b4212013616117.htm India Labour Laws] Bloomberg Businessweek</ref> পৰিদৰ্শকসকলে যিকোনো সময়তে কৰ্মস্থান পৰীক্ষা কৰি আইন আৰু নিয়ম উলংঘনৰ বাবে জৰিমনা আৰোপ কৰিব পাৰিছিল।{{citation needed|date=June 2024}} ===নিয়োগ চুক্তি=== {{See also|নিয়োগ চুক্তি}} ভাৰতত নিয়ন্ত্ৰিত নিয়োগ চুক্তিসমূহৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ যথেষ্ট হস্তক্ষেপ দেখা যায়, যিটো বহু উন্নত দেশত তুলনামূলকভাৱে বিৰল।{{Citation needed|date=October 2025}} [[ঔদ্যোগিক নিয়োগ (স্থায়ী আদেশ) আইন, ১৯৪৬]] অনুসৰি নিয়োগকৰ্তাই কৰ্মঘণ্টা, ছুটী, উৎপাদনশীলতাৰ লক্ষ্য, বৰ্খাস্ত কৰাৰ পদ্ধতি আৰু শ্ৰমিকৰ শ্ৰেণীবিভাজন আদি চৰকাৰী কৰ্তৃপক্ষৰদ্বাৰা অনুমোদিত নিয়মত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগে। নিয়োগ চুক্তিত উপযুক্ত গোপনীয়তা, তথ্য প্ৰকাশ নকৰাৰ চুক্তি (NDA) আৰু প্ৰতিযোগিতা-নিষেধাজ্ঞা (NCC)ৰ দফাও থাকিব পাৰে।<ref>{{Cite book|last=Nomani|first=M.Z.M.|title=Synergy of Trade Secret Legislations, Competition Laws and Innovation Protection Statutes under Emerging Intellectual Property Rights Regime: A Comparative and Indo-U.S. Perspective|publisher=Amity University Press: NOIDA|year=2012|editor1=Dominic Keating|location=NOIDA|pages=63–79}}</ref> এইবোৰৰ মূল [[সাধাৰণ আইন]]ৰ অধীনত বাণিজ্যিক গোপনীয়তা সম্পৰ্কীয় আইনত আছে।<ref>{{Cite journal|last=Nomani|first=M.Z.M. & Hussain Z.|date=2020|title=Ecological Nuisance and Common Law Environmentalism: Relevance and Revival in Combating Environmental Pollution in India|url=https://doi.org/10.5373/JARDCS/V12SP5/20201874|journal=Journal of Advanced Research in Dynamical & Control Systems|volume=12|issue=5|pages=1197–1204|doi=10.5373/JARDCS/V12SP5/20201874|s2cid=225802893|url-access=subscription}}</ref> লগতে [[বৌদ্ধিক সম্পত্তি আইন]]ৰ সৈতেও ইয়াৰ সম্পৰ্ক আছে।<ref>{{Cite journal|last=Nomani|first=M.Z.M.|date=2011|title=Intellection of Trade Secret and Innovation Laws in India|journal=Journal of Intellectual Property Rights|volume=16|issue=4|pages=341–350}}</ref> এনে চুক্তিত কোন ধৰণৰ তথ্য প্ৰকাশ পাব পাৰে, সেই তথ্য কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি আৰু চাকৰি শেষ হোৱাৰ পিছত তথ্য প্ৰকাশৰ ওপৰত কি সীমাবদ্ধতা থাকিব সেইবোৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰি। [[চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিক (নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বিলুপ্তি) আইন, ১৯৭০]]ৰ উদ্দেশ্য হৈছে চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিকৰ নিয়োগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু তেওঁলোকক প্ৰত্যক্ষভাৱে নিয়োজিত শ্ৰমিকৰ সৈতে সমতুল্য সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা।<ref name="gupta"/> মহিলাসকলক এতিয়া নিশাৰ পালিতো কাম কৰাৰ অনুমতি দিয়া হৈছে, অৰ্থাৎ নিশা ১০ বজাৰপৰা পুৱা ৬ বজালৈ।<ref name="gupta"/> 'ল্যাটিন ভাষাৰ dies non' শব্দটো চৰকাৰী আৰু ঔদ্যোগিক ক্ষেত্ৰৰ শাস্তিমূলক কৰ্তৃপক্ষই কৰ্মচাৰীৰ "অনুমতিবিহীন অনুপস্থিতি" বুজাবলৈ বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰে। ভাৰতীয় ৰে'লৱেৰ মুখ্য অভিযন্তা আৰ. পি. ছাক্সেনাৰ মতে, dies-non হৈছে এনে এক সময়কাল যিটো সেৱাৰ কাল হিচাপে গণনা কৰা নহয় আৰু সেৱাৰ বিচ্ছেদ হিচাপেও গণ্য কৰা নহয়।<ref>{{Cite web |url=http://www.iricen.gov.in/modules.php?name=Forums&file=viewtopic&t=957 |title=Indian Railways Institute of Civil Engineering |access-date=2 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100409094915/http://www.iricen.gov.in/modules.php?name=forums |archive-date=9 April 2010 |url-status=dead |archivedate=9 April 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100409094915/http://www.iricen.gov.in/modules.php?name=forums |deadurl=yes }}</ref> কোনো ব্যক্তিক dies-non হিচাপে চিহ্নিত কৰিব পাৰি যদি তেওঁ— * উপযুক্ত অনুমতি অবিহনে অনুপস্থিত থাকে * কৰ্তব্যৰত অৱস্থাত উপযুক্ত অনুমতি অবিহনে কৰ্মস্থান এৰি যায় * কাৰ্যালয়ত উপস্থিত থাকিও কৰ্তব্য পালন কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে এনে ইচ্ছাকৃত আৰু অনুমতিবিহীন অনুপস্থিতিৰ ক্ষেত্ৰত ছুটী অনুমোদনকাৰী কৰ্তৃপক্ষই কাম নকৰা দিনসমূহক "dies non" হিচাপে গণ্য কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে। ইয়াৰ ভিত্তি হৈছে "কাম নাই, মজুৰি নাই" নীতি। এনে সিদ্ধান্তৰ ফলত সংশ্লিষ্ট ব্যক্তিৰ বিৰুদ্ধে সক্ষম কৰ্তৃপক্ষই গ্ৰহণ কৰিব পৰা আন ব্যৱস্থাত কোনো বাধা নপৰে।<ref>Rule 62, P&T manual Vol III, Government of India</ref> ভাৰতৰ বেংকিং খণ্ডতো "কাম নাই, মজুৰি নাই" নীতি বহুলভাৱে ব্যৱহৃত হয়।<ref>C. Krishnamurthi. ''Dies Non (No Work No Pay) in Banking Industry'' {{ISBN|978-81-8387-226-3}}</ref> অন্যান্য উৎপাদন উদ্যোগ আৰু ৰে'ল, ডাক আৰু দূৰসংযোগৰ দৰে বৃহৎ সেৱা প্ৰতিষ্ঠানসমূহেও শ্ৰমিকৰ অনুমতিবিহীন অনুপস্থিতি হ্ৰাস কৰিবলৈ এই নীতি প্ৰয়োগ কৰে। 'উদ্যোগ' শব্দটোৱে নিয়োগকৰ্তা আৰু কৰ্মচাৰীৰ সহযোগিতামূলক প্ৰচেষ্টাৰে উৎপাদিত সামগ্ৰী আৰু সেৱা বিক্ৰীৰ সৈতে জড়িত এক চুক্তিমূলক সম্পৰ্কক বুজায়। এই চুক্তি আৰু সামগ্ৰী বা সেৱা উৎপাদনত প্ৰচেষ্টা চলোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তাই কৰ্মচাৰীৰ ওপৰত বিভিন্ন কৰ্তব্য আৰু দায়িত্ব আৰোপ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত নিয়োগকৰ্তাই প্ৰদান কৰা সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰি, নিয়োগকৰ্তাই নিৰ্ধাৰণ কৰা স্থান আৰু সময়ত সেৱা আগবঢ়োৱা আদি অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ বিনিময়ত নিয়োগকৰ্তাই সম্পাদিত কামৰ বাবে বা নিয়োগ চুক্তি পূৰণ কৰাৰ বাবে মজুৰি দিবলৈ বাধ্য। কৰ্তব্যৰ ভিতৰত সাধাৰণ, সহায়ক, অতিৰিক্ত আৰু জৰুৰী কৰ্তব্য থাকিব পাৰে। নিয়োগ চুক্তি অনুসৰি কাম সম্পূৰ্ণ নকৰিলে বা নিৰ্ধাৰিত কাম সম্পাদন নকৰিলে "কাম নাই, মজুৰি নাই" নীতি প্ৰযোজ্য হয়। ২০২১ চনৰ শ্ৰম আইন সংস্কাৰৰ অধীনত নিৰ্ধাৰিত পালিৰ সময়তকৈ ১৫ মিনিটতকৈ অধিক সময় কাম কৰা কৰ্মচাৰীক অতিৰিক্ত সময়ৰ মজুৰি দিয়াৰ ব্যৱস্থা অনুমোদন কৰা হৈছিল। এই ব্যৱস্থা ১ এপ্ৰিল ২০২১ৰপৰা প্ৰযোজ্য হোৱা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল। ===মজুৰি নিয়ন্ত্ৰণ=== {{See also|ন্যূনতম মজুৰি আইন, ১৯৪৮|মজুৰি সংহিতা, ২০১৯|ন্যূনতম মজুৰি}} [[মজুৰি প্ৰদান আইন, ১৯৩৬]] অনুসৰি কৰ্মচাৰীয়ে সময়মতে আৰু কোনো অননুমোদিত কৰ্তনৰ অবিহনে মজুৰি লাভ কৰিব লাগে। ৬ নং ধাৰাত মজুৰি সামগ্ৰীৰ ৰূপত নহয়, ধনৰ ৰূপত প্ৰদান কৰাৰ কথা কোৱা হৈছে। আইনখনত নিয়োগকৰ্তাই কৰ্মচাৰীক মজুৰি দিয়াৰ আগতে কেন্দ্ৰীয় বা ৰাজ্য চৰকাৰক দিবলগীয়া কৰৰ ধন কৰ্তন কৰাৰ ব্যৱস্থাও আছে।<ref>{{cite web|url=http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/625/Payment%20of%20Wages%20Act%201936.pdf|title=Payment of Wages Act 1936|access-date=21 January 2019}}</ref> [[ন্যূনতম মজুৰি আইন, ১৯৪৮]]ত ইয়াৰ অধীনত অহা বিভিন্ন অৰ্থনৈতিক খণ্ডৰ বাবে মজুৰিৰ হাৰ নিৰ্ধাৰণৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। এই আইন সকলো শ্ৰমিকৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য নাছিল। কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰক কামৰ ধৰণ আৰু স্থান অনুসৰি মজুৰি নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষমতা দিয়া হৈছিল। কেন্দ্ৰীয় ক্ষেত্ৰত দৈনিক মজুৰিৰ হাৰ ১৪৩ টকাৰপৰা ১,১২০ টকালৈকে আছিল।<ref>{{cite web|url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/minimum_wages_act_1948.pdf|title=Minimum Wages Act 1948|access-date=21 January 2019|archive-date=14 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141114022840/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/minimum_wages_act_1948.pdf|url-status=dead|archivedate=14 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141114022840/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/minimum_wages_act_1948.pdf|deadurl=yes}}</ref> ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ নিজা ন্যূনতম মজুৰিৰ তালিকা আছিল। [[গ্ৰেচুইটি প্ৰদান আইন, ১৯৭২]] ১০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা প্ৰতিষ্ঠানত প্ৰযোজ্য হৈছিল। কৰ্মচাৰীয়ে চাকৰি ত্যাগ বা অৱসৰ লোৱাৰ সময়ত গ্ৰেচুইটি লাভ কৰিব পাৰে। ভাৰত চৰকাৰে প্ৰতিটো সম্পূৰ্ণ সেৱা বছৰৰ বাবে ১৫ দিনৰ মজুৰিৰ সমান হাৰত গ্ৰেচুইটি প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল, সৰ্বাধিক ২০ লাখ টকা পৰ্যন্ত।<ref>{{cite web|url=http://www.legalissuesforngos.org/main/other/Gratuity%20Act.pdf|title=Payment of Gratuity Act, Gratuity Act 1972|access-date=21 January 2019|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305205459/http://www.legalissuesforngos.org/main/other/Gratuity%20Act.pdf|url-status=dead|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305205459/http://www.legalissuesforngos.org/main/other/Gratuity%20Act.pdf|deadurl=yes}}</ref> [[বোনাছ প্ৰদান আইন, ১৯৬৫]] ২০ জনতকৈ অধিক লোক থকা উদ্যোগত প্ৰযোজ্য হৈছিল আৰু উৎপাদনশীলতাৰ ভিত্তিত লাভৰপৰা বোনাছ প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। ন্যূনতম বোনাছৰ হাৰ ৮.৩৩ শতাংশ আছিল।<ref>{{cite web|url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/payment_of_bonus_act_1965.pdf|title=Payment of Bonus Act 1965|access-date=21 January 2019|archive-date=21 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021010045/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/payment_of_bonus_act_1965.pdf|url-status=dead|archivedate=21 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021010045/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/payment_of_bonus_act_1965.pdf|deadurl=yes}}</ref> [[সাপ্তাহিক বন্ধ আইন, ১৯৪২]]<ref>{{Cite web| title=Weekly holidays act | year=1942 | url=http://vikaspedia.in/social-welfare/unorganised-sector-1/weekly-holidays-act-1942 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150612072711/http://vikaspedia.in/social-welfare/unorganised-sector-1/weekly-holidays-act-1942 | archive-date=2015-06-12}}</ref> [[বিড়ি আৰু ছিগাৰেট শ্ৰমিক আইন, ১৯৬৬]]<ref>{{Cite web| url=http://labour.bih.nic.in/acts/beedi-and-cigar-workers-act-1966.pdf | title=The Beedi and Cigar Workers (conditions of employment) act | year=1966 | access-date=9 August 2018 | archive-date=21 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180921110557/http://labour.bih.nic.in/Acts/Beedi-and-Cigar-Workers-Act-1966.pdf | url-status=dead}}</ref> ===স্বাস্থ্য আৰু সুৰক্ষা=== [[শ্ৰমিক ক্ষতিপূৰণ আইন, ১৯২৩]] অনুসৰি কৰ্মৰত অৱস্থাত আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱা শ্ৰমিকক ক্ষতিপূৰণ দিব লাগে আৰু মৃত্যুৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্ভৰশীল ব্যক্তিসকলক সুবিধা প্ৰদান কৰিব লাগে।<ref>{{cite web|url=http://pblabour.gov.in/pdf/forms_procedures/procedure07_workmens_compensation_act_1923.pdf|title=Workmen's Compensation Act 1923|access-date=21 January 2019|archive-date=10 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010180106/http://pblabour.gov.in/pdf/forms_procedures/procedure07_workmens_compensation_act_1923.pdf|url-status=dead|archivedate=10 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151010180106/http://pblabour.gov.in/pdf/forms_procedures/procedure07_workmens_compensation_act_1923.pdf|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Social Security in India|publisher=The Government of India|year=2010|url=http://labour.nic.in/annrep/annrep0304/english/chapter06.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131102706/http://labour.nic.in/annrep/annrep0304/english/chapter06.pdf|archive-date=31 January 2012|df=dmy-all}}</ref> * [[কাৰখানা আইন, ১৯৪৮]], যিয়ে কাৰখানাৰ সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় পূৰ্বৰ আইনসমূহ একত্ৰিত কৰিছিল; ২০২০ চনত ইয়াক প্ৰতিষ্থাপন কৰা হয়। * [[পেছাগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্মপৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]] * [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মহিলাৰ যৌন নিৰ্যাতন (প্ৰতিৰোধ, নিষেধ আৰু প্ৰতিকাৰ) আইন, ২০১৩]], যিয়ে কৰ্মক্ষেত্ৰত মহিলাৰ যৌন নিৰ্যাতনৰপৰা সুৰক্ষা আৰু অভিযোগ দাখিলৰ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে। ===পেঞ্চন আৰু বীমা=== {{main|ভাৰতত পেঞ্চন|সামাজিক বীমা}} [[কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি আৰু বিবিধ বিধান আইন, ১৯৫২]] (২০২০ চনত বাতিল)ৰ অধীনত [[ভাৰতৰ কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি সংগঠন]] গঠন কৰা হৈছিল। ই সংগঠিত খণ্ডৰ কৰ্মশক্তিৰ বৃদ্ধাৱস্থাৰ আৰ্থিক সুৰক্ষাৰ বাবে পেঞ্চন আৰু ভৱিষ্যনিধি ব্যৱস্থা পৰিচালনা কৰে। এই ব্যৱস্থাত কৰ্মচাৰী আৰু নিয়োগকৰ্তাই মজুৰিৰ সাধাৰণতে ১০–১২ শতাংশ পৰ্যন্ত অৱদান আগবঢ়ায়। অৱসৰৰ পিছত কৰ্মচাৰীয়ে পেঞ্চন লাভ কৰিব পাৰে।<ref>[http://epfindia.nic.in/EPFAct1952.pdf Employees Provident Fund and Miscellaneous Provisions Act 1952] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021115053/http://epfindia.nic.in/EPFAct1952.pdf |date=21 October 2012 }}</ref> * [[ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় বৃদ্ধ পেঞ্চন আঁচনি]] * [[ৰাষ্ট্ৰীয় পেঞ্চন আঁচনি]] * [[ভাৰতৰ ৰাজহুৱা ভৱিষ্যনিধি]] [[কৰ্মচাৰী ৰাজ্যিক বীমা]] ব্যৱস্থাই স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক সুৰক্ষা বীমা প্ৰদান কৰে। ইয়াক [[কৰ্মচাৰী ৰাজ্যিক বীমা আইন, ১৯৪৮]]ৰ অধীনত গঠন কৰা হৈছিল।<ref>See [http://www.esickar.gov.in/esi_act.pdf Employees' State Insurance Act 1948] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521031602/http://www.esickar.gov.in/esi_act.pdf |date=21 May 2014 }}</ref> [[অসংগঠিত শ্ৰমিক সামাজিক সুৰক্ষা আইন, ২০০৮]] (২০২০ চনত বাতিল)ৰ উদ্দেশ্য আছিল অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলৰ বাবে জীৱন আৰু অক্ষমতা সুবিধা, স্বাস্থ্য আৰু মাতৃত্বকালীন সুবিধা আৰু বৃদ্ধাৱস্থাৰ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা। "অসংগঠিত শ্ৰমিক"ৰ ভিতৰত ঘৰতে কাম কৰা শ্ৰমিক, স্ব-নিয়োজিত শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল। ৰাজ্য চৰকাৰে [[ৰাষ্ট্ৰীয় সামাজিক সুৰক্ষা ব'ৰ্ড]]ৰ জৰিয়তে কল্যাণমূলক আঁচনি প্ৰস্তুত কৰাৰ কথা আছিল। [[মাতৃত্বকালীন সুবিধা আইন, ১৯৬১]] (২০২০ চনত বাতিল) অনুসৰি কোনো প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰা মহিলাই প্ৰত্যাশিত প্ৰসৱৰ তাৰিখৰ আগৰ ১২ মাহত কমেও ৮০ দিন কাম কৰিলে মাতৃত্বকালীন সুবিধা লাভ কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰিছিল।<ref>{{cite web|url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/maternity_benefit_act_1961.pdf|title=Maternity Benefit Act 1961|access-date=21 January 2019|archive-date=2 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702035021/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/maternity_benefit_act_1961.pdf|url-status=dead|archivedate=2 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130702035021/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/maternity_benefit_act_1961.pdf|deadurl=yes}}</ref> ২০১৭ চনৰ ৩০ মাৰ্চত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি [[প্ৰণৱ মুখাৰ্জী]]য়ে [[মাতৃত্বকালীন সুবিধা (সংশোধনী) আইন, ২০১৭]]ত অনুমোদন জনায়। এই আইনে মহিলা কৰ্মচাৰীৰ বাবে ২৬ সপ্তাহৰ বেতনসহ মাতৃত্বকালীন ছুটীৰ ব্যৱস্থা কৰে। [[কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি আৰু বিবিধ বিধান আইন, ১৯৫২]] (২০২০ চনত বাতিল)ৰ অধীনত কৰ্মচাৰীৰ অৱসৰৰ পিছৰ ভৱিষ্যৎ সুৰক্ষা বা কৰ্মচাৰীৰ অকাল মৃত্যুৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ নিৰ্ভৰশীলসকলৰ বাবে বাধ্যতামূলক অৱদানমূলক ভৱিষ্যনিধিৰ ব্যৱস্থা আছিল। এই আইন সমগ্ৰ ভাৰতত প্ৰযোজ্য হৈছিল। * সূচী ১ত উল্লেখ কৰা যিকোনো উদ্যোগত কাম কৰা আৰু ২০ জন বা তাতকৈ অধিক ব্যক্তি নিয়োজিত থকা প্ৰতিটো কাৰখানা। * ২০ জন বা তাতকৈ অধিক ব্যক্তি নিয়োজিত থকা অন্যান্য প্ৰতিষ্ঠান বা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে অধিসূচনাযোগে নিৰ্ধাৰণ কৰা এনে প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰেণী। * কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে অধিসূচনাযোগে নিৰ্ধাৰণ কৰা আন কোনো প্ৰতিষ্ঠান, তাত ২০ জনতকৈ কম লোক নিয়োজিত থাকিলেও। <ref>See [http://stacowiki.in/en/acts/st-central/provident-fund-pf/ The Employees' Provident Fund & Miscellaneous Provisions Act,1952] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611101153/http://stacowiki.in/en/acts/st-central/provident-fund-pf/ |date=11 June 2016 }}</ref> ===সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০=== [[সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০]]ত সামাজিক সুৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত ৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰা হৈছে। ===ভাৰতৰ নতুন শ্ৰম আইন, ২০২৫=== [[ভাৰতৰ নতুন শ্ৰম আইন, ২০২৫]] বুলিলে ভাৰত চৰকাৰে দেশৰ শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থাক সৰল আৰু আধুনিকীকৰণৰ উদ্দেশ্যে প্ৰৱৰ্তন কৰা চাৰিখন একত্ৰিত শ্ৰম সংহিতাৰ ৰূপায়ণক বুজায়। এই সংহিতাসমূহে পূৰ্বৰ ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনক একত্ৰিত কৰি মজুৰি, ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু পেছাগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্মপৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এই সংস্কাৰৰ অধীনত ভৱিষ্যনিধি, বীমা আৰু গ্ৰেচুইটিৰ দৰে বিধিবদ্ধ সুবিধা গিগ আৰু প্লেটফৰ্ম শ্ৰমিকলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছে, মজুৰিৰ সংজ্ঞা একে কৰা হৈছে আৰু আনুষ্ঠানিক নিয়োগৰ নথি-পত্ৰ বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে। এই আইনসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে নিয়ম-অনুসৰণ সহজ কৰা আৰু শ্ৰমিক কল্যাণ বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে পৰিৱৰ্তনশীল নিয়োগ ব্যৱস্থাত অৰ্থনৈতিক নমনীয়তা আৰু শ্ৰমিক সুৰক্ষাৰ মাজত ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰা।<ref>{{cite web |title=India’s New Labour Laws 2025 |url=https://beyoutifullife.in/indias-new-labour-laws-2025/ |access-date=18 December 2025 |website=beyoutifullife.in}}</ref> ==কৰ্মক্ষেত্ৰত অংশগ্ৰহণ== ===শ্ৰমিক সংঘ=== {{main|ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘ}} [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ৰ ১৯(১)(গ) অনুচ্ছেদে সকলো ব্যক্তিক "সংঘ বা সংস্থা গঠন" কৰাৰ বলবৎযোগ্য অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। [[শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬]]ত শ্ৰমিক সংঘৰ পৰিচালনা আৰু সাধাৰণ অধিকাৰৰ সৈতে জড়িত নিয়মসমূহ আছিল।<ref>[http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/trade_unions_act_1926.pdf Trade Unions Act 1926] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150421055739/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/trade_unions_act_1926.pdf |date=21 April 2015 }}</ref> ইয়াক [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]]ৰদ্বাৰা বাতিল কৰা হৈছে। ===পৰিচালনা সমিতিত শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিত্ব=== {{See also|পৰিচালনা সমিতিত শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিত্ব|ভাৰতীয় কোম্পানী আইন}} [[ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলন]]ৰ বহু নেতাই, যাৰ ভিতৰত [[মহাত্মা গান্ধী]]ও আছিল, বিশ্বাস কৰিছিল যে শ্বেয়াৰধাৰী বা অন্যান্য সম্পত্তিৰ মালিকৰ দৰে শ্ৰমিকৰো উদ্যোগ পৰিচালনাত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ অধিকাৰ আছে।<ref>As Gandhi said, "my advice to the employers would be that they should willingly regard the workers as the real owners of the concerns which they fancy they have created" in 'Harijan' (31 March 1946) reproduced in R Iyer (ed), ''The Moral and Political Writing of Mahatma Gandhi'' (1987) vol 3, 197-199</ref> ১৯৭৬ চনত [[ভাৰতৰ সংবিধানৰ বিয়াল্লিছতম সংশোধন]]ৰ জৰিয়তে সংযোজিত ৪৩ক অনুচ্ছেদে ৰাষ্ট্ৰই "উদ্যোগ পৰিচালনাত শ্ৰমিকৰ অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত" কৰিবলৈ আইন প্ৰণয়ন কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰে।<ref name="ReferenceA"/> কিন্তু সংবিধানৰ চতুৰ্থ ভাগৰ অন্যান্য নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ দৰে এই অনুচ্ছেদ প্ৰত্যক্ষভাৱে বলবৎযোগ্য নহয়; ইয়াৰ জৰিয়তে ৰাজ্যৰ অংগসমূহৰ ওপৰত আইন প্ৰণয়নৰ জৰিয়তে এই নীতিসমূহ ৰূপায়ণ কৰাৰ দায়িত্ব আৰোপ কৰা হয়। ১৯৭৮ চনত [[সাচাৰ প্ৰতিৱেদন]]ত কোম্পানীৰ পৰিচালনা সমিতিত শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ বাবে আইন প্ৰণয়নৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছিল। অৱশ্যে সেই সময়লৈকে ইয়াৰ ৰূপায়ণ হোৱা নাছিল।<ref>Ministry of Law, Justice and Company Affairs, ''[http://reports.mca.gov.in/Reports/30-Rajindar%20Sacher%20committee%20report%20of%20the%20High-powered%20expert%20committee%20on%20Companies%20&%20MRTP%20Acts,%201978.pdf Report of the High-Powered Expert Committee on Companies and Maintenance of Restrictive Trade Practices Acts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803223026/http://reports.mca.gov.in/Reports/30-Rajindar%20Sacher%20committee%20report%20of%20the%20High-powered%20expert%20committee%20on%20Companies%20%26%20MRTP%20Acts%2C%201978.pdf |date=3 August 2016 }}'' (1978)</ref> [[ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭]]ৰ ৩ নং ধাৰাত যৌথ [[কৰ্ম পৰিষদ]]ত অংশগ্ৰহণৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত সুসম্পৰ্ক বজাই ৰখা আৰু উভয়পক্ষৰ সাধাৰণ স্বাৰ্থ বা উদ্বেগৰ বিষয়সমূহ আলোচনা কৰা।<ref>1983 AIR 75, 1983 SCR (1) 9. Noted by J Cottrell, 'Indian Judicial Activism, the Company and the Worker: A Note on National Textile Workers Union v Ramakrishnan' (1990) 39(2) The International and Comparative Law Quarterly 433</ref> [[ৰাষ্ট্ৰীয় বস্ত্ৰ শ্ৰমিক সংঘ বনাম ৰামকৃষ্ণন]] গোচৰত [[ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়]]ে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে কোম্পানী বন্ধ কৰাৰ আবেদনত কৰ্মচাৰীৰ স্বাৰ্থ প্ৰত্যক্ষভাৱে জড়িত হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকৰ মত প্ৰকাশৰ অধিকাৰ আছে। এই বিধান [[কোম্পানী আইন, ১৯৫৬]]ৰ ৩৯৮ নং ধাৰাৰ অধীনতো প্ৰযোজ্য আছিল। এই আইনখনকো ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০ৰ জৰিয়তে বাতিল কৰা হৈছে। *''[[এক্সেল ৱেয়াৰ বনাম ভাৰত সংঘ]]'' A.I.R. 1979 S.C. 25, 36 ===সমূহীয়া কাৰ্যকলাপ=== {{main|ধৰ্মঘটৰ অধিকাৰ}} [[ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭]]ত লক-আউট, কামৰপৰা সাময়িক অব্যাহতি, কৰ্মী ছাঁটাই আদি ঔদ্যোগিক বিবাদ নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৱস্থা আছিল। ইয়াত শ্ৰমিক বিবাদৰ মীমাংসা আৰু বিচাৰৰ বাবে আইনী প্ৰক্ৰিয়াসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। ভাৰতৰ অসামৰিক সেৱাৰ মৌলিক নিয়মৰ ১৭ক অনুসৰি অনুমতিবিহীন অনুপস্থিতিৰ ফলত কিছুমান ক্ষেত্ৰত সেৱাত বাধা বা বিচ্ছেদ হোৱা বুলি গণ্য কৰিব পাৰি। ঔদ্যোগিক প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰা কৰ্মচাৰীয়ে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ বা সেই সময়ত বলবৎ থকা আন কোনো আইনৰ অধীনত অবৈধ ঘোষণা কৰা ধৰ্মঘটত অংশ ল'লে এই বিধান প্ৰযোজ্য হয়। অন্যান্য কৰ্মচাৰীৰ ক্ষেত্ৰত কৰ্তৃপক্ষৰ অনুমতি বা সন্তোষজনক কাৰণ অবিহনে ধৰ্মঘট বা সমূহীয়া কাৰ্যকলাপৰ ফলত অনুমতিবিহীন অনুপস্থিতি হ'লেও এই বিধান প্ৰযোজ্য হ'ব পাৰে।<ref>Fundamental Rules, Government of India</ref> *[[কাৰখানা আইন, ১৯৪৮ৰ বিধানসমূহ]] ===ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০=== {{Main|ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০}} [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]]ত শ্ৰমিক সংঘ, ঔদ্যোগিক প্ৰতিষ্ঠান বা উদ্যোগত নিয়োগৰ চৰ্ত আৰু ঔদ্যোগিক বিবাদৰ অনুসন্ধান আৰু নিষ্পত্তিৰ সৈতে জড়িত আইনসমূহ একত্ৰিত আৰু সংশোধন কৰা হৈছে। এই সংহিতাই ওপৰত উল্লেখ কৰা তিনিখন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত আৰু সৰল কৰিছে। ==সমতা== {{main|আইনৰ দৃষ্টিত সমতা|বৈষম্য আইন}} ১৪ নং অনুচ্ছেদত সকলো ব্যক্তি আইনৰ দৃষ্টিত সমান বুলি কোৱা হৈছে। ১৫ নং অনুচ্ছেদত ৰাষ্ট্ৰই নাগৰিকৰ মাজত বৈষম্য নকৰাৰ কথা কোৱা হৈছে আৰু ১৬ নং অনুচ্ছেদত ৰাষ্ট্ৰৰ অধীনত নিয়োগ বা পদ লাভৰ ক্ষেত্ৰত সুযোগৰ সমতাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে। ২৩ নং অনুচ্ছেদে মানৱ সৰবৰাহ আৰু বাধ্যতামূলক শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে আৰু ২৪ নং অনুচ্ছেদে ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক কাৰখানা, খনি বা অন্য কোনো বিপজ্জনক নিয়োগত কাম কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছে। ===লিংগভিত্তিক বৈষম্য=== সংবিধানৰ ৩৯(ঘ) অনুচ্ছেদত পুৰুষ আৰু মহিলাই সমান কামৰ বাবে সমান মজুৰি লাভ কৰিব লাগে বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। [[সমান পাৰিশ্ৰমিক আইন, ১৯৭৬]]ৰ জৰিয়তে এই নীতি আইনত ৰূপায়ণ কৰা হৈছিল। *''ৰন্ধীৰ সিং বনাম ভাৰত সংঘ'' গোচৰত [[ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়]]ে "সমান কামৰ বাবে সমান মজুৰি" নীতিক সাংবিধানিক লক্ষ্য হিচাপে স্বীকৃতি দিছিল আৰু সংবিধানৰ ৩২ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ জৰিয়তে ইয়াক বলবৎ কৰিব পৰা বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছিল। *''অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ ৰাজ্য বনাম জি. শ্ৰীনিবাস ৰাও'' গোচৰত আদালতে কৈছিল যে সমান কামৰ বাবে সমান মজুৰিৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে একে শ্ৰেণীৰ সকলো সদস্যই জ্যেষ্ঠতা, নিয়োগৰ উৎস, শিক্ষাগত অৰ্হতা আৰু সেৱাৰ অন্যান্য বৈশিষ্ট্যৰ পাৰ্থক্য নকৰাকৈ একে মজুৰি লাভ কৰিব লাগিব। *''মধ্যপ্ৰদেশ ৰাজ্য বনাম প্ৰমোদ বাৰাটিয়া'' গোচৰত আদালতে কৈছিল যে একে পৰিস্থিতিত সম্পাদিত কামৰ দক্ষতা, প্ৰচেষ্টা আৰু দায়িত্বৰ সাদৃশ্যৰ ওপৰত তুলনা কেন্দ্ৰিত হ'ব লাগে। *''[[মেকিনন মেকেঞ্জি এণ্ড কোম্পানী বনাম অড্ৰে ডি'কোষ্টা]]'' গোচৰত কৰ্তব্যসমূহ সাদৃশ্যপূৰ্ণ নে নহয় নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ বিস্তৃত দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিব লাগে বুলি কোৱা হৈছিল। ===যৌন অভিমুখ আৰু লিংগ পৰিচয়=== [[ৰূপান্তৰকামী ব্যক্তি (অধিকাৰ সুৰক্ষা) আইন, ২০১৯]]ত লিংগ পৰিচয়ৰ ভিত্তিত নিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি বিভিন্ন ন্যায়িক [[মেণ্ডামাছ|মেণ্ডামাছ ৰিট]]ৰ জৰিয়তে নিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত যৌন অভিমুখৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। *''[[নৱতেজ সিং জোহৰ বনাম ভাৰত সংঘ]]'' গোচৰত যৌন অভিমুখক গোপনীয়তাৰ অধিকাৰৰ অন্তৰ্গত সুৰক্ষিত অধিকাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয় আৰু ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৫ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এলজিবিটি অধিকাৰ সুৰক্ষিত বুলি কোৱা হয়। *''[[প্ৰমোদ কুমাৰ শৰ্মা বনাম উত্তৰ প্ৰদেশ ৰাজ্য]]'' গোচৰত যৌন অভিমুখৰ ভিত্তিত বৈষম্য আৰু চাকৰিৰপৰা বৰ্খাস্ত কৰাটো নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল।<ref>{{cite news | url=https://www.indiatoday.in/india/story/homosexuality-not-a-ground-to-sack-employee-allahabad-high-court-1767795-2021-02-10 | title=Homosexuality not a ground to sack employee, rules Allahabad High Court | publisher=India Today | first=Abhishek | last=Mishra | date=10 February 2021 | accessdate=30 May 2021 }}</ref> ===জাতিভিত্তিক বৈষম্য=== [[অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতি (অত্যাচাৰ প্ৰতিৰোধ) আইন, ১৯৮৯]]ত জাতিৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত নিয়োগ, বৃত্তি আৰু ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্যও অন্তৰ্ভুক্ত। এই আইনক কেতিয়াবা "বিশ্বৰ অন্যতম শক্তিশালী বৈষম্যবিৰোধী আইন" বুলি অভিহিত কৰা হয়।<ref>{{Cite web|url=https://www.opendemocracy.net/en/openindia/indian-supreme-court-curbs-one-of-world-s-most-powerful-anti-discrimination-/|title=Indian Supreme Court curbs one of the world's most powerful anti-discrimination laws}}</ref> ===প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক=== *[[আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আইন, ১৯৭৯]], এতিয়া [[পেছাগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্মপৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]]ৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্থাপিত হৈছে। ===দুৰ্বল শ্ৰমিক গোট=== [[বন্ধকী শ্ৰম প্ৰথা (বিলুপ্তি) আইন, ১৯৭৬]]ৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰম বিলুপ্ত কৰা হৈছিল। তথাপি বিভিন্ন অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২০ লাখৰপৰা ৫০ লাখলৈকে শ্ৰমিক এতিয়াও [[ভাৰতত ঋণবন্ধকী শ্ৰম|ঋণবন্ধকী শ্ৰম]]ৰ সৈতে জড়িত।<ref>RS Srivastava, 'Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern' (2005) [https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/ Cornell University Working Paper]</ref> *[[ভাৰতৰ গৃহকৰ্মী]] [[ভাৰতত শিশুশ্ৰম]] সংবিধানৰ ২৪ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি কাৰখানা, খনি আৰু বিপজ্জনক নিয়োগত নিষিদ্ধ। ২১ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰই ১৪ বছৰ বয়সলৈকে শিশুক বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষা প্ৰদান কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।<ref>[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]], "National Legislation and Policies Against Child Labour in India" ([http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm 2011] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |date=9 August 2012 }})</ref> অৱশ্যে বাস্তৱত এই আইনসমূহৰ যথাযথ ৰূপায়ণ হোৱা নাই। *[[সুমংগলি (শিশুশ্ৰম)]] *[[কিশোৰ ন্যায় (শিশুৰ যত্ন আৰু সুৰক্ষা) আইন, ২০০০]] *[[শিশুশ্ৰম (নিষেধ আৰু বিলুপ্তি) আইন, ১৯৮৬]] ==চাকৰিৰ সুৰক্ষা== ===ন্যায়সংগত বৰ্খাস্তকৰণ=== {{See also|অন্যায় বৰ্খাস্তকৰণ}} ভাৰতৰ বিতৰ্কিত শ্ৰম আইনসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে [[ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭]]ত বৰ্খাস্ত কৰাৰ পদ্ধতি সম্পৰ্কীয় বিধানসমূহ। এবছৰতকৈ অধিক সময় নিয়োজিত থকা কোনো শ্ৰমিকক উপযুক্ত চৰকাৰী কৰ্তৃপক্ষৰ অনুমতি অবিহনে বৰ্খাস্ত কৰিব নোৱাৰিছিল।<ref>[http://www.oecd.org/els/emp/India.pdf India Labour Regulations] OECD</ref> বৰ্খাস্ত কৰাৰ পূৰ্বে বৈধ কাৰণ দেখুৱাব লাগিছিল আৰু চৰকাৰী অনুমতি লাভৰ বাবে কমেও দুমাহ অপেক্ষা কৰিব লাগিছিল। স্থায়ী শ্ৰমিকক কেৱল প্ৰমাণিত অসদাচৰণ বা অভ্যাসগত অনুপস্থিতিৰ বাবে চাকৰিৰপৰা আঁতৰাব পাৰিছিল।<ref name="sharma">{{cite web|author=Parul Sharma|date=February 2007|title=Split Legal Regime in India's Labour Laws|url=https://ncib.in/pdf/ncib_pdf/Labour%20Act.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010005523/http://ncib.in/pdf/ncib_pdf/Labour%20Act.pdf|url-status=dead|archive-date=10 October 2015|access-date=|website=}}</ref> [[ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন]] (১৯৪৭) অনুসৰি ১০০ জনতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কোম্পানীয়ে কৰ্মচাৰীক বৰ্খাস্ত বা প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ কৰাৰ পূৰ্বে চৰকাৰৰ অনুমতি ল'ব লাগিছিল।<ref name="gupta">{{cite web|url=http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090226070930/http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|url-status=dead|archive-date=26 February 2009|title=How wrong has the Indian Left been about economic reforms?|author=Aditya Gupta|access-date=20 February 2009|archivedate=25 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053408/https://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|deadurl=yes}}</ref> বাস্তৱত বৰ্খাস্ত কৰাৰ অনুমতি খুব কমেই দিয়া হৈছিল।