ইংৰাজী ভাষা

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="as">
  <siteinfo>
    <sitename>অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া</sitename>
    <dbname>aswiki</dbname>
    <base>https://as.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%9F%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A4</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">মাধ্যম</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">বিশেষ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">বাৰ্তা</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">সদস্য</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">সদস্য বাৰ্তা</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ৱিকিপিডিয়া</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ৱিকিপিডিয়া বাৰ্তা</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">চিত্ৰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">চিত্ৰ বাৰ্তা</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">মিডিয়াৱিকি</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">মিডিয়াৱিকি আলোচনা</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">সাঁচ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">সাঁচ বাৰ্তা</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">সহায়</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">সহায় বাৰ্তা</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">শ্ৰেণী</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">শ্ৰেণী বাৰ্তা</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ৱিকিচ'ৰা</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ৱিকিচ'ৰা আলোচনা</namespace>
      <namespace key="126" case="first-letter">MOS</namespace>
      <namespace key="127" case="first-letter">MOS talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ইংৰাজী ভাষা</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7024</id>
    <revision>
      <id>636260</id>
      <parentid>632630</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kandarpajit Kallol</username>
        <id>6257</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>636260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20654" sha1="1rfrfyemqx5abl8e0xvil0f3e4y0l9q" xml:space="preserve">{{Infobox language
|name=ইংৰাজী
|nativename=English ইংলিছ
|familycolor=ইণ্ডো-ইউৰোপীয়
|pronunciation=
|states= [[যুক্তৰাজ্য]]&lt;br /&gt; [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[আয়াৰলেণ্ড]], [[কানাডা]], [[দক্ষিণ আফ্ৰিকা]], [[নিউজিলেণ্ড]] আৰু অন্যান্য দেশত&lt;br /&gt;(আন্তৰ্জাতিক যানবাহনতো ব্যৱহৃত)
|speakers=মাতৃভাষী: ৩-৮,০০০,০০০&lt;br /&gt;দ্বিতীয় ভাষা: ১৫০,০০০,০০০-১,০০০,০০০,০০০
|rank= #৪ মাতৃভাষীৰ সংখ্যা অনুসৰি; &lt;br /&gt;#২ মুঠ ভাষাভাষী অনু্সৰি
|fam2=[[জাৰ্মান ভাষা|জাৰ্মানী]]
|fam3=[[পশ্চিম জাৰ্মান ভাষা|পশ্চিম জাৰ্মানী]]
|fam4=[[ইঙ্গ-ফ্ৰিসীয় ভাষা|ইঙ্গ-ফ্ৰিসীয়]]
|fam5=[[ইংৰাজী ভাষা|ইংৰাজী]]
|script=[[লেটিন লিপি]]
|nation=''আইনত, একমাত্ৰ'': [[লাইবেৰিয়া]], বহু [[কমনৱেলথ]] ৰাষ্ট্ৰ&lt;br /&gt;''আইনত, কেৱল নহয়'': [[কানাডা]], [[হংকং]], [[আয়াৰলেণ্ড]], [[দক্ষিণ আফ্ৰিকা]], [[ভাৰত]], [[ফিলিপাইন]], [[ছিংগাপুৰ]], [[ইউৰোপিয়ান ইউনিয়ন]]&lt;br /&gt;''কাৰ্যত, একমাত্ৰ'': [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]] &lt;br /&gt;''কাৰ্যত, একমাত্ৰ নহয়'': [[নিউজিলেণ্ড]], [[যুক্তৰাজ্য]]
|iso1=en|iso2=eng|iso3=eng|
|map = Anglospeak.svg
|mapcaption =&lt;center&gt;&lt;small&gt;ইংৰাজী যিবোৰ দেশত বা অঙ্গৰাজ্যত ৰাষ্ট্ৰভাষা হিচাপে প্ৰচলিত সেইবোৰ গাঢ় নীলা ৰঙেৰে চিহ্নিত আনহাতে যিবোৰ দেশত বা অঙ্গৰাজ্যত ইংৰাজী ৰাষ্ট্ৰভাষা সত্ত্বেও প্ৰধানত কথিত ভাষা নহয়, সেইবোৰ পাতল নীলা ৰঙেৰে চিহ্নিত&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;}}

'''ইংৰাজী''' (English, ইংলিছ) [[ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা]] পৰিয়ালৰ জাৰ্মাণিক শাখাৰ পশ্চিমীয়া গোটৰ এটা ভাষা। ইংৰাজীৰ সৈতে ফ্ৰিজিয়ান ভাষা আটাইতকৈ ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত ভাষা। ইয়াৰ সৈতে [[ওলন্দাজ ভাষা|ডাচ]], ফ্লেমিছ বেলজিয়ামত ডাচ ভাষাৰ এটা উপভাষা) আৰু নিম্ন জাৰ্মান উপভাষাৰ সম্পৰ্ক আছে। খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকাত উত্তৰ আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ গ্ৰেট ব্ৰিটেইন দ্বীপৰ দক্ষিণ অংশত অৱস্থিত [[ইংলেণ্ড]] নামৰ দেশখনত ইংৰাজী ভাষাৰ জন্ম হৈছিল।{{sfn|The Routes of English}}{{sfn|Crystal|2003a|p=6}}{{sfn|Wardhaugh|2010|p=55}}&lt;ref&gt;Salome, Rosemary (2022). ''[https://books.google.com/books?id=_gNREAAAQBAJ&amp;dq=%22its+global+spread+began+with+the+british+empire,+which+at+its+height%22&amp;pg=PA6 The Rise of English as a Global Language]''. Oxford University Press, pp. 6-7.&lt;/ref&gt; বৰ্তমান ই [[যুক্তৰাজ্য]], [[আয়াৰলেণ্ড]], [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]], [[কানাডা]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[নিউজিলেণ্ড]] আৰু কেৰিবিয়ান আৰু [[প্ৰশান্ত মহাসাগৰ]]ৰ বহু দ্বীপ ৰাষ্ট্ৰৰ মূল ভাষা। ইংৰাজী প্ৰায় ৩.৮ নিযুত মানুহৰ মাতৃভাষা। থলুৱা ভাষী লোকৰ সংখ্যাৰ হিচাপত ইয়াৰ স্থান বিশ্বৰ ভিতৰতে তৃতীয়,{{sfn|Ethnologue|2010}} মন্দাৰিন [[চীনা]] আৰু [[স্পেনিছ]]ৰ পিছত।

==ইতিহাস==
ইংৰাজী ভাষাৰ আদিম প্ৰজাতিসমূহ, যিবোৰক সামূহিকভাৱে পুৰণি ইংৰাজী বা &quot;এংলো-চেক্সন&quot; বুলি জনা যায়, পঞ্চম শতিকাত ব্ৰিটেইনলৈ অনা উত্তৰ সাগৰৰ জাৰ্মানিক উপভাষাৰ এটা গোটৰ পৰা বিকশিত হৈছিল। অষ্টম আৰু নৱম শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পুৰণি ইংৰাজী উপভাষাসমূহ পিছলৈ পুৰণি নৰ্ছ ভাষী ভাইকিং আক্ৰমণকাৰী আৰু বসতিপ্ৰধান লোকৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। ইংলেণ্ডৰ নৰ্মান বিজয়ৰ পিছত একাদশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে মধ্য ইংৰাজী আৰম্ভ হৈছিল, যেতিয়া প্ৰায় তিনি শতিকাৰ ভিতৰত ইংৰাজীত যথেষ্ট পৰিমাণৰ পুৰণি ফৰাচী শব্দভাণ্ডাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Ian Short 2007&quot;&gt;{{cite book | last=Short | first=Ian | title=A Companion to the Anglo-Norman World | chapter=Language and Literature | publisher=Boydell and Brewer Limited | date=2002-01-01 | isbn=978-1-84615-046-3 | doi=10.1017/9781846150463.011 | pages=191–214}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Crystal|2003b|p=30}}

১৫ শতিকাৰ শেষৰ ফালে গ্ৰেট ভৱেল শ্বিফ্ট আৰু লণ্ডনত ছপাশালৰ প্ৰৱৰ্তনৰ সমান্তৰালভাৱে অধিক লেটিন আৰু গ্ৰীক শব্দ আৰু শিপা ধাৰলৈ লোৱাৰ ৰেনেছাঁৰ ধাৰা আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে আধুনিক ইংৰাজীৰ আৰম্ভণি হৈছিল। এই যুগ বিশেষকৈ কিং জেমছ বাইবেল আৰু উইলিয়াম শ্বেক্সপীয়েৰৰ ৰচনাত শিখৰত উপনীত হয়।{{sfn|How English evolved into a global language|2010}}&lt;ref&gt;{{britannica URL|topic/English-language/Historical-background|English language: Historical background}}&lt;/ref&gt; ছপাশালে ইংৰাজী বানানক বহু পৰিমাণে প্ৰামাণিক কৰি তুলিছিল,&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Upward |first1=Christopher |title=The History of English Spelling |url=https://archive.org/details/historyofenglish0000upwa |last2=Davidson |first2=George |publisher=Wiley-Blackwell |year=2011 |isbn=978-1-405-19024-4 |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/historyofenglish0000upwa/page/84 84]}}&lt;/ref&gt; যিটো তেতিয়াৰ পৰাই বহুলাংশে অপৰিৱৰ্তিত হৈ আছে, ইংৰাজী উপভাষাত পিছলৈ বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দৰ পৰিৱৰ্তন হোৱাৰ পিছতো।

ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্য আৰু আমেৰিকাৰ বিশ্বব্যাপী প্ৰভাৱৰ পৰিণতি হিচাপে ১৭ শতিকাৰ পৰাই আধুনিক ইংৰাজী বিশ্বজুৰি বিয়পি পৰিছে। এই দেশসমূহৰ সকলো ধৰণৰ ছপা আৰু ইলেক্ট্ৰনিক মাধ্যমৰ জৰিয়তে ইংৰাজী আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বক্তৃতাৰ আগশাৰীৰ ভাষা আৰু বহু অঞ্চল আৰু পেছাদাৰী প্ৰেক্ষাপট যেনে বিজ্ঞান, নেভিগেচন, আৰু আইনত লিংগুয়া ফ্ৰাংকাত পৰিণত হৈছে।{{sfn|The Routes of English}} ইয়াৰ আধুনিক ব্যাকৰণ হৈছে ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষাৰ সাধাৰণ নিৰ্ভৰশীল চিহ্নিতকৰণ আৰ্হিৰ পৰা চহকী বিভক্তিমূলক ৰূপবিজ্ঞান আৰু তুলনামূলকভাৱে মুক্ত শব্দ ক্ৰমৰ পৰা কম বিভক্তি আৰু মোটামুটি নিৰ্দিষ্ট বিষয়–ক্ৰিয়া– বস্তুৰ শব্দৰ ক্ৰম।{{sfn|König|1994|page=539}} আধুনিক ইংৰাজী জটিল কাল, দিশ আৰু আৱেগৰ প্ৰকাশৰ বাবে সহায়ক ক্ৰিয়া আৰু শব্দ ক্ৰমৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰ কৰে, লগতে নিষ্ক্ৰিয় নিৰ্মাণ, প্ৰশ্নবোধক আৰু কিছুমান অস্বীকাৰৰ ওপৰত।

==ভৌগোলিক বিতৰণ==
২০১৬ চনলৈকে ৪০০ মিলিয়ন লোকে ইংৰাজীক প্ৰথম ভাষা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে আৰু ১১ বিলিয়ন লোকে ইয়াক গৌণ ভাষা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Which countries are best at English as a second language?|url=https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b|publisher=World Economic Forum |first1=Keith |last1=Breene |date=15 November 2019 |access-date=29 November 2016|archive-date=25 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125144549/https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ভাষীক সংখ্যাৰ হিচাপত ইংৰাজী ভাষা সৰ্বাধিক। ইংৰাজী ভাষা প্ৰতিখন মহাদেশৰ সম্প্ৰদায়ৰ মাজত আৰু সকলো প্ৰধান মহাসাগৰৰ দ্বীপসমূহত ব্যৱহাৰ হয়।{{sfn|Crystal|2003b|p=106}} [[যুক্তৰাজ্য]], [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]], [[কানাডা]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[আয়াৰলেণ্ড]], [[নিউজিলেণ্ড]] আৰু বহুতো কেৰিবিয়ান দেশত ইংৰাজীক প্ৰথম ভাষা বা মাতৃভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও [[ভাৰত]], [[পাকিস্তান]], [[ফিলিপাইনছ]] আৰু বহু আফ্ৰিকান দেশত ইংৰাজীক চৰকাৰী ভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। ই বৰ্তমান ৫৯ খন দেশৰ চৰকাৰী ভাষা।

==শব্দ-ভাণ্ডাৰ==
সাধাৰণতে কোৱা হয় যে ইংৰাজীত প্ৰায় ১ লাখ ৭০ হাজাৰ শব্দ আছে, বা অচল শব্দ গণনা কৰিলে ২ লাখ ২০ হাজাৰ শব্দ আছে; এই অনুমান ১৯৮৯ চনৰ অক্সফৰ্ড ইংৰাজী অভিধানৰ শেষৰ সম্পূৰ্ণ সংস্কৰণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/explore/how-many-words-are-there-in-the-english-language|title=How many words are there in the English language?|website=Oxford Dictionaries|language=en|access-date=13 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909203258/https://en.oxforddictionaries.com/explore/how-many-words-are-there-in-the-english-language|url-status=dead|archivedate=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909203258/https://en.oxforddictionaries.com/explore/how-many-words-are-there-in-the-english-language|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; এই শব্দসমূহৰ আধাতকৈও অধিক বিশেষ্য, এক চতুৰ্থাংশ বিশেষণ আৰু এটা সপ্তম ক্ৰিয়া। ইংৰাজী শব্দভাণ্ডাৰক প্ৰায় ১০ লাখ শব্দ বুলি কোৱা এটা গণনা আছে — কিন্তু সেই গণনাত অনুমানিকভাৱে লেটিন প্ৰজাতিৰ নাম, বৈজ্ঞানিক পৰিভাষা, উদ্ভিদবিজ্ঞানৰ শব্দ, উপসৰ্গ আৰু প্ৰত্যয়যুক্ত শব্দ, সংক্ষিপ্ত ৰূপ, অতি সীমিত ইংৰাজী ব্যৱহাৰৰ বিদেশী শব্দ, কাৰিকৰী আদি শব্দ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।{{sfn|Algeo|1999}}

==লিপি==
{{মূল|ৰোমান লিপি}}
নৱম শতিকাৰ পৰা ইংৰাজী ভাষাৰ বাবে লেটিন বৰ্ণমালা (ৰোমান বৰ্ণমালা বুলিও কোৱা হয়) ৰচনা কৰা হয়। এংলো-চেক্সন ৰুণত পূৰ্বৰ পুৰণি ইংৰাজী গ্ৰন্থসমূহ মাত্ৰ চুটি শিলালিপিহে। আজিলৈকে জীয়াই থকা পুৰণি ইংৰাজী ভাষাৰ সাহিত্যিক গ্ৰন্থসমূহৰ অধিকাংশই ৰোমান বৰ্ণমালাত লিখা হৈছে।{{sfn|Gneuss|2013|p=23}} আধুনিক ইংৰাজী বৰ্ণমালাত লেটিন লিপিৰ ২৬টা বৰ্ণ আছে। উক্ত ২৬টা বৰ্ণক ছপা ৰূপত সৰু আৰু ডাঙৰ দুটা শৈলীত গঠন কৰা হৈছে। ঠিক তেনেদৰেই উক্ত ২৬টা বৰ্ণক হাতেলিখা ৰূপত সৰু আৰু ডাঙৰ আন দুটা শৈলীত গঠন কৰা হৈছে।


==উপভাষা, উচ্চাৰণ আৰু বৈচিত্ৰ্য==
উপভাষাবিদসকলে ইংৰাজীৰ বহুকেইটা উপভাষা চিনাক্ত কৰে, যিবোৰে সাধাৰণতে ব্যাকৰণ, শব্দভাণ্ডাৰ আৰু উচ্চাৰণৰ আৰ্হিৰ ক্ষেত্ৰত ইটোৱে সিটোৰ পৰা পৃথক আঞ্চলিক জাতসমূহক বুজায়। বিশেষ অঞ্চলৰ উচ্চাৰণে উপভাষাসমূহক পৃথক আঞ্চলিক উচ্চাৰণ হিচাপে পৃথক কৰে। ইংৰাজীৰ প্ৰধান থলুৱা উপভাষাসমূহক ভাষাবিদসকলে প্ৰায়ে ব্ৰিটিছ ইংৰাজী (BrE) আৰু উত্তৰ আমেৰিকান ইংৰাজী (NAE) দুটা অতি সাধাৰণ শ্ৰেণীত ভাগ কৰে।{{sfn|Crystal|2003b|p=107}} ইংৰাজী প্ৰজাতিৰ তৃতীয়টো সাধাৰণ প্ৰধান গোটও আছে: দক্ষিণ গোলাৰ্ধৰ ইংৰাজী, আটাইতকৈ বিশিষ্ট হৈছে অষ্ট্ৰেলিয়ান আৰু নিউজিলেণ্ড ইংৰাজী।

== নিৰ্বাচিত গ্ৰন্থপঞ্জী ==
* {{Citation|last= |first= |last2= |first2= |editor-last=Bailey |editor-first=Richard W. |editor2-last=Gorlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language |publisher=University of Michigan Press |year= 1984 |edition= |url= http://books.google.com/books?id=nOxUAAAACAAJ}}
* {{Citation|last=Baugh |first=Albert C. |last2=Cable |first2=Thomas |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=A History of the English Language |publisher=Prentice-Hall, and Routeledge and Kegan Paul |year= 1993 |edition=4th |url= http://books.google.com/books?id=YYE8WxqJjPAC}}
* {{Citation |last=Bryson |first=Bill |last2= |first2= |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=The Mother Tongue: English &amp; how it Got that Way |publisher=HarperCollins |year=2001 |edition= |url=http://books.google.com/books?id=h1Q3StqpwB4C }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |last=Burchfield |first=Robert |last2= |first2= |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=The English Language |publisher=Oxford University Press |year=1986 |edition= |url=http://books.google.com/books?id=q6zqAAAACAAJ }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation|last=Crystal |first=David |last2= |first2= |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=The Cambridge Encyclopedia of the English Language |publisher=Cambridge University Press |year= 2003 |edition=2nd |url= http://books.google.com/books?id=Kh_RZhvHk0YC}}
* {{Citation|last= |first= |last2= |first2= |editor-last=Greenbaum |editor-first=Sidney |editor2-last= |editor2-first= |title=The English Language Today |publisher=Pergamon Press |year= 1985 |edition= |url= http://books.google.com/books?id=RFbLAAAACAAJ}}
* {{Citation|last= |first= |last2= |first2= |editor-last=Hogg |editor-first=Richard M. |editor2-last= |editor2-first= |title=The Cambridge History of the English Language |publisher=Cambridge University Press |year= from 1992 |edition= |url= }}
* {{Citation|last=Kachru |first=Braj Behari |last2= |first2= |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=The Alchemy of English: The Spread, Functions and Models. of. Non-native Englishes |publisher=Pergamon Press |year= 1985 |edition= |url= http://books.google.com/books?id=IgEEptNmwEwC}}
* {{Citation|last=McArthur |first=Tom |last2= |first2= |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=The Oxford Companion to the English Language |publisher=Oxford University Press |year= 1992 |edition= |url= http://books.google.com/books?id=yIoYAAAAIAAJ}}

== বহিঃসংযোগ ==
{{InterWiki|code=en}}
* [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=eng ইংৰাজী ভাষাৰ ওপৰত এথনোলগ ৰিপৰ্ট] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930232007/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=eng |date=2007-09-30 }} {{En icon}}

{{ভাৰতৰ ভাষাসমূহ}}
{{পৃথিৱীৰ প্ৰধান ভাষাসমূহ}}

[[শ্ৰেণী:ভাষা]]
[[শ্ৰেণী:ইংৰাজী ভাষা]]</text>
      <sha1>1rfrfyemqx5abl8e0xvil0f3e4y0l9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636261</id>
      <parentid>636260</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kandarpajit Kallol</username>
        <id>6257</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>636261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20678" sha1="kp6uxt5qse6ei9umt5ztqa7bz5hdx6u" xml:space="preserve">{{Infobox language
|name=ইংৰাজী
|nativename=English ইংলিছ
|familycolor=ইণ্ডো-ইউৰোপীয়
|pronunciation=
|states= [[যুক্তৰাজ্য]]&lt;br /&gt; [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[আয়াৰলেণ্ড]], [[কানাডা]], [[দক্ষিণ আফ্ৰিকা]], [[নিউজিলেণ্ড]] আৰু অন্যান্য দেশত&lt;br /&gt;(আন্তৰ্জাতিক যানবাহনতো ব্যৱহৃত)
|speakers=মাতৃভাষী: ৩-৮,০০০,০০০&lt;br /&gt;দ্বিতীয় ভাষা: ১৫০,০০০,০০০-১,০০০,০০০,০০০
|rank= #৪ মাতৃভাষীৰ সংখ্যা অনুসৰি; &lt;br /&gt;#২ মুঠ ভাষাভাষী অনু্সৰি
|fam2=[[জাৰ্মান ভাষা|জাৰ্মানী]]
|fam3=[[পশ্চিম জাৰ্মান ভাষা|পশ্চিম জাৰ্মানী]]
|fam4=[[ইঙ্গ-ফ্ৰিসীয় ভাষা|ইঙ্গ-ফ্ৰিসীয়]]
|fam5=[[ইংৰাজী ভাষা|ইংৰাজী]]
|script=[[লেটিন লিপি]]
|nation=''আইনত, একমাত্ৰ'': [[লাইবেৰিয়া]], বহু [[কমনৱেলথ]] ৰাষ্ট্ৰ&lt;br /&gt;''আইনত, কেৱল নহয়'': [[কানাডা]], [[হংকং]], [[আয়াৰলেণ্ড]], [[দক্ষিণ আফ্ৰিকা]], [[ভাৰত]], [[ফিলিপাইন]], [[ছিংগাপুৰ]], [[ইউৰোপিয়ান ইউনিয়ন]]&lt;br /&gt;''কাৰ্যত, একমাত্ৰ'': [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]] &lt;br /&gt;''কাৰ্যত, একমাত্ৰ নহয়'': [[নিউজিলেণ্ড]], [[যুক্তৰাজ্য]]
|iso1=en|iso2=eng|iso3=eng|
|map = Anglospeak.svg
|mapcaption =&lt;center&gt;&lt;small&gt;ইংৰাজী যিবোৰ দেশত বা অঙ্গৰাজ্যত ৰাষ্ট্ৰভাষা হিচাপে প্ৰচলিত সেইবোৰ গাঢ় নীলা ৰঙেৰে চিহ্নিত আনহাতে যিবোৰ দেশত বা অঙ্গৰাজ্যত ইংৰাজী ৰাষ্ট্ৰভাষা সত্ত্বেও প্ৰধানত কথিত ভাষা নহয়, সেইবোৰ পাতল নীলা ৰঙেৰে চিহ্নিত&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;}}

'''ইংৰাজী''' ([[ইংৰাজী]]: English, ইংলিছ) [[ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষা]] পৰিয়ালৰ জাৰ্মাণিক শাখাৰ পশ্চিমীয়া গোটৰ এটা ভাষা। ইংৰাজীৰ সৈতে ফ্ৰিজিয়ান ভাষা আটাইতকৈ ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত ভাষা। ইয়াৰ সৈতে [[ওলন্দাজ ভাষা|ডাচ]], ফ্লেমিছ বেলজিয়ামত ডাচ ভাষাৰ এটা উপভাষা) আৰু নিম্ন জাৰ্মান উপভাষাৰ সম্পৰ্ক আছে। খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকাত উত্তৰ আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ গ্ৰেট ব্ৰিটেইন দ্বীপৰ দক্ষিণ অংশত অৱস্থিত [[ইংলেণ্ড]] নামৰ দেশখনত ইংৰাজী ভাষাৰ জন্ম হৈছিল।{{sfn|The Routes of English}}{{sfn|Crystal|2003a|p=6}}{{sfn|Wardhaugh|2010|p=55}}&lt;ref&gt;Salome, Rosemary (2022). ''[https://books.google.com/books?id=_gNREAAAQBAJ&amp;dq=%22its+global+spread+began+with+the+british+empire,+which+at+its+height%22&amp;pg=PA6 The Rise of English as a Global Language]''. Oxford University Press, pp. 6-7.&lt;/ref&gt; বৰ্তমান ই [[যুক্তৰাজ্য]], [[আয়াৰলেণ্ড]], [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]], [[কানাডা]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[নিউজিলেণ্ড]] আৰু কেৰিবিয়ান আৰু [[প্ৰশান্ত মহাসাগৰ]]ৰ বহু দ্বীপ ৰাষ্ট্ৰৰ মূল ভাষা। ইংৰাজী প্ৰায় ৩.৮ নিযুত মানুহৰ মাতৃভাষা। থলুৱা ভাষী লোকৰ সংখ্যাৰ হিচাপত ইয়াৰ স্থান বিশ্বৰ ভিতৰতে তৃতীয়,{{sfn|Ethnologue|2010}} মন্দাৰিন [[চীনা]] আৰু [[স্পেনিছ]]ৰ পিছত।

==ইতিহাস==
ইংৰাজী ভাষাৰ আদিম প্ৰজাতিসমূহ, যিবোৰক সামূহিকভাৱে পুৰণি ইংৰাজী বা &quot;এংলো-চেক্সন&quot; বুলি জনা যায়, পঞ্চম শতিকাত ব্ৰিটেইনলৈ অনা উত্তৰ সাগৰৰ জাৰ্মানিক উপভাষাৰ এটা গোটৰ পৰা বিকশিত হৈছিল। অষ্টম আৰু নৱম শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পুৰণি ইংৰাজী উপভাষাসমূহ পিছলৈ পুৰণি নৰ্ছ ভাষী ভাইকিং আক্ৰমণকাৰী আৰু বসতিপ্ৰধান লোকৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়। ইংলেণ্ডৰ নৰ্মান বিজয়ৰ পিছত একাদশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে মধ্য ইংৰাজী আৰম্ভ হৈছিল, যেতিয়া প্ৰায় তিনি শতিকাৰ ভিতৰত ইংৰাজীত যথেষ্ট পৰিমাণৰ পুৰণি ফৰাচী শব্দভাণ্ডাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Ian Short 2007&quot;&gt;{{cite book | last=Short | first=Ian | title=A Companion to the Anglo-Norman World | chapter=Language and Literature | publisher=Boydell and Brewer Limited | date=2002-01-01 | isbn=978-1-84615-046-3 | doi=10.1017/9781846150463.011 | pages=191–214}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Crystal|2003b|p=30}}

১৫ শতিকাৰ শেষৰ ফালে গ্ৰেট ভৱেল শ্বিফ্ট আৰু লণ্ডনত ছপাশালৰ প্ৰৱৰ্তনৰ সমান্তৰালভাৱে অধিক লেটিন আৰু গ্ৰীক শব্দ আৰু শিপা ধাৰলৈ লোৱাৰ ৰেনেছাঁৰ ধাৰা আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে আধুনিক ইংৰাজীৰ আৰম্ভণি হৈছিল। এই যুগ বিশেষকৈ কিং জেমছ বাইবেল আৰু উইলিয়াম শ্বেক্সপীয়েৰৰ ৰচনাত শিখৰত উপনীত হয়।{{sfn|How English evolved into a global language|2010}}&lt;ref&gt;{{britannica URL|topic/English-language/Historical-background|English language: Historical background}}&lt;/ref&gt; ছপাশালে ইংৰাজী বানানক বহু পৰিমাণে প্ৰামাণিক কৰি তুলিছিল,&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Upward |first1=Christopher |title=The History of English Spelling |url=https://archive.org/details/historyofenglish0000upwa |last2=Davidson |first2=George |publisher=Wiley-Blackwell |year=2011 |isbn=978-1-405-19024-4 |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/historyofenglish0000upwa/page/84 84]}}&lt;/ref&gt; যিটো তেতিয়াৰ পৰাই বহুলাংশে অপৰিৱৰ্তিত হৈ আছে, ইংৰাজী উপভাষাত পিছলৈ বিভিন্ন ধৰণৰ শব্দৰ পৰিৱৰ্তন হোৱাৰ পিছতো।

ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্য আৰু আমেৰিকাৰ বিশ্বব্যাপী প্ৰভাৱৰ পৰিণতি হিচাপে ১৭ শতিকাৰ পৰাই আধুনিক ইংৰাজী বিশ্বজুৰি বিয়পি পৰিছে। এই দেশসমূহৰ সকলো ধৰণৰ ছপা আৰু ইলেক্ট্ৰনিক মাধ্যমৰ জৰিয়তে ইংৰাজী আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বক্তৃতাৰ আগশাৰীৰ ভাষা আৰু বহু অঞ্চল আৰু পেছাদাৰী প্ৰেক্ষাপট যেনে বিজ্ঞান, নেভিগেচন, আৰু আইনত লিংগুয়া ফ্ৰাংকাত পৰিণত হৈছে।{{sfn|The Routes of English}} ইয়াৰ আধুনিক ব্যাকৰণ হৈছে ভাৰত-ইউৰোপীয় ভাষাৰ সাধাৰণ নিৰ্ভৰশীল চিহ্নিতকৰণ আৰ্হিৰ পৰা চহকী বিভক্তিমূলক ৰূপবিজ্ঞান আৰু তুলনামূলকভাৱে মুক্ত শব্দ ক্ৰমৰ পৰা কম বিভক্তি আৰু মোটামুটি নিৰ্দিষ্ট বিষয়–ক্ৰিয়া– বস্তুৰ শব্দৰ ক্ৰম।{{sfn|König|1994|page=539}} আধুনিক ইংৰাজী জটিল কাল, দিশ আৰু আৱেগৰ প্ৰকাশৰ বাবে সহায়ক ক্ৰিয়া আৰু শব্দ ক্ৰমৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰ কৰে, লগতে নিষ্ক্ৰিয় নিৰ্মাণ, প্ৰশ্নবোধক আৰু কিছুমান অস্বীকাৰৰ ওপৰত।

==ভৌগোলিক বিতৰণ==
২০১৬ চনলৈকে ৪০০ মিলিয়ন লোকে ইংৰাজীক প্ৰথম ভাষা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে আৰু ১১ বিলিয়ন লোকে ইয়াক গৌণ ভাষা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Which countries are best at English as a second language?|url=https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b|publisher=World Economic Forum |first1=Keith |last1=Breene |date=15 November 2019 |access-date=29 November 2016|archive-date=25 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125144549/https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ভাষীক সংখ্যাৰ হিচাপত ইংৰাজী ভাষা সৰ্বাধিক। ইংৰাজী ভাষা প্ৰতিখন মহাদেশৰ সম্প্ৰদায়ৰ মাজত আৰু সকলো প্ৰধান মহাসাগৰৰ দ্বীপসমূহত ব্যৱহাৰ হয়।{{sfn|Crystal|2003b|p=106}} [[যুক্তৰাজ্য]], [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]], [[কানাডা]], [[অষ্ট্ৰেলিয়া]], [[আয়াৰলেণ্ড]], [[নিউজিলেণ্ড]] আৰু বহুতো কেৰিবিয়ান দেশত ইংৰাজীক প্ৰথম ভাষা বা মাতৃভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। ইয়াৰ উপৰিও [[ভাৰত]], [[পাকিস্তান]], [[ফিলিপাইনছ]] আৰু বহু আফ্ৰিকান দেশত ইংৰাজীক চৰকাৰী ভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। ই বৰ্তমান ৫৯ খন দেশৰ চৰকাৰী ভাষা।

==শব্দ-ভাণ্ডাৰ==
সাধাৰণতে কোৱা হয় যে ইংৰাজীত প্ৰায় ১ লাখ ৭০ হাজাৰ শব্দ আছে, বা অচল শব্দ গণনা কৰিলে ২ লাখ ২০ হাজাৰ শব্দ আছে; এই অনুমান ১৯৮৯ চনৰ অক্সফৰ্ড ইংৰাজী অভিধানৰ শেষৰ সম্পূৰ্ণ সংস্কৰণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/explore/how-many-words-are-there-in-the-english-language|title=How many words are there in the English language?|website=Oxford Dictionaries|language=en|access-date=13 September 2017|archive-date=9 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909203258/https://en.oxforddictionaries.com/explore/how-many-words-are-there-in-the-english-language|url-status=dead|archivedate=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909203258/https://en.oxforddictionaries.com/explore/how-many-words-are-there-in-the-english-language|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; এই শব্দসমূহৰ আধাতকৈও অধিক বিশেষ্য, এক চতুৰ্থাংশ বিশেষণ আৰু এটা সপ্তম ক্ৰিয়া। ইংৰাজী শব্দভাণ্ডাৰক প্ৰায় ১০ লাখ শব্দ বুলি কোৱা এটা গণনা আছে — কিন্তু সেই গণনাত অনুমানিকভাৱে লেটিন প্ৰজাতিৰ নাম, বৈজ্ঞানিক পৰিভাষা, উদ্ভিদবিজ্ঞানৰ শব্দ, উপসৰ্গ আৰু প্ৰত্যয়যুক্ত শব্দ, সংক্ষিপ্ত ৰূপ, অতি সীমিত ইংৰাজী ব্যৱহাৰৰ বিদেশী শব্দ, কাৰিকৰী আদি শব্দ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।{{sfn|Algeo|1999}}

==লিপি==
{{মূল|ৰোমান লিপি}}
নৱম শতিকাৰ পৰা ইংৰাজী ভাষাৰ বাবে লেটিন বৰ্ণমালা (ৰোমান বৰ্ণমালা বুলিও কোৱা হয়) ৰচনা কৰা হয়। এংলো-চেক্সন ৰুণত পূৰ্বৰ পুৰণি ইংৰাজী গ্ৰন্থসমূহ মাত্ৰ চুটি শিলালিপিহে। আজিলৈকে জীয়াই থকা পুৰণি ইংৰাজী ভাষাৰ সাহিত্যিক গ্ৰন্থসমূহৰ অধিকাংশই ৰোমান বৰ্ণমালাত লিখা হৈছে।{{sfn|Gneuss|2013|p=23}} আধুনিক ইংৰাজী বৰ্ণমালাত লেটিন লিপিৰ ২৬টা বৰ্ণ আছে। উক্ত ২৬টা বৰ্ণক ছপা ৰূপত সৰু আৰু ডাঙৰ দুটা শৈলীত গঠন কৰা হৈছে। ঠিক তেনেদৰেই উক্ত ২৬টা বৰ্ণক হাতেলিখা ৰূপত সৰু আৰু ডাঙৰ আন দুটা শৈলীত গঠন কৰা হৈছে।


==উপভাষা, উচ্চাৰণ আৰু বৈচিত্ৰ্য==
উপভাষাবিদসকলে ইংৰাজীৰ বহুকেইটা উপভাষা চিনাক্ত কৰে, যিবোৰে সাধাৰণতে ব্যাকৰণ, শব্দভাণ্ডাৰ আৰু উচ্চাৰণৰ আৰ্হিৰ ক্ষেত্ৰত ইটোৱে সিটোৰ পৰা পৃথক আঞ্চলিক জাতসমূহক বুজায়। বিশেষ অঞ্চলৰ উচ্চাৰণে উপভাষাসমূহক পৃথক আঞ্চলিক উচ্চাৰণ হিচাপে পৃথক কৰে। ইংৰাজীৰ প্ৰধান থলুৱা উপভাষাসমূহক ভাষাবিদসকলে প্ৰায়ে ব্ৰিটিছ ইংৰাজী (BrE) আৰু উত্তৰ আমেৰিকান ইংৰাজী (NAE) দুটা অতি সাধাৰণ শ্ৰেণীত ভাগ কৰে।{{sfn|Crystal|2003b|p=107}} ইংৰাজী প্ৰজাতিৰ তৃতীয়টো সাধাৰণ প্ৰধান গোটও আছে: দক্ষিণ গোলাৰ্ধৰ ইংৰাজী, আটাইতকৈ বিশিষ্ট হৈছে অষ্ট্ৰেলিয়ান আৰু নিউজিলেণ্ড ইংৰাজী।

== নিৰ্বাচিত গ্ৰন্থপঞ্জী ==
* {{Citation|last= |first= |last2= |first2= |editor-last=Bailey |editor-first=Richard W. |editor2-last=Gorlach |editor2-first=Manfred |title=English as a World Language |publisher=University of Michigan Press |year= 1984 |edition= |url= http://books.google.com/books?id=nOxUAAAACAAJ}}
* {{Citation|last=Baugh |first=Albert C. |last2=Cable |first2=Thomas |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=A History of the English Language |publisher=Prentice-Hall, and Routeledge and Kegan Paul |year= 1993 |edition=4th |url= http://books.google.com/books?id=YYE8WxqJjPAC}}
* {{Citation |last=Bryson |first=Bill |last2= |first2= |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=The Mother Tongue: English &amp; how it Got that Way |publisher=HarperCollins |year=2001 |edition= |url=http://books.google.com/books?id=h1Q3StqpwB4C }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |last=Burchfield |first=Robert |last2= |first2= |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=The English Language |publisher=Oxford University Press |year=1986 |edition= |url=http://books.google.com/books?id=q6zqAAAACAAJ }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation|last=Crystal |first=David |last2= |first2= |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=The Cambridge Encyclopedia of the English Language |publisher=Cambridge University Press |year= 2003 |edition=2nd |url= http://books.google.com/books?id=Kh_RZhvHk0YC}}
* {{Citation|last= |first= |last2= |first2= |editor-last=Greenbaum |editor-first=Sidney |editor2-last= |editor2-first= |title=The English Language Today |publisher=Pergamon Press |year= 1985 |edition= |url= http://books.google.com/books?id=RFbLAAAACAAJ}}
* {{Citation|last= |first= |last2= |first2= |editor-last=Hogg |editor-first=Richard M. |editor2-last= |editor2-first= |title=The Cambridge History of the English Language |publisher=Cambridge University Press |year= from 1992 |edition= |url= }}
* {{Citation|last=Kachru |first=Braj Behari |last2= |first2= |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=The Alchemy of English: The Spread, Functions and Models. of. Non-native Englishes |publisher=Pergamon Press |year= 1985 |edition= |url= http://books.google.com/books?id=IgEEptNmwEwC}}
* {{Citation|last=McArthur |first=Tom |last2= |first2= |editor-last= |editor-first= |editor2-last= |editor2-first= |title=The Oxford Companion to the English Language |publisher=Oxford University Press |year= 1992 |edition= |url= http://books.google.com/books?id=yIoYAAAAIAAJ}}

== বহিঃসংযোগ ==
{{InterWiki|code=en}}
* [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=eng ইংৰাজী ভাষাৰ ওপৰত এথনোলগ ৰিপৰ্ট] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930232007/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=eng |date=2007-09-30 }} {{En icon}}

{{ভাৰতৰ ভাষাসমূহ}}
{{পৃথিৱীৰ প্ৰধান ভাষাসমূহ}}

[[শ্ৰেণী:ভাষা]]
[[শ্ৰেণী:ইংৰাজী ভাষা]]</text>
      <sha1>kp6uxt5qse6ei9umt5ztqa7bz5hdx6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>৪ এপ্ৰিল</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39884</id>
    <revision>
      <id>636177</id>
      <parentid>502785</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>29706</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>636177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5716" sha1="ri35brklamm3g9zhstmk6sqkhkrl0kd" xml:space="preserve">{{কেলেণ্ডাৰ|lk=on|month=04}}
'''৪ এপ্ৰিল''' হৈছে [[গ্ৰেগৰিয়ান বৰ্ষপঞ্জী]] অনুসাৰে [[বছৰ]]ৰ ৯৪তম ([[অধিবৰ্ষ]]ত ৯৫তম) [[দিন]]। বছৰ শেষ হ’বলৈ আৰু ২৭১ দিন বাকী থাকে।

== উল্লেখযোগ্য ঘটনা ==
*১৯৫৭ - &quot;ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ৰূপৰ পদক&quot; লাভ কৰা প্ৰথম অসমীয়া ছবি [[ৰঙা পুলিচ]]ৰ (পৰিচালক: নিপ বৰুৱা) মুক্তিলাভ। 
*১৯৬০ – ছেনেগালে স্বাধীনতা লাভ কৰে। 
*১৯৮৪ – ভাৰতীয় মহাকাশচাৰী [[ৰাকেশ শৰ্মা]]ই মহাকাশ অভিযান কৰে। তেখেত প্ৰথম ভাৰতীয় মহাকাশচাৰী। তেখেত আছিল ইণ্ডিয়ান এয়াৰ ফোৰ্চৰ পাইলট। তেখেতে গোটেই বিশ্ব ভ্ৰমণ কৰিছিল। 
*২০১১ - [[আৰ্মেনিয়া]]ৰ প্ৰথমখন ছুখয় ছুপাৰজেট ১০০, [[য়ুৰি গেগেৰিন]]ৰ সন্মানত নামকৰণ। 
*২০১১ - ছয়ুজ টিএমএ-২১ৰ যাত্ৰাক [[য়ুৰি গেগেৰিন]]ৰ সন্মানত পালন কৰা প্ৰথম মহাকাশ ভ্ৰমণৰ স্বৰ্ণজয়ন্তীলৈ অৰ্পণ। 
*২০১২ - [[ইণ্ডিয়ান প্ৰীমিয়াৰ লীগ]]ৰ পঞ্চম বৰ্ষৰ প্ৰথমখন খেল অনুষ্ঠিত।

==জন্ম==
* ১৮৮৯ - মাখনলাল চতুৰ্বেদী, ভাৰতীয় কবি, সাহিত্যিক, প্ৰবন্ধকাৰ, নাট্যকাৰ আৰু সাংবাদিক। (মৃত্যু: ১৯৬৮)
* ১৯০৮ - [[বেগম ঐজাজ ৰচুল]], ভাৰতীয় ৰাজনীতিবিদ, লেখক তথা সমাজকৰ্মী।
* ১৯২৮ - [[মায়া এঞ্জেলো]], আমেৰিকান কবি, আত্মজীৱনীকাৰ।
* ১৯৩৩ - [[সনজীদা খাতুন]], বাংলাদেশী সংগীত শিল্পী।
* ১৯৪৯ - [[পাৰৱীন বাবী]], ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী। 
* ১৯৬৯ - [[পল্লৱী যোশী]], ভাৰতীয় অভিনয় শিল্পী।
* ১৯৮৯ - ষ্টিভেন ফিন, ইংৰাজ ক্ৰিকেটাৰ।

== মৃত্যু ==
* ১৯৬৮ - [[মাৰ্টিন লুথাৰ কিং, অনুজ]], আমেৰিকান পাদ্ৰী। আমেৰিকান কৃষ্ণাঙ্গ নেতা মাৰ্টিন লুথাৰ কিং আততায়ীৰ হাতত নিহত হয়।
* ১৯৯৫ - [[হংসা জীৱৰাজ মেহতা]], ভাৰতীয় শিক্ষাবিদ, ৰাজনীতিবিদ, স্বাধীনতা সংগ্ৰামী, সমাজ সংস্কাৰক, সাহিত্যিক।
* ২০২১ - [[শশীকলা|শশীকলা চাইগল]], ভাৰতীয় অভিনেত্ৰী।
* ২০২৫ - [[মনোজ কুমাৰ]], ভাৰতীয় অভিনেতা, চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক, লেখক।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Legendary actor-director Manoj Kumar, Nicknamed 'Bharat Kumar', Died at 87 in Mumbai |url=https://www.brutimes.com/news/entertainment/legendary-actor-director-manoj-kumar-nicknamed-bharat-kumar-died-at-87-in-mumbai |website=Bru Times News |language=en |access-date=2025-04-08 |archivedate=2025-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250411015359/https://www.brutimes.com/news/entertainment/legendary-actor-director-manoj-kumar-nicknamed-bharat-kumar-died-at-87-in-mumbai |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Veteran Bollywood Actor Manoj Kumar Dies At 87 In Mumbai |url=https://www.ndtv.com/india-news/veteran-actor-manoj-kumar-known-for-roles-in-purab-aur-paschim-kranti-dies-at-87-in-mumbai-8082750 |access-date=2025-04-04 |website=www.ndtv.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Cherylann Mollan |title=Manoj Kumar: Bollywood actor and director dies at 87 |url=https://www.bbc.com/news/articles/czx4dd0gqego |website=www.bbc.com |access-date=4 April 2025 |date=4 April 2025}}&lt;/ref&gt;