<ref name="gupta"/> কাৰখানা বন্ধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো, অৰ্থনৈতিক কাৰণত কাৰখানা লোকচানত চলি থাকিলেও, চৰকাৰৰ অনুমতি লোৱাৰ প্ৰয়োজন আছিল। চৰকাৰে কাৰখানা বন্ধ কৰাৰ অনুমতি দিব বা অস্বীকাৰ কৰিব পাৰিছিল।<ref>Basu et al, [http://siteresources.worldbank.org/INTDECSHRSMA/Resources/india.pdf Retrenchment, Labor Laws and Government Policy: An Analysis with Special Reference to India], The World Bank</ref> বৰ্খাস্ত হোৱা শ্ৰমিকৰ আপীল কৰাৰ অধিকাৰ আছিল, চৰকাৰে বৰ্খাস্ত কৰাৰ অনুমতি দিলেও। ভাৰতীয় শ্ৰম বিধানত বিবাদ নিষ্পত্তিৰ বাবে মীমাংসা বিষয়া, মীমাংসা ব'ৰ্ড, অনুসন্ধান আদালত, শ্ৰম আদালত, ঔদ্যোগিক ন্যায়াধিকৰণ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঔদ্যোগিক ন্যায়াধিকৰণ আদি কেইবাটাও আপীল আৰু বিচাৰ কৰ্তৃপক্ষৰ ব্যৱস্থা আছিল।<ref>Lalit Bhasin, [http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/apcity/unpan029043.pdf Labour and Employment Laws of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054424/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/apcity/unpan029043.pdf |date=4 March 2016 }} United Nations</ref> এই প্ৰক্ৰিয়াসমূহ জটিল আছিল। এই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আপীল আৰু বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ পিছত গোচৰ সংশ্লিষ্ট [[উচ্চ ন্যায়ালয়]] আৰু শেষত [[ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়]]লৈ যাব পাৰিছিল। *''[[ভাৰত ফৰ্জ কোম্পানী লিমিটেড বনাম উত্তম মনোহৰ নাকাতে]]'' [2005] [http://www.liiofindia.org/in/cases/cen/INSC/2005/45.html INSC 45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224163037/http://www.liiofindia.org/in/cases/cen/INSC/2005/45.html |date=2021-02-24 }}, ১৯৮৩ চনত চতুৰ্থবাৰৰ বাবে কৰ্মক্ষেত্ৰত শুই থকা এজন শ্ৰমিকৰ বিৰুদ্ধে ভাৰত ফৰ্জে শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা আৰম্ভ কৰিছিল। পাঁচ মাহৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ পিছত শ্ৰমিকজন দোষী সাব্যস্ত হৈ চাকৰিৰপৰা বৰ্খাস্ত হয়। তেওঁ শ্ৰম আদালতত আপীল কৰি বৰ্খাস্তকৰণ অন্যায় বুলি দাবী কৰে। শ্ৰম আদালতে তেওঁৰ পক্ষত ৰায় দি পুনৰ চাকৰিত নিযুক্তি আৰু ৫০ শতাংশ বকেয়া মজুৰি দিয়াৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। গোচৰটো বিভিন্ন আপীলৰ মাজেৰে ভাৰতীয় ন্যায়ব্যৱস্থাৰ উচ্চতম স্তৰলৈ যায়। ২২ বছৰৰ পাছত ২০০৫ চনত [[ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়]]ে বৰ্খাস্তকৰণ বহাল ৰাখে।<ref>Financial Times, [http://www.financialexpress.com/news/sleepy-system/124536 Sleepy System], 21 January 2005</ref><ref>Supreme Court of India, [http://indiankanoon.org/doc/763806/ Bharat Forge Co. Ltd vs Uttam Manohar Nakate on 18 January 2005], CASE NO.: Appeal (civil) 4399 of 2002</ref> ===কৰ্মী ছাঁটাই=== [[কামৰপৰা সাময়িক অব্যাহতি|কৰ্মী ছাঁটাই]]ৰ ক্ষতিপূৰণ হিচাপে প্ৰতিটো সম্পূৰ্ণ নিৰৱচ্ছিন্ন সেৱা বছৰৰ বাবে ১৫ দিনৰ গড় মজুৰিৰ সমান ধন দিব লাগিছিল। কোনো কৰ্মচাৰীয়ে চাৰি বছৰ কাম কৰাৰ পাছত চৰকাৰী অনুমতি আৰু প্ৰয়োজনীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ অধীনত ছাঁটাই কৰা হ'লে, ছাঁটাইৰ পূৰ্বে বিভিন্ন জাননী আৰু অন্যান্য বিধি অনুসৰণ কৰাৰ উপৰি কমেও ৬০ দিনৰ মজুৰিৰ সমান সুবিধা লাভ কৰিব লাগিছিল। ===পূৰ্ণ নিয়োগ=== {{main|ভাৰতত নিবনুৱা}} *[[ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চয়তা আইন, ২০০৫]] [[উদ্যোগ (নিয়ন্ত্ৰণ আৰু উন্নয়ন) আইন, ১৯৫১]]ৰ প্ৰথম অনুসূচীত উল্লেখ কৰা উৎপাদন উদ্যোগসমূহক ৰাজ্য চৰকাৰৰ আইনৰ উপৰি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ সাধাৰণ নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীনত ৰখা হৈছিল। এই আইনখনত ৬০০ৰো অধিক সামগ্ৰী কেৱল ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগত উৎপাদনৰ বাবে সংৰক্ষিত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে এই উদ্যোগসমূহত কোনে প্ৰৱেশ কৰিব পাৰিব আৰু প্ৰতিটো কোম্পানীত কিমান শ্ৰমিক থাকিব পাৰিব সেইটো নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল। এই তালিকাত ১৯৫০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিৰ বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তি আৰু উদ্যোগিক সামগ্ৰী, যেনে লোহা আৰু তীখাৰ সামগ্ৰী, ইন্ধনৰ উপজাত সামগ্ৰী, মটৰ, বিভিন্ন যন্ত্ৰ, যন্ত্ৰ-পাতি, চিৰামিক আৰু বৈজ্ঞানিক সঁজুলি আদি অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।<ref>[http://www.nac.nic.in/pdf/child_labour.pdf Industries (Development and Regulation) Act 1951] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119084332/http://www.nac.nic.in/pdf/child_labour.pdf |date=19 January 2012 }}</ref> ==ৰাজ্যিক আইন== ভাৰতৰ প্ৰতিখন ৰাজ্যতে কিছুমান পৰিস্থিতিত বিশেষ শ্ৰম বিধান থাকিব পাৰে। প্ৰতিখন ৰাজ্যই কেন্দ্ৰীয় আইনৰ অধীনত নিজা নিয়ম প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। এই নিয়মসমূহ ৰাজ্যভেদে যথেষ্ট পৃথক হ'ব পাৰে। প্ৰ-পত্ৰ আৰু প্ৰক্ৰিয়াও ৰাজ্যভেদে বেলেগ হয়। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে এই বহুতো ৰাজ্যিক আৰু কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনক চাৰিখন শ্ৰম সংহিতাত সৰল আৰু একত্ৰিত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া গ্ৰহণ কৰিছিল। এই চাৰিখন হৈছে—১. মজুৰি, ২. সামাজিক সুৰক্ষা আৰু কল্যাণ, ৩. ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক আৰু ৪. পেছাগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্মপৰিস্থিতি।[https://www.thehindu.com/news/national/other-states/44-labour-laws-to-be-amalgamated-into-4-codes/article7762305.ece] ===গুজৰাট=== ২০০৪ চনত [[গুজৰাট চৰকাৰ]]ে বিশেষ ৰপ্তানি অঞ্চলত অধিক [[শ্ৰম বজাৰৰ নমনীয়তা]] প্ৰদানৰ উদ্দেশ্যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন সংশোধন কৰিছিল। এই বিধান অনুসৰি বিশেষ ৰপ্তানি অঞ্চলৰ ভিতৰত থকা কোম্পানীয়ে চৰকাৰৰ অনুমতি অবিহনে অতিৰিক্ত শ্ৰমিক ছাঁটাই কৰিব পাৰিছিল, যদিহে আনুষ্ঠানিক জাননী আৰু চাকৰি শেষ কৰাৰ ক্ষতিপূৰণ প্ৰদান কৰা হয়।<ref name=bt2014>[http://businesstoday.intoday.in/story/goldman-sachs-says-reforms-to-create-110-mn-jobs-for-economy-in-10-yrs/1/204721.html Goldman Sachs says reforms to create 110 mn jobs for economy in 10 yrs] Business Today, March 2014</ref> ===পশ্চিমবংগ=== [[পশ্চিমবংগ চৰকাৰ]]ে শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি লোকচানত চলি থকা কাৰখানা বন্ধ কৰাটো অতি কঠিন কৰি তুলিছিল।<ref name=bt2014/> [[পশ্চিমবংগ]]ৰ এই বিধান ৰাজ্যখনৰ ৭০ জন বা তাতকৈ অধিক কৰ্মচাৰী থকা কোম্পানীৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হৈছিল।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Goldman-thumbs-up-for-Gujarat-model/articleshow/32878950.cms Goldman Thumbs Up for Gujarat Model] The Times of India</ref> ==আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনা== তলৰ তালিকাখনে ২০২২ চনৰ তথ্যৰ ভিত্তিত ভাৰতৰ শ্ৰম আইনক [[চীন]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]ৰ শ্ৰম আইনৰ সৈতে তুলনা কৰিছে। {| class="wikitable sortable" |+'''শ্ৰম আইনত আপেক্ষিক নিয়ম আৰু কঠোৰতা'''<ref>{{cite web|title=Employing Workers - 2011 data (based on input from ILO, OECD, local governments and private employers)|publisher=The World Bank|year=2012|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploretopics/employing-workers}}</ref> |- ! আইনৰদ্বাৰা প্ৰয়োজনীয় ব্যৱস্থা !! {{flag|ভাৰত}} !! {{flag|চীন}} !! {{flag|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ}} |- | [[ন্যূনতম মজুৰি]] (আমেৰিকান ডলাৰ/মাহ) || '''১২,৫০০ ভাৰতীয় টকা''' /মাহ<ref>{{cite web |title=Revised VDA (Minimum Wages) wef 01 April 2022 Chief Labour Commissione |url=https://clc.gov.in/clc/node/690 |website=clc.gov.in |access-date=9 September 2022}}</ref> || ১৮২.৫ || '''১২৪২.৬''' |- | মানক কৰ্মদিন || '''৮ ঘণ্টা''' || ৮ ঘণ্টা || ৮ ঘণ্টা |- | কৰ্মৰ মাজত ন্যূনতম বিশ্ৰাম || '''প্ৰতি ৬ ঘণ্টাত ১ ঘণ্টা''' || নাই || নাই |- | সৰ্বাধিক [[অতিৰিক্ত সময়ৰ কাম]] || ১২৫ ঘণ্টা/বছৰ {{Attribution needed|date=January 2016}} || '''৪৩২ ঘণ্টা/বছৰ'''<ref>{{cite web|url=http://www.fairlabor.org/blog/entry/fair-labor-association-secures-commitment-limit-workers-hours-protect-pay-apples-largest-supplier|title=Fair Labor Association Secures Commitment to Limit Workers Hours, Protect Pay at Apple's Largest Supplier - Fair Labor Association|website=[www.fairlabor.org|access-date=21](http://www.fairlabor.org|access-date=21) January 2019}}</ref> || নাই |- | অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ বাবে অতিৰিক্ত মজুৰি || '''১০০%''' || ৫০% || নাই |- | কাৰখানা বন্ধ বা [[কামৰপৰা সাময়িক অব্যাহতি|অতিৰিক্ত শ্ৰমিক ছাঁটাই]]ৰ বাবে বৰ্খাস্তকৰণ || '''হয়, স্থানীয় শ্ৰম বিভাগৰ অনুমোদন লাগিছিল''' || হয়, চৰকাৰৰ অনুমতি অবিহনে || হয়, চৰকাৰৰ অনুমতি অবিহনে |- | ১জন ব্যক্তিক [[চাকৰিৰপৰা বৰ্খাস্তকৰণ|বৰ্খাস্ত]] কৰিবলৈ চৰকাৰী অনুমতি || '''হয়''' || নাই || নাই |- | ৯জন ব্যক্তিক [[চাকৰিৰপৰা বৰ্খাস্তকৰণ|বৰ্খাস্ত]] কৰিবলৈ চৰকাৰী অনুমতি || '''হয়''' || নাই || নাই |- | অতিৰিক্ত শ্ৰমিক ছাঁটাইৰ বাবে চৰকাৰী অনুমতি || '''হয়'''<ref name=hamilton>{{cite web|title=Labor regulation, economic complexity, and the China-India gap|author=Gordon, Li, Xu|date=12 August 2010|publisher=Hamilton University|url=http://academics.hamilton.edu/economics/Home/xu_colgate_paper.pdf}}</ref><ref name=yale>{{cite web|title=Firing costs and flexibility:evidence from firms employment responses to economic shocks|author=Adhvaryu, Chari and Sharma|date=December 2009|publisher=Yale University|url=http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|archive-date=11 May 2013|df=dmy-all|access-date=2 September 2026|archivedate=11 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|deadurl=yes}}</ref> || প্ৰযোজ্য নহয় || প্ৰযোজ্য নহয় |- | বৰ্খাস্তকৰণৰ নিয়ম নিয়ন্ত্ৰিত || '''হয়''' || '''হয়''' || নহয় |} ভাৰতৰ শ্ৰম আইন সংস্কাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে বুলি বহু পৰ্যবেক্ষকে মত প্ৰকাশ কৰিছে।<ref>{{cite web|url=http://www.bhatkallys.com/news/news.asp?aid=1693|title=IMF calls for urgent reform in Indian labour laws|access-date=27 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070806190315/http://www.bhatkallys.com/news/news.asp?aid=1693|archive-date=6 August 2007|url-status=dead|archivedate=25 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053413/http://www.bhatkallys.com/news/news.asp?aid=1693|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTDECSHRSMA/Resources/india.pdf|title=Retrenchment, Labor Laws and Government Policy: An Analysis with Special Reference to India|author1=Kaushik Basu |author2=Gary S. Fields |author3=Shub Debgupta |publisher=World Bank}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://atlmri.googlepages.com/RCD_MILI.pdf|title=Contemporary Issues on Labour Law Reform in India|author=R. C. Datta / Milly Sil|access-date=20 February 2009|archive-date=26 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226070930/http://atlmri.googlepages.com/RCD_MILI.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="oecd">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf |title=Economic survey of India 2007: Policy Brief |publisher=[[অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু উন্নয়ন সংস্থা]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606112149/http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf |archive-date=6 June 2011 }}</ref> <ref name="indialabourlawbbc">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4103554.stm|title=Why India needs labour law reform|publisher=BBC|first=Kaushik|last=Basu|date=27 June 2005}}</ref><ref name="wboverview"/> <ref name="elephant">{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displayStory.cfm?story_id=12749735|title=A special report on India: An elephant, not a tiger|date=11 December 2008|newspaper=The Economist}}</ref> <ref name="gupta"/><ref name="indiamodel">{{cite web|url=http://www.foreignaffairs.org/20060701faessay85401-p0/gurcharan-das/the-india-model.html |title=The India Model |author=Gurcharan Das |publisher=Foreign Affairs |date=July–August 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307101534/http://www.foreignaffairs.org/20060701faessay85401-p0/gurcharan-das/the-india-model.html |archive-date=7 March 2009 |df=dmy-all }}</ref> এই আইনসমূহে আনুষ্ঠানিক উৎপাদন খণ্ডৰ বিকাশত বাধা সৃষ্টি কৰা বুলি মত প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।<ref name="wboverview"/> [[বিশ্ব বেংক]]ৰ ২০০৮ চনৰ এক প্ৰতিৱেদন অনুসৰি ব্যাপক সংস্কাৰ প্ৰয়োজনীয় আছিল। প্ৰতিৱেদনৰ সাৰাংশত কোৱা হৈছিল— {{Cquote|ভাৰতৰ শ্ৰম নিয়মসমূহ বিশ্বৰ অন্যতম কঠোৰ আৰু জটিল নিয়মৰ ভিতৰত পৰে আৰু যিবোৰ ক্ষেত্ৰত এই আইনসমূহ সৰ্বাধিক প্ৰযোজ্য, সেই আনুষ্ঠানিক উৎপাদন খণ্ডৰ বিকাশত ই বাধা সৃষ্টি কৰিছে। অধিক সুসংগঠিত শ্ৰম নিয়মে অধিক শ্ৰম-নিৰ্ভৰ বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে আৰু নিবনুৱা লাখ লাখ লোকৰ লগতে নিম্নমানৰ চাকৰিত আবদ্ধ লোকসকলৰ বাবে নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিব পাৰে। দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ গতিৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি পৰৱৰ্তী দশকত কৰ্মশক্তিত যোগদান কৰিবলগীয়া প্ৰায় ৮ কোটি নতুন লোকৰ চাকৰিৰ সম্ভাৱনা উন্নত কৰাৰ সুযোগ হেৰুৱাব নালাগে।<ref>[[বিশ্ব বেংক]], ''India Country Overview 2008''</ref>}} ২০০৫ চনত প্ৰাক্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী [[মনমোহন সিং]]ে নতুন শ্ৰম আইন প্ৰয়োজন বুলি কৈছিল।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/10/stories/2005121011760100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20051211064947/http://www.hindu.com/2005/12/10/stories/2005121011760100.htm|url-status=dead|archive-date=11 December 2005|title=New labour laws needed, says Manmohan|location=Chennai, India|work=[[The Hindu]]|date=10 December 2005|access-date=2 September 2026|archivedate=11 December 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051211064947/http://www.hindu.com/2005/12/10/stories/2005121011760100.htm|deadurl=yes}}</ref> অৱশ্যে তেতিয়া কোনো ব্যাপক শ্ৰম আইন সংস্কাৰ কৰা হোৱা নাছিল। [[উত্তম নাকাতে]] গোচৰত [[বোম্বে উচ্চ ন্যায়ালয়]]ে কাৰখানাৰ মজিয়াত বাৰে বাৰে শুই থকা এজন কৰ্মচাৰীক বৰ্খাস্ত কৰাটো অবৈধ বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছিল। পিছত [[ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়]]ে এই সিদ্ধান্ত বাতিল কৰে। এই আইনী প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ হ'বলৈ প্ৰায় দুটা দশক সময় লাগিছিল। ২০০৮ চনত [[বিশ্ব বেংক]]ে ভাৰতীয় শ্ৰম বিধানৰ জটিলতা, আধুনিকীকৰণৰ অভাৱ আৰু নমনীয়তাৰ সীমাবদ্ধতাৰ সমালোচনা কৰিছিল।