== দিৱস ==
* [[শিশু দিৱস]] ([[হংকং]] আৰু [[টাইৱান]])
* স্বাধীনতা দিৱস ([[ছেনেগাল]])
* শান্তি দিৱস ([[আংগলা]])

== বাহ্যিক সংযোগ ==
{{commons|Category:4 April|৪ এপ্ৰিল}}
* [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/4 বিবিচি: এই দিনত ঘটা কেইটামান উল্লেখযোগ্য ঘটনা] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070305195834/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/April/4 |date=2007-03-05 }}

----
{{months}}
==তথ্য সংগ্ৰহ==
{{Reflist}}

[[শ্ৰেণী:এপ্ৰিল]]
[[শ্ৰেণী:ইংৰাজী বৰ্ষপঞ্জীৰ দিন]]</text>
      <sha1>ri35brklamm3g9zhstmk6sqkhkrl0kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মন</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48977</id>
    <revision>
      <id>636244</id>
      <parentid>604257</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sanskritilovesbirds</username>
        <id>51718</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>636244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36552" sha1="rvliyhk2hhivfcsqmyb0b7pai4b5x9k" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = ড০ পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মন&lt;br/&gt;Purnima Devi Barman
| image = Purnima Devi Barman and her Nari Shakti Puraskar (sq cropped).jpg
| nickname = হাড়গিলা বাইদেউ
| caption = ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি [[ৰাম নাথ কোৱিন্দ]]ৰ পৰা “নাৰী শক্তি” পুৰস্কাৰ গ্ৰহণ কৰা সময়ত ড০ পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মন 
| birth_date =
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| alma_mater = [[গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়]]
| known_for = হাড়গিলা আৰ্মী
| awards = গ্ৰীণ অস্কাৰ, ২০১৭&lt;br/&gt; [[নাৰী শক্তি পুৰস্কাৰ]], ২০১৭&lt;br/&gt;চেম্পিয়ন অৱ দ্য আৰ্থ-২০২২&lt;br/&gt;হুইটলী বঁটা (২০২৪)
| occupation = সংৰক্ষণবিদ, প্ৰকৃতিবিদ
| nationality = ভাৰতীয়
| period =
| organization  = 
| influenced =
| signature =
}}{{নিৰ্বাচিত প্ৰবন্ধ}}
'''পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মন ('''{{Lang-en|Purnima Devi Barman}}''')''' অসম, [[ভাৰত]]ৰ প্ৰসিদ্ধ প্ৰকৃতিবিদ আৰু সংৰক্ষণবিদ।&lt;ref name=&quot;পূদেবসা&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.gyanamkamrup.in/2021/06/interview-with-dr-purnima-devi-barman.html | title=হাড়গিলা বাইদেউ খ্যাত ড° পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মনৰ সাক্ষাৎকাৰ | publisher=জ্ঞানম | work=সাক্ষাৎকাৰ | date=জুন, ২০২১ | accessdate=27 মে' 2024}}&lt;/ref&gt; বিলুপ্তপ্ৰায় [[হাড়গিলা]]ৰ শৃংখলাবদ্ধ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰিহণাৰ বাবে তেওঁ বিশেষভাৱে জনাজাত। তেওঁ ''হাড়গিলা বাইদেউ'' হিচাপে পৰিচিত৷ পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মনে হাড়গিলাৰ সংৰক্ষণৰ বাবে গাঁৱৰ মহিলাসকলক একত্ৰিত কৰি '''হাড়গিলা আৰ্মী''' নামৰ এটি দল গঠন কৰিছে৷ হাড়গিলা আৰ্মী হৈছে কেৱল মহিলা স্বেচ্ছাসেৱকৰ দ্বাৰা সংগঠিত এক বাহিনী৷ হাড়গিলাৰ সংৰক্ষণৰ বাবে আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বাবে তেওঁক ২০১৭ চনৰ ''গ্ৰীণ অস্কাৰ''&lt;ref&gt; https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/environmentalist-purnima-devi-barman-wins-green-oscar/articleshow/58766163.cms&lt;/ref&gt; বঁটা প্ৰদান কৰা হয়। [[ভাৰত চৰকাৰ|ভাৰত চৰকাৰে]] তেওঁক ২০১৮ চনৰ [[নাৰী শক্তি পুৰস্কাৰ]] প্ৰদান কৰে৷&lt;ref&gt;http://www.guwahatiplus.com/daily-news/assam-s-purnima-devi-barman-achieves-nari-shakti-puraskar-from-president&lt;/ref&gt; ২০২৪ চনত তেওঁ ''হুইটলী ফাণ্ড ফৰ নেচাৰ'' (WFN)ৰ পৰা ১,০০,০০০ পাউণ্ডৰ '''হুইটলী গোল্ড বঁটা''' লাভ কৰে৷

ড॰ বৰ্মন বন্যপ্ৰাণী সম্পৰ্কীয় বেচৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান, [[অৰণ্যক]]ৰ লগত জড়িত।

==কৰ্মজীৱন==
ড০ পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মনে অসমৰ [[গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়|গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যাল]]য়ত অধ্যয়ন কৰিছিল&lt;ref name=&quot;eight&quot;&gt;GU fraternity felicitates two conservationists. The Assam Tribune. 2017 Jul 1 [accessed 2019 Nov 6]. http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=jul0117/city058 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112143123/http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=jul0117%2Fcity058|date=12 January 2021}}&lt;/ref&gt;, য'ত তেওঁ [[প্ৰাণীবিজ্ঞান]]ত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে৷ ইয়াৰ লগতে তেওঁ [[পৰিৱেশ অধ্যয়ন|পৰিৱেশ]] আৰু বন্যপ্ৰাণী [[জীৱবিজ্ঞান]]ত বিশেষজ্ঞতা লাভ কৰে।&lt;ref name=&quot;nine&quot;&gt;Barman PD, Das AK, Das BK, Biswas S. Conservation initiatives for Greater Adjutant Stork in Assam, India. Aaranyak; 2011. Report No.: Final Report CLP project ID: 331509.&lt;/ref&gt;২০০৭ চনত তেওঁ ডক্তৰেট ডিগ্ৰীৰ বাবে গৱেষণা আৰম্ভ কৰে যদিও গ্ৰামাঞ্চলত হাড়গিলাৰ সম্প্ৰদায় সংৰক্ষণ শিক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিবলৈ তেওঁ ডক্তৰেটৰ অধ্যয়ন মন্থৰ কৰে আৰু ২০১৯ চনতহে তেওঁ গৱেষণা সমাপ্ত কৰে।&lt;ref name=&quot;two&quot;&gt;{{Cite web|last=Wangchuk|first=Rinchen Norbu|date=2019-08-01|title=How One Woman With a Special Plan Saved Assam's 'Hargila' Storks From Extinction|url=https://www.thebetterindia.com/190470/assam-stork-hargila-visit-conservation-rescue-save-barman/|access-date=2024-02-13|website=The Better India|language=en-US}}&lt;/ref&gt; বৰ্মনে [[জৈৱ বৈচিত্ৰ্য|জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য]] সংৰক্ষণৰ বাবে বেচৰকাৰী সংস্থা আৰণ্যকত ''আভিফাউনা গৱেষণা আৰু সংৰক্ষণ বিভাগ''ত জ্যেষ্ঠ বন্যপ্ৰাণী জীৱবিজ্ঞানী হিচাপে কাম কৰিছে। বৰ্মন WiNN (Women in Nature Network) ভাৰত,&lt;ref name=&quot;thirteen&quot;&gt;{{Cite web|title=Recent News|url=https://www.womeninnaturenetwork.org/recent-news.html|access-date=2024-02-13|website=Women In Nature Network|language=en}}{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; আৰু IUCN Stork, আইবিছ আৰু স্পুন বিল বিশেষজ্ঞ গোটৰ সদস্য।&lt;ref name=&quot;fourteen2&quot;&gt;{{Cite web|date=2016-06-29|title=Meet our members - Stork, Ibis and Spoonbill Specialist Group|url=https://storkibisspoonbill.org/members/|access-date=2024-02-13|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 

==হাড়গিলা==
[[File:Greater adjutant.jpg|thumb|[[হাড়গিলা]]]]
ড০ পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মনে [[হাড়গিলা|হাড়গিলা]]ৰ ক্ষেত্ৰখনত কাম কৰি '''হাড়গিলা বাইদেউ''' হিচাপে পৰিচিতি লাভ কৰিছে৷ হাড়গিলাক [[আই ইউ চি এন ৰঙা তালিকা|IUCN]]ৰ তালিকাত 'বিপন্ন' হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে৷&lt;ref name=&quot;fifteen&quot;&gt;BirdLife International. Leptoptilos dubius. IUCN Red List of Threatened Species 2016. 2016 [accessed 2019 Nov 3]. https://www.iucnredlist.org/species/22697721/93633471 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112143148/https://www.iucnredlist.org/species/22697721/93633471|date=12 January 2021}}. doi:http://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22697721A93633471.en&lt;/ref&gt; পূৰ্ণবয়স্ক হাড়গিলাৰ বিশ্বব্যাপী জনসংখ্যা হৈছে ৮০০–১২০০৷ ইয়াৰে অধিকাংশ ভাৰতৰ অসমত পোৱা যায়, যাৰ সংখ্যা হৈছে ৬৫০-৮০০ৰ ভিতৰত।&lt;ref name=&quot;nine&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fifteen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sixteen&quot;&gt;Barman PD, Ali S, Deori P, Sharma DK. Rescue, Treatment and Release of an Endangered Greater Adjutant Leptoptilos dubius. Zoo’s print. 2015;30(9):6–9.&lt;/ref&gt; অসমত হাড়গিলাক প্ৰায়েই নগৰাঞ্চলৰ সংস্পৰ্শত দেখা যায়৷ ইহঁতে প্ৰায়েই গছত বাহ সাজে আৰু কেতিয়াবা জাবৰ পেলোৱা ঠাইত থাকে।&lt;ref name=&quot;nine&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fifteen&quot; /&gt;প্ৰদূষণ, বাসস্থানৰ অভাৱ আৰু বাহ সজা গছ কাটি পেলোৱাৰ ফলত বৃহত্তৰ হাড়গিলাৰ পৰিয়ালৰ প্ৰতি ভাবুকি আহি পৰে।&lt;ref name=&quot;fifteen&quot; /&gt;

পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মনে অসমৰ কামৰূপ জিলাৰ একাধিক দুৰ্গম গাঁও যেনে: দদৰা, পচৰীয়া আৰু শিঙিমাৰীত পিএইডিৰ বাবে গৱেষণা কৰি থাকোঁতে হাড়গিলাৰ ক্ষেত্ৰখনত কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt; ২০০৭ চনত তেওঁ এজন গছৰ মালিকে এজোপা গছ কাটি পেলোৱা দেখিছিল য'ত এটা হাড়গিলাৰ পৰিয়ালে আশ্ৰয় লৈ আছিল৷&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt; পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মনে আৱিষ্কাৰ কৰে যে হাড়গিলা চৰাইবিধৰ অনাকৰ্ষণীয় চেহেৰা, [[কুঁহিয়াৰ]] খেতি কৰা প্ৰকৃতি আৰু দুৰ্গন্ধযুক্ত বাহৰ বাবে গাঁৱৰ সমাজত কুখ্যাতি আছে।&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;three&quot;&gt;{{Citation|title=Purnima Barman, India - Whitley Awards 2017|url=https://www.youtube.com/watch?v=-eWLp_eCWBE|access-date=2024-02-13|language=en}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ পিছত বৰ্মনে স্থানীয় জনগোষ্ঠীসমূহক হাড়গিলাৰ পৰিৱেশগত গুৰুত্বৰ বিষয়ে সজাগ কৰাত মনোনিৱেশ কৰে৷ ইয়াৰ বাবে তেওঁ নিজৰ ডক্তৰেট ডিগ্ৰীৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অধ্যয়নো পিছুৱাই দিয়ে৷&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sixteen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;seventeen&quot;&gt;{{Cite news|last=Perinchery|first=Aathira|date=2017-12-30|title=Purnima Barman works with communities to protect a scruffy, endangered stork in Assam|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/purnima-barman-works-with-communities-to-protect-a-scruffy-endangered-stork-in-assam/article22325079.ece|access-date=2024-02-13|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

পৰৱৰ্তী সময়ত পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মনে কেইবাটাও সংৰক্ষণ অভিযানৰ নেতৃত্ব দিয়ে৷ ইয়াৰ ফলস্বৰূপে স্থানীয় গাঁওবাসীৰ সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাক একত্ৰীকৰণ হয়। সজাগতা অভিযানসমূহৰ ভিতৰত আছিল ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান, ৰন্ধন প্ৰতিযোগিতা, ৰাজপথৰ নাটক আৰু সামূহিক নৃত্যৰ সময়ত সংৰক্ষণৰ বাৰ্তা উপস্থাপন কৰা৷ &lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;eighteen&quot;&gt;Barman PD, Borthakur M, Das AK, Da J. Greater Adjutant Conservation Through Community Participation in Assam, India. Aaranyak; 2014. p. 76pp. Report No.: CLP Project ID F03110012. Final Project Report.&lt;/ref&gt; অন্যান্য শিক্ষা কৌশলসমূহৰ ভিতৰত আছিল সংৰক্ষণ সজাগতা বিয়পাবলৈ চলচ্চিত্ৰৰ তাৰকাসকলক জড়িত কৰা,&lt;ref name=&quot;nine&quot; /&gt; আৰু হাড়গিলাৰ বাহ সজা গছৰ মালিকসকলক সতৰ্ক কৰি তোলা৷&lt;ref name=&quot;nine&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;twelve&quot;&gt;{{Cite web|title=Welcome to official Website of Aaranyak {{!}} Home|url=https://aaranyak.org/showsubsubpage.asp?ssubid=33&amp;subid=1&amp;id=2|access-date=8 January 2021|website=aaranyak.org|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143132/https://aaranyak.org/showsubsubpage.asp?ssubid=33&amp;subid=1&amp;id=2|url-status=live|archivedate=12 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112143132/https://aaranyak.org/showsubsubpage.asp?ssubid=33&amp;subid=1&amp;id=2|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;শিশু আৰু যুৱ প্ৰাপ্তবয়স্কসকলকো শিক্ষা অভিযানে সামৰি লৈছিল৷ খেল আৰু কিছুমান কাৰ্যৰ জৰিয়তে তেওঁলোকক হাড়গিলাৰ পৰিৱেশগত গুৰুত্বৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়া হৈছিল।&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nine&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;twelve&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;eighteen&quot; /&gt;বাহ সজা গছৰ মালিকৰ সন্তানৰ বাবে বৃত্তি প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;eighteen&quot; /&gt; চৰকাৰী বিষয়াসকলক হাড়গিলাৰ বাসস্থান নিৰীক্ষণৰ আমন্ত্ৰণ দি বৰ্মনে কামৰূপ জিলা চৰকাৰৰ পৰাও সমৰ্থন সংগ্ৰহ কৰিছিল&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nine&quot; /&gt;৷ ইয়াৰ লগতে তেওঁ স্থানীয় বন আৰু আৰক্ষী বিভাগসমূহক সংৰক্ষণ কাৰ্যত প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল আৰু সফলো হৈছিল।&lt;ref name=&quot;nine&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;eighteen&quot; /&gt;

== হাড়গিলা আৰ্মী ==
ড০ পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মন হাড়গিলা আৰ্মীৰ প্ৰতিষ্ঠাপক৷ হাড়গিলা আৰ্মী হৈছে সৰ্বমহিলা তৃণমূল পৰ্যায়ৰ হাড়গিলা সংৰক্ষণ গোট।&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;three&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;four&quot;&gt;{{Cite web |date=2017-05-18 |title=Assam Conservationist Purnima Barman Has Won The 'Green Oscars' |url=https://www.huffpost.com/archive/in/entry/assam-conservationist-purnima-barman-has-won-the-green-oscars_a_22096493 |access-date=2024-02-13 |website=HuffPost |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;five&quot;&gt;{{Cite web |title=Village forms ' hargila army' |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/village-forms-hargila-army/cid/1531206 |access-date=2024-02-13 |website=www.telegraphindia.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;seventeen&quot; /&gt; এই নামটো সংস্কৃত ভাষাৰ &quot;হাড় গিলিব পৰা&quot; শব্দৰ পৰা আহিছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rhodes |first=Carla |date=2021-03-29 |title=A Biologist, an Outlandish Stork and the Army of Women Trying to Save It |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/03/29/travel/india-greater-adjutant-stork.html |access-date=2022-09-28 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;  গোটত ৪০০ গৰাকী স্থানীয় অসমীয়া স্বেচ্ছাসেৱককে ধৰি ১০,০০০ৰো অধিক সদস্য আছে।&lt;ref name=&quot;twenty five&quot;&gt;{{Cite web|date=22 June 2020|title=Meet the Indian Scientist Who Gave the Greater Adjutant Stork an Image Makeover|url=https://www.allaboutbirds.org/news/meet-the-indian-scientist-who-gave-the-greater-adjutant-stork-an-image-makeover/|access-date=8 January 2021|website=All About Birds|language=en-US|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143129/https://www.allaboutbirds.org/news/meet-the-indian-scientist-who-gave-the-greater-adjutant-stork-an-image-makeover/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকৰ লক্ষ্য হৈছে হাড়গিলাৰ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত দৃশ্যমান হোৱা বাধাবোৰ আঁতৰোৱা৷&lt;ref name=&quot;five&quot; /&gt; এই আন্দোলনে প্ৰান্তীয় মহিলাসকলৰ সৱলীকৰণ আৰু স্থানীয় সংৰক্ষণৰ বিষয়সমূহত তেওঁলোকৰ কণ্ঠক কৃতিত্ব দিছে।&lt;ref name=&quot;four&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;thirteen&quot; /&gt;

বৰ্মন আৰু হাড়গিলা আৰ্মীয়ে হাড়গিলাৰ বাহত থকা আঘাতপ্ৰাপ্ত পোৱালিবোৰকো সক্ৰিয়ভাৱে উদ্ধাৰ কৰি তেওঁলোকৰ পুনৰ্বাসনৰ দিহা কৰে।&lt;ref name=&quot;sixteen&quot; /&gt; গাঁৱৰ মানুহে বাহ সজা গছৰ চাৰিওফালে জাল লগাই বতাহ-বৰষুণৰ দিনত (বিশেষকৈ বাৰিষাৰ সময়ত) গছৰ পৰা সৰি গ'লে বাহ পোৱালিবোৰ ধৰে আৰু আঘাতপ্ৰাপ্ত পোৱালিবোৰক চিকিৎসা প্ৰদান কৰে৷ তেওঁলোকক স্থানীয় চিৰিয়াখানাত পুনৰ সংস্থাপন কৰা হয় আৰু তাৰ পিছত সিহঁতক মুকলি কৰি দিয়া হয়।&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sixteen&quot; /&gt; বৰ্মনে হাড়গিলাৰ বাবে এটা কৃত্ৰিম প্ৰজনন মঞ্চও সাজু কৰি তুলিছে৷ ২০১৯ চনত ইয়াত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে এটা পোৱালীৰ জন্ম দিয়া হৈছিল।&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt;

বৰ্মনৰ সংৰক্ষণ প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ হোৱাৰ পিছৰে পৰা স্থানীয় পৰ্যায়ত হাড়গিলাৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছে৷ ২০০৭ চনত যেতিয়া সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ কৰা হৈছিল, তেতিয়া কামৰূপ জিলা উপনিৱেশত মাত্ৰ ২৮টাহে হাড়গিলাৰ বাহ পোৱা গৈছিল৷ কিন্তু ২০১৯ চন পৰ্যন্ত ২০০টাৰো বাহ পোৱা গৈছে, &lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt; যাৰ ফলত হাড়গিলাৰ এই কলনীটোক বিশ্বৰ ভিতৰতে সবাতোকৈ ডাঙৰ বুলি স্বীকৃতি দিয়া হৈছে৷&lt;ref name=&quot;sixteen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nineteen&quot;&gt;Barman PD, Sharma DK. Largest breeding colony of Greater Adjutant, Leptoptilos dubius Gmelin, in Dadara-Pasariya-Singimari Villages in Assam, India. Zoo’s print. 2015;30(11):5–6.&lt;/ref&gt;

পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মনক গ্ৰাম্য অসমীয়া গাঁৱৰ সাংস্কৃতিক পৰিসৰৰ মাজত অধিক হাড়গিলা সংৰক্ষণ কৰাৰ বাবেও কৃতিত্ব দিয়া হয়।&lt;ref name=&quot;twenty five&quot; /&gt;বৰ্মনৰ সংৰক্ষণ প্ৰচেষ্টাৰ পিছত কামৰূপ জিলাৰ গাঁওবাসীয়ে অধিকসংখ্যক হাড়গিলা সংৰক্ষণৰ সৈতে সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত হৈ পৰিছে  &lt;ref name=&quot;nine&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;eighteen&quot; /&gt; আৰু ২০১০ চনলৈকে কোনো বাহ সজা গছ কাটিব পৰা নাই।&lt;ref name = &quot;twenty six&quot;&gt;{{Cite web |url=https://round.glass/sustain/people/greater-adjutant-purnima-barman/ |title=The Greater Adjutant's All-Woman Army &amp;#124; RoundGlass &amp;#124; Sustain |access-date=20 October 2020 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143208/https://round.glass/sustain/people/greater-adjutant-purnima-barman/ |url-status=live |archivedate=12 January 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112143208/https://round.glass/sustain/people/greater-adjutant-purnima-barman/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;  চৰাইবোৰৰ সামাজিক প্ৰতিচ্ছবিক ইতিবাচক কৰিবলৈ কিছুমান প্ৰচেষ্টা হাতত লোৱা হৈছে৷ &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rhodes |first=Carla |date=2021-03-29 |title=A Biologist, an Outlandish Stork and the Army of Women Trying to Save It |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/03/29/travel/india-greater-adjutant-stork.html |access-date=2022-09-28 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; স্থানীয় লোকগীত, পৰম্পৰা আৰু সাংস্কৃতিক উৎসৱত হাড়গিলাক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।&lt;ref name=&quot;two&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;seventeen&quot; /&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, গাঁৱৰ মানুহে প্ৰত্যাশিত হাড়গিলাৰ বাবে [[পঞ্চামৃত]] অনুষ্ঠান পাতে৷ অসমীয়া মহিলা এগৰাকীৰ ক্ষেত্ৰত পালন কৰা একেবোৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰ ব্যৱহাৰ কৰি এই অনুষ্ঠান উদযাপন কৰা হয়৷&lt;ref name=&quot;eighteen&quot; /&gt; প্ৰতি বছৰে ২ ফেব্ৰুৱাৰীত &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;হাড়গিলা দিৱস&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; পালন কৰি অহা হৈছে।&lt;ref name=&quot;twelve&quot; /&gt; হাড়গিলা আৰ্মীৰ মহিলাসকলে নিজৰ কাপোৰত হাড়গিলাৰ ছবি অংকন কৰি সংৰক্ষণৰ দিশত সজাগতা বিয়পাইছে আৰু ইয়াৰ লগতে তেওঁলোকে নিজৰ পৰিয়ালটোৰ বাবে আয়ৰ সৃষ্টি কৰিছে।&lt;ref name=&quot;five&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;twelve&quot; /&gt; আন এটা পদক্ষেপ হৈছে বিদ্যালয়সমূহত প্ৰাথমিক বয়সৰ শিশুসকলক আলোচনা আৰু খেলৰ জৰিয়তে হাড়গিলাৰ সংৰক্ষণৰ দিশত শিক্ষা দিয়া আৰু ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়নৰ সময়ত তেওঁলোকক জাবৰণিৰ মাজত থকা পক্ষীবোৰ দেখুৱাবলৈ লৈ যোৱা৷&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rhodes |first=Carla |date=2021-03-29 |title=A Biologist, an Outlandish Stork and the Army of Women Trying to Save It |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/03/29/travel/india-greater-adjutant-stork.html |access-date=2022-09-28 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

==বঁটা আৰু সন্মান==
* ২০২০ চনৰ মে' মাহত বিশ্বৰ প্ৰখ্যাত গ্ৰন্থ প্ৰকাশন সংস্থা ''হাৰ্পাৰ কলিন্স পাব্লিছাৰ্ছ''-ৰ শৈক্ষিক প্ৰকাশন শাখা 'কলিন্স'-এ ড॰ পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মনৰ কৰ্মৰাজিক পাঠ্যক্ৰমত স্থান দিছে। দেশ-বিদেশৰ বিভিন্ন ইংৰাজী ভাষাৰ শিক্ষানুষ্ঠানৰ সপ্তম শ্ৰেণীৰ ইংৰাজী পাঠ্যপুথি ''ইংলিজ এলাইভ-৭''ত তেখেতৰ এই কৰ্মৰাজি সন্নিৱিষ্ট হ'ব।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=আৰ্কাইভ কপি |url=https://epaper.niyomiyabarta.org/10052020/details.php?date=12052020&amp;page=1-12&amp;article=7.gif&amp;cid=7 |access-date=2020-05-12 |archivedate=2023-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231005235815/https://epaper.niyomiyabarta.org/10052020/details.php?date=12052020&amp;page=1-12&amp;article=7.gif&amp;cid=7 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
* ৰয়েল বেংক অফ [[ছুইডেন]]ৰ আৰ্থ হিৰ' বঁটা, ২০০৬&lt;ref&gt;http://www.northeasttoday.in/assam-woman-wins-earth-heroes-award/&lt;/ref&gt;
* ২০০৯ চনত ''ভৱিষ্যত সংৰক্ষণবাদী নেতা'' বঁটা&lt;ref name=&quot;ten&quot; /&gt;
* ২০১৫ চনত ''সংৰক্ষণ নেতৃত্ব কাৰ্যসূচী'' (CLP:Conservation Leadership Programme)ৰ পৰা 'নেতৃত্ব'ৰ ক্ষেত্ৰত বঁটা লাভ কৰে৷&lt;ref name=&quot;twenty two&quot;&gt;Knight T. Endangered giant stork protected by all-female army. Fauna and Flora International. 2018 Apr 18 [accessed 2019 Nov 3]. https://www.fauna-flora.org/news/national-recognition-indian-conservationist-mobilised-female-army {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112143131/https://www.fauna-flora.org/news/national-recognition-indian-conservationist-mobilised-female-army|date=12 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;twenty three&quot;&gt;{{Cite web|title=Conservation initiatives for greater adjutant stork in Assam, India|url=https://www.conservationleadershipprogramme.org/project/greater-adjutant-stork-assam-india/|access-date=2024-02-13|website=Conservation Leadership Programme|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* ২০১৬ চনত ''[[:en:United_Nations_Development_Programme|ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী]]ৰ (United Nations Development Programme)ৰ'' পৰা ''জৈৱ বৈচিত্ৰ্য বঁটা'' লাভ৷&lt;ref name=&quot;ten&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.european-environment-foundation.eu/en-en/environetwork/profiles/devi-barman-purnima|title=European Environment Foundation|access-date=24 February 2020|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143134/https://www.european-environment-foundation.eu/en-en/environetwork/profiles/devi-barman-purnima|url-status=live|archivedate=12 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210112143134/https://www.european-environment-foundation.eu/en-en/environetwork/profiles/devi-barman-purnima|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
* ২০১৬ চনত ৰয়েল বেংক অৱ স্কটলেণ্ডে প্ৰদান কৰা ''আৰ্থ হিৰো'' বঁটা লাভ&lt;ref name=&quot;ten&quot; /&gt; 
* ২০১৬ চনত বালিপাৰা ফাউণ্ডেচনৰ ''গ্ৰীণ গুৰু'' বঁটা লাভ&lt;ref name=&quot;ten&quot; /&gt;
* ২০১৭ চনত উত্তৰ-পূবৰ FIICI FLO (Federation of Indian Chamber of Commerce &amp; Industry,FICCI Ladies Organization)ৰ পৰা ''নাৰী সাধক (Women Achiever)'' বঁটা লাভ&lt;ref name=&quot;ten&quot; /&gt;
* ২০১৭ চনত [[ভাৰত সঞ্চাৰ নিগম লিমিটেড]]-এ প্ৰদান কৰা ''ৰ'ল অৱ অনাৰ'' সন্মান লাভ৷&lt;ref name=&quot;ten&quot; /&gt;
* ২০১৭ চনত যুক্তৰাজ্যৰ ৰাজকুমাৰী ৰয়েল ''এন্নেয়ে হুইটলী বঁটা'' প্ৰদান কৰে৷ এইটো বঁটাক ''গ্ৰীণ অস্কাৰ'' বুলিও কোৱা হয়৷&lt;ref name=&quot;twenty&quot;&gt;{{Cite web|title=Green Oscar for Assam conservationist|url=https://www.telegraphindia.com/india/green-oscar-for-assam-conservationist/cid/1500119|access-date=2024-02-13|website=www.telegraphindia.com|language=en}}&lt;/ref&gt;
* ২০১৭ চনত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি [[ৰাম নাথ কোৱিন্দ|ৰামনাথ কোৱিন্দ]]ৰ পৰা [[নাৰী শক্তি পুৰস্কাৰ]] লাভ৷ ''[[:en:Nari_Shakti_Puraskar|নাৰী শক্তি]]'' হৈছে ভাৰতীয় মহিলাৰ বিভিন্ন কৰ্মক স্বীকৃতি জনাই প্ৰদান কৰা সৰ্বোচ্চ অসামৰিক বঁটা৷&lt;ref name=&quot;seven&quot;&gt;{{Cite web|title=Assam's Purnima Devi Barman achieves Nari Shakti Puraskar from President|url=https://www.guwahatiplus.com/guwahati/assam-s-purnima-devi-barman-achieves-nari-shakti-puraskar-from-president|access-date=2024-02-13|website=www.guwahatiplus.com|language=en}}&lt;/ref&gt; 
* ২০১৮ চনত য়ামিন হাজৰিকা ''ৱ’মেন অব ছাবষ্টেন্স'' বঁটা লাভ&lt;ref&gt;https://nenow.in/north-east-news/assam/noted-wildlife-activist-purnima-devi-barman-selected-for-yamin-hazarika-award.html&lt;/ref&gt;
* ২০১৮ চনত শ্ৰী সত্য সাই ''এৱাৰ্ড ফৰ হিউমেন এক্সচেলেন্স'' লাভ&lt;ref&gt;https://timesofindia.indiatimes.com/india/sri-sathya-sai-award-for-human-excellence-2018-will-be-presented-on-nov-23/articleshow/66758811.cms link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ২০২২ চনত [[:en:United_Nations_Environment_Programme|ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী]]ৰ (UNEP)ৰ পৰ'''&lt;nowiki/&gt;'''া উদ্যোগী দৃষ্টিভংগীৰ শাখাত&lt;nowiki/&gt; '''&lt;nowiki/&gt;'চেম্পিয়ন অৱ দ্য আৰ্থ-২০২২'''&lt;nowiki/&gt;' সন্মান লাভ।&lt;ref name=&quot;:)&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.thehindu.com/news/national/indias-purnima-devi-barman-honoured-with-uns-highest-environmental-award/article66169873.ece | title=India’s Purnima Devi Barman honoured with U.N.’s highest environmental award | agency=The Hindu | accessdate=22 November 2022}}&lt;/ref&gt;
* ২০২৪ চনত তৃণমূল পৰ্যায়ত সংৰক্ষণৰ দিশৰ কাম কৰা নেতাসকললৈ সাহায্যপ্ৰদানকাৰী সংস্থা ''হুইটলী ফাণ্ড ফৰ নেচাৰ'' (WFN)-এ প্ৰদান কৰা ১,০০,০০০ পাউণ্ডৰ '''হুইটলী গোল্ড বঁটা''' লাভ&lt;ref name=&quot;Green Oscar' Whitley Gold Award&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.ndtv.com/india-news/assams-purnima-devi-barman-receives-green-oscar-whitley-gold-award-2024-5573962 | title=Assam's Purnima Devi Barman Receives 'Green Oscar' Whitley Gold Award 2024 | work=NDTV | date=May 02, 2024 | agency=NDTV | accessdate=26 May 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AIR&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.newsonair.gov.in/assams-wildlife-conservationist-dr-purnima-devi-barman-conferred-whitley-gold-award-for-2024/ | title=Assam’s Wildlife Conservationist, Dr. Purnima Devi Barman Conferred Whitley Gold Award For 2024 | work=AIR India | date=May 2, 2024 | agency=Aakashbani_Prasar Bharati | accessdate=26 May 2024}}&lt;/ref&gt;
== নিৰ্বাচিত কৰ্ম ==
* Barman, P.D., A.K Das, B.K Das, S. Biswas. 2011. Conservation Initiatives for Greater Adjutant in Assam, India. Final Report, CLP project ID 331509. Aaranyak.&lt;ref name=&quot;nine&quot; /&gt;
* Barman, P.D., M. Barthakur, A.K. Das, J. Das. 2014. Greater Adjutant conservation through community participation in Assam, India. Final Report, CLP Project ID F03110012. Aaranyak.&lt;ref name=&quot;eighteen&quot; /&gt;
* Barman, P.D., and D.K Sharma. 2015. Largest breeding colony of Greater Adjutant, ''Leptoptilos dubius Gmelin'', in Dadara-Pasariya-Singimari Villages in Assam, India. Zoo’s Print. 30(11): 5–6.&lt;ref name=&quot;nineteen&quot; /&gt;
* Barman, P.D., S. Ali, P. Deori, D.K. Sharma. 2015. Rescue, Treatment and Release of an Endangered Greater Adjutant ''Leptoptilos dubius''. Zoo's Print. 30(9): 6–9.&lt;ref name=&quot;sixteen&quot; /&gt;
* Barman, P.D., and D.K. Sharma. 2017. Behavioural ethogram of the endangered greater Adjutant Stork ''Leptoptilos dubius'' (Gmelin). International Journal of Zoology Studies. 2(6): 272–281&lt;ref name=&quot;twenty four&quot;&gt;Barman PD, Sharma DK. Behavioural ethogram of the endangered greater Adjutant Stork Leptoptilos dubius (Gmelin). International Journal of Zoology Studies. 2017;2(6):272–281.&lt;/ref&gt;
* Barman, P.D., and D.K. Sharma. 2020. Foraging analysis of Endangered Greater Adsjutant Stork ''Leptotilus dubios'' (Gemlin) in certain habitat of Assam, India. Cold Stream Harbor Laboratory.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Barman|first=Purnima Devi|last2=Sharma|first2=D. K.|date=2020-06-01|title=Foraging analysis of Endangered Greater Adsjutant Stork Leptotilus dubios Gemlin in certain habitat of Assam, India|url=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.05.31.125328v1|language=en|pages=2020.05.31.125328|doi=10.1101/2020.05.31.125328v1.full}}&lt;/ref&gt;
== জনপ্ৰিয় মাধ্যমত ==

২০২৫ চনত অসমৰ পাৰ্থসাৰথি মহন্তই [[হাড়গিলা|হাড়গিলা]] আৰু ড০ পূৰ্ণিমা দেৱী বৰ্মণৰ কৰ্ম-আধাৰিত তথ্যচিত্ৰ ''হাড়গিলা'' নিৰ্মাণ কৰে৷ তথ্যচিত্ৰখনৰ প্ৰযোজনা কৰে মীনা মহন্ত আৰু ইন্দ্ৰাণী বৰুৱাই৷ এতিয়ালৈকে তথ্যচিত্ৰখন নখন চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত প্ৰদৰ্শিত হৈছে৷ &lt;ref name=&quot;হাড়&quot;&gt;{{cite news | url=https://niyomiyabarta.com/epaper/06062025/page5.php | title=ইউ টিউবত মুকলি হাড়গিলা...' | date=৬-৬-২০২৫ | agency=নিয়মীয়া বাৰ্তা | accessdate=6 June 2025 | pages=৫,১০ }}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==লগতে চাওক==
* [[অৰণ্যক]]
* [[নাৰী শক্তি পুৰস্কাৰ]]
== তথ্য উৎস ==
{{reflist|30em}}
{{নাৰী শক্তি পুৰস্কাৰ প্ৰাপক}}
[[শ্ৰেণী:অসমৰ অৰণ্যসেৱক]]
[[শ্ৰেণী:অসমৰ বিজ্ঞানী]]
[[শ্ৰেণী:নাৰী শক্তি পুৰস্কাৰ বিজয়ী]]
[[শ্ৰেণী:অসমৰ গৱেষক]]
[[শ্ৰেণী:পক্ষীবিদ]]
[[শ্ৰেণী:জীৱিত ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:পৰিৱেশ কৰ্মী]]
[[শ্ৰেণী:জীৱবিজ্ঞানী]]
==বাহ্যিক সংযোগ==
[https://www.youtube.com/watch?v=EMpJrkc7mK4 ইউ টিউবত উপলভ্য ''হাড়গিলা''শীৰ্ষক তথ্যচিত্ৰ]</text>
      <sha1>rvliyhk2hhivfcsqmyb0b7pai4b5x9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>অৰবিন্দ ৰাজখোৱা (লেখক)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51236</id>
    <revision>
      <id>636228</id>
      <parentid>395443</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BhuyanBhaskar</username>
        <id>16362</id>
      </contributor>
      <origin>636228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9819" sha1="9tsz2yo38q4gt2c7nr4ljjjno7tc0mw" xml:space="preserve">{{infobox writer
|name=অৰিবন্দ ৰাজখোৱা
|image=Arabinda Rajkhowa.jpg
|thumb=
|imagesize=250px
|alt=
|caption=
|pseudonym=
|birth_name=
|birth_date=
|birth_place=
|death_date=
|death_place=
|occupation=অধ্যাপক, গল্পকাৰ, ঔপন্যাসিক, সমালোচক
|nationality=[[ভাৰত|ভাৰতীয়]]
|ethnicity=
|citizenship=ভাৰতীয়
|language=[[অসমীয়া ভাষা|অসমীয়া]]
|education=এম.এ, পি.এইচ.ডি
|alma_mater=
|period=
|genre=[[অসমীয়া সাহিত্য]]
|subject= সমালোচনা সাহিত্য
|movement=
|notableworks=
|spouse=
|partner= মুনমী দত্ত ৰাজখোৱা
|children= অব্যক্ত নিৰ্বান ৰাজখোৱা
|relatives=
|influences=
|influenced=
|awards=
|signature=
|signature_alt=
|website=}}

'''অৰবিন্দ ৰাজখোৱা''' (জন্মঃ ১৯৮২-) একাধাৰে গল্পকাৰ, ঔপন্যাসিক, প্ৰবন্ধ লেখক, সমালোচক আৰু সম্পাদক। তেওঁ ইতিমধ্যেই কুৰিখনতকৈয়ো অধিক গ্ৰন্থ, আলোচনী সম্পাদনা কৰাৰ লগতে নিজাকৈয়ো সাহিত্যৰ বিভিন্ন বিধাসমূহত গ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰিছে।  তেওঁ ২০২৬ চনলৈকে [[নৰ্থ লখিমপুৰ মহাবিদ্যালয়]]ৰ অসমীয়া বিভাগৰ মূৰব্বী  অধ্যাপক আছিল৷ &lt;ref&gt;লখিমপুৰ, সম্পা-অৰবিন্দ ৰাজখোৱা আৰু হিৰণ্য সভাপণ্ডিত, লখিমপুৰ কেন্দ্ৰীয় ৰঙালী বিহু সন্মিলন, ২০০৮&lt;/ref&gt; ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহৰ পৰা তেওঁ [[ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ অসমীয়া বিভাগত অধ্যাপক হিচাপে যোগদান কৰিছে৷

==জন্ম==
তেওঁৰ জন্ম হৈছিল ১৯৮২ চনত, [[লখিমপুৰ]] জিলাৰ কদম অঞ্চলত। পিতৃৰ নাম [[ভৰত ৰাজখোৱা]]৷

==শিক্ষা==
তেওঁ প্ৰাথমিক শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে [[কদম]]ত৷ উচ্চতৰ মাধ্যমিক শিক্ষা সমাপ্ত কৰে [[নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ]]ৰ পৰা৷ স্নাতক শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে [[লখিমপুৰ কেন্দ্ৰীয় মহাবিদ্যালয়]]ৰ পৰা আৰু স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে [[ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ পৰা৷ সেইদৰে পি. এইচ. ডি. ডিগ্ৰীও লাভ কৰে [[ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ পৰা৷&lt;ref&gt;খেলপথাৰত কানাইকান্ত আৰু অন্যান্য, সাৰদা প্ৰকাশন, বেটুপাতৰ পৰা সংগ্ৰহীত&lt;/ref&gt;

==কৰ্ম জীৱন==
তেওঁ [[নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ]]ৰ অসমীয়া বিভাগৰ মূৰব্বী অধ্যাপক৷

==সাহিত্যিক জীৱন==
===সম্পাদনা===
#ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গল্প (চিৰিলুইত প্ৰকাশন, ২০০৪)
#লখিমপুৰ ( হিৰণ্য সভাপণ্ডিতৰ সৈতে, লখিমপুৰ কেন্দ্ৰীয় ৰঙালী বিহু সন্মিলন, ২০০৮)
#অসমীয়া কাব্য পৰিক্ৰমা (দত্ত প্ৰকাশন, ২০০৮)
#অসমীয়া চুটিগল্পৰ গতি প্ৰকৃতি (নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ প্ৰকাশন, ২০০৯)
#চাৰিখন অসমীয়া উপন্যাস : বিচাৰ আৰু বিশ্লেষণ (দত্ত প্ৰকাশন, ২০০৯)
#নতুন প্ৰজন্মৰ প্ৰিয় কিতাপ (লখিমপুৰ ফাওণ্ডেশ্বন, ২০১০)
#অক্লান্ত আলি হাইদৰ (নট সৈনিক, ২০১০)
#পাণীন্দ্ৰ নাথ গগৈ (বিমান চেতিয়াৰ সৈতে যুতীয়াভাৱে, পূৰ্বাঞ্চল টাই সাহিত্য সভা, ২০১১)
#চৌ আইজেপ ফুকনৰ ৰচনাৱলী (বিমান চেতিয়াৰ সৈতে, পূৰ্বাঞ্চল টাই সাহিত্য সভা, ২০১১)
#সমাজ-সাহিত্য-সংস্কৃিত (সুৰেশ দত্ত, লক্ষীনাথ পেগুৰ সৈতে, নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ প্ৰকাশন, ২০১১)
#হেমেন্দ্ৰ কুমাৰ গগৈ (উদয় গগৈ আৰু হেমন্ত শৰ্মাৰ সৈতে, লখিমপুৰ ফাওণ্ডেশ্বন, ২০১১)
#নতুনৰ কবিতা (নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ প্ৰকাশন, ২০১৩)
#[[এটা চোলাৰ কাহিনী]] (নাটকৰ আলোচনা, সাৰদা প্ৰকাশন, ২০১৩)
#অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকি (নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ প্ৰকাশন, ২০১৫)
#সাম্প্ৰতিক কবিতা (নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ প্ৰকাশন, ২০১৬)
#শিক্ষক (বনলতা প্ৰকাশন, ২০১৭)
#[[হেমেন্দ্ৰ কুমাৰ গগৈ]] ৰচনা সম্ভাৰ (নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ প্ৰকাশন, ২০১৮)
#অসমীয়া বিজ্ঞান সাহিত্য (নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ প্ৰকাশন, ২০১৮)
#সাহিত্য সমালোচনা (ভাস্কৰ ভূঞাৰ সৈতে, নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ প্ৰকাশন, ২০১৯)
#দৃষ্টিকোণ (বিতু বড়াৰ সৈতে, নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ প্ৰকাশন, ২০১৯)
#সাহিত্য-সংস্কৃিতৰ অধ্যয়নৰ আভাস (পৰেশ খনিকৰৰ সৈতে, নৰ্থ লখিমপুৰ কলেজ প্ৰকাশন, ২০১৯)
#লোক পৰিৱেশ্য কলা (চন্দন জ্যোতি চুতীয়াৰ সৈতে, বনলতা প্ৰকাশন, ২০১৯)
#অসমীয়া সংস্কৃিত আৰু সাংস্কৃতিক পৰ্যটন (বনলতা প্ৰকাশন, ২০১৯)
#যোগাযোগমূলক অসমীয়া (বনলতা প্ৰকাশন, ২০১৯)