<ref name="wboverview">{{cite web|url=http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:20195738~menuPK:295591~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html|title=India Country Overview 2008|year=2008|publisher=World Bank|access-date=20 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522115104/http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:20195738~menuPK:295591~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html|archive-date=22 May 2011|url-status=dead}}</ref> ==এইটোও চাওক== {{Portal|সংগঠিত শ্ৰম|ভাৰত}} *[[শ্ৰম আইন]] *[[নিবনুৱাৰ হাৰৰ ভিত্তিত দেশসমূহৰ তালিকা]] *[[যুক্তৰাজ্যৰ শ্ৰম আইন]] *[[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম আইন]] *[[ইউৰোপীয় শ্ৰম আইন]] *[[জাৰ্মান শ্ৰম আইন]] *[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন]] *[[পেছাগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য]] *[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন আৰু সামাজিক সুৰক্ষা সমাজ]] *[[ভাৰতত পেঞ্চন]] *[[ভাৰতত সামাজিক সুৰক্ষা]] *[[শ্ৰম সুবিধা]] *[[প্ৰযুক্তিগত নিবনুৱা]] *[[ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘ]] *[[নিবনুৱা ভাট্টা]] *[[পুঁজিবাদৰ সমালোচনা]] *[[শ্ৰমৰ শোষণ]] *[[বাধ্যতামূলক শ্ৰম]] *[[কৰ্ম-জীৱন ভৰসাম্য]] ==টোকা== {{Reflist}} ==তথ্যসূত্ৰ== {{Refbegin|30em}} ; প্ৰবন্ধ *{{cite journal|doi=10.1016/0305-750X(94)00106-9|title=Of networks and markets: The rise and rise of a South Indian town, the example of Tiruppur's cotton knitwear industry|url=https://archive.org/details/sim_world-development_1995-01_23_1/page/43|journal=World Development|volume=23|pages=43–56|year=1995|last1=Cawthorne|first1=Pamela M.}} *{{cite journal|url=http://jir.sagepub.com/cgi/content/short/51/3/395 |title=The Indian Industrial Relations System: Struggling to Address the Dynamics of a Globalizing Economy|journal=Journal of Industrial Relations|volume=51|issue=3|pages=395–410|doi=10.1177/0022185609104305|year=2009|last1=Hill|first1=Elizabeth|s2cid=153523123|url-access=subscription}} *S Routh, 'Forms of Solidarity for Informal Workers in India: Lessons for the Future?' (2013) LLRN Working Paper ; গ্ৰন্থ *CK Johri, ''Labour law in India'' (2012) KNS1220 J71 *S Routh, ''Enhancing Capabilities through Labour Law: Informal Workers in India'' (2014) *{{cite book|title=P. L. Malik's Industrial Law (Covering Labour Law in India) (2 Volumes with Free CD-ROM)|publisher=Eastern Book Company|isbn=978-9-351-45180-8|pages=1–3656|edition=2015}} *{{cite book|title=Labour Laws - A Primer|year=2011|publisher=Eastern Book Company|isbn=978-9-350-28143-7|pages=1–224|edition=2011}} *{{cite book|title=Issues in Law and Public Policy on Contract Labour in India: Comparative Insights from China|author=Kumar, P. and Singh, J.|isbn=978-9-811-08444-7|year=2018|publisher=[[স্প্ৰিংগাৰ নেচাৰ|Springer Singapore]]}} *{{cite book|title=Human Rights and Law: Bonded Labour in India|author=Tiwari, R.K.|isbn=978-8-175-96746-5| lccn=2011321990|year=2011|publisher=Foundation Books}} *{{cite book|title=Reforming the Labour Market|author=Debroy, B. and Kaushik, P.D.|isbn=978-8-171-88441-4|lccn=2005317668|year=2005| publisher=Academic Foundation in collaboration with Friedrich Naumann Stiftung and Rajiv Gandhi Institute for Contemporary Studies}} *{{cite book|title=Critical Perspectives on Work and Employment in Globalizing India|author=Noronha, E. and D'Cruz, P.|isbn=978-9-811-03491-6|year=2017|publisher=Springer Singapore}} *{{cite book|title=Labour Law in India|author=Johri, C.K.|isbn=978-9-041-15326-5|lccn=2013417994|year=2014|publisher=Kluwer Law International}} *{{cite book|title=Workplace Bullying in India|author=D'Cruz, P.|isbn=978-1-317-80915-9|year=2014|publisher=[[টেইলৰ এণ্ড ফ্ৰান্সিছ]]}} *{{cite book|title=Contemporary Reforms of Labour Market and Industrial Relations System in India: Ease of Doing Business Versus Labour Rights : in Honour of Prof Lalit Deshpande|author=Sundar, K.R.S.|isbn=978-9-332-70452-7|lccn=2017354363|year=2018|publisher=Academic Foundation}} *{{cite book|title=The Changing Face of People Management in India|author=Budhwar, P.S. and Bhatnagar, J.|isbn=978-1-134-08306-0|year=2008|publisher=Taylor & Francis}} ; প্ৰতিৱেদন *Government of India Planning Commission, ''Report of the Working Group on Labour Laws And Other Labour Regulations'' ([https://web.archive.org/web/20140826171253/http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/wg11_rplabr.pdf 2007]) ; জাৰ্নেল * {{cite journal|title= Supreme Court Cases (Labour & Services)| journal=SCC(L&s)|issue=Monthly|series=2015|publisher=EBC|location=Lucknow|language=en}} * MITCHELL, R., MAHY, P. and GAHAN, P. (2014) “The Evolution of Labour Law in India: An Overview and Commentary on Regulatory Objectives and Development,” Asian Journal of Law and Society. [[কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়]], 1(2), pp. 413–453. {{doi| 10.1017/als.2014.8}} * Penfold, C. (2009). Off-Shored Services Workers: Labour Law and Practice in India. The Economic and Labour Relations Review, 19(2), 91–106. {{doi|10.1177/103530460901900207}} * Singh, J., Das, D.K., Kukreja, P. et al. Law, skills and the creation of jobs as ‘contract’ work in India: exploring survey data to make inferences for labour law reform. Ind. J. Labour Econ. 60, 549–570 (2017). {{doi|10.1007/s41027-018-0113-8}} * Sarkar, S. (2019) “How independent is India’s labour law framework from the state’s changing economic policies?,” The Economic and Labour Relations Review. Cambridge University Press, 30(3), pp. 422–440. {{doi|10.1177/1035304619863550}} * Sapkal, R.S. Labour law, enforcement and the rise of temporary contract workers: empirical evidence from India's organised manufacturing sector. Eur J Law Econ 42, 157–182 (2016). {{doi|10.1007/s10657-015-9514-z}} * SECKI, P. J. “Seismic Shifts in Indian Labour Laws.” [[অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক সাপ্তাহিক]], vol. 50, no. 40, 2015, pp. 19–22. JSTOR, {{JSTOR|24482619}}. Accessed 21 Feb. 2023. * SUNDAR, K. R. SHYAM, and RAHUL SURESH SAPKAL. “Labour Law, Governance Reforms, and Protests: Are They Legitimate?” Economic and Political Weekly, vol. 52, no. 38, 2017, pp. 59–66. JSTOR, {{JSTOR|26697754}}. Accessed 21 Feb. 2023. * Chakraborty, S. Labour Market Regulation and Manufacturing Employment: A Study of Organized Manufacturing Sector Across Indian States. Ind. J. Labour Econ. 64, 1–22 (2021). {{doi|10.1007/s41027-020-00295-6}} * Alakh N. Sharma. “Flexibility, Employment and Labour Market Reforms in India.” Economic and Political Weekly, vol. 41, no. 21, 2006, pp. 2078–85. JSTOR, {{JSTOR|4418262}}. Accessed 21 Feb. 2023. * DEAKIN, SIMON, and ANTARA HALDAR. “How Should India Reform Its Labour Laws?” Economic and Political Weekly, vol. 50, no. 12, 2015, pp. 48–55. JSTOR, {{JSTOR|24481942}}. Accessed 21 Feb. 2023. {{Refend}} ==বাহ্যিক সংযোগ== * [http://labour.gov.in/list-enactments-ministry ভাৰতীয় শ্ৰম আইনসমূহৰ তালিকা – ইয়াত কেৱল কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে প্ৰণয়ন কৰা আইনসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত; প্ৰতিখন ৰাজ্যৰ নিজা অতিৰিক্ত শ্ৰম আইন আছে] lynm1e002fhtpyfye75d9k0xkige6lt 0 139439 634558 634049 2026-09-06T22:35:46Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634558 wikitext text/x-wiki {{virusbox | image = 2w0c_capsid.png | image_caption = P2 আৰু P3 প্ৰটিনৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত একত্ৰিত [[কেপচিড]]।<ref name="abrescia_2008">{{cite journal|last1=Abrescia|first1=Nicola G.A.|last2=Grimes|first2=Jonathan M.|last3=Kivelä|first3=Hanna M.|last4=Assenberg|first4=Rene|last5=Sutton|first5=Geoff C.|last6=Butcher|first6=Sarah J.|last7=Bamford|first7=Jaana K.H.|last8=Bamford|first8=Dennis H.|last9=Stuart|first9=David I.|title=Insights into Virus Evolution and Membrane Biogenesis from the Structure of the Marine Lipid-Containing Bacteriophage PM2|journal=Molecular Cell|date=September 2008|volume=31|issue=5|pages=749–761|doi=10.1016/j.molcel.2008.06.026|pmid=18775333|doi-access=free}}</ref> | taxon = মেৰিভাইৰাছ }} '''মেৰিভাইৰাছ''' কৰ্টিক’ভাইৰিডে ভাইৰাছৰ এটা একমাত্ৰ প্ৰজাতি।<ref name=ICTVReport>{{cite web|title=Corticoviridae|url=https://ictv.global/report/chapter/corticoviridae/corticoviridae|website=ICTV Online (10th) Report|language=en}}</ref> মেৰিভাইৰাছ হৈছে [[বেক্টেৰিয়াফেজ]]; অৰ্থাৎ ইহঁতৰ প্ৰাকৃতিক গৃহস্থ [[বেক্টেৰিয়া]]। এই জাতিটোৰ দুটা প্ৰজাতি আছে।<ref name=ICTVReport/><ref name=ViralZone>{{cite web|title=Viral Zone|url=http://viralzone.expasy.org/all_by_species/533.html|publisher=ExPASy|access-date=15 June 2015}}</ref> ১৯৮১ চনৰপৰা ২০২৪ চনলৈকে এই জাতিটোৰ নাম ইয়াৰ পৰিয়ালৰ নামেৰে সৈতে কৰ্টিক’ভাইৰাছ ৰখা হৈছিল।<ref>{{cite web|title=History of the taxon: Genus: ''Merivirus'' (2024 Release, MSL #40)|url=https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202403036&taxon_name=Merivirus|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=23 March 2025}}</ref> জলজ বেক্টেৰিয়াৰ জিনমত বেক্টেৰিয়াফেজ পিএম২ৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত [[প্ৰফেজ]] প্ৰচুৰ পৰিমাণে থাকে, ইয়াৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে মেৰিভাইৰাছৰ পৰিৱেশগত গুৰুত্বক কম বুলি ধৰা হ’ব পাৰে।<ref>{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Bamford DH |title=Putative prophages related to lytic tailless marine dsDNA phage PM2 are widespread in the genomes of aquatic bacteria|journal=BMC Genomics|year=2007|volume=8|pages=236|doi=10.1186/1471-2164-8-236|pmid=17634101|url= |pmc=1950889 |doi-access=free }}</ref> ১৯৬৮ চনত [[চিলি]]ৰ উপকূলৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা পানীৰ নমুনাৰপৰা পৃথক কৰাৰ পাছত বেক্টেৰিয়াফেজ পিএম২ৰ বিষয়ে প্ৰথম বৰ্ণনা কৰা হৈছিল।<ref name="espejo_1968">{{cite journal|last1=Espejo|first1=Romilio T.|last2=Canelo|first2=Eliana S.|title=Properties of bacteriophage PM2: A lipid-containing bacterial virus|url=https://archive.org/details/virology_1968-04_34_4/page/738|journal=Virology|date=April 1968|volume=34|issue=4|pages=738–747|doi=10.1016/0042-6822(68)90094-9|pmid=5655723 }}</ref> ==শ্ৰেণীবিভাজন== এই প্ৰজাতিটোত তলত দিয়া প্ৰজাতিসমূহ আছে:<ref>{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2024 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=23 March 2025}}</ref> *মেৰিভাইৰাছ Cr39582 *মেৰিভাইৰাছ পিএম২ ==ভাইৰ’লজী== ভাইৰনবোৰ ৬০ এন এম ব্যাসৰ এটা ঘূৰণীয়া, [[আইকোছাহেড্ৰল]], অনাবৃত কেপচিড আৰু বাহিৰৰ আৰু ভিতৰৰ প্ৰটিনৰ খোলাৰ মাজত অৱস্থিত এটা অভ্যন্তৰীণ লিপিড পৰ্দাৰে গঠিত।[8] খোলাবোৰ তিনিটা স্তৰেৰে গঠিত যাৰ পৃষ্ঠত বাৰটা শিখৰৰপৰা ওলাই অহা ব্ৰাছৰ দৰে অংশৰে সুকীয়া বৈশিষ্ট্যৰ এটা আৰ্হি প্ৰকাশ পায়।[9][10] আইকোছাহেড্ৰেল কেপচিড (T = 21) ৫৬ [[নেন’মিটাৰ]] (nm) ব্যাসৰ আৰু ই ১২০০টা পি১ (স্পাইক) আৰু ৬০টা পি২ (কেপচিড) প্ৰ’টিনেৰে গঠিত। পেণ্টামেৰিক ৰিচেপ্টৰ-বান্ধি ৰখা স্পাইকবোৰ 12 fivefold axesৰপৰা ওলাই আহে। কেপচিডে P3ৰপৰা P9লৈকে গাঁথনিগত প্ৰটিন থকা এটা অভ্যন্তৰীণ লিপিড কোৰক আগুৰি ধৰে।[3] ==জিনম== জিনম বিভাজিত নহয়, ই বৃত্তাকাৰ, ছুপাৰকইলড, ১০ কিলোবেজ দৈৰ্ঘ্যৰ ডাবল-ষ্ট্ৰেণ্ড ডি এন এৰে ভাইৰাছৰ ওজনৰ ১৩% গঠন কৰে। জিনমত g + c ৰ পৰিমাণ ৪৩%।[11] ই ২১টা প্ৰটিন সংকেত প্ৰদান কৰে।<ref>Männistö, R.H., Kivelä, H.M., Paulin, L., Bamford, D.H. and Bamford, J.K.H. (1999). The complete genome sequence of PM2, the first lipid-containing bacterial virus to be isolated" ''Virology'' 262, 355-363.</ref> জিনমটো তিনিটা [[অপেৰন]]ত সংগঠিত।<ref name=ViralZone /> জিনমৰ প্ৰতিলিপিকৰণ এটা ৰোলিং-চাৰ্কল ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে হয়, যিটো ভাইৰাছ সংকেতযুক্ত এণ্ড’নিউক্লিয়েজ পি১২ৰদ্বাৰা আৰম্ভ হয়।<ref name=ViralZone /> ==জীৱনচক্ৰ== [[File:Viruses.11.-2019-76-Fig-1c.png|thumb|বেক্টেৰিয়াফেজ পিএম২ৰ প্ৰৱেশ ব্যৱস্থা]] ভাইৰাছৰ প্ৰতিলিপিকৰণ চাইট’প্লাজমিক। গৃহস্থ কোষৰ পৃষ্ঠ শোষণৰ দ্বাৰা গৃহস্থ কোষত প্ৰৱেশ সম্ভৱ কৰাৰ পিছত ভাইৰাছৰ পৰ্দাখন গৃহস্থ কোষৰ বাহিৰৰ পৰ্দাৰ সৈতে সংযোজন হয় আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত কোষৰ ভিতৰলৈ জিন’ম প্ৰদান কৰা হয়।<ref>{{cite journal|vauthors=Cvirkaite-Krupovic V, Krupovic M, Daugelavicius R, Bamford DH |title=Calcium ion-dependent entry of the membrane-containing bacteriophage PM2 into its Pseudoalteromonas host|journal=Virology|date=2010|volume=405|issue=1|pages=120–128|doi=10.1016/j.virol.2010.05.021|pmid=20646729|doi-access=free}}</ref> ডি এন এ-টেমপ্লেটেড ট্ৰান্সক্ৰিপচন হৈছে ট্ৰান্সক্ৰিপচনৰ পদ্ধতি। ছ্যুড’এলটেৰ’ম’নাছ, মেৰিনোম’নাছ আৰু ভাইব্ৰিয়া প্ৰজাতিৰ বেক্টেৰিয়াই প্ৰাকৃতিক গৃহস্থ হিচাপে কাম কৰে। বেক্টেৰিয়াফেজ পিএম২ এটা লাইটিক ভাইৰাছ আৰু সংক্ৰমণ চক্ৰৰ শেষত ফেজ-এনকোড কৰা প্ৰটিন পি১৭ আৰু পি১৮ৰ লগতে এটা অচিনাক্ত গৃহস্থ অটোলাইচিনেৰে গঠিত একক লাইছিছ ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰি গৃহস্থ কোষক বিঘ্নিত কৰে।<ref>{{cite journal|vauthors=Krupovic M, Daugelavicius R, Bamford DH |title=A novel lysis system in PM2, a lipid-containing marine double-stranded DNA bacteriophage|journal=Mol Microbiol|date=2007|volume=64|issue=6|pages=1635–48|doi=10.1111/j.1365-2958.2007.05769.x|pmid=17555443|doi-access=free}}</ref> কিন্তু বেক্টেৰিয়াৰ জিনমত পিএম২ৰ দৰে প্ৰ’ভাইৰাছ চিনাক্তকৰণে ইংগিত দিয়ে যে এই পৰিয়ালৰ আন সদস্যসকল টেম্পাৰেট ভাইৰাছ হ’ব পাৰে। সংক্ৰমণৰ পথসমূহ হৈছে নিষ্ক্ৰিয় প্ৰসাৰণ।<ref name=ViralZone /> ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:ভাইৰাচ পৰিয়াল]] lhm5rr1oqb0hnydfqfy1mvg1x96m9km 0 139445 634548 634068 2026-09-06T20:41:16Z InternetArchiveBot 29706 Add 1 book for [[ৱিকিপিডিয়া:বিশ্বাসযোগ্যতা]] (20260906sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 634548 wikitext text/x-wiki '''পলিফেজ''' একাধিক ভাইৰাছৰ সকলোবোৰ কণা ইটোৰ পিছত সিটোকৈ একোটা কোট প্ৰ’টিনৰ গোটৰ ভিতৰত আবদ্ধ হৈ থকা বেক্টেৰিয়াফেজৰ জিন’মিক মাল্টিমাৰ। এই পৰিঘটনা ফিলামেণ্টাছ ফেজৰ বৈশিষ্ট্য।<ref>{{Cite journal|last=Pratt|first=D.|date=1969|title=Conditional lethal mutants of the small filamentous coliphage M13: II. Two genes for coat proteins|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0042682269903468|journal=Virology|language=en|volume=39|issue=1|pages=42–53|doi=10.1016/0042-6822(69)90346-8|pmid=5807970 |issn=0042-6822|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal|last=Lopez|first=J|author2=Webster, RE|title=Morphogenesis of filamentous bacteriophage f1: orientation of extrusion and production of polyphage.|url=https://archive.org/details/virology_1983-05_127_1/page/177|journal=Virology|date=May 1983|volume=127|issue=1|pages=177–93|pmid=6858000|doi=10.1016/0042-6822(83)90382-3}}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== [[শ্ৰেণী:ভাইৰাচ পৰিয়াল]] i1i18n7ahg2ih879qxhecgn3fzqpqjh 0 139469 634473 634472 2026-09-06T15:21:01Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* তথ্যসূত্ৰ */ 634473 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ==তথ্যসূত্ৰ== 1gtrwah8pewy565c2ey68toeefdfz13 634474 634473 2026-09-06T15:23:42Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮) */ 634474 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,[14] অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।[13] ==তথ্যসূত্ৰ== qsfdn0bs6smdvy3xi37vqp41qt6botc 634475 634474 2026-09-06T15:26:16Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮) */ 634475 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,[14] অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।