===উপন্যাস===
#১৯৯৯ (আলিবাট প্ৰকাশন, ২০১৪)

===প্ৰবন্ধ সংকলন ===
#নিয়মবোৰ কোনোবাই ভাঙিবই লাগিব (বনলতা প্ৰকাশন, ২০১৭)
#জাতীয় ঐতিহ্য আৰু সাহিত্য, অসম পাবলিচিং কোম্পানী, ২০২২
#কথাবোৰ কৈ থাকিব লাগিব, বি. আৰ বুক ষ্টল, ২০২৩

===গল্পপুথি ===
#খেলপথাৰত কানাইকান্ত আৰু অন্যান্য (সাৰদা প্ৰকাশন, ২০০৭)
#অলপ নিৰ্জনতা (আঁক-বাক প্ৰকাশন, ২০১২)

===শিশুগল্প সংকলন ===
#কাকৈ হাবিৰ ভূত আৰু অন্যান্য কাহিনী (পুথিতীৰ্থ প্ৰকাশন)

===ব্যংগ ৰচনা সংকলন===
#ককা আৰু নাতিৰ উত্তৰ আধুিনক সংলাপ (নিৰীক্ষণ প্ৰকাশন, ২০০৬)

==বঁটা আৰু সন্মান==
#গ্ৰন্থনিধি-২০১৯, (‘প্ৰজ্ঞাৰ দিন’ উদ্‌যাপন সমিতিৰ দ্বাৰা। কলংপাৰ, নেহেৰুবালি, অসম।)
#শব্দ যুৱ সাহিত্য বঁটা- ২০১৮
#পদ্মনাথ গোহাঞিবৰুৱা বঁটা-২০২১ &lt;ref name=&quot;গৰীয়সী&quot;&gt;{{cite journal | title=গৰীয়সী | author=ধ্ৰুৱজ্যোতি বৰা | month=জানুৱাৰী | volume=ঊনিত্ৰংশ বছৰ | issue=তৃতীয় সংখ্যা | pages=২৯}}&lt;/ref&gt;

==তথ্যসূত্ৰ ==
&lt;references /&gt;

==প্ৰসঙ্গ পুথি==

[[শ্ৰেণী:জীৱিত ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:অসমীয়া ঔপন্যাসিক]]</text>
      <sha1>9tsz2yo38q4gt2c7nr4ljjjno7tc0mw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>বাৰ ভূঞা</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52365</id>
    <revision>
      <id>636176</id>
      <parentid>632587</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ananya Taye</username>
        <id>28065</id>
      </contributor>
      <origin>636176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50135" sha1="bl9spk5i3q8lubl2ssr9x525dothndr" xml:space="preserve">'''বাৰ ভূঞা''' ( মধ্যযুগীয় [[অসম]] আৰু বংগৰ এচাম শাসনকৰ্তা আৰু জমিদাৰ আছিল। ভূঞাৰ অৰ্থ ভূঁই বা ভূমিৰ অধিকাৰী। তেওঁলোকে আনৰ পৰা প্ৰায় স্বাধীনতা বজাই ৰাখি নিজ মাজতে গোট কৰিছিল। এই ভূপতিসকল কোনো বিশেষ জনগোষ্ঠী, ধৰ্ম বা জাতিৰ নাছিল।&lt;ref name=&quot;Nath 1989 21&quot;&gt;{{harv|Nath|1989|p=21}}&lt;/ref&gt;

বাহিৰা শক্তিয়ে আক্ৰমণ কৰিলে তেওঁলোকে সাধাৰণতে একেলগে তাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ কৰিছিল। শান্তিৰ সময়ত সকলোৱে নিজা নিজা সাৰ্বভৌমত্ব বজাই ৰাখিছিল। তাৰ মাজতে শক্তিশালী ৰজাৰ আৱিৰ্ভৱ হ'লে তেওঁলোকে আনুগত্য প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=49}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে ''চকলা'' নামৰ গাঁৱৰ সমষ্টিত শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সকলোতকৈ প্ৰতাপীজনে নিজকে ''ৰজা'' বুলিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=48}}&lt;/ref&gt; 

সিবিলাকৰ বাৰজন বাৰ ঠাইত প্ৰখ্যাত হৈ উঠিছিল; সেই কাৰণে সিবিলাকক &quot;বাৰভূঞা&quot; বোলা যায়। বাৰঘৰ কায়স্থ ভূঞাত বাজেও দুঘৰ বামুণ ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Barooah|1937|p=19}}&lt;/ref&gt; আন বুৰঞ্জীবিদৰ মতে শাসনকৰ্তাৰ সংখ্যা বাৰজনতকৈ বেছি আহিল আৰু ''বাৰ'' শব্দই &quot;বহুতো&quot; বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{Harvcol|Neog|1980|p=49f}}&lt;/ref&gt; গতিকে ''ভূঞা-ৰাজ'' বুলিলে নিজা নিজা শাসন বুজাইছিল, আৰু ''বাৰ ভূঞা'' বুলিলে তেওঁলোকৰ বিশেষ গোটক বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Guha|1983|p=10}}&lt;/ref&gt; বংগত তেওঁলোকে ভাটিৰ অঞ্চলক বাৰটা প্ৰাশাসনিক গোট বা ''দ্বাদশ বাংলা''ত ভগাইছিল।&lt;ref&gt;Akbarnama, Volume III, Page 647&lt;/ref&gt; বৰ্তমানৰ অসম, উত্তৰ বংগ আৰু বাংলাদেশৰো সৰহভাগেৰে গঠিত [[কামৰূপ ৰাজ্য]]ৰ ভাঙোনৰ সময়ছোৱাতে বাৰ ভূঞাৰ উৎপত্তি হৈছিল। [[শালস্তম্ভ বংশ]]ৰ নৱম শতিকাৰ ৰজা বলবৰ্মন (তৃতীয়)ৰ ৰাজত্বকালতে মাটি ভগাই লোৱাৰ কাৰ্য খুব দেখিবলৈ পোৱা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Lahiri|1984|p=62}}&lt;/ref&gt; মধ্য কামৰূপৰ পতন হোৱাৰ পাছত সৰু সৰু দলপতিৰ প্ৰথা অব্যাহত থাকে। 

[[File:Map of Baro-Bhuyan territories.jpg|thumb|right|১৬ শতিকাৰ আগভাগত ভূঞা সকলে ৰাজত্ব কৰা অঞ্চলসমূহ]]

অসমত বাৰভূঞাসকলে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী]]ৰ দক্ষিণপাৰে [[কছাৰী ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমফালে আৰু উত্তৰপাৰে [[চুতীয়া ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমৰ অঞ্চল অধিকাৰ কৰিছিল। ইয়াত [[নগাঁও জিলা|নগাঁও]], [[দৰং জিলা|দৰং]] আৰু [[শোণিতপুৰ জিলা|শোণিতপুৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বংগৰ আক্ৰমণকাৰীৰ বিৰুদ্ধে তেওঁলোকে অস্ত্ৰ ধৰিছিল আৰু ১৪৯৮ চনৰ পাছত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহৰ প্ৰশাসনৰ বাকী ৰোৱা অংশক পৰাস্ত কৰিছিল। তেওঁলোকে [[কোচ ৰাজ্য]]ৰ উত্থানতো বাধা দিছিল যদিও ব্যৰ্থ হয়। তাৰ পাছত দ‌‌‌ক্ষিণপাৰে তেওঁলোকৰ অঞ্চল কচাৰী ৰাজ্য আৰু কমতা ৰজ্যৰ মাজৰ সংকুচিত হৈ পৰে। উত্তৰ পাৰতো [[আহোম ৰাজ্য]]ৰ প্ৰভাৱ বাঢ়ি আহিবলৈ ধৰে। বংগত বৰিসালৰ চন্দ্ৰদ্বীপ ৰাজ্য বসু ৰাজ পৰিয়ালে শাসন কৰিছিল। ইয়াৰ শেষৰজন ৰজা ৰবীন্দ্ৰ নাৰায়ণ বসুৱে বংগৰ বিভাজনৰ সময়ত [[কলকাতা]]লৈ পলাই যায়। তেওঁলোকৰ স্থান ইতিমধ্যেই জমিদাৰলৈ অৱনমিত হৈছিল।l

==ইতিহাস==

===অসমৰ বাৰ-ভূঞা===

অসমৰ বাৰ-ভূঞা সকলক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিব পৰা যায়। প্ৰথমটো ভাগ হৈছে আদি বা পুৰণি ভূঞা আৰু আনটো হৈছে ১৪ শতিকাত অহা বাৰ-ভূঞা। শংকৰদেৱৰ আদি পুৰুষ এই দ্বিতীয় ভাগৰ আছিল। 

====আদি ভূঞা====

* আদি-চৰিতৰ তথ্য : 

আদি ভূঞা বা পুৰণি ভূঞা সকলৰ উৎপত্তিৰ কথা বিশেষভাৱে জনা নাযায়। একমাত্ৰ ১৭ শতিকাৰ শেষ ভাগত&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 29, It is supposed to have been written in 1586 saka (1664 AD).&lt;/ref&gt; লিখা বিতৰ্কিত গ্ৰন্থ &quot;আদি-চৰিত&quot;ত হে এই সকলৰ উৎপত্তিৰ এটা আখ্যান দিয়া হৈছে। কিন্ত এইখন গ্ৰন্থ প্ৰায় বোৰ ইতিহাসবিদে গ্ৰহণ নকৰে আৰু জালি বুলি গণ্য কৰে।&lt;ref&gt;Maheswar Neog states that the Adi-carita, ascribed to Madhavadeva, has created much ill feeling among the Vaisnavas of Assam, and has been denounced by the more considerate section of sattra pontiffs and literary men alike.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sarma |first=Satyendranath |title=Madhavadeva |series=Makers of Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |year=1985 |page=25 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/pdf/madhavadeva_english.pdf |quote=Besides the above genuine works, a few more apocryphal works by later writers, viz., Adi-carita, Amulyaratna, Guptamani, and Guptastir are ascribed to Madhavadeva. The language, style and contents of these works clearly expose the spuriousness of these works.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Saikia |first=Baburam |title=Marginalisation, Revolt and Adaptation: On Changing the Mayamara Tradition |journal=Journal of Ethnology and Folkloristics |volume=15 |issue=1 |year=2021 |pages=85–102 |doi=10.2478/jef-2021-0006 |quote=the present Mayamoria gosain ... disowns the Adi Carit-Puthi as a forged document written by a third-rate poet and not by Madhavadeva&quot;; &quot;Neog ... puts this manuscript in the category of spurious account in his analysis.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]-74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure..So the Adi Charit cannot be depended on as anything approaching a history of the Bara Bhuyans.}}&lt;/ref&gt;

এই গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰা মতে আদি-ভুঞা সকলৰ উৎপত্তি কমতাপুৰৰ ৰজা আৰিমত্তৰ ৰাজসভাৰ সমুদ্ৰ নামৰ মন্ত্ৰী এজনৰ পৰা হৈছিল। প্ৰতাপপুৰা (কামৰূপৰ বুৰঞ্জী মতে প্ৰতাপসিংহ/ৰামচন্দ্ৰ) নামৰ এজন ৰজাই ৰত্নপীঠৰ (যোগিনী তন্ত্ৰৰ মতে কামৰূপ ৰাজ্যৰ পশ্চিম অংশ) ৰত্নপুৰত ৰাজত্ব কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ মায়ামত্তয়ে নিজৰ ৰাজ্যখন দুয়ো পুত্ৰ নাগমত্ত আৰু আৰিমত্তৰ মাজত ভাগ কৰি দিছিল। আৰিমত্তয়ে ৰাজ্যৰ পুব ভাগ শাসন কৰিছিল, যʼত তেওঁৰ মন্ত্ৰী সমুদ্ৰয়ে তেওঁৰ বাবে এখন নতুন ৰাজধানী নিৰ্মাণ কৰি দিছিল। নাগমত্তেয়ে ৰত্নপীঠৰ ৰত্নপুৰৰ পৰা পশ্চিম ভাগ ৰাজত্ব কৰিছিল। কিছু বছৰৰ পাছত নাগমত্তৰ মৃত্যু হয় আৰু আৰিমত্তয়ে নিজৰ পিতৃক হত্যা কৰি সমগ্ৰ ৰাজ্য নিজৰ অধীনলৈ লয়। প্ৰচলিত লোককথা জনশ্ৰুতিৰ ওপৰত আধাৰিত &quot;কামৰূপৰ বুৰঞ্জী&quot; নামৰ গ্ৰন্থখনৰ পৰা জনা যায় যে আৰিমত্তয়ে কমতাপুৰৰ ৰজা দুৰ্ল্লভেন্দক পৰাস্ত কৰি কমতাপুৰৰ ৰজা হৈছিল আৰু পুনৰ কামৰূপলৈ আহি পিতৃক সত্যা কৰি বৈদ্যৰগড় নামে এখন পাট নিৰ্মাণ কৰিছিল। তাৰ পাছত তেওঁ বিশ্বনাথৰ প্ৰতাপ গড়ৰৰ লৈকে ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰি কামৰূপ লৈ ঘূৰি আহি ৰাজপাট খাইছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, Surjya Kumar, ''Kamrupar Buranji'', p.4&lt;/ref&gt; বহু ইতিহাসবিদে কিন্তু আৰিমত্তৰ এই কাহিনীটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ অসুবিধা পায় আৰু ইয়াক কিংবদন্তি বুলি আখ্যা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72], 74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gait |first=Edward A. |title=A History of Assam |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta and Simla |year=1926 |page=19 |url=https://archive.org/stream/historyofassam00gait/historyofassam00gait_djvu.txt |quote=Many legends cluster round Arimatta, but it would serve no useful purpose to discuss them further, as it is quite impossible to unravel the truth from the various conflicting stories that are current amongst the people.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]|quote=&quot;The Arimatta legends are so hopelessly divergent that it will simply be a wild goose chase here to make an attempt to reconcile them.&quot;}}&lt;/ref&gt;

যিয়ে নওক গ্ৰন্থ খনৰ পাছৰ অংশৰ মতে আৰিমত্তয়ে সমুদ্ৰক ৰাজ্যৰ এটা অংশ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল আৰু সমুদ্ৰৰ পুত্ৰ মনোহৰক আন অংশ। সমুদ্ৰ আৰু মনোহৰৰ মৃত্যুৰ পাছত সমগ্ৰ অঞ্চলটো মনোহৰৰ পুত্ৰী লক্ষ্মীৰ হাতলৈ গৈছিল। লক্ষ্মীৰ দুই পুত্ৰ আছিল, সান্তনো আৰু সুমন্ত &lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 52&lt;/ref&gt;। সান্তনো আৰু সুমন্ত দুয়োৰে বাৰজন পুত্ৰ আছিল। এই সকলকে বৰ বাৰ-ভূঞা (লস্কৰ, কাব্যশী, পদ্ম, ৰাই, সলাল, চুকা/সকা, টেটন, ধ্বজ/ধয়া, উজীৰ, সৰল, ৰমাই আৰু তমাই) আৰু সৰু বাৰ-ভূঞা (কন্বজ্বৰা/কনৌজ্বৰা, ৰঘূ, মুকুন্দ,কদম্ব, সুৰথ, সুন্দৰা,সুশামা, গৌড়বাজ, ৰত্ন, মহাৰথ, লেপ আৰু কেপ) কোৱা হৈছিল। সৰু বাৰ-ভূঞা সকল ৰামপুৰলৈ(বৰ্তমানৰ নগাঁৱত অৱস্থিত) স্থানান্তৰিত হৈছিল। বৰ বাৰ-ভূঞা সকল পূৰ্বৰ ঠাইতে থাকি সেই ঠাইক নিজৰ মাতৃৰ নামত লক্ষ্মিপুৰ/লক্ষিমপুৰ( বৰ্তমানৰ দৰঙত অৱস্থিত) দিয়ে। পুৰ্বতে এই ঠাইক ৰঙ্গ-গ্ৰাম কোৱা হৈছিল&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.452455/page/n33/mode/1up As per Asamar Buranji, ''Rang-gram''(Rangagaon) was renamed as ''Lakshmipur'' after their mother Lakshmi]&lt;/ref&gt;। 

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ থকাৰ মতে আদি ভূঞা সকলে চুতীয়া আৰু কছাৰী দুয়ো ৰাজ্যৰ লগত যুদ্ধ কৰি নিজৰ ভূমি ৰক্ষা কৰিছিল। গ্ৰন্থখনত দিয়াৰ মতে এবাৰ বৰ বাৰ-ভূঞায়ে আহোম ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰিছিল, কিন্তু যুদ্ধত পৰাস্ত হৈ বাৰজন বৰ-ভূঞাক বন্দী কৰি শদিয়াৰ শ্যামা কালিৰ মন্দিৰলৈ(তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ) বলি দিবলৈ পঠিওৱা হৈছিল। কিন্তু, কাহিনীটোৰ মতে, গোসানীয়ে ভূঞা সকলৰ বলি ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে আৰু সেই বাবে আহোম ৰজাই সকলোকে সপত কোৱাই এৰি দিলে। গ্ৰন্থখনৰ মতে ইয়াৰ পাছত বাৰ ভূঞাৰ সহযোগত আহোম ৰজায়ে কছাৰী ৰজা আৰু চুতীয়া ৰজা, ধীৰনাৰায়ণক পৰাস্ত কৰি হত্যা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। 

অৱশ্যে এই ঘটনাটো সত্য প্ৰমাণিত নহয় বুলি ভবা হয় কাৰণ চুতীয়া ৰজাক ১৫২৪ চনত পৰাস্ত কৰাৰ পাছত হে শদিয়াখন বা শদিয়াৰ কালি মন্দিৰটো আহোম ৰজাৰ অধীনলৈ আহিছিল। হয়টো এই ঘটনা পৰৱৰ্তী কালৰ চুতীয়া বিদ্ৰোহ (১৫২৭-১৫২৯ চনৰ) বা কছাৰী দমন(১৫৩৬ চনৰ) হয়। সম্ভৱতঃ এই বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ বিদ্ৰোহক দমন কৰি আহোম ৰজাই চুতীয়া বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ বা কছাৰী ৰজাক পৰাস্ত কৰিবলৈ এইসকলৰ সহায় লৈছিল। &quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot; গ্ৰন্থখনত কছাৰীৰ বিৰুদ্ধে আহোম ৰজাই ভূঞা সকলৰ সহায় লোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p.28,&quot;ৰটা ভাঙ্গি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল। যেতিয়া স্বৰ্গদেৱে কছাৰীক মৰঙ্গিৰ পৰা খেদালে, তেতিয়াএ দেৱতায়ে মানুহ দুনুহ দি লাচামক নি তাক টুৰ্পাক নাম দি মৰঙ্গিৰ অধিকাৰ পাতিলে। সেই সময়ৰ পৰাই এই ঘৰক বাঁহবড়িয়া চেতিয়া‌ বোলে। ই পূৰ্ব্বৰ ৰটা মাৰি অনা কলিতা।&quot;&lt;/ref&gt; আদি-চৰিতত উল্লেখ থকাৰ মতে এই কাৰ্যত প্ৰসন্ন হৈ আহোম ৰজাই বাৰ-ভূঞাসকলক উত্তৰ কোলৰ বাৰখন সৰু প্ৰদেশ(যেনে কলাবাৰী, গহপুৰ, কলংপুৰ, নাৰায়ণপুৰ, ইত্যাদি) আহোমৰ হৈ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল। ইয়াৰে লস্কৰ পৰিয়ালৰ জয় ভূঞা আৰু উজীৰ পৰিয়ালৰ মাহি ভূঞা এসময়ত শক্তিশালী হৈ উঠিছিল আৰু আহোম ৰজা জয়ধ্বজ সিংহই এই সকলৰ সকল চুক্তি কৰিব লগীয়া হৈছিল। গ্ৰন্থখনত লিখা হৈছে যে সৰু বাৰ-ভূঞাসকলে বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ লগত কল্পতৰু-শাস্ত্ৰ নামৰ এখন গ্ৰন্থৰ বাবে দ্বন্দ্ব কৰি ৰামপুৰৰ দক্ষিণলৈ আঁতৰি আহিছিল। 

* বুৰঞ্জীৰ তথ্য :