[13] তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।[13][18] ==তথ্যসূত্ৰ== a78q3o8vaok0cl51f8c9tmbslg9h1x0 634476 634475 2026-09-06T15:35:41Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮) */ 634476 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,[14] অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।[13] তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।[13][18] পূৰ্জাই কয় যে তেওঁ ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।[15] ==তথ্যসূত্ৰ== jlyih7nmjbeb8uyqz94ct121fwosrxs 634477 634476 2026-09-06T15:36:38Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮) */ 634477 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,[14] অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।[13] তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।[13][18] পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।[15] ==তথ্যসূত্ৰ== pfzy3mbog1vbqyxn55vhbyv80v640ir 634478 634477 2026-09-06T15:37:11Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮) */ 634478 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,[14] অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।[13] তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।[13][18] পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।[15] ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰ পৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।[15] ==তথ্যসূত্ৰ== 1gypv2vvkmm270e0bsq2xqyidmv615p 634479 634478 2026-09-06T15:40:41Z কুমুদ ঘোষ 42738 [[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল। 634479 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,[14] অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।[13] তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।[13][18] পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।[15] ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।[15] সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,[21] গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।[17] ==তথ্যসূত্ৰ== 7izshr3470caluhl3xr5564ocwbri9q 634480 634479 2026-09-06T15:43:45Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮) */ 634480 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==তথ্যসূত্ৰ== l5522tfp5wkborprdylv6z59jyp4vfz 634481 634480 2026-09-06T15:45:56Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* তথ্যসূত্ৰ */ 634481 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ কেৰিয়াৰ (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ==তথ্যসূত্ৰ== 4v9a4oeyna6fpsxpa4bm7lmkw7jgjr7 634482 634481 2026-09-06T15:46:16Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* পৰ্বতাৰোহণ কেৰিয়াৰ (২০১২–২০২৬) */ 634482 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ==তথ্যসূত্ৰ== cf8z5vh5slf6i1ec54vbeb6696x1033 634483 634482 2026-09-06T15:47:56Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ */ 634483 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ==তথ্যসূত্ৰ== bs7f7hki0lccxhqtr03knoz2cncvhor 634484 634483 2026-09-06T15:50:48Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ */ 634484 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই তেওঁৰ প্ৰথম আঠ হাজাৰৰ আৰোহণৰ চিন স্বৰূপ।[22] ==তথ্যসূত্ৰ== 98drdd517x04ix7tqyr5be5zt5fnv4i 634485 634484 2026-09-06T15:51:46Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬) */ 634485 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।[22] ==তথ্যসূত্ৰ== 6aeyqc4mhdf1yl5rgehn0bkdqu6ox7z 634486 634485 2026-09-06T15:52:53Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬) */ 634486 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।[22] ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।[22] ==তথ্যসূত্ৰ== 70fkx8jwfxg9hyst5xt2x2no07ylrz3 634487 634486 2026-09-06T15:55:55Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬) */ 634487 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।[22] ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।[22] ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত[22] পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।[23] ==তথ্যসূত্ৰ== 3sf0gnwu0gqh9okkvm433061ivqw31n 634488 634487 2026-09-06T15:57:20Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ */ 634488 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।[22] ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।[22] ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত[22] পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।[23] মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত [24]; চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত [25]; পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত [26]; ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত [27]; সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত [28]; অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত [29]; আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত [৩০] । ==তথ্যসূত্ৰ== p5z5iut435ewi3kefys030ctjjgbd0m 634490 634488 2026-09-06T16:11:52Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ */ 634490 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত[22] পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।[23] মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত [24]; চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত [25]; পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত [26]; ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত [27]; সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত [28]; অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত [29]; আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত [৩০] । ==তথ্যসূত্ৰ== 414ie9t9cz3khkorg4ur28hwnx0b2kf 634491 634490 2026-09-06T16:17:37Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ */ 634491 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== n4c34205ujsmaksbgs9zock6b6i92ac 634492 634491 2026-09-06T16:19:57Z কুমুদ ঘোষ 42738 634492 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox climber | name = Nirmal Purja | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''Born:''' <br> [[Nepal]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''Citizen:''' <br> [[United Kingdom]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = Purja in 2021 | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|Dana]], Myagdi, Nepal | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[Broad Peak]], Gilgit-Baltistan, Pakistan | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = Suchi Purja | children = 1 | relatives = [[Tejan Gurung]] <br> {{small|(brother-in-law)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== p0pk43kq84au2hjirqkcdimir7dnyl9 634496 634492 2026-09-06T17:04:26Z কুমুদ ঘোষ 42738 634496 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = Nirmal Purja | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''Born:''' <br> [[Nepal]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''Citizen:''' <br> [[United Kingdom]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = Purja in 2021 | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|Dana]], Myagdi, Nepal | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[Broad Peak]], Gilgit-Baltistan, Pakistan | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = Suchi Purja | children = 1 | relatives = [[Tejan Gurung]] <br> {{small|(brother-in-law)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== jobzk66w3j0fopn9vznsrg02da9k2by 634498 634496 2026-09-06T17:13:16Z কুমুদ ঘোষ 42738 634498 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''Born:''' <br> [[Nepal]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''Citizen:''' <br> [[United Kingdom]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== pgwwcf8ln53cjil8h6u0xzmn1163jcy 634499 634498 2026-09-06T17:15:37Z কুমুদ ঘোষ 42738 634499 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== nn06jkvffmna8iagb4bm867kc0eyyj4 634500 634499 2026-09-06T17:20:24Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* তথ্যসূত্ৰ */ 634500 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === ==তথ্যসূত্ৰ== 03iria888337wj3bzu1k7etb0napi5o 634501 634500 2026-09-06T17:22:48Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634501 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত ৮,০০০ মিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ চৈধ্যটা শৃংগ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয়। ==তথ্যসূত্ৰ== gg72rk3tb66ocgxb2e8uw7ti5zy35oc 634502 634501 2026-09-06T17:25:59Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634502 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।[6] ==তথ্যসূত্ৰ== qlozdv137qgz5hmp413ekqcj3d7kuri 634503 634502 2026-09-06T17:28:10Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634503 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।[6] প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - অন্নপূৰ্ণা, ধৌলাগিৰি, কাঞ্চনজঙ্ঘা, মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোট্চে আৰু মাকালু।[6] ==তথ্যসূত্ৰ== qbvxsqyfn7x6leronx9kahc9nsmetb7 634504 634503 2026-09-06T17:28:48Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634504 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।[6] প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - অন্নপূৰ্ণা, ধৌলাগিৰি, কাঞ্চনজঙ্ঘা, মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে আৰু মাকালু।[6] ==তথ্যসূত্ৰ== o9w7kt3iegux628ilgugk4m0gnbiry3 634505 634504 2026-09-06T17:29:50Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634505 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।[6] প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - অন্নপূৰ্ণা, ধৌলাগিৰি, কাঞ্চনজঙ্ঘা, মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে আৰু মাকালু।[6] এই আৰোহণত তেওঁৰ লগত আছিল শ্বেৰ্পা মিংমা গাবু "ডেভিদ" শ্বেৰ্পা, লাকপা ডেণ্ডি (জেকচন ছন), গেলজেন শ্বেৰ্পা, টেনচি কাছাং, আৰু আন কেইবাজনো পৰ্বতাৰোহী। ==তথ্যসূত্ৰ== h23put471h1gwt762enku98asosu6xf 634507 634505 2026-09-06T17:31:22Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634507 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।[6] প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - অন্নপূৰ্ণা, ধৌলাগিৰি, কাঞ্চনজঙ্ঘা, মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে আৰু মাকালু।[6] এই আৰোহণত তেওঁৰ লগত আছিল শ্বেৰ্পা মিংমা গাবু "ডেভিদ" শ্বেৰ্পা, লাকপা ডেণ্ডি (জেকচন ছন), গেলজেন শ্বেৰ্পা, টেনচি কাছাং, আৰু আন কেইবাজনো পৰ্বতাৰোহী। মাত্ৰ ১২ দিনতে তেওঁ শেষ পাঁচটা শৃংগ আৰোহন কৰে। ==তথ্যসূত্ৰ== mnjrxatfrvzq20amz5vfew2dkxlt55b 634508 634507 2026-09-06T17:32:25Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634508 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।[6] প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - অন্নপূৰ্ণা, ধৌলাগিৰি, কাঞ্চনজঙ্ঘা, মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে আৰু মাকালু।[6] এই আৰোহণত তেওঁৰ লগত আছিল শ্বেৰ্পা মিংমা গাবু "ডেভিদ" শ্বেৰ্পা, লাকপা ডেণ্ডি (জেকচন ছন), গেলজেন শ্বেৰ্পা, টেনচি কাছাং, আৰু আন কেইবাজনো পৰ্বতাৰোহী। মাত্ৰ ১২ দিনতে তেওঁ শেষ পাঁচটা শৃংগ আৰোহন কৰে। তেওঁ দুদিন ৩০ মিনিটৰ ভিতৰতে এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালু আৰোহণ কৰি নিজৰ পূৰ্বৰ গিনিজ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ড ভংগ কৰে। ==তথ্যসূত্ৰ== qwzozxs7j6qb9ncivy7vbu5htfbeiyz 634509 634508 2026-09-06T17:33:12Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634509 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।[6] প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - অন্নপূৰ্ণা, ধৌলাগিৰি, কাঞ্চনজঙ্ঘা, মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে আৰু মাকালু।[6] এই আৰোহণত তেওঁৰ লগত আছিল শ্বেৰ্পা মিংমা গাবু "ডেভিদ" শ্বেৰ্পা, লাকপা ডেণ্ডি (জেকচন ছন), গেলজেন শ্বেৰ্পা, টেনচি কাছাং, আৰু আন কেইবাজনো পৰ্বতাৰোহী। মাত্ৰ ১২ দিনতে তেওঁ শেষ পাঁচটা শৃংগ আৰোহন কৰে। তেওঁ দুদিন ৩০ মিনিটৰ ভিতৰতে এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালু আৰোহণ কৰি নিজৰ পূৰ্বৰ গিনিজ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ড ভংগ কৰে।<ref name="Wanderlust"/><ref name="THT">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|title=Nirmal Purja stands atop Kangchenjunga after heroic ascent of Dhaulagiri, Annapurna|date=15 May 2019|work=The Himalaya Times|author=Rakhan Pokhrel|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526111429/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel1">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|title=Primeras cimas de la temporada en el Annapurna, Nirmal Purja tacha el primer 8.000|date=24 April 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103716/https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel3">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|title=Nirmal Purja aclara que sí hizo cima en el Dhaulagiri… ahora va a por Everest, Lhotse y Makalu.|date=20 May 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093724/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel4">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|title=Nirmal Purja corona Everest y Lhotse en el día… y hoy intenta el Makalu.|date=23 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523163101/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel6">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|title=Nirmal Purja completa sus 6×8000 de primavera con el Makalu|language=Spanish|date=24 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093710/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|url-status=live}}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== ks57zzoch1hdzbl7fnjwla574xa0a19 634510 634509 2026-09-06T17:34:11Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634510 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।<ref name="Project" /> প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - অন্নপূৰ্ণা, ধৌলাগিৰি, কাঞ্চনজঙ্ঘা, মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে আৰু মাকালু।<ref name="Project">{{cite web|url=https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|title="Project Possible" webpage.|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526082829/https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|url-status=live}}</ref> এই আৰোহণত তেওঁৰ লগত আছিল শ্বেৰ্পা মিংমা গাবু "ডেভিদ" শ্বেৰ্পা, লাকপা ডেণ্ডি (জেকচন ছন), গেলজেন শ্বেৰ্পা, টেনচি কাছাং, আৰু আন কেইবাজনো পৰ্বতাৰোহী। মাত্ৰ ১২ দিনতে তেওঁ শেষ পাঁচটা শৃংগ আৰোহন কৰে। তেওঁ দুদিন ৩০ মিনিটৰ ভিতৰতে এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালু আৰোহণ কৰি নিজৰ পূৰ্বৰ গিনিজ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ড ভংগ কৰে।