আহোম যুগৰ বুৰঞ্জীসমূহৰ অনুসৰি চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে সকলো আদি ভূঞাক বস কৰি সিহঁতক অধিকাংশক উজনি অসমৰ উত্তৰ কোললৈ(বৰ্তমানৰ লক্ষিমপুৰ, বিশ্বনাথ জিলা) স্থানান্তৰিত কৰিছিল। হৰকান্ত বৰুৱাৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু কাশীনাথ তামুলী ফুকনৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী পুথি&quot;''ৰ অনুসৰি চুতীয়াক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত বাৰ-ভূঞাক বস কৰি চুহুংমুঙে সিহঁতৰ ল'ৰা কিছুমানক তামুলী আৰু পাচনী পাতি লৈছিল।&lt;ref&gt;Tamuli Phukan, Kasinath, ''Assam Buranji, p. 20, &quot;পাচে চুটিয়া ৰজাৰ পো ভাই সহিতে চুটিয়াক পাকৰি গুৰিত পাতিলে। পাচে লাক্নি কাতকেউ ১৪২৭ সঁকত বাৰভুঁয়াক বৰালে; সিহঁতৰ বচোআল টঙ্গালি হাচটি এইসকলৰ আদৰ্স ললে; সিহঁতৰ ল'ৰা কিচু সৰ্গদেৱে তামুলী পাঁচনিকৈ লগত ল'লে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, Harakanta Sadaramin, ''Assam Buranji, p. 24.&lt;/ref&gt; ''&quot;সাতসৰী বুৰঞ্জী&quot;''ৰ মতে চুহুংমুঙ ৰজাই প্ৰথমতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ ৰৌটা ভাঙি ভূঞাক দমন কৰি বিস্তৰ মানুহ পাই ভূঞা সকলক নিবন্ধ কৰি মেলি দিছিল। তাৰ পাছত সলাত গড় (বৰ্তমানৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰৰ বিশ্বনাথ-কুকুৰাকতা অঞ্চল) বান্ধি উত্তৰ-দক্ষিণৰ ৰাজ(ভূঞা) মাৰি লৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 16, &quot;কছাৰী কৰতলীয়া:- দেৱৰগাঁৱত, মৰঙ্গিত কছাৰী আছিল।..পাছে চুহুমফা ৰজাদেৱে সেই কছাৰীক বহুবাৰ যুঁজিলে, আৰু চেং ৰজাক খুনখৰাক ধৰি আনিলে... আমালৈ ঘোঁৰা দিবি ২০, বুঢ়াগোহাঁইলৈ দিবি ৩টা, মৰঙ্গিখোৱালৈ দিবি ১টা, এই নিৱদ্ধ। ভূঞা:- আতপাচে ৰৈয়ত ভাঙ্গি আনিলে। বিস্তৰ ৰাজত মানুহ পাই থানে-থানে পাতি ভূঞাহতক নিৱন্ধ দি মেলি পঠায়। সলাত গড় বান্ধি থৈ উত্তৰে-দক্ষিণে যি ৰাজ পায়, তাক মাৰিবৰ মন কৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'', p.135, &quot;দুই বছৰ থাকি দেৱৰগাঞো মৰঙ্গি মাৰিছে, কছাৰী মাৰিছে। দুই বছৰ থাকি উত্তৰ কোলৰ বাৰে-ভূঞাক ধৰিছে। ভূঞাহতক জিনি বচোৱাল টঙালি জমনড়া মমচাট কৌপতীয়া জাপি ল'লে। এক বৎসৰ থাকি সলাত গড় বান্ধিছে। এক বৎসৰ থাকি ৰটা-টেমনি মাৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;‌‌ এই কথা টাই ভাষাৰ ''&quot;আহোম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু ''&quot;দেওধাই অসম বুৰঞ্জী&quot;'' এই দুয়ো গ্ৰন্থখনতো উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 62, &quot;The heavenly king proceeded to Shaola(Biswanath). He ordered Shenglung, Thaomung Shenba, and some others to go and remain at Teomani-Rowta. They did accordingly proceeded to the place and stopped there...The king passed the year Lakni Taomit (1528 AD) in peace. In Lakni Kaken (in 1529 AD), the king, with his son, the Dangarias and followers proceeded to Shaola(Sala). The heavenly king sent a messenger to Shenglung and other directing them to return from Teomani-Rowta. The king then ordered Thaomung Katak and Thaomung Mungklang to cross the Bharali river and plunder the wide country on the other side. Both of them acted as desired and returned with some captives who were produced before the king. Thaomung Katak was placed at Narayanpur.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K, ''Deodhai Asam Buranji'',p.21,&quot;ৰজাদেৱে বিশ্বনাথ লৈ গৈ ত্যাওচুংলুং-কংচেং, থাওমুং-চেনব‌ এই দুইক ৰেটাই-টেমনিত থাকিব দিলেগৈ। পাচে থাওমুং-কটকক উজিৰক ধৰিবলৈ পঠালে। উজিৰে এই কথা জানি ভাগি পৰাৰ...লাক্নি কাকেও শকত ৰজাদেৱৰ‌ বাপেক-পুতেক ৰাজ্যে-সমন্বিতে বিশ্বনাথলৈ গৈ কলঙ্গেদি মানুহ পঠাই ৰেটাই-টেমনিৰ পৰা ত্যাওচুংলুং-কংচেঙক লোকজন সহিতে আহিব দিলে। পাচে ৰজাদেৱে থাওমুং-কটক, থাওমুং-মুংক্লাং, এই দুইক ভৰলীয়ে উজাই পঠালে, বোলে-&quot;তহঁতে দুয়ে ভৰলু পাৰ হৈ‌ গৈ যি মানুহ পাৱ ধৰি আনগৈ।&quot; পাচে ইবোলাক দুয়ো গৈ‌ যি মানুহ পালে আনি ৰজাদেৱৰ ঠাইত দিলেহি। পাচে থাওমুং-কটকক নাৰায়ণপুৰত ৰাজ দি তাতে থাকিব দিলে।&quot;&lt;/ref&gt;। ইয়াৰ পাছত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ভূঞা সকলে ৰজাৰ ৰাজচʼৰালৈ অহা যোৱা কৰি আছিল আৰু উত্তৰ-কোল, দিহিং, ইত্যাদি অঞ্চলত থাকি পুখুৰী, দৌল, ইত্যাদি নিৰ্মাণ কৰি থৈ গৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 17, &quot;ভুঞাহঁত আহি গান্ধ, স্বওঁৰ, থঙ্গা ৰজাক ভেটিলেহি। ছমাহ থাকি যায়, অহাযোৱাকৈ থাকে। উত্তৰকোলত ৪ মাহ থাকি পুখুৰী খানি আহিল। দিহিঙ্গত দৌল বান্ধিলে, পুখুৰী খানিলে শিলিখাতলত, পানীচকি দি হাট পাতিলে দলৌগুৰিত। হালধিবাৰীত নগৰ কৰিলে। ভূঞাহঁত আহি থাকে, ৰজায়েৰে কথা হই থাকে। ৰজা বামুণহঁতক বাদ কৰাই ৰঙ্গ চাই থাকে। পুৰ্ব্বে বাৰু নাছিল, ছাৰিব নাজানে, ভূঞাৰ পৰাহে হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে দিহিঙীয়া ৰজায়ে ৰটা-টেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিছিল। এই ভূঞা সকলৰ মাজত বাৰ মুখ্য ভূঞা আছিল উতৈ, তমাই, ৰাই, সঁকাই, কৌষিক, উজিৰ, লস্কৰ, চোমদাৰ, সনাতন, কেহো, ৰামভট আৰু ভকতভূঞা। এই সকলৰ তলত চাৰিজন কৈ সৰু মূৰীয়া ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 27-28, &quot;বাৰ ভুঞা:- আৰু পূৰ্বে দিহীঙ্গিয়া ৰজা দেৱে ৰটাটেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিলেনি। ভূঞাৰ নাম উতৈ ১,তমাই ১, ৰাই ১, সঁকাই ১, কৌষিক ১, উজিৰ ১, লস্কৰ ১, চোমদাৰ ১, সনাতন ১, কেহো ১, ৰামভট ১, ভকতভূঞা ১। এই বাৰটা মুখ্য ভূঞা। তাৰে চাৰিটাকৈ সৰু মূৰিয়া ভূঞা দুকুড়ি আঠোটা। ৰটা ভাঙি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;অসম বুৰঞ্জী (SM)&quot;''ৰ অনুসৰি এই সকল ভূঞাৰ উতৈ আৰু তমাই নামৰ দুই ভূঞায়ে বগা হাতীত উঠি নিজকে ৰজা ঘোষণা কৰাত, আহোম ৰজাই দুয়োকে ধৰি দেওঘৰলৈ নি কাটিলে আৰু অন্য ভূঞাৰ (লস্কৰ, লালোয়া, উতাবৰ, কহিক/কৌষিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই) ভাই-ভতিজাক খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই ল'লে&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.11-13, &quot;সেই সয়ম উতৈ তমাই দুই ভূঞায়ে হস্তিত চূণ ঘহি কান্ধত চলি, বোলে, -&quot;সৰ্বকালে আমাৰ ৰাজ্য, চুটিয়াক মাৰি বৰ লাই পালে। শুক্ল হস্তীত যি বহে তাৰে ৰাজ্য, আহোমে ক'ত পালে?&quot; এই গৰ্ব্ব শুনি স্বৰ্গদেৱে বোলে-&quot;মোক নাকুৰি নাখামে দিছে কালে পাইছো।&quot; ভূঞা হঁত কোন মানুহ, শুকুলা হস্তিত উঠি যে আমাক অৱগৰ্ব্ব কৰে?&quot; এই বুলি স্বৰ্গদেৱে বৰসন্দিকৈ ডেকাৰজা, দিহিঙ্গীয়া গলমণি পাত্ৰ, চনবন ভঙ্গীয়া হুহামৰা এই তিনি প্ৰধান কাঁড়ী, ৩ বোলে-&quot;আমি ভূঞাহঁতক মাৰি ধৰি আনি দিম; স্বৰ্গদেৱৰ লোণ চাউল খাবৰ কি কাৰণ?&quot; পাচে স্বৰ্গদেৱে বঁটাবাহন দি লোকজন সহিতে পঠাই দিলে। সিবোৰো গৈ কঢ়ামুখৰ দীৰ্ঘ পুখুৰীৰ কোষত ৰʼলগৈ। সেই সময়ত কাৰেকুছীয়া বাসুদেৱ তপসী লস্কৰে বোলে-&quot;আহোমৰ লগত যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰি। পোৱালি-খোৱা আহোম, পেটৰ পোৱালিকো চিৰি মাৰে।&quot; এই বুলি ঘোঁৰা ৫টা, ৰূপ ২ চৰু সহিতে মালবৈয়া লস্কৰ পঠাই দিলে, বোলে-&quot;আমি স্বৰ্গদেৱৰ শৰ্ণীয়া হʼলো, আমাক যিৰূপে ক্ৰোদ্ধ এৰিব, তাকে কৰিব।&quot; পাচে ডেকাৰজা প্ৰমুখ্যে গলমণি পাত্ৰে বোলে-&quot;ভাল, আমি মহাৰাজ স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত বুজাই সাঞ্চি-পাতি ৰাখিম। তহঁতৰ ভাই-ভতিজা আমাৰ লগত পঠাই দে, খাটনীয়াৰৰূপে স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত সেৱা কৰি থাকক গৈ, তেবেসে আমি উলটি যাব পাৰোঁ।&quot; এই কথাত থাকি লালোয়া, উতাবৰ, কহিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই, এই সকল ভূঞাৰ ভাই-ভতিজাক লগত লৈ সন্দিকৈ প্ৰমুখ্যে ডেকাৰজায়ে খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই দিলে। স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;শুকুলা হাতীৰ যে তমাই উঠিছে, সেই হাতী মোলৈ কিয় নানিলিহঁক?&quot; পাচে ভূঞাৰ পুত্ৰ চপা সোণাবৰে বোলে-&quot;হাতীৰ পোৰোগ হৈছিল, সেই কথাতেহে হাতীৰ সকলো গাৱে চূণ ঘহিছিল। শুক্লা হস্তীক স্বৰ্গদেউ নাপায়, আমি বন্দীহঁতে ক'ত পাম?&quot; স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;বন্দীহঁতে টেপাই কৰিব পাই নেকি?&quot; এই বুলি উতৈ তমাই ২ ভূঞাক জুমুধি দেওঘৰৰ কোষত কাটিলে। তাৰ দুই পুতেক খাটনীয়াৰৰ লগতে ৰাখিলে। তাৰেপৰা ভূঞা বোৰ বশ হৈ থাকিল।&quot; &lt;/ref&gt;। 

''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে চুহুংমুঙৰ ৰজাৰ ৰাজত্ব কালৰ শেষৰ ফালে তুৰ্বকক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত ৰটা-টেমনিত বাকি থকা কিছু ভূঞায়ে(মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখান) আহোম ৰজাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল আৰু কলং নৈৰ ওচৰত গোট খাই যুদ্ধলৈ সাজু হৈছিল। কিন্তু চুহুংমুঙ আৰু পাছলৈ তেওঁ পুত্ৰ চুক্লেংমুঙে এই সকলৰ বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল আৰু সকলোকে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ লয় অনা হৈছিল। &lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.29, &quot;আৰু ৰটাটেমনি ভাগি বাৰভূঞা যাই কলঙ্গৰ কোষত ৰহিল। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখাঁ, এইসব প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে।...পাটত বহি (গড়গঞা‌ ৰজাই) ভূঞাসকলক কাটি তাৰ ভাই-ভতিজাক লগত খাটনিয়াৰ ৰূপে ৰাখি ডেকা ৰাজা দবৰাজা সহিতে কোঁচক ধাৰে সলালৈ খেদি গ'ল।&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 154, &quot;পাচে মোৰ পুথাও দিহিঙ্গীয়া ৰজা কাচেঙ্গ বড় পাত্ৰগোহাইক সেনাপতি পাতি উপাই কৰি তুৰ্বকক মৰালে। আত পাচে সেই বেলা ৰটাটেমনিৰ বাৰ ভূঞায়াই কলঙৰ কাখৰত ৰলহি। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, চন্দ্ৰ দলৈ, তামুলী দলৈ, বাহুদলৈ, বড় চোমদাৰ, এই সকল প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে। ...পাচে দিহিঙ্গীয়া ৰজা বড় সন্দিকৈ সকলো বোৰে ভূঞায় যুদ্ধলৈ সলালৈ, আহিল। পাচে ভূঞাৎ সলা মাৰিলে। প্ৰথমে ৰনভঙ্গ হৈ আমাৰ হুহুকি আহি পৌষ মাস ১৪৬৩ শকত দুদিন পাচে যুদ্ধ কৰি ভূঞাক ভঙ্গাই মূৰ আনি মথাডাঙ্গত থলে। দুটা দৌল বান্ধিলে। ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, দলিদখাঁ, প্ৰমুখো ভূঞা সকল সলাত লোকজন সহিতে দান্তে ধৰি দিহিঙ্গীয়া ৰজাত সৰণাগত হ'ল; লস্কৰো পৰিল ১৬, কটোয়াল পৰিল ১২, ঘোড়া পালে ৩০০, সেনা অনেক পৰিল। বজৰা নাও ৬০ পালে। সেই ভূঞা সকলক পুথাও দিহিঙ্গীয়া স্বৰ্গদেৱৰ আজ্ঞাএ বড় চেতিয়ায়ে উত্তৰ কোনে পাতিলে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 79.,&quot;The Bara Bhuiyas paid their homage to the heavenly king(Suklengmung) on the side of the Kapili river.&lt;/ref&gt;

====পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞা====

পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰথম অৱস্থাত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দক্ষিণপাৰে পূবে [[কছাৰী ৰাজ্য]] আৰু পশ্চিমে [[কমতা ৰাজ্য]]ৰ মাজৰ অঞ্চলত আধিপত্য স্থাপন কৰিছিল। মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে, এই গোটৰ শিৰোমণি চণ্ডীবৰ মূলতঃ কনৌজৰ এজন শাসক আছিল। তেওঁ কনৌজ এৰি ধৰ্মনাৰায়ণৰ অধীনস্থ গৌড়লৈ আহিছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-41&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=41
}}&lt;/ref&gt;

গৌড়ৰ ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু কমতাৰ ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ মাজত হোৱা এক সন্ধিৰ ফলত চণ্ডীবৰৰ নেতৃত্বত সাতঘৰ কায়স্থ আৰু সাতঘৰ ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালক বৰ্তমানৰ গুৱাহাটীৰ পৰা কেইমাইলমান উত্তৰে অৱস্থিত লেঙামাগুৰিত সংস্থাপন কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=51
}}&lt;/ref&gt; অৱশ্যে বাণীপ্ৰসন্ন মিশ্ৰই শংকৰদেৱৰ পৰম্পৰাগত ১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ জন্ম-তাৰিখক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি তেওঁৰ জন্ম আনুমানিক ১৪৭৯–১৪৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত হোৱা বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে। এই সংশোধিত কালক্ৰম অনুসৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ৰাজত্ব আৰু চণ্ডীবৰৰ অসম আগমনৰ সময়ো পূৰ্বে ধাৰণা কৰা চতুৰ্দশ শতিকাৰ মাজভাগতকৈ যথেষ্ট পৰৱৰ্তী—সম্ভৱতঃ চতুৰ্দশ শতিকাৰ অন্তিম বা পঞ্চদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ৰ হ’ব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Misra2016&quot;&gt;{{cite book
|last=Misra
|first=Baniprasanna
|title=Sankardeva and His Times: Some Further Historical Probings
|publisher=Centre for Assamese Studies, Tezpur University
|location=Tezpur
|year=2016
|pages=19–23
}}&lt;/ref&gt;

লেঙামাগুৰিত থকা কালত শস্য চপোৱাৰ সময়ত ভূটীয়াসকলে অঞ্চলটো আক্ৰমণ কৰি লুটপাত কৰিছিল। এনে এক আক্ৰমণত তেওঁলোকে চণ্ডীবৰৰ পুত্ৰ ৰাজধৰক বন্দী কৰি নিয়ে। চণ্ডীবৰে তেওঁলোকক মাগুৰি—বৰ্তমানৰ চাংসাৰিৰ ওচৰৰ অঞ্চল—আৰু দেৱাংগিৰিৰ মাজত অৱস্থিত দৈমাৰালৈকে খেদি গৈ কেইবাজনো আক্ৰমণকাৰীক হত্যা কৰি ৰাজধৰক উদ্ধাৰ কৰে। ইয়াৰ চাৰি-পাঁচ বছৰৰ পাছত প্ৰতিশোধ ল’বলৈ অহা ভূটীয়াসকলে চণ্ডীবৰক বৰ্তমানৰ [[ওদালগুৰি জিলা]]ৰ ৰৌতা লৈকে খেদি যায় যদিও বাৰ-ভূঞাসকলৰ হাতত পৰাস্ত হয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-65&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=65–66
}}&lt;/ref&gt;

নিৰাপদ আশ্ৰয়ৰ সন্ধানত চণ্ডীবৰ আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে লেঙামাগুৰি ত্যাগ কৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ সহায়ত বৰ্তমানৰ নগাঁও জিলাৰ [[বৰদোৱা]]ত বসতি স্থাপন কৰে। চণ্ডীবৰৰ বংশধৰসকলৰ ভিতৰত [[শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ]] অন্যতম আছিল। চণ্ডীবৰৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ ৰাজধৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ নেতা হয় আৰু পাছলৈ আন পাঁচজন ভূঞাও এই গোটত যোগ দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;/&gt;

১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহে খেন বংশৰ ৰজা নীলাম্বৰক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত তেওঁৰ শাসন বৰনদীলৈকে বিস্তাৰ কৰে। এই অভিযানত তেওঁ দুৰ্লভনাৰায়ণে বাউসীত সংস্থাপন কৰা দ্বিতীয় ভূঞা গোটৰ গন্ধৰ্বৰায়ৰ বংশধৰ হৰূপ নাৰায়ণকো পৰাস্ত কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰি হুছেইন শ্বাহৰ পুত্ৰ দানিয়েলৰ অধীনত থকা বংগৰ শাসনৰ অৱসান ঘটোৱাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা লয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=53–55
}}&lt;/ref&gt;

কিন্তু তাৰ পাছতেই কমতাত [[বিশ্বসিংহ]]ৰ উত্থানে কামৰূপত পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলৰ আধিপত্য নষ্ট কৰে। পূবফালে কছাৰীসকল আৰু পশ্চিমফালে উত্থানশীল কোচ শক্তিৰ মাজত চাপত পৰি নগাঁও অঞ্চলৰ ভূঞাসকলে ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰথম চতুৰ্থাংশত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। তেওঁলোকে উত্তৰ পাৰত বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ অঞ্চলৰ পশ্চিমফালে আশ্ৰয় লয়। ক্ৰমবৰ্ধমান কোচ–আহোম প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকৰ স্বাধীনতা আৰু সাৰ্বভৌমত্ব অধিক সংকুচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;/&gt;

শংকৰদেৱৰ সময়ত তেম্বুৱানীৰ জলধাৰা বন্ধ কৰিবলৈ বিভিন্ন ভূঞাৰ অধীনৰ লোকসকলক মাতি অনাৰ বৰ্ণনাই তেওঁলোকৰ বসতি আৰু জনসংগঠনৰ ভৌগোলিক পৰিসৰৰ আভাস দিয়ে। ৰামচৰণ ঠাকুৰৰ ''শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত''ত এই পৰিসৰ কপিলীৰ পৰা চামধৰা আৰু শিঙ্গৰীৰ পৰা উত্তৰ সীমালৈ বিস্তৃত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref name=&quot;Ramcharan-LeelaCharit&quot;&gt;{{cite book
|author=ৰামচৰণ ঠাকুৰ
|editor-last=দত্তবৰুৱা
|editor-first=হৰিনাৰায়ণ
|title=শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত
|edition=তৃতীয়
|publisher=দত্তবৰুৱা এণ্ড কোম্পানী
|location=নলবাৰী
|year=1977
|page=365
|language=as
|quote=কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি। শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
}}&lt;/ref&gt;—

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি।
শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

==টোকা==
{{reflist|3}}
==তথ্যসূত্ৰ==
{{refbegin}}
* {{cite journal |last1=Guha |first1=Amalendu |date=December 1983 |title=The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228–1714) |journal=Social Scientist |volume=11 |issue=12 |pages=3–34 |doi=10.2307/3516963 |jstor=3516963 |ref=harv}}
* {{cite journal |last1=Lahiri |first1=Nayanjot |date=June 1984 |title=The Pre-Ahom Roots of Medieval Assam |journal=Social Scientist |volume=12 |issue=6 |pages=60–69 |doi=10.2307/3517004 |jstor=3517004 |ref=harv}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Nath
 | first = D
 | title = History of the Koch Kingdom: 1515–1615
 | publisher=Mittal Publications
 | place=Delhi
 | year=1989
}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Gohain Barooah
 | first = P
 | title = An Illustrated HISTORY OF ASSAM
 | publisher=Leela agency
 | place=tezpur
 | year=1937
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=Origin of the Baro-Bhuyans
|editor-last=Barpujari
|editor-first=H. K.
|title=The Comprehensive History of Assam
|volume=2
|pages=62–66
|publisher=Assam Publication Board
|place=Guwahati
|year=1992
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=
|editor-last=
|editor-first=
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|volume=
|pages=
|publisher=Motilal Banarasidass
|place=Delhi
|year=1980
}}
{{refend}}
{{অসমৰ ইতিহাস}}
[[শ্ৰেণী:অসমৰ ইতিহাস]]</text>
      <sha1>bl9spk5i3q8lubl2ssr9x525dothndr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636179</id>
      <parentid>636176</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ananya Taye</username>
        <id>28065</id>
      </contributor>
      <comment>/* আদি ভূঞা */</comment>
      <origin>636179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50940" sha1="0b5z0ov98qq65m8nsy5r9h0ivh4n59n" xml:space="preserve">'''বাৰ ভূঞা''' ( মধ্যযুগীয় [[অসম]] আৰু বংগৰ এচাম শাসনকৰ্তা আৰু জমিদাৰ আছিল। ভূঞাৰ অৰ্থ ভূঁই বা ভূমিৰ অধিকাৰী। তেওঁলোকে আনৰ পৰা প্ৰায় স্বাধীনতা বজাই ৰাখি নিজ মাজতে গোট কৰিছিল। এই ভূপতিসকল কোনো বিশেষ জনগোষ্ঠী, ধৰ্ম বা জাতিৰ নাছিল।&lt;ref name=&quot;Nath 1989 21&quot;&gt;{{harv|Nath|1989|p=21}}&lt;/ref&gt;