<ref name="Wanderlust"/><ref name="THT">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|title=Nirmal Purja stands atop Kangchenjunga after heroic ascent of Dhaulagiri, Annapurna|date=15 May 2019|work=The Himalaya Times|author=Rakhan Pokhrel|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526111429/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel1">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|title=Primeras cimas de la temporada en el Annapurna, Nirmal Purja tacha el primer 8.000|date=24 April 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103716/https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel3">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|title=Nirmal Purja aclara que sí hizo cima en el Dhaulagiri… ahora va a por Everest, Lhotse y Makalu.|date=20 May 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093724/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel4">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|title=Nirmal Purja corona Everest y Lhotse en el día… y hoy intenta el Makalu.|date=23 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523163101/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel6">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|title=Nirmal Purja completa sus 6×8000 de primavera con el Makalu|language=Spanish|date=24 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093710/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|url-status=live}}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== c29ie1hus0rys0o1j0fpjyep277zc3z 634511 634510 2026-09-06T17:36:46Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634511 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।<ref name="Project" /> প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - অন্নপূৰ্ণা, ধৌলাগিৰি, কাঞ্চনজঙ্ঘা, মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে আৰু মাকালু।<ref name="Project">{{cite web|url=https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|title="Project Possible" webpage.|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526082829/https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|url-status=live}}</ref> এই আৰোহণত তেওঁৰ লগত আছিল শ্বেৰ্পা মিংমা গাবু "ডেভিদ" শ্বেৰ্পা, লাকপা ডেণ্ডি (জেকচন ছন), গেলজেন শ্বেৰ্পা, টেনচি কাছাং, আৰু আন কেইবাজনো পৰ্বতাৰোহী। মাত্ৰ ১২ দিনতে তেওঁ শেষ পাঁচটা শৃংগ আৰোহন কৰে। তেওঁ দুদিন ৩০ মিনিটৰ ভিতৰতে এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালু আৰোহণ কৰি নিজৰ পূৰ্বৰ গিনিজ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ড ভংগ কৰে।<ref name="Wanderlust"/><ref name="THT">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|title=Nirmal Purja stands atop Kangchenjunga after heroic ascent of Dhaulagiri, Annapurna|date=15 May 2019|work=The Himalaya Times|author=Rakhan Pokhrel|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526111429/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel1">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|title=Primeras cimas de la temporada en el Annapurna, Nirmal Purja tacha el primer 8.000|date=24 April 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103716/https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel3">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|title=Nirmal Purja aclara que sí hizo cima en el Dhaulagiri… ahora va a por Everest, Lhotse y Makalu.|date=20 May 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093724/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel4">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|title=Nirmal Purja corona Everest y Lhotse en el día… y hoy intenta el Makalu.|date=23 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523163101/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel6">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|title=Nirmal Purja completa sus 6×8000 de primavera con el Makalu|language=Spanish|date=24 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093710/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|url-status=live}}</ref> ২০১৯ চনৰ জুলাই মাহত পূৰ্জাই দ্বিতীয় পৰ্যায় সম্পূৰ্ণ কৰে, য’ত তেওঁ নাংগা পৰ্বত (৮,১২৬ মিটাৰ, ৩ জুলাই), প্ৰথম গাশ্বাৰব্ৰুম (৮,০৮০ মিটাৰ, ১৫ জুলাই), গশ্বাৰব্ৰুম দ্বিতীয় (৮,০৩৪ মিটাৰ, ১৮ জুলাই), কে২ (৮,৬১১ মিটাৰ, ২৪ জুলাই), আৰু ব্ৰড পিক (৮,০৪৭ মিটাৰ, ২৬ জুলাই)ৰ শিখৰত উপনীত হয়—এই সকলোবোৰ পাকিস্তানত অৱস্থিত।<ref name="THTBP">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-nims-purja-sets-world-record-climbing-11-mountains-in-4-months/|title=Nirmal 'Nims' Purja scales Nanga Parbat to complete his seventh 8000er|date=7 July 2019|work=The Himalayan Times|author=Rajan Pokhrel|access-date=28 July 2019|archive-date=29 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729094652/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-nims-purja-sets-world-record-climbing-11-mountains-in-4-months/|url-status=live}}</ref><ref name="BP">{{cite web|url=https://explorersweb.com/2019/07/26/breaking-nirmal-purja-climbs-broad-peak-11th-8000er-ticked-off/|title=Breaking: Nirmal Purja Climbs Broad Peak|date=26 July 2019|publisher=Explorers.web|author=Angela Benavides|access-date=28 July 2019|archive-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728085822/https://explorersweb.com/2019/07/26/breaking-nirmal-purja-climbs-broad-peak-11th-8000er-ticked-off/|url-status=live}}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== 6t6ea574l3tgveea17tysqmfn4qhmd4 634512 634511 2026-09-06T17:39:16Z কুমুদ ঘোষ 42738 /* প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ */ 634512 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন নেপালী-ব্ৰিটিছ পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা আৰু টেনজেন শ্বেৰ্পাই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালুৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তানৰ ব্ৰড পিকত হোৱা হিমস্খলনত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> নেপালৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন ধৌলাগিৰিৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিকক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে ব্ৰিটেইনৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ হিমালয় আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ লোবুচে ইষ্টৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।<ref name="Project" /> প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - অন্নপূৰ্ণা, ধৌলাগিৰি, কাঞ্চনজঙ্ঘা, মাউণ্ট এভাৰেষ্ট, লোচে আৰু মাকালু।<ref name="Project">{{cite web|url=https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|title="Project Possible" webpage.|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526082829/https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|url-status=live}}</ref> এই আৰোহণত তেওঁৰ লগত আছিল শ্বেৰ্পা মিংমা গাবু "ডেভিদ" শ্বেৰ্পা, লাকপা ডেণ্ডি (জেকচন ছন), গেলজেন শ্বেৰ্পা, টেনচি কাছাং, আৰু আন কেইবাজনো পৰ্বতাৰোহী। মাত্ৰ ১২ দিনতে তেওঁ শেষ পাঁচটা শৃংগ আৰোহন কৰে। তেওঁ দুদিন ৩০ মিনিটৰ ভিতৰতে এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালু আৰোহণ কৰি নিজৰ পূৰ্বৰ গিনিজ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ড ভংগ কৰে।<ref name="Wanderlust"/><ref name="THT">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|title=Nirmal Purja stands atop Kangchenjunga after heroic ascent of Dhaulagiri, Annapurna|date=15 May 2019|work=The Himalaya Times|author=Rakhan Pokhrel|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526111429/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel1">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|title=Primeras cimas de la temporada en el Annapurna, Nirmal Purja tacha el primer 8.000|date=24 April 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103716/https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel3">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|title=Nirmal Purja aclara que sí hizo cima en el Dhaulagiri… ahora va a por Everest, Lhotse y Makalu.|date=20 May 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093724/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel4">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|title=Nirmal Purja corona Everest y Lhotse en el día… y hoy intenta el Makalu.|date=23 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523163101/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel6">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|title=Nirmal Purja completa sus 6×8000 de primavera con el Makalu|language=Spanish|date=24 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093710/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|url-status=live}}</ref> ২০১৯ চনৰ জুলাই মাহত পূৰ্জাই দ্বিতীয় পৰ্যায় সম্পূৰ্ণ কৰে, য’ত তেওঁ নাংগা পৰ্বত (৮,১২৬ মিটাৰ, ৩ জুলাই), গাশ্বাৰব্ৰাম-প্ৰথম (৮,০৮০ মিটাৰ, ১৫ জুলাই), গাশ্বাৰব্ৰাম-দ্বিতীয় (৮,০৩৪ মিটাৰ, ১৮ জুলাই), কে২ (৮,৬১১ মিটাৰ, ২৪ জুলাই) আৰু ব্ৰড পিক (৮,০৪৭ মিটাৰ, ২৬ জুলাই)ৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই সকলোবোৰ পাকিস্তানত অৱস্থিত।<ref name="THTBP">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-nims-purja-sets-world-record-climbing-11-mountains-in-4-months/|title=Nirmal 'Nims' Purja scales Nanga Parbat to complete his seventh 8000er|date=7 July 2019|work=The Himalayan Times|author=Rajan Pokhrel|access-date=28 July 2019|archive-date=29 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729094652/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-nims-purja-sets-world-record-climbing-11-mountains-in-4-months/|url-status=live}}</ref><ref name="BP">{{cite web|url=https://explorersweb.com/2019/07/26/breaking-nirmal-purja-climbs-broad-peak-11th-8000er-ticked-off/|title=Breaking: Nirmal Purja Climbs Broad Peak|date=26 July 2019|publisher=Explorers.web|author=Angela Benavides|access-date=28 July 2019|archive-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728085822/https://explorersweb.com/2019/07/26/breaking-nirmal-purja-climbs-broad-peak-11th-8000er-ticked-off/|url-status=live}}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== 2gxgw6zkjf3d8zn2kla961a24ai9lyp 634515 634512 2026-09-06T17:51:42Z কুমুদ ঘোষ 42738 634515 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = 1 | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন [[নেপালী]]-[[ব্ৰিটিছ]] পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই [[অক্সিজেন]] চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত [[ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা]] আৰু [[টেনজেন শ্বেৰ্পা]]ই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে [[মাউণ্ট এভাৰেষ্ট]], [[লোচে]], [[মাকালু]]ৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত [[পাকিস্তান]]ৰ [[ব্ৰড পিক]]ত হোৱা [[হিমস্খলন]]ত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> [[নেপাল]]ৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন [[ধৌলাগিৰি]]ৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই [[নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিক]]ক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে [[ব্ৰিটেইন]]ৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ [[হিমালয়]] আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ [[লোবুচে ইষ্ট]]ৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ [[মাউণ্ট এভাৰেষ্ট]] আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।<ref name="Project" /> প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - [[অন্নপূৰ্ণা]], [[ধৌলাগিৰি]], [[কাঞ্চনজঙ্ঘা]], [[মাউণ্ট এভাৰেষ্ট]], [[লোচে]] আৰু [[মাকালু]]।<ref name="Project">{{cite web|url=https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|title="Project Possible" webpage.|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526082829/https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|url-status=live}}</ref> এই আৰোহণত তেওঁৰ লগত আছিল শ্বেৰ্পা মিংমা গাবু "ডেভিদ" শ্বেৰ্পা, লাকপা ডেণ্ডি (জেকচন ছন), গেলজেন শ্বেৰ্পা, টেনচি কাছাং, আৰু আন কেইবাজনো পৰ্বতাৰোহী। মাত্ৰ ১২ দিনতে তেওঁ শেষ পাঁচটা শৃংগ আৰোহন কৰে। তেওঁ দুদিন ৩০ মিনিটৰ ভিতৰতে এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালু আৰোহণ কৰি নিজৰ পূৰ্বৰ [[গিনিজ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ড]] ভংগ কৰে।<ref name="Wanderlust"/><ref name="THT">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|title=Nirmal Purja stands atop Kangchenjunga after heroic ascent of Dhaulagiri, Annapurna|date=15 May 2019|work=The Himalaya Times|author=Rakhan Pokhrel|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526111429/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel1">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|title=Primeras cimas de la temporada en el Annapurna, Nirmal Purja tacha el primer 8.000|date=24 April 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103716/https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel3">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|title=Nirmal Purja aclara que sí hizo cima en el Dhaulagiri… ahora va a por Everest, Lhotse y Makalu.|date=20 May 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093724/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel4">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|title=Nirmal Purja corona Everest y Lhotse en el día… y hoy intenta el Makalu.|date=23 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523163101/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel6">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|title=Nirmal Purja completa sus 6×8000 de primavera con el Makalu|language=Spanish|date=24 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093710/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|url-status=live}}</ref> ২০১৯ চনৰ জুলাই মাহত পূৰ্জাই দ্বিতীয় পৰ্যায় সম্পূৰ্ণ কৰে, য’ত তেওঁ [[নাংগা পৰ্বত]] (৮,১২৬ মিটাৰ, ৩ জুলাই), গাশ্বাৰব্ৰাম-প্ৰথম (৮,০৮০ মিটাৰ, ১৫ জুলাই), গাশ্বাৰব্ৰাম-দ্বিতীয় (৮,০৩৪ মিটাৰ, ১৮ জুলাই), [[কে২]] (৮,৬১১ মিটাৰ, ২৪ জুলাই) আৰু [[ব্ৰড পিক]] (৮,০৪৭ মিটাৰ, ২৬ জুলাই)ৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই সকলোবোৰ [[পাকিস্তান]]ত অৱস্থিত।<ref name="THTBP">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-nims-purja-sets-world-record-climbing-11-mountains-in-4-months/|title=Nirmal 'Nims' Purja scales Nanga Parbat to complete his seventh 8000er|date=7 July 2019|work=The Himalayan Times|author=Rajan Pokhrel|access-date=28 July 2019|archive-date=29 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729094652/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-nims-purja-sets-world-record-climbing-11-mountains-in-4-months/|url-status=live}}</ref><ref name="BP">{{cite web|url=https://explorersweb.com/2019/07/26/breaking-nirmal-purja-climbs-broad-peak-11th-8000er-ticked-off/|title=Breaking: Nirmal Purja Climbs Broad Peak|date=26 July 2019|publisher=Explorers.web|author=Angela Benavides|access-date=28 July 2019|archive-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728085822/https://explorersweb.com/2019/07/26/breaking-nirmal-purja-climbs-broad-peak-11th-8000er-ticked-off/|url-status=live}}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== q1ytunum5i1y3sdw4wfh6zow8g3hlhi 634516 634515 2026-09-06T17:52:51Z কুমুদ ঘোষ 42738 634516 wikitext text/x-wiki {{সম্পাদনা দ্বন্দ্ব}} {{Short description|Nepali-British mountaineer (1983–2026)}} {{Use dmy dates|date=August 2026}} {{Use British English|date=August 2026}} {{Infobox person | name = নিৰ্মল পূৰ্জা (Nirmal Purja) | honorific_suffix = [[Order of the British Empire|MBE]] | citizenship = '''জন্ম:''' <br> [[নেপাল]]<ref name=nepalkhabar_20231109>{{cite web |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |title=Famed mountaineer Nimsdai receives NRN citizenship |publisher=nepalkhabar.com |date=9 November 2023 |access-date=9 November 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109222452/https://en.nepalkhabar.com/news/detail/6956/ |url-status=live }}</ref> ----'''নাগৰিক:''' <br> [[যুক্তৰাজ্য]]<ref name=service_10846049>{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|title=Elite Himalayan Adventures Private Limited|publisher=find-and-update.company-information.service.gov.uk|access-date=31 October 2021|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306220343/https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/10846049/officers|url-status=live}}</ref> | image = NIRMAL PURJA "NIMS".jpg | caption = ২০২১ চনত পূৰ্জা | birth_date = {{birth date|1983|7|25|df=y}} | birth_place = [[Dana, Nepal|ডানা]], ম্যাগদি, নেপাল | death_date = {{death date and age|2026|7|30|1983|7|25|df=y}} | death_place = [[ব্ৰড পিক]], গিলগিট-বাল্টিস্তান, পাকিস্তান | major_ascents = {{bulleted list|Fastest ascent of all fourteen [[eight-thousander]] mountains with supplementary oxygen, in six months and six days (record until 2023) |Fastest ascent of all fourteen eight-thousanders without supplementary oxygen, in 2 years and 150 days|Fastest ascent of [[Mount Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], in 48 hours<ref name="Project" /><ref name="RaI">{{cite web|url=https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|title=Nirmal "Nims" Purja Summits All 14 8,000 Meter Peaks in Just 6 Months 6 Days, Shattering Former Record by Over 7 Years|date=30 October 2019|publisher=Rock and Ice Magazine|access-date=29 October 2019|archive-date=29 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029084755/https://rockandice.com/climbing-news/nirmal-nims-purja-summits-all-14-8000-meter-peaks-in-just-6-months-6-days-shattering-former-record-by-over-7-years/|url-status=live}}</ref><ref name=BBC>{{cite news |last1=BBC News |title=Nirmal Purja: Ex-soldier climbs 14 highest mountains in seven months |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |work=[[BBC News]] |date=29 October 2019 |access-date=29 October 2019 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029071814/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-50217376 |url-status=live }}</ref>|First winter ascent of [[K2]]}} | spouse = সুচি পূৰ্জা | children = ১ | relatives = [[তেজন গুৰুং]] <br> {{small|(ভগ্নীপতি)}}<ref name=outsideonline_20240926>{{cite news |last1=Liu |first1=Gloria |title=Death on Shishapangma |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |access-date=1 August 2026 |publisher=Outside |date=26 September 2024 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706231735/https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/exploration-survival/death-on-shishapangma/ |url-status=live}}</ref> }} '''নিৰ্মল পূৰ্জা''' ({{lang-en|Nirmal Purja}}; নেপালী: निर्मल पुर्जा; ২৫ জুলাই ১৯৮৩ – ৩০ জুলাই ২০২৬) নিমছ বা নিমছদাই নামেৰে পৰিচিত এজন [[নেপালী]]-[[ব্ৰিটিছ]] পৰ্বতাৰোহী৷ পৰ্বতাৰোহণক কেৰিয়াৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে তেওঁ ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাৰ সৈতে ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত আৰু পাছলৈ ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ বাহিনীৰ ইউনিট স্পেচিয়েল ব’ট চাৰ্ভিচ (SBS)ত সেৱা আগবঢ়াইছিল৷ ২০১৯ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰৰ ভিতৰত পূৰ্জাই [[অক্সিজেন]] চিলিণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰি মাত্ৰ ছমাহ আৰু ছয় দিনৰ ভিতৰতে ১৪টা "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) — ৮,০০০ মিটাৰ (২৬,০০০ ফুট)তকৈ অধিক উচ্চতাৰ শৃংগ আৰোহণ কৰিছিল। ২০২৩ চনত [[ক্ৰীষ্টিন হাৰিলা]] আৰু [[টেনজেন শ্বেৰ্পা]]ই এই অভিলেখ ভংগ নকৰালৈকে এইটোৱেই আছিল সৰ্বাধিক দ্ৰুত সময়ৰ অভিলেখ। ইয়াৰ উপৰিও পূৰ্জাই পৰিপূৰক অক্সিজেন অবিহনে "আঠহাজাৰী শৃংগ"ৰ আৰোহণৰ আটাইতকৈ দ্ৰুততম অভিলেখ গঢ়িছিল, যিটো অভিলেখ তেওঁ দুবছৰ ১৫০ দিনৰ ভিতৰত গঢ়িছিল।<ref name=guinnessworldrecords_623486>{{Cite web |title=Fastest ascent of all mountains over 8,000 m without supplementary oxygen (male) |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731230934/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/623486-fastest-ascent-of-all-mountains-over-8-000-m-without-supplementary-oxygen-male |archive-date=31 July 2026 |access-date=7 August 2026 |website=Guinness World Records |language=en |url-status=live }}</ref> মাত্ৰ ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে [[মাউণ্ট এভাৰেষ্ট]], [[লোচে]], [[মাকালু]]ৰ শিখৰত উপনীত হোৱা প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে পূৰ্জা। ২০২১ চনত তেওঁ আৰু আন ৯ জন নেপালী পৰ্বতাৰোহীয়ে কে ২ ৰ প্ৰথম শীতকালীন আৰোহণ সম্পূৰ্ণ কৰে। তেওঁক তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম নিপুণ পৰ্বতাৰোহী বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু আধুনিক উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণৰ এজন আগশাৰীৰ ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক বহুলভাৱে গণ্য কৰা হয়।<ref name=gq_20230119>{{cite magazine |last=Schaffer |first=Grayson |date=19 January 2023 |title=The Controversial King of Hardcore Climbing |url=https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |access-date=6 August 2026 |magazine=GQ |archive-date=1 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801231410/https://www.gq.com/story/nims-purja-profile |url-status=live }}</ref><ref name=theguardian_20260801_top>{{cite news |last=Abdul |first=Geneva |date=1 August 2026 |title=Top mountaineer Nirmal Purja confirmed dead after 11 hit by avalanche in Pakistan |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/01/top-mountaineer-nirmal-purja-confirmed-dead-after-11-hit-by-avalanche-in-pakistan |access-date=6 August 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref name=openthemagazine_20260801>{{cite news |title=Goodbye, Nimsdai: The Climber Who Rewrote Mountaineering History |url=https://openthemagazine.com/world/goodbye-nimsdai-the-climber-who-rewrote-mountaineering-history |work=[[Open (Indian magazine)|Open Magazine]] |date=1 August 2026 |access-date=2 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |first=Binod |last=Dhakal |title=Obituary {{!}} Nirmal Purja, whose Himalayan feats rewrote mountaineering history, dies at 43 |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/obituary-nirmal-purja-whose-himalayan-feats-rewrote-mountaineering-history-dies-at-43/ |access-date=1 August 2026 |work=Nepal News}}</ref> ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত [[পাকিস্তান]]ৰ [[ব্ৰড পিক]]ত হোৱা [[হিমস্খলন]]ত পূৰ্জা আৰু আন ৯ গৰাকী পৰ্বতাৰোহীৰ মৃত্যু হয়৷ == প্ৰাথমিক জীৱন == নিৰ্মল ("নিমছ")<ref name=nytimes_20211201>{{Cite news|last=Kennedy|first=Lisa|date=1 December 2021|title='14 Peaks: Nothing Is Impossible' Review: Climbing at a Breakneck Pace|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|access-date=24 December 2021|issn=0362-4331|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201223735/https://www.nytimes.com/2021/12/01/movies/14-peaks-nothing-is-impossible-review.html|url-status=live}}</ref> পূৰ্জাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮৩ চনৰ ২৫ জুলাইত<ref name="RedBull">{{cite web | url = https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | title = Nirmal Purja | publisher = RedBull | access-date = 28 January 2021 | archive-date = 30 October 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211030124313/https://www.redbull.com/my-en/athlete/nirmal-purja | url-status = live }}</ref> [[নেপাল]]ৰ ম্যাগদি জিলাৰ{{r|RedBull2}} এখন সৰু গাঁও ডানাত —— যিখন [[ধৌলাগিৰি]]ৰ ওচৰত সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ১৬০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।<ref name=NG1/> নন্দ বাহাদূৰ পূৰ্জা আৰু পূৰ্ণ কুমাৰীৰ পাঁচটা সন্তানৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল চতুৰ্থ সন্তান।<ref name=thetimes_20260801>{{Cite news |date=1 August 2026 |title=Nirmal Purja obituary: intrepid mountaineer with extreme ambition |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-access=subscription |access-date=2 August 2026 |work=The Times |archive-date=3 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803031747/https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/nirmal-purja-obituary-death-avalanche-dj9pffn0k |url-status=live }}</ref> তেওঁৰ পিতৃ গোৰ্খা সৈনিক আছিল আৰু মাক আছিল খেতিয়ক পৰিয়ালৰ।<ref name="NG1" /> তেওঁলোক যিহেতু ভিন্ ভিন্ নেপালী জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আছিল, সেয়েহে তেওঁলোকৰ বিবাহক সহজে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল; ফলস্বৰূপে, দুয়োজনেই আৰ্থিক আৰু সামাজিকভাৱে পৰিয়ালৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাই [[নেচনেল জিঅ'গ্ৰাফিক]]ক জনাইছিল, "আমি সঁচাকৈয়ে দুখীয়া পৰিয়ালৰপৰা আহিছোঁ," আৰু "মোৰ মনত আছে যে সৰুতে মোৰ ফ্লিপ-ফ্লপ্‌চও (flip-flops) নাছিল।"<ref name="NG1" /> তেওঁৰ বয়স চাৰি বছৰ হওঁতে‍ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো কাঠমাণ্ডুৰ ওচৰৰ নিম্নভূমি চিটৱান জিলালৈ গুচি যায়।<ref name="NG1" /> পূৰ্জাৰ তিনিজন ডাঙৰ ভাতৃ গোৰ্খা সৈনিক হৈছিল আৰু তেওঁলোকেই তেওঁৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ বৰ্ডিং স্কুলৰ খৰচ বহন কৰিছিল।<ref name="NG1" /> স্কুলত পঢ়ি থকাৰ সময়তে তেওঁ কিকবক্সিঙত পাকৈত হৈ পৰিছিল।<ref name="NG1">{{cite magazine | magazine=[[National Geographic]] | url=https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights | first=Dominic | last=Bliss | date=12 January 2021 | accessdate=5 December 2021 | title=How a Nepali climber with a "freakish physiology" stormed the world of high-altitude mountaineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131144255/https://www.nationalgeographic.co.uk/adventure/2020/12/the-nepalese-mountaineer-who-is-taking-a-spiritual-view-to-new-heights |archive-date=31 January 2021}}</ref> পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ ল'ফব'ৰ' বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে আৰু তাতেই নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাপনাত স্নাতকোত্তৰ ডিপ্লমা লাভ কৰে।<ref>{{Cite web |title=Nirmal (Nims) Purja MBE {{!}} Loughborough Business School {{!}} Loughborough University |url=https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |access-date=26 July 2023 |website=www.lboro.ac.uk |archive-date=26 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726095104/https://www.lboro.ac.uk/schools/business-school/about-us/alumni/distinguished-alumni/nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> ==সামৰিক জীৱন (২০০৩–২০১৮)== ২০০৩ চনত পূৰ্জাই ব্ৰিগেড অৱ গোৰ্খাত যোগদান কৰে আৰু ২০০৯ চনত ৰয়েল নেভিৰ বিশেষ নাও সেৱা (SBS)ত অংশগ্ৰহণ কৰে,<ref name="RedBull2">{{cite web |title=Meet the man who climbed 14 mountains in six months and stunned the world |url=https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |website=Red Bull |access-date=30 October 2019 |language=en |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029172245/https://www.redbull.com/au-en/project-possible-nirmal-purja-climbing-worlds-highest-peaks-record |url-status=live }}</ref> অভিজাত ব্ৰিটিছ ইউনিটত যোগদান কৰা তেওঁ হ'ল প্ৰথমজন গোৰ্খা।{{r|RedBull}} তেওঁ এছ বি এছত শীতকালীন যুদ্ধ বিশেষজ্ঞ হিচাপে কাম কৰিছিল।{{r|RedBull}}<ref name="th">{{cite news |title=Nirmal Purja: Nepali climber carving mountaineering history |url=https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |access-date=30 October 2019 |work=Sportstar |language=en |archive-date=30 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030125109/https://sportstar.thehindu.com/other-sports/nepal-nirmal-purja-mountaineer-project-possible-mountaineering-record-reinhold-messner/article29823944.ece |url-status=live }}</ref> পূৰ্জাই কয় যে [[ব্ৰিটেইন]]ৰ সকলো যুদ্ধতে তেওঁ জড়িত আছিল আৰু স্নাইপাৰৰ গুলীয়ে এবাৰ তেওঁৰ ৰাইফলৰ কুণ্ডাত খুন্দা মৰাত তেওঁ আহত হৈছিল আৰু অলপৰ বাবে তেওঁৰ ডিঙিত গুলী লগা নাছিল।<ref name=NG1/> ২০১৮ চনত তেওঁ এছ বি এছৰপৰা পদত্যাগ কৰি উচ্চ উচ্চতাৰ পৰ্বতাৰোহণত পূৰ্ণকালীনভাৱে মনোনিৱেশ কৰে।<ref name=NG1/> সামৰিক বাহিনীত থকা সময়ছোৱাত তেওঁ পৰিয়ালৰ বাবে এজন মূল উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছিল,<ref name=BBC2021>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|title=BBC Sport: Nimsdai Purja|work=BBC Sport|date=30 November 2021|access-date=3 December 2021|archive-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203095853/https://www.bbc.co.uk/sport/59482665|url-status=live}}</ref> গতিকে সেৱা এৰি যোৱাৰ অৰ্থ আছিল তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পেঞ্চনও হাতৰ পৰা এৰি দিয়া৷ তেওঁ নিজেই এই ধনৰাশিক "জীৱন সলনি কৰা" ধন বুলি অভিহিত কৰিছিল।<ref name=NG1/> ==পৰ্বতাৰোহণ জীৱন (২০১২–২০২৬)== ===আৰম্ভণিৰ হিমালয় আৰোহণ=== ২০১২ চনত পূৰ্জাই প্ৰথমটো বৃহৎ [[হিমালয়]] আৰোহণ কৰিছিল, পূৰ্বৰ কোনো পৰ্বতাৰোহণৰ অভিজ্ঞতা নোহোৱাকৈ [[লোবুচে ইষ্ট]]ৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১৮ মে’ত মাত্ৰ ১৫ দিনীয়া অভিযানত তেওঁ ধৌলাগিৰি (৮,১৬৭ মিটাৰ) শিখৰত উপনীত হয়; এইটোৱেই আছিল তেওঁৰ প্ৰথম "আঠহাজাৰী শৃংগ" ( eight-thousanders) আৰোহণ।<ref name="Wanderlust">{{cite web|url=http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|title=Nirmal Purja summits 5th eight-thousander in 12 days, ends 1st phase of 'Project Possible'|date=24 May 2019|publisher=Dreamwanderlust.com.com|author=Dream Wanderlust|access-date=26 May 2019|archive-date=27 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527231033/http://www.dreamwanderlust.com/news/nirmal-purja-summits-5th-eight-thousander-in-12-days-ends-1st-phase-of-project-possible|url-status=live}}</ref> ২০১৬ চনৰ ১৩ মে'ত তেওঁ দ্বিতীয়টো আঠহাজাৰী শৃংগ [[মাউণ্ট এভাৰেষ্ট]] আৰোহণ কৰে।<ref name="Wanderlust" /> ২০১৭ চনৰ ১৫ মে'ত<ref name="Wanderlust" /> পূৰ্জাই "G200E" গোৰ্খা অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে, য'ত তেওঁ ১৩ জন গোৰ্খাৰ সৈতে এভাৰেষ্টৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই অভিযান ব্ৰিটিছ সেনাবাহিনীত ২০০ বছৰীয়া গোৰ্খা সেৱাৰ স্মৰণত আয়োজন কৰা হৈছিল।