বাহিৰা শক্তিয়ে আক্ৰমণ কৰিলে তেওঁলোকে সাধাৰণতে একেলগে তাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ কৰিছিল। শান্তিৰ সময়ত সকলোৱে নিজা নিজা সাৰ্বভৌমত্ব বজাই ৰাখিছিল। তাৰ মাজতে শক্তিশালী ৰজাৰ আৱিৰ্ভৱ হ'লে তেওঁলোকে আনুগত্য প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=49}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে ''চকলা'' নামৰ গাঁৱৰ সমষ্টিত শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সকলোতকৈ প্ৰতাপীজনে নিজকে ''ৰজা'' বুলিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=48}}&lt;/ref&gt; 

সিবিলাকৰ বাৰজন বাৰ ঠাইত প্ৰখ্যাত হৈ উঠিছিল; সেই কাৰণে সিবিলাকক &quot;বাৰভূঞা&quot; বোলা যায়। বাৰঘৰ কায়স্থ ভূঞাত বাজেও দুঘৰ বামুণ ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Barooah|1937|p=19}}&lt;/ref&gt; আন বুৰঞ্জীবিদৰ মতে শাসনকৰ্তাৰ সংখ্যা বাৰজনতকৈ বেছি আহিল আৰু ''বাৰ'' শব্দই &quot;বহুতো&quot; বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{Harvcol|Neog|1980|p=49f}}&lt;/ref&gt; গতিকে ''ভূঞা-ৰাজ'' বুলিলে নিজা নিজা শাসন বুজাইছিল, আৰু ''বাৰ ভূঞা'' বুলিলে তেওঁলোকৰ বিশেষ গোটক বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Guha|1983|p=10}}&lt;/ref&gt; বংগত তেওঁলোকে ভাটিৰ অঞ্চলক বাৰটা প্ৰাশাসনিক গোট বা ''দ্বাদশ বাংলা''ত ভগাইছিল।&lt;ref&gt;Akbarnama, Volume III, Page 647&lt;/ref&gt; বৰ্তমানৰ অসম, উত্তৰ বংগ আৰু বাংলাদেশৰো সৰহভাগেৰে গঠিত [[কামৰূপ ৰাজ্য]]ৰ ভাঙোনৰ সময়ছোৱাতে বাৰ ভূঞাৰ উৎপত্তি হৈছিল। [[শালস্তম্ভ বংশ]]ৰ নৱম শতিকাৰ ৰজা বলবৰ্মন (তৃতীয়)ৰ ৰাজত্বকালতে মাটি ভগাই লোৱাৰ কাৰ্য খুব দেখিবলৈ পোৱা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Lahiri|1984|p=62}}&lt;/ref&gt; মধ্য কামৰূপৰ পতন হোৱাৰ পাছত সৰু সৰু দলপতিৰ প্ৰথা অব্যাহত থাকে। 

[[File:Map of Baro-Bhuyan territories.jpg|thumb|right|১৬ শতিকাৰ আগভাগত ভূঞা সকলে ৰাজত্ব কৰা অঞ্চলসমূহ]]

অসমত বাৰভূঞাসকলে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী]]ৰ দক্ষিণপাৰে [[কছাৰী ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমফালে আৰু উত্তৰপাৰে [[চুতীয়া ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমৰ অঞ্চল অধিকাৰ কৰিছিল। ইয়াত [[নগাঁও জিলা|নগাঁও]], [[দৰং জিলা|দৰং]] আৰু [[শোণিতপুৰ জিলা|শোণিতপুৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বংগৰ আক্ৰমণকাৰীৰ বিৰুদ্ধে তেওঁলোকে অস্ত্ৰ ধৰিছিল আৰু ১৪৯৮ চনৰ পাছত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহৰ প্ৰশাসনৰ বাকী ৰোৱা অংশক পৰাস্ত কৰিছিল। তেওঁলোকে [[কোচ ৰাজ্য]]ৰ উত্থানতো বাধা দিছিল যদিও ব্যৰ্থ হয়। তাৰ পাছত দ‌‌‌ক্ষিণপাৰে তেওঁলোকৰ অঞ্চল কচাৰী ৰাজ্য আৰু কমতা ৰজ্যৰ মাজৰ সংকুচিত হৈ পৰে। উত্তৰ পাৰতো [[আহোম ৰাজ্য]]ৰ প্ৰভাৱ বাঢ়ি আহিবলৈ ধৰে। বংগত বৰিসালৰ চন্দ্ৰদ্বীপ ৰাজ্য বসু ৰাজ পৰিয়ালে শাসন কৰিছিল। ইয়াৰ শেষৰজন ৰজা ৰবীন্দ্ৰ নাৰায়ণ বসুৱে বংগৰ বিভাজনৰ সময়ত [[কলকাতা]]লৈ পলাই যায়। তেওঁলোকৰ স্থান ইতিমধ্যেই জমিদাৰলৈ অৱনমিত হৈছিল।l

==ইতিহাস==

===অসমৰ বাৰ-ভূঞা===

অসমৰ বাৰ-ভূঞা সকলক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিব পৰা যায়। প্ৰথমটো ভাগ হৈছে আদি বা পুৰণি ভূঞা আৰু আনটো হৈছে ১৪ শতিকাত অহা বাৰ-ভূঞা। শংকৰদেৱৰ আদি পুৰুষ এই দ্বিতীয় ভাগৰ আছিল। 

====আদি ভূঞা====

* আদি-চৰিতৰ তথ্য : 

আদি ভূঞা বা পুৰণি ভূঞা সকলৰ উৎপত্তিৰ কথা বিশেষভাৱে জনা নাযায়। একমাত্ৰ ১৭ শতিকাৰ শেষ ভাগত&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 29, It is supposed to have been written in 1586 saka (1664 AD).&lt;/ref&gt; লিখা বিতৰ্কিত গ্ৰন্থ &quot;আদি-চৰিত&quot;ত হে এই সকলৰ উৎপত্তিৰ এটা আখ্যান দিয়া হৈছে। কিন্ত এইখন গ্ৰন্থ প্ৰায় বোৰ ইতিহাসবিদে গ্ৰহণ নকৰে আৰু জালি বুলি গণ্য কৰে।&lt;ref&gt;Maheswar Neog states that the Adi-carita, ascribed to Madhavadeva, has created much ill feeling among the Vaisnavas of Assam, and has been denounced by the more considerate section of sattra pontiffs and literary men alike.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sarma |first=Satyendranath |title=Madhavadeva |series=Makers of Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |year=1985 |page=25 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/pdf/madhavadeva_english.pdf |quote=Besides the above genuine works, a few more apocryphal works by later writers, viz., Adi-carita, Amulyaratna, Guptamani, and Guptastir are ascribed to Madhavadeva. The language, style and contents of these works clearly expose the spuriousness of these works.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Saikia |first=Baburam |title=Marginalisation, Revolt and Adaptation: On Changing the Mayamara Tradition |journal=Journal of Ethnology and Folkloristics |volume=15 |issue=1 |year=2021 |pages=85–102 |doi=10.2478/jef-2021-0006 |quote=the present Mayamoria gosain ... disowns the Adi Carit-Puthi as a forged document written by a third-rate poet and not by Madhavadeva&quot;; &quot;Neog ... puts this manuscript in the category of spurious account in his analysis.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]-74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure..So the Adi Charit cannot be depended on as anything approaching a history of the Bara Bhuyans.}}&lt;/ref&gt;

এই গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰা মতে আদি-ভুঞা সকলৰ উৎপত্তি কমতাপুৰৰ ৰজা আৰিমত্তৰ ৰাজসভাৰ সমুদ্ৰ নামৰ মন্ত্ৰী এজনৰ পৰা হৈছিল। প্ৰতাপপুৰা (কামৰূপৰ বুৰঞ্জী মতে প্ৰতাপসিংহ/ৰামচন্দ্ৰ) নামৰ এজন ৰজাই ৰত্নপীঠৰ (যোগিনী তন্ত্ৰৰ মতে কামৰূপ ৰাজ্যৰ পশ্চিম অংশ) ৰত্নপুৰত ৰাজত্ব কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ মায়ামত্তয়ে নিজৰ ৰাজ্যখন দুয়ো পুত্ৰ নাগমত্ত আৰু আৰিমত্তৰ মাজত ভাগ কৰি দিছিল। আৰিমত্তয়ে ৰাজ্যৰ পুব ভাগ শাসন কৰিছিল, যʼত তেওঁৰ মন্ত্ৰী সমুদ্ৰয়ে তেওঁৰ বাবে এখন নতুন ৰাজধানী নিৰ্মাণ কৰি দিছিল। নাগমত্তেয়ে ৰত্নপীঠৰ ৰত্নপুৰৰ পৰা পশ্চিম ভাগ ৰাজত্ব কৰিছিল। কিছু বছৰৰ পাছত নাগমত্তৰ মৃত্যু হয় আৰু আৰিমত্তয়ে নিজৰ পিতৃক হত্যা কৰি সমগ্ৰ ৰাজ্য নিজৰ অধীনলৈ লয়। প্ৰচলিত লোককথা জনশ্ৰুতিৰ ওপৰত আধাৰিত &quot;কামৰূপৰ বুৰঞ্জী&quot; নামৰ গ্ৰন্থখনৰ পৰা জনা যায় যে আৰিমত্তয়ে কমতাপুৰৰ ৰজা দুৰ্ল্লভেন্দক পৰাস্ত কৰি কমতাপুৰৰ ৰজা হৈছিল আৰু পুনৰ কামৰূপলৈ আহি পিতৃক সত্যা কৰি বৈদ্যৰগড় নামে এখন পাট নিৰ্মাণ কৰিছিল। তাৰ পাছত তেওঁ বিশ্বনাথৰ প্ৰতাপ গড়ৰৰ লৈকে ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰি কামৰূপ লৈ ঘূৰি আহি ৰাজপাট খাইছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, Surjya Kumar, ''Kamrupar Buranji'', p.4&lt;/ref&gt; বহু ইতিহাসবিদে কিন্তু আৰিমত্তৰ এই কাহিনীটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ অসুবিধা পায় আৰু ইয়াক কিংবদন্তি বুলি আখ্যা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72], 74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gait |first=Edward A. |title=A History of Assam |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta and Simla |year=1926 |page=19 |url=https://archive.org/stream/historyofassam00gait/historyofassam00gait_djvu.txt |quote=Many legends cluster round Arimatta, but it would serve no useful purpose to discuss them further, as it is quite impossible to unravel the truth from the various conflicting stories that are current amongst the people.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]|quote=&quot;The Arimatta legends are so hopelessly divergent that it will simply be a wild goose chase here to make an attempt to reconcile them.&quot;}}&lt;/ref&gt;

যিয়ে নওক গ্ৰন্থ খনৰ পাছৰ অংশৰ মতে আৰিমত্তয়ে সমুদ্ৰক ৰাজ্যৰ এটা অংশ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল আৰু সমুদ্ৰৰ পুত্ৰ মনোহৰক আন অংশ। সমুদ্ৰ আৰু মনোহৰৰ মৃত্যুৰ পাছত সমগ্ৰ অঞ্চলটো মনোহৰৰ পুত্ৰী লক্ষ্মীৰ হাতলৈ গৈছিল। লক্ষ্মীৰ দুই পুত্ৰ আছিল, সান্তনো আৰু সুমন্ত &lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 52&lt;/ref&gt;। সান্তনো আৰু সুমন্ত দুয়োৰে বাৰজন পুত্ৰ আছিল। এই সকলকে বৰ বাৰ-ভূঞা (লস্কৰ, কাব্যশী, পদ্ম, ৰাই, সলাল, চুকা/সকা, টেটন, ধ্বজ/ধয়া, উজীৰ, সৰল, ৰমাই আৰু তমাই) আৰু সৰু বাৰ-ভূঞা (কন্বজ্বৰা/কনৌজ্বৰা, ৰঘূ, মুকুন্দ,কদম্ব, সুৰথ, সুন্দৰা,সুশামা, গৌড়বাজ, ৰত্ন, মহাৰথ, লেপ আৰু কেপ) কোৱা হৈছিল। সৰু বাৰ-ভূঞা সকল ৰামপুৰলৈ(বৰ্তমানৰ নগাঁৱত অৱস্থিত) স্থানান্তৰিত হৈছিল। বৰ বাৰ-ভূঞা সকল পূৰ্বৰ ঠাইতে থাকি সেই ঠাইক নিজৰ মাতৃৰ নামত লক্ষ্মিপুৰ/লক্ষিমপুৰ( বৰ্তমানৰ দৰঙত অৱস্থিত) দিয়ে। পুৰ্বতে এই ঠাইক ৰঙ্গ-গ্ৰাম কোৱা হৈছিল&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.452455/page/n33/mode/1up As per Asamar Buranji, ''Rang-gram''(Rangagaon) was renamed as ''Lakshmipur'' after their mother Lakshmi]&lt;/ref&gt;। এই বংশাৱলীত সুমন্তৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ কন্বজ্বৰক শংকৰদেৱৰ পূৰ্বপুৰুষ চণ্ডীবৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি আদি ভূঞাসকলক শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালৰ সৈতে একে বংশসূত্ৰত বান্ধিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে। কিন্তু মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালৰ বংশতালিকাত কন্বজ্বৰ নামৰ কোনো ব্যক্তি পোৱা নাযায়।&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 65-66&lt;/ref&gt;। 

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ থকাৰ মতে আদি ভূঞা সকলে চুতীয়া আৰু কছাৰী দুয়ো ৰাজ্যৰ লগত যুদ্ধ কৰি নিজৰ ভূমি ৰক্ষা কৰিছিল। গ্ৰন্থখনত দিয়াৰ মতে এবাৰ বৰ বাৰ-ভূঞায়ে আহোম ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰিছিল, কিন্তু যুদ্ধত পৰাস্ত হৈ বাৰজন বৰ-ভূঞাক বন্দী কৰি শদিয়াৰ শ্যামা কালিৰ মন্দিৰলৈ(তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ) বলি দিবলৈ পঠিওৱা হৈছিল। কিন্তু, কাহিনীটোৰ মতে, গোসানীয়ে ভূঞা সকলৰ বলি ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে আৰু সেই বাবে আহোম ৰজাই সকলোকে সপত কোৱাই এৰি দিলে। গ্ৰন্থখনৰ মতে ইয়াৰ পাছত বাৰ ভূঞাৰ সহযোগত আহোম ৰজায়ে কছাৰী ৰজা আৰু চুতীয়া ৰজা, ধীৰনাৰায়ণক পৰাস্ত কৰি হত্যা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। 

অৱশ্যে এই ঘটনাটো সত্য প্ৰমাণিত নহয় বুলি ভবা হয় কাৰণ চুতীয়া ৰজাক ১৫২৪ চনত পৰাস্ত কৰাৰ পাছত হে শদিয়াখন বা শদিয়াৰ কালি মন্দিৰটো আহোম ৰজাৰ অধীনলৈ আহিছিল। হয়টো এই ঘটনা পৰৱৰ্তী কালৰ চুতীয়া বিদ্ৰোহ (১৫২৭-১৫২৯ চনৰ) বা কছাৰী দমন(১৫৩৬ চনৰ) হয়। সম্ভৱতঃ এই বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ বিদ্ৰোহক দমন কৰি আহোম ৰজাই চুতীয়া বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ বা কছাৰী ৰজাক পৰাস্ত কৰিবলৈ এইসকলৰ সহায় লৈছিল। &quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot; গ্ৰন্থখনত কছাৰীৰ বিৰুদ্ধে আহোম ৰজাই ভূঞা সকলৰ সহায় লোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p.28,&quot;ৰটা ভাঙ্গি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল। যেতিয়া স্বৰ্গদেৱে কছাৰীক মৰঙ্গিৰ পৰা খেদালে, তেতিয়াএ দেৱতায়ে মানুহ দুনুহ দি লাচামক নি তাক টুৰ্পাক নাম দি মৰঙ্গিৰ অধিকাৰ পাতিলে। সেই সময়ৰ পৰাই এই ঘৰক বাঁহবড়িয়া চেতিয়া‌ বোলে। ই পূৰ্ব্বৰ ৰটা মাৰি অনা কলিতা।&quot;&lt;/ref&gt; আদি-চৰিতত উল্লেখ থকাৰ মতে এই কাৰ্যত প্ৰসন্ন হৈ আহোম ৰজাই বাৰ-ভূঞাসকলক উত্তৰ কোলৰ বাৰখন সৰু প্ৰদেশ(যেনে কলাবাৰী, গহপুৰ, কলংপুৰ, নাৰায়ণপুৰ, ইত্যাদি) আহোমৰ হৈ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল। ইয়াৰে লস্কৰ পৰিয়ালৰ জয় ভূঞা আৰু উজীৰ পৰিয়ালৰ মাহি ভূঞা এসময়ত শক্তিশালী হৈ উঠিছিল আৰু আহোম ৰজা জয়ধ্বজ সিংহই এই সকলৰ সকল চুক্তি কৰিব লগীয়া হৈছিল। গ্ৰন্থখনত লিখা হৈছে যে সৰু বাৰ-ভূঞাসকলে বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ লগত কল্পতৰু-শাস্ত্ৰ নামৰ এখন গ্ৰন্থৰ বাবে দ্বন্দ্ব কৰি ৰামপুৰৰ দক্ষিণলৈ আঁতৰি আহিছিল। 

* বুৰঞ্জীৰ তথ্য :