<ref name="G200E">{{cite web|url=https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|title=Gurkha Everest Expedition – Himalayan Odyssey|work=Gurkha Brigade Association |date=3 February 2015 |access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526125632/https://www.gurkhabde.com/gurkha-everest-expedition-himalayan-oddyssey/|url-status=dead}}</ref> মুঠতে পূৰ্জাই ৯ বাৰ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰিছে: তৃতীয়বাৰৰ বাবে ২০১৭ চনৰ ২৭ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | title = The Himalayan Database, Spring 2017 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233245/http://www.himalayandatabase.com/2017%20Season%20Lists/2017%20Spring%20A15.html | url-status = live }}</ref> চতুৰ্থটো ২০১৯ চনৰ ২২ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | title = The Himalayan Database, Spring 2019 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233246/http://www.himalayandatabase.com/2019%20Season%20Lists/2019%20Spring%20A12.html | url-status = live }}</ref> পঞ্চমটো ২০২১ চনৰ ৩১ মে'ত;<ref>{{cite web | url = http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | title = The Himalayan Database, Spring 2021 | access-date = 26 June 2022 | archive-date = 3 April 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230403233244/http://www.himalayandatabase.com/2021%20Season%20Lists/2021%20Spring%20A10.html | url-status = live }}</ref> ষষ্ঠটো ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ত;<ref name="NepalNews">{{cite web |url=https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |title=Nirmal Purja sets another record |author=Raju Silwal |publisher=nepalnews.com |date=19 May 2022 |access-date=30 June 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606235802/https://nepalnews.com/s/travel-and-tourism/nirmal-purja-sets-another-record |url-status=dead }}</ref> সপ্তমটো মাত্ৰ ১৩ দিনৰ পিছত, ২০২২ চনৰ ২৮ মে'ত;<ref>{{Cite web |title=Timeline: The life and career of Nirmal “Nims” Purja |url=https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |access-date=4 August 2026 |website=Nepal News |language=en |archive-date=4 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804144102/https://english.nepalnews.com/s/travel-tourism/timeline-the-life-and-career-of-nirmal-nims-purja/ |url-status=live }}</ref> অষ্টমটো ২০২৩ চনৰ ১৭ মে'ত;<ref name=dailyecho_23552865>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=Man rescues climber near summit of Mount Everest |url=https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |access-date=1 August 2026 |website=Daily Echo |language=en |archive-date=14 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814180240/https://www.dailyecho.co.uk/news/23552865.mount-everest-rescue-hampshire-climber-saves-man-near-peak/ |url-status=live }}</ref> আৰু নৱমটো ২০২৬ চনৰ ২৭ মে’ত৷<ref name=Kuprianowicz>{{Cite web |last=Kuprianowicz |first=Martin |date=1 June 2026 |title=Nims Purja Shatters Own Speed Record in Historic Everest-Lhotse Traverse |url=https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |website=SnowBrains |language=en |archive-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260603014656/https://snowbrains.com/nims-purja-shatters-own-speed-record-in-historic-everest-lhotse-traverse/ |url-status=live }}</ref> === প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭ === সাত মাহত "আঠহাজাৰী"ৰ চৈধ্যটা শৃংগৰ শিখৰত উপনীত হোৱাৰ পৰিকল্পনাৰে পূৰ্জাই ২০১৯ চনৰ ২৩ এপ্ৰিলত প্ৰথমটো শিখৰত উপনীত হয় আৰু ইয়াৰ পাছত ২০১৯ চনৰ ২৪ মে'ত তেওঁ নিজৰ "প্ৰকল্প সম্ভৱ ১৪/৭" সম্পূৰ্ণ কৰে।<ref name="Project" /> প্ৰথম পৰ্যায়ত ছটা শৃংগ আৰোহন কৰে, সেয়া হ'ল - [[অন্নপূৰ্ণা]], [[ধৌলাগিৰি]], [[কাঞ্চনজঙ্ঘা]], [[মাউণ্ট এভাৰেষ্ট]], [[লোচে]] আৰু [[মাকালু]]।<ref name="Project">{{cite web|url=https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|title="Project Possible" webpage.|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526082829/https://www.manojbohara.com/nirmal-purja-and-project-possible/|url-status=live}}</ref> এই আৰোহণত তেওঁৰ লগত আছিল শ্বেৰ্পা মিংমা গাবু "ডেভিদ" শ্বেৰ্পা, লাকপা ডেণ্ডি (জেকচন ছন), গেলজেন শ্বেৰ্পা, টেনচি কাছাং, আৰু আন কেইবাজনো পৰ্বতাৰোহী। মাত্ৰ ১২ দিনতে তেওঁ শেষ পাঁচটা শৃংগ আৰোহন কৰে। তেওঁ দুদিন ৩০ মিনিটৰ ভিতৰতে এভাৰেষ্ট, লোচে, মাকালু আৰোহণ কৰি নিজৰ পূৰ্বৰ [[গিনিজ ৱৰ্ল্ড ৰেকৰ্ড]] ভংগ কৰে।<ref name="Wanderlust"/><ref name="THT">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|title=Nirmal Purja stands atop Kangchenjunga after heroic ascent of Dhaulagiri, Annapurna|date=15 May 2019|work=The Himalaya Times|author=Rakhan Pokhrel|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526111429/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-purja-stands-atop-kanchenjunga-after-heroic-ascent-of-dhaulagiri-annapurna/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel1">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|title=Primeras cimas de la temporada en el Annapurna, Nirmal Purja tacha el primer 8.000|date=24 April 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103716/https://www.desnivel.com/expediciones/primeras-cimas-de-la-temporada-en-el-annapurna-nirmal-purja-tacha-el-primer-8-000/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel3">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|title=Nirmal Purja aclara que sí hizo cima en el Dhaulagiri… ahora va a por Everest, Lhotse y Makalu.|date=20 May 2019|publisher=Desnivel.com|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093724/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-aclara-que-si-hizo-cima-en-el-dhaulagiri-ahora-va-a-por-everest-lhotse-y-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel4">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|title=Nirmal Purja corona Everest y Lhotse en el día… y hoy intenta el Makalu.|date=23 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|language=Spanish|access-date=26 May 2019|archive-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523163101/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-corona-everest-y-lhotse-en-el-dia-y-hoy-intenta-el-makalu/|url-status=live}}</ref><ref name="desnivel6">{{cite web|url=https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|title=Nirmal Purja completa sus 6×8000 de primavera con el Makalu|language=Spanish|date=24 May 2019|publisher=Desnivel.com|author=Isaac Fernández|access-date=26 May 2019|archive-date=26 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526093710/https://www.desnivel.com/expediciones/nirmal-purja-completa-sus-6x8000-de-primavera-con-el-makalu/|url-status=live}}</ref> ২০১৯ চনৰ জুলাই মাহত পূৰ্জাই দ্বিতীয় পৰ্যায় সম্পূৰ্ণ কৰে, য’ত তেওঁ [[নাংগা পৰ্বত]] (৮,১২৬ মিটাৰ, ৩ জুলাই), গাশ্বাৰব্ৰাম-প্ৰথম (৮,০৮০ মিটাৰ, ১৫ জুলাই), গাশ্বাৰব্ৰাম-দ্বিতীয় (৮,০৩৪ মিটাৰ, ১৮ জুলাই), [[কে২]] (৮,৬১১ মিটাৰ, ২৪ জুলাই) আৰু [[ব্ৰড পিক]] (৮,০৪৭ মিটাৰ, ২৬ জুলাই)ৰ শিখৰত উপনীত হয়; এই সকলোবোৰ [[পাকিস্তান]]ত অৱস্থিত।<ref name="THTBP">{{cite web|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-nims-purja-sets-world-record-climbing-11-mountains-in-4-months/|title=Nirmal 'Nims' Purja scales Nanga Parbat to complete his seventh 8000er|date=7 July 2019|work=The Himalayan Times|author=Rajan Pokhrel|access-date=28 July 2019|archive-date=29 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729094652/https://thehimalayantimes.com/nepal/nirmal-nims-purja-sets-world-record-climbing-11-mountains-in-4-months/|url-status=live}}</ref><ref name="BP">{{cite web|url=https://explorersweb.com/2019/07/26/breaking-nirmal-purja-climbs-broad-peak-11th-8000er-ticked-off/|title=Breaking: Nirmal Purja Climbs Broad Peak|date=26 July 2019|publisher=Explorers.web|author=Angela Benavides|access-date=28 July 2019|archive-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728085822/https://explorersweb.com/2019/07/26/breaking-nirmal-purja-climbs-broad-peak-11th-8000er-ticked-off/|url-status=live}}</ref> ==তথ্যসূত্ৰ== lkbe7l8tgen8tfnzopf6jnwnr5gbkgx 0 139477 634506 2026-09-06T17:31:21Z TimesMultimedia 51558 গায়ক ত্ৰৈলোক্য সোণোৱাল ডাঙৰীয়া বিষয়ে 634506 wikitext text/x-wiki <ref><nowiki>https://youtube.com/@timesmultimedia</nowiki> <nowiki>https://youtube.com/@troilukyasonowalofficial</nowiki></ref>''পেৰডী আৰু খুহুটিয়া বিহু গীতৰ সম্ৰাট শ্ৰী যুত ত্ৰৈলোক্য সোণোৱাল ৰ জন্ম লক্ষীমপুৰ জিলা।'' তেওঁ নিজস্ব পৰিকল্পনাৰে তেওঁ জীৱনৰ প্ৰথম টি খুহুটীয়া গীতৰ কেটেছ ৰেকৰ্ড কৰিছিল। নাম আছিল 'অ মোৰ লোকেল চুলাই' তেওঁ বহুতো জনপ্রিয় গীতৰ ভিতৰত "খেদি দে খেদি আগৰ জনী খেদি দে, অ মোৰ লোকেল চুলাই, গুণমাষ্টৰ জীয়েক, কছাৰী লৰা, আই লভ ইউ নকবি, দুলিয়াজানৰ ছোৱালী, মালৰ গৰম চুলাই, মাতিছা যেতিয়া, কলমৰ চিয়াহি, ভোট দিবা কাক ইত্যাদি, তেওঁ অন্যতম জনপ্রিয় কেছেট সমূহ :- অ মোৰ লোকেল চুলাই, গৰমজান, চুলাই খাই পাতি যাওঁ বিহু, ৰঙা পুলিচৰ বিহু, টেঙা টেঙা মন, কাজিৰঙা, লাল মোহন ইত্যাদি।। pjy3kxsoucc0fibcou4nxxzzkjlhfil 3 139478 634555 2026-09-06T22:08:58Z Neriah 29129 পৃষ্ঠা [[সদস্য বাৰ্তা:Satirdan kahraman]]ৰ পৰা [[সদস্য বাৰ্তা:Mümtaz]]লৈ Neriahয়ে স্থানান্তৰ কৰিলে: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Satirdan kahraman|Satirdan kahraman]]" to "[[Special:CentralAuth/Mümtaz|Mümtaz]]" 634555 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[সদস্য বাৰ্তা:Mümtaz]] 3auq7k568b0rz897lwsg2zzc4ft7mie 0 139479 634578 2026-09-07T09:14:36Z Kumarsahil98 51252 (edited with [[User:ProveIt_GT|ProveIt]]) 634578 wikitext text/x-wiki দেৱপ্ৰয়াগ উত্তৰাখণ্ডৰ তেহৰী চহৰ বা তেহৰী গড়ৱাল জিলাৰ এখন নগৰ আৰু নগৰ পালিকা। উত্তৰাখণ্ডৰ পঞ্চ প্ৰয়াগৰ অন্তিম আৰু অন্তিম অংশও অলাকনন্দ আৰু ভাগীৰথীৰ পবিত্ৰ সংগমৰ বাবে বিখ্যাত এই চহৰখন।<ref>{{cite web | url=https://www.manchalamushafir.com/devprayag-sangam-uttarakhand/ | title=দেৱপ্ৰয়াগ সংগম নদীৰ নাম | accessdate=7 September 2026}}</ref> এই পবিত্ৰ নগৰখন অলকনন্দ আৰু ভাগীৰথীৰ মিলন বিন্দু দেৱপ্ৰয়াগ সংগমৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা গংগা নদীৰ পৌৰাণিক উৎপত্তিস্থলও। ভূগোল উত্তৰাখণ্ডৰ তিব্বত সীমান্তৰ সমীপৰ সতোপথ হিমবাহ আৰু ভাগীৰথী খৰাক হিমবাহৰ পৰা আলাকনন্দ নদীৰ উৎপত্তি হৈছে। গংগোত্ৰী হিমবাহৰ তলত থকা গৌমুখ হিমবাহৰ পৰা আৰু গড়োৱাল হিমালয়ৰ খাটলিং হিমবাহৰ পৰা ভাগীৰথ নদী ওপৰলৈ উঠিছে। দুয়োটা দেৱপ্ৰয়াগ সংগমত একত্ৰিত হৈ স্বৰ্গীয় গংগা নদী হিচাপে ভৈয়ামৰ ফালে বৈ যায়।<ref>{{cite web | url=https://musafirresort.in/devprayag/ | title=অলকনন্দ আৰু ভাগীৰথী সংগম | accessdate=7 September 2026}}</ref> ঋষিকেশৰ পৰা প্ৰায় ৭০ কিলোমিটাৰ আৰু হৰিদ্বাৰৰ পৰা ৯৪ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত অৱস্থিত এই চহৰখন ৮৩০ মিটাৰ (২৭২৩ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত। 3y56b8w4quyzor7zqxep11l8x7dke5c 634579 634578 2026-09-07T09:15:34Z Kumarsahil98 51252 634579 wikitext text/x-wiki দেৱপ্ৰয়াগ উত্তৰাখণ্ডৰ তেহৰী চহৰ বা তেহৰী গড়ৱাল জিলাৰ এখন নগৰ আৰু নগৰ পালিকা। উত্তৰাখণ্ডৰ পঞ্চ প্ৰয়াগৰ অন্তিম আৰু অন্তিম অংশও অলাকনন্দ আৰু ভাগীৰথীৰ পবিত্ৰ সংগমৰ বাবে বিখ্যাত এই চহৰখন।<ref>{{cite web | url=https://www.manchalamushafir.com/devprayag-sangam-uttarakhand/ | title=দেৱপ্ৰয়াগ সংগম নদীৰ নাম | accessdate=7 September 2026}}</ref> এই পবিত্ৰ নগৰখন অলকনন্দ আৰু ভাগীৰথীৰ মিলন বিন্দু দেৱপ্ৰয়াগ সংগমৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা গংগা নদীৰ পৌৰাণিক উৎপত্তিস্থলও। '''ভূগোল ''' উত্তৰাখণ্ডৰ তিব্বত সীমান্তৰ সমীপৰ সতোপথ হিমবাহ আৰু ভাগীৰথী খৰাক হিমবাহৰ পৰা আলাকনন্দ নদীৰ উৎপত্তি হৈছে। গংগোত্ৰী হিমবাহৰ তলত থকা গৌমুখ হিমবাহৰ পৰা আৰু গড়োৱাল হিমালয়ৰ খাটলিং হিমবাহৰ পৰা ভাগীৰথ নদী ওপৰলৈ উঠিছে। দুয়োটা দেৱপ্ৰয়াগ সংগমত একত্ৰিত হৈ স্বৰ্গীয় গংগা নদী হিচাপে ভৈয়ামৰ ফালে বৈ যায়।<ref>{{cite web | url=https://musafirresort.in/devprayag/ | title=অলকনন্দ আৰু ভাগীৰথী সংগম | accessdate=7 September 2026}}</ref> ঋষিকেশৰ পৰা প্ৰায় ৭০ কিলোমিটাৰ আৰু হৰিদ্বাৰৰ পৰা ৯৪ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত অৱস্থিত এই চহৰখন ৮৩০ মিটাৰ (২৭২৩ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত। e70v7ak4mzabbtc5nugmamy1t8r6xje 634580 634579 2026-09-07T09:15:58Z Kumarsahil98 51252 634580 wikitext text/x-wiki দেৱপ্ৰয়াগ উত্তৰাখণ্ডৰ তেহৰী চহৰ বা তেহৰী গড়ৱাল জিলাৰ এখন নগৰ আৰু নগৰ পালিকা। উত্তৰাখণ্ডৰ পঞ্চ প্ৰয়াগৰ অন্তিম আৰু অন্তিম অংশও অলাকনন্দ আৰু ভাগীৰথীৰ পবিত্ৰ সংগমৰ বাবে বিখ্যাত এই চহৰখন।<ref>{{cite web | url=https://www.manchalamushafir.com/devprayag-sangam-uttarakhand/ | title=দেৱপ্ৰয়াগ সংগম নদীৰ নাম | accessdate=7 September 2026}}</ref> এই পবিত্ৰ নগৰখন অলকনন্দ আৰু ভাগীৰথীৰ মিলন বিন্দু দেৱপ্ৰয়াগ সংগমৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা গংগা নদীৰ পৌৰাণিক উৎপত্তিস্থলও। উত্তৰাখণ্ডৰ তিব্বত সীমান্তৰ সমীপৰ সতোপথ হিমবাহ আৰু ভাগীৰথী খৰাক হিমবাহৰ পৰা আলাকনন্দ নদীৰ উৎপত্তি হৈছে। গংগোত্ৰী হিমবাহৰ তলত থকা গৌমুখ হিমবাহৰ পৰা আৰু গড়োৱাল হিমালয়ৰ খাটলিং হিমবাহৰ পৰা ভাগীৰথ নদী ওপৰলৈ উঠিছে। দুয়োটা দেৱপ্ৰয়াগ সংগমত একত্ৰিত হৈ স্বৰ্গীয় গংগা নদী হিচাপে ভৈয়ামৰ ফালে বৈ যায়।<ref>{{cite web | url=https://musafirresort.in/devprayag/ | title=অলকনন্দ আৰু ভাগীৰথী সংগম | accessdate=7 September 2026}}</ref> ঋষিকেশৰ পৰা প্ৰায় ৭০ কিলোমিটাৰ আৰু হৰিদ্বাৰৰ পৰা ৯৪ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত অৱস্থিত এই চহৰখন ৮৩০ মিটাৰ (২৭২৩ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত। ir5depgezehu1cq45kvmqoy8ouzk9k4 634581 634580 2026-09-07T09:19:22Z Kumarsahil98 51252 (edited with [[User:ProveIt_GT|ProveIt]]) 634581 wikitext text/x-wiki দেৱপ্ৰয়াগ উত্তৰাখণ্ডৰ তেহৰী চহৰ বা তেহৰী গড়ৱাল জিলাৰ এখন নগৰ আৰু নগৰ পালিকা। উত্তৰাখণ্ডৰ পঞ্চ প্ৰয়াগৰ অন্তিম আৰু অন্তিম অংশও অলাকনন্দ আৰু ভাগীৰথীৰ পবিত্ৰ সংগমৰ বাবে বিখ্যাত এই চহৰখন।<ref>{{cite web | url=https://www.manchalamushafir.com/devprayag-sangam-uttarakhand/ | title=দেৱপ্ৰয়াগ সংগম নদীৰ নাম | accessdate=7 September 2026}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.manchalamushafir.com/panch-prayag-in-uttarakhand/ | title=উত্তৰাখণ্ডৰ পঞ্চ প্ৰয়াগ সংগম | accessdate=7 September 2026}}</ref> এই পবিত্ৰ নগৰখন অলকনন্দ আৰু ভাগীৰথীৰ মিলন বিন্দু দেৱপ্ৰয়াগ সংগমৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা গংগা নদীৰ পৌৰাণিক উৎপত্তিস্থলও। উত্তৰাখণ্ডৰ তিব্বত সীমান্তৰ সমীপৰ সতোপথ হিমবাহ আৰু ভাগীৰথী খৰাক হিমবাহৰ পৰা আলাকনন্দ নদীৰ উৎপত্তি হৈছে। গংগোত্ৰী হিমবাহৰ তলত থকা গৌমুখ হিমবাহৰ পৰা আৰু গড়োৱাল হিমালয়ৰ খাটলিং হিমবাহৰ পৰা ভাগীৰথ নদী ওপৰলৈ উঠিছে। দুয়োটা দেৱপ্ৰয়াগ সংগমত একত্ৰিত হৈ স্বৰ্গীয় গংগা নদী হিচাপে ভৈয়ামৰ ফালে বৈ যায়।<ref>{{cite web | url=https://musafirresort.in/devprayag/ | title=অলকনন্দ আৰু ভাগীৰথী সংগম | accessdate=7 September 2026}}</ref> ঋষিকেশৰ পৰা প্ৰায় ৭০ কিলোমিটাৰ আৰু হৰিদ্বাৰৰ পৰা ৯৪ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত অৱস্থিত এই চহৰখন ৮৩০ মিটাৰ (২৭২৩ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত। l7qmm415aabbnwf2xhqy7deztulnp3b