আহোম যুগৰ বুৰঞ্জীসমূহৰ অনুসৰি চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে সকলো আদি ভূঞাক বস কৰি সিহঁতক অধিকাংশক উজনি অসমৰ উত্তৰ কোললৈ(বৰ্তমানৰ লক্ষিমপুৰ, বিশ্বনাথ জিলা) স্থানান্তৰিত কৰিছিল। হৰকান্ত বৰুৱাৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু কাশীনাথ তামুলী ফুকনৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী পুথি&quot;''ৰ অনুসৰি চুতীয়াক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত বাৰ-ভূঞাক বস কৰি চুহুংমুঙে সিহঁতৰ ল'ৰা কিছুমানক তামুলী আৰু পাচনী পাতি লৈছিল।&lt;ref&gt;Tamuli Phukan, Kasinath, ''Assam Buranji, p. 20, &quot;পাচে চুটিয়া ৰজাৰ পো ভাই সহিতে চুটিয়াক পাকৰি গুৰিত পাতিলে। পাচে লাক্নি কাতকেউ ১৪২৭ সঁকত বাৰভুঁয়াক বৰালে; সিহঁতৰ বচোআল টঙ্গালি হাচটি এইসকলৰ আদৰ্স ললে; সিহঁতৰ ল'ৰা কিচু সৰ্গদেৱে তামুলী পাঁচনিকৈ লগত ল'লে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, Harakanta Sadaramin, ''Assam Buranji, p. 24.&lt;/ref&gt; ''&quot;সাতসৰী বুৰঞ্জী&quot;''ৰ মতে চুহুংমুঙ ৰজাই প্ৰথমতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ ৰৌটা ভাঙি ভূঞাক দমন কৰি বিস্তৰ মানুহ পাই ভূঞা সকলক নিবন্ধ কৰি মেলি দিছিল। তাৰ পাছত সলাত গড় (বৰ্তমানৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰৰ বিশ্বনাথ-কুকুৰাকতা অঞ্চল) বান্ধি উত্তৰ-দক্ষিণৰ ৰাজ(ভূঞা) মাৰি লৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 16, &quot;কছাৰী কৰতলীয়া:- দেৱৰগাঁৱত, মৰঙ্গিত কছাৰী আছিল।..পাছে চুহুমফা ৰজাদেৱে সেই কছাৰীক বহুবাৰ যুঁজিলে, আৰু চেং ৰজাক খুনখৰাক ধৰি আনিলে... আমালৈ ঘোঁৰা দিবি ২০, বুঢ়াগোহাঁইলৈ দিবি ৩টা, মৰঙ্গিখোৱালৈ দিবি ১টা, এই নিৱদ্ধ। ভূঞা:- আতপাচে ৰৈয়ত ভাঙ্গি আনিলে। বিস্তৰ ৰাজত মানুহ পাই থানে-থানে পাতি ভূঞাহতক নিৱন্ধ দি মেলি পঠায়। সলাত গড় বান্ধি থৈ উত্তৰে-দক্ষিণে যি ৰাজ পায়, তাক মাৰিবৰ মন কৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'', p.135, &quot;দুই বছৰ থাকি দেৱৰগাঞো মৰঙ্গি মাৰিছে, কছাৰী মাৰিছে। দুই বছৰ থাকি উত্তৰ কোলৰ বাৰে-ভূঞাক ধৰিছে। ভূঞাহতক জিনি বচোৱাল টঙালি জমনড়া মমচাট কৌপতীয়া জাপি ল'লে। এক বৎসৰ থাকি সলাত গড় বান্ধিছে। এক বৎসৰ থাকি ৰটা-টেমনি মাৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;‌‌ এই কথা টাই ভাষাৰ ''&quot;আহোম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু ''&quot;দেওধাই অসম বুৰঞ্জী&quot;'' এই দুয়ো গ্ৰন্থখনতো উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 62, &quot;The heavenly king proceeded to Shaola(Biswanath). He ordered Shenglung, Thaomung Shenba, and some others to go and remain at Teomani-Rowta. They did accordingly proceeded to the place and stopped there...The king passed the year Lakni Taomit (1528 AD) in peace. In Lakni Kaken (in 1529 AD), the king, with his son, the Dangarias and followers proceeded to Shaola(Sala). The heavenly king sent a messenger to Shenglung and other directing them to return from Teomani-Rowta. The king then ordered Thaomung Katak and Thaomung Mungklang to cross the Bharali river and plunder the wide country on the other side. Both of them acted as desired and returned with some captives who were produced before the king. Thaomung Katak was placed at Narayanpur.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K, ''Deodhai Asam Buranji'',p.21,&quot;ৰজাদেৱে বিশ্বনাথ লৈ গৈ ত্যাওচুংলুং-কংচেং, থাওমুং-চেনব‌ এই দুইক ৰেটাই-টেমনিত থাকিব দিলেগৈ। পাচে থাওমুং-কটকক উজিৰক ধৰিবলৈ পঠালে। উজিৰে এই কথা জানি ভাগি পৰাৰ...লাক্নি কাকেও শকত ৰজাদেৱৰ‌ বাপেক-পুতেক ৰাজ্যে-সমন্বিতে বিশ্বনাথলৈ গৈ কলঙ্গেদি মানুহ পঠাই ৰেটাই-টেমনিৰ পৰা ত্যাওচুংলুং-কংচেঙক লোকজন সহিতে আহিব দিলে। পাচে ৰজাদেৱে থাওমুং-কটক, থাওমুং-মুংক্লাং, এই দুইক ভৰলীয়ে উজাই পঠালে, বোলে-&quot;তহঁতে দুয়ে ভৰলু পাৰ হৈ‌ গৈ যি মানুহ পাৱ ধৰি আনগৈ।&quot; পাচে ইবোলাক দুয়ো গৈ‌ যি মানুহ পালে আনি ৰজাদেৱৰ ঠাইত দিলেহি। পাচে থাওমুং-কটকক নাৰায়ণপুৰত ৰাজ দি তাতে থাকিব দিলে।&quot;&lt;/ref&gt;। ইয়াৰ পাছত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ভূঞা সকলে ৰজাৰ ৰাজচʼৰালৈ অহা যোৱা কৰি আছিল আৰু উত্তৰ-কোল, দিহিং, ইত্যাদি অঞ্চলত থাকি পুখুৰী, দৌল, ইত্যাদি নিৰ্মাণ কৰি থৈ গৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 17, &quot;ভুঞাহঁত আহি গান্ধ, স্বওঁৰ, থঙ্গা ৰজাক ভেটিলেহি। ছমাহ থাকি যায়, অহাযোৱাকৈ থাকে। উত্তৰকোলত ৪ মাহ থাকি পুখুৰী খানি আহিল। দিহিঙ্গত দৌল বান্ধিলে, পুখুৰী খানিলে শিলিখাতলত, পানীচকি দি হাট পাতিলে দলৌগুৰিত। হালধিবাৰীত নগৰ কৰিলে। ভূঞাহঁত আহি থাকে, ৰজায়েৰে কথা হই থাকে। ৰজা বামুণহঁতক বাদ কৰাই ৰঙ্গ চাই থাকে। পুৰ্ব্বে বাৰু নাছিল, ছাৰিব নাজানে, ভূঞাৰ পৰাহে হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে দিহিঙীয়া ৰজায়ে ৰটা-টেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিছিল। এই ভূঞা সকলৰ মাজত বাৰ মুখ্য ভূঞা আছিল উতৈ, তমাই, ৰাই, সঁকাই, কৌষিক, উজিৰ, লস্কৰ, চোমদাৰ, সনাতন, কেহো, ৰামভট আৰু ভকতভূঞা। এই সকলৰ তলত চাৰিজন কৈ সৰু মূৰীয়া ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 27-28, &quot;বাৰ ভুঞা:- আৰু পূৰ্বে দিহীঙ্গিয়া ৰজা দেৱে ৰটাটেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিলেনি। ভূঞাৰ নাম উতৈ ১,তমাই ১, ৰাই ১, সঁকাই ১, কৌষিক ১, উজিৰ ১, লস্কৰ ১, চোমদাৰ ১, সনাতন ১, কেহো ১, ৰামভট ১, ভকতভূঞা ১। এই বাৰটা মুখ্য ভূঞা। তাৰে চাৰিটাকৈ সৰু মূৰিয়া ভূঞা দুকুড়ি আঠোটা। ৰটা ভাঙি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;অসম বুৰঞ্জী (SM)&quot;''ৰ অনুসৰি এই সকল ভূঞাৰ উতৈ আৰু তমাই নামৰ দুই ভূঞায়ে বগা হাতীত উঠি নিজকে ৰজা ঘোষণা কৰাত, আহোম ৰজাই দুয়োকে ধৰি দেওঘৰলৈ নি কাটিলে আৰু অন্য ভূঞাৰ (লস্কৰ, লালোয়া, উতাবৰ, কহিক/কৌষিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই) ভাই-ভতিজাক খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই ল'লে&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.11-13, &quot;সেই সয়ম উতৈ তমাই দুই ভূঞায়ে হস্তিত চূণ ঘহি কান্ধত চলি, বোলে, -&quot;সৰ্বকালে আমাৰ ৰাজ্য, চুটিয়াক মাৰি বৰ লাই পালে। শুক্ল হস্তীত যি বহে তাৰে ৰাজ্য, আহোমে ক'ত পালে?&quot; এই গৰ্ব্ব শুনি স্বৰ্গদেৱে বোলে-&quot;মোক নাকুৰি নাখামে দিছে কালে পাইছো।&quot; ভূঞা হঁত কোন মানুহ, শুকুলা হস্তিত উঠি যে আমাক অৱগৰ্ব্ব কৰে?&quot; এই বুলি স্বৰ্গদেৱে বৰসন্দিকৈ ডেকাৰজা, দিহিঙ্গীয়া গলমণি পাত্ৰ, চনবন ভঙ্গীয়া হুহামৰা এই তিনি প্ৰধান কাঁড়ী, ৩ বোলে-&quot;আমি ভূঞাহঁতক মাৰি ধৰি আনি দিম; স্বৰ্গদেৱৰ লোণ চাউল খাবৰ কি কাৰণ?&quot; পাচে স্বৰ্গদেৱে বঁটাবাহন দি লোকজন সহিতে পঠাই দিলে। সিবোৰো গৈ কঢ়ামুখৰ দীৰ্ঘ পুখুৰীৰ কোষত ৰʼলগৈ। সেই সময়ত কাৰেকুছীয়া বাসুদেৱ তপসী লস্কৰে বোলে-&quot;আহোমৰ লগত যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰি। পোৱালি-খোৱা আহোম, পেটৰ পোৱালিকো চিৰি মাৰে।&quot; এই বুলি ঘোঁৰা ৫টা, ৰূপ ২ চৰু সহিতে মালবৈয়া লস্কৰ পঠাই দিলে, বোলে-&quot;আমি স্বৰ্গদেৱৰ শৰ্ণীয়া হʼলো, আমাক যিৰূপে ক্ৰোদ্ধ এৰিব, তাকে কৰিব।&quot; পাচে ডেকাৰজা প্ৰমুখ্যে গলমণি পাত্ৰে বোলে-&quot;ভাল, আমি মহাৰাজ স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত বুজাই সাঞ্চি-পাতি ৰাখিম। তহঁতৰ ভাই-ভতিজা আমাৰ লগত পঠাই দে, খাটনীয়াৰৰূপে স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত সেৱা কৰি থাকক গৈ, তেবেসে আমি উলটি যাব পাৰোঁ।&quot; এই কথাত থাকি লালোয়া, উতাবৰ, কহিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই, এই সকল ভূঞাৰ ভাই-ভতিজাক লগত লৈ সন্দিকৈ প্ৰমুখ্যে ডেকাৰজায়ে খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই দিলে। স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;শুকুলা হাতীৰ যে তমাই উঠিছে, সেই হাতী মোলৈ কিয় নানিলিহঁক?&quot; পাচে ভূঞাৰ পুত্ৰ চপা সোণাবৰে বোলে-&quot;হাতীৰ পোৰোগ হৈছিল, সেই কথাতেহে হাতীৰ সকলো গাৱে চূণ ঘহিছিল। শুক্লা হস্তীক স্বৰ্গদেউ নাপায়, আমি বন্দীহঁতে ক'ত পাম?&quot; স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;বন্দীহঁতে টেপাই কৰিব পাই নেকি?&quot; এই বুলি উতৈ তমাই ২ ভূঞাক জুমুধি দেওঘৰৰ কোষত কাটিলে। তাৰ দুই পুতেক খাটনীয়াৰৰ লগতে ৰাখিলে। তাৰেপৰা ভূঞা বোৰ বশ হৈ থাকিল।&quot; &lt;/ref&gt;। 

''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে চুহুংমুঙৰ ৰজাৰ ৰাজত্ব কালৰ শেষৰ ফালে তুৰ্বকক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত ৰটা-টেমনিত বাকি থকা কিছু ভূঞায়ে(মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখান) আহোম ৰজাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল আৰু কলং নৈৰ ওচৰত গোট খাই যুদ্ধলৈ সাজু হৈছিল। কিন্তু চুহুংমুঙ আৰু পাছলৈ তেওঁ পুত্ৰ চুক্লেংমুঙে এই সকলৰ বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল আৰু সকলোকে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ লয় অনা হৈছিল। &lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.29, &quot;আৰু ৰটাটেমনি ভাগি বাৰভূঞা যাই কলঙ্গৰ কোষত ৰহিল। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখাঁ, এইসব প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে।...পাটত বহি (গড়গঞা‌ ৰজাই) ভূঞাসকলক কাটি তাৰ ভাই-ভতিজাক লগত খাটনিয়াৰ ৰূপে ৰাখি ডেকা ৰাজা দবৰাজা সহিতে কোঁচক ধাৰে সলালৈ খেদি গ'ল।&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 154, &quot;পাচে মোৰ পুথাও দিহিঙ্গীয়া ৰজা কাচেঙ্গ বড় পাত্ৰগোহাইক সেনাপতি পাতি উপাই কৰি তুৰ্বকক মৰালে। আত পাচে সেই বেলা ৰটাটেমনিৰ বাৰ ভূঞায়াই কলঙৰ কাখৰত ৰলহি। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, চন্দ্ৰ দলৈ, তামুলী দলৈ, বাহুদলৈ, বড় চোমদাৰ, এই সকল প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে। ...পাচে দিহিঙ্গীয়া ৰজা বড় সন্দিকৈ সকলো বোৰে ভূঞায় যুদ্ধলৈ সলালৈ, আহিল। পাচে ভূঞাৎ সলা মাৰিলে। প্ৰথমে ৰনভঙ্গ হৈ আমাৰ হুহুকি আহি পৌষ মাস ১৪৬৩ শকত দুদিন পাচে যুদ্ধ কৰি ভূঞাক ভঙ্গাই মূৰ আনি মথাডাঙ্গত থলে। দুটা দৌল বান্ধিলে। ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, দলিদখাঁ, প্ৰমুখো ভূঞা সকল সলাত লোকজন সহিতে দান্তে ধৰি দিহিঙ্গীয়া ৰজাত সৰণাগত হ'ল; লস্কৰো পৰিল ১৬, কটোয়াল পৰিল ১২, ঘোড়া পালে ৩০০, সেনা অনেক পৰিল। বজৰা নাও ৬০ পালে। সেই ভূঞা সকলক পুথাও দিহিঙ্গীয়া স্বৰ্গদেৱৰ আজ্ঞাএ বড় চেতিয়ায়ে উত্তৰ কোনে পাতিলে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 79.,&quot;The Bara Bhuiyas paid their homage to the heavenly king(Suklengmung) on the side of the Kapili river.&lt;/ref&gt;

====পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞা====

পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰথম অৱস্থাত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দক্ষিণপাৰে পূবে [[কছাৰী ৰাজ্য]] আৰু পশ্চিমে [[কমতা ৰাজ্য]]ৰ মাজৰ অঞ্চলত আধিপত্য স্থাপন কৰিছিল। মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে, এই গোটৰ শিৰোমণি চণ্ডীবৰ মূলতঃ কনৌজৰ এজন শাসক আছিল। তেওঁ কনৌজ এৰি ধৰ্মনাৰায়ণৰ অধীনস্থ গৌড়লৈ আহিছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-41&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=41
}}&lt;/ref&gt;

গৌড়ৰ ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু কমতাৰ ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ মাজত হোৱা এক সন্ধিৰ ফলত চণ্ডীবৰৰ নেতৃত্বত সাতঘৰ কায়স্থ আৰু সাতঘৰ ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালক বৰ্তমানৰ গুৱাহাটীৰ পৰা কেইমাইলমান উত্তৰে অৱস্থিত লেঙামাগুৰিত সংস্থাপন কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=51
}}&lt;/ref&gt; অৱশ্যে বাণীপ্ৰসন্ন মিশ্ৰই শংকৰদেৱৰ পৰম্পৰাগত ১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ জন্ম-তাৰিখক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি তেওঁৰ জন্ম আনুমানিক ১৪৭৯–১৪৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত হোৱা বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে। এই সংশোধিত কালক্ৰম অনুসৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ৰাজত্ব আৰু চণ্ডীবৰৰ অসম আগমনৰ সময়ো পূৰ্বে ধাৰণা কৰা চতুৰ্দশ শতিকাৰ মাজভাগতকৈ যথেষ্ট পৰৱৰ্তী—সম্ভৱতঃ চতুৰ্দশ শতিকাৰ অন্তিম বা পঞ্চদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ৰ হ’ব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Misra2016&quot;&gt;{{cite book
|last=Misra
|first=Baniprasanna
|title=Sankardeva and His Times: Some Further Historical Probings
|publisher=Centre for Assamese Studies, Tezpur University
|location=Tezpur
|year=2016
|pages=19–23
}}&lt;/ref&gt;

লেঙামাগুৰিত থকা কালত শস্য চপোৱাৰ সময়ত ভূটীয়াসকলে অঞ্চলটো আক্ৰমণ কৰি লুটপাত কৰিছিল। এনে এক আক্ৰমণত তেওঁলোকে চণ্ডীবৰৰ পুত্ৰ ৰাজধৰক বন্দী কৰি নিয়ে। চণ্ডীবৰে তেওঁলোকক মাগুৰি—বৰ্তমানৰ চাংসাৰিৰ ওচৰৰ অঞ্চল—আৰু দেৱাংগিৰিৰ মাজত অৱস্থিত দৈমাৰালৈকে খেদি গৈ কেইবাজনো আক্ৰমণকাৰীক হত্যা কৰি ৰাজধৰক উদ্ধাৰ কৰে। ইয়াৰ চাৰি-পাঁচ বছৰৰ পাছত প্ৰতিশোধ ল’বলৈ অহা ভূটীয়াসকলে চণ্ডীবৰক বৰ্তমানৰ [[ওদালগুৰি জিলা]]ৰ ৰৌতা লৈকে খেদি যায় যদিও বাৰ-ভূঞাসকলৰ হাতত পৰাস্ত হয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-65&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=65–66
}}&lt;/ref&gt;

নিৰাপদ আশ্ৰয়ৰ সন্ধানত চণ্ডীবৰ আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে লেঙামাগুৰি ত্যাগ কৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ সহায়ত বৰ্তমানৰ নগাঁও জিলাৰ [[বৰদোৱা]]ত বসতি স্থাপন কৰে। চণ্ডীবৰৰ বংশধৰসকলৰ ভিতৰত [[শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ]] অন্যতম আছিল। চণ্ডীবৰৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ ৰাজধৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ নেতা হয় আৰু পাছলৈ আন পাঁচজন ভূঞাও এই গোটত যোগ দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;/&gt;

১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহে খেন বংশৰ ৰজা নীলাম্বৰক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত তেওঁৰ শাসন বৰনদীলৈকে বিস্তাৰ কৰে। এই অভিযানত তেওঁ দুৰ্লভনাৰায়ণে বাউসীত সংস্থাপন কৰা দ্বিতীয় ভূঞা গোটৰ গন্ধৰ্বৰায়ৰ বংশধৰ হৰূপ নাৰায়ণকো পৰাস্ত কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰি হুছেইন শ্বাহৰ পুত্ৰ দানিয়েলৰ অধীনত থকা বংগৰ শাসনৰ অৱসান ঘটোৱাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা লয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=53–55
}}&lt;/ref&gt;

কিন্তু তাৰ পাছতেই কমতাত [[বিশ্বসিংহ]]ৰ উত্থানে কামৰূপত পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলৰ আধিপত্য নষ্ট কৰে। পূবফালে কছাৰীসকল আৰু পশ্চিমফালে উত্থানশীল কোচ শক্তিৰ মাজত চাপত পৰি নগাঁও অঞ্চলৰ ভূঞাসকলে ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰথম চতুৰ্থাংশত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। তেওঁলোকে উত্তৰ পাৰত বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ অঞ্চলৰ পশ্চিমফালে আশ্ৰয় লয়। ক্ৰমবৰ্ধমান কোচ–আহোম প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকৰ স্বাধীনতা আৰু সাৰ্বভৌমত্ব অধিক সংকুচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;/&gt;

শংকৰদেৱৰ সময়ত তেম্বুৱানীৰ জলধাৰা বন্ধ কৰিবলৈ বিভিন্ন ভূঞাৰ অধীনৰ লোকসকলক মাতি অনাৰ বৰ্ণনাই তেওঁলোকৰ বসতি আৰু জনসংগঠনৰ ভৌগোলিক পৰিসৰৰ আভাস দিয়ে। ৰামচৰণ ঠাকুৰৰ ''শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত''ত এই পৰিসৰ কপিলীৰ পৰা চামধৰা আৰু শিঙ্গৰীৰ পৰা উত্তৰ সীমালৈ বিস্তৃত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref name=&quot;Ramcharan-LeelaCharit&quot;&gt;{{cite book
|author=ৰামচৰণ ঠাকুৰ
|editor-last=দত্তবৰুৱা
|editor-first=হৰিনাৰায়ণ
|title=শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত
|edition=তৃতীয়
|publisher=দত্তবৰুৱা এণ্ড কোম্পানী
|location=নলবাৰী
|year=1977
|page=365
|language=as
|quote=কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি। শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
}}&lt;/ref&gt;—

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি।
শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

==টোকা==
{{reflist|3}}
==তথ্যসূত্ৰ==
{{refbegin}}
* {{cite journal |last1=Guha |first1=Amalendu |date=December 1983 |title=The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228–1714) |journal=Social Scientist |volume=11 |issue=12 |pages=3–34 |doi=10.2307/3516963 |jstor=3516963 |ref=harv}}
* {{cite journal |last1=Lahiri |first1=Nayanjot |date=June 1984 |title=The Pre-Ahom Roots of Medieval Assam |journal=Social Scientist |volume=12 |issue=6 |pages=60–69 |doi=10.2307/3517004 |jstor=3517004 |ref=harv}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Nath
 | first = D
 | title = History of the Koch Kingdom: 1515–1615
 | publisher=Mittal Publications
 | place=Delhi
 | year=1989
}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Gohain Barooah
 | first = P
 | title = An Illustrated HISTORY OF ASSAM
 | publisher=Leela agency
 | place=tezpur
 | year=1937
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=Origin of the Baro-Bhuyans
|editor-last=Barpujari
|editor-first=H. K.
|title=The Comprehensive History of Assam
|volume=2
|pages=62–66
|publisher=Assam Publication Board
|place=Guwahati
|year=1992
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=
|editor-last=
|editor-first=
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|volume=
|pages=
|publisher=Motilal Banarasidass
|place=Delhi
|year=1980
}}
{{refend}}
{{অসমৰ ইতিহাস}}
[[শ্ৰেণী:অসমৰ ইতিহাস]]</text>
      <sha1>0b5z0ov98qq65m8nsy5r9h0ivh4n59n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636183</id>
      <parentid>636179</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ananya Taye</username>
        <id>28065</id>
      </contributor>
      <comment>/* আদি ভূঞা */</comment>
      <origin>636183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51076" sha1="jpi64stj2bdg8hqmd6yg5x7yr1plq6c" xml:space="preserve">'''বাৰ ভূঞা''' ( মধ্যযুগীয় [[অসম]] আৰু বংগৰ এচাম শাসনকৰ্তা আৰু জমিদাৰ আছিল। ভূঞাৰ অৰ্থ ভূঁই বা ভূমিৰ অধিকাৰী। তেওঁলোকে আনৰ পৰা প্ৰায় স্বাধীনতা বজাই ৰাখি নিজ মাজতে গোট কৰিছিল। এই ভূপতিসকল কোনো বিশেষ জনগোষ্ঠী, ধৰ্ম বা জাতিৰ নাছিল।&lt;ref name=&quot;Nath 1989 21&quot;&gt;{{harv|Nath|1989|p=21}}&lt;/ref&gt;

বাহিৰা শক্তিয়ে আক্ৰমণ কৰিলে তেওঁলোকে সাধাৰণতে একেলগে তাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ কৰিছিল। শান্তিৰ সময়ত সকলোৱে নিজা নিজা সাৰ্বভৌমত্ব বজাই ৰাখিছিল। তাৰ মাজতে শক্তিশালী ৰজাৰ আৱিৰ্ভৱ হ'লে তেওঁলোকে আনুগত্য প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=49}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে ''চকলা'' নামৰ গাঁৱৰ সমষ্টিত শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সকলোতকৈ প্ৰতাপীজনে নিজকে ''ৰজা'' বুলিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=48}}&lt;/ref&gt; 

সিবিলাকৰ বাৰজন বাৰ ঠাইত প্ৰখ্যাত হৈ উঠিছিল; সেই কাৰণে সিবিলাকক &quot;বাৰভূঞা&quot; বোলা যায়। বাৰঘৰ কায়স্থ ভূঞাত বাজেও দুঘৰ বামুণ ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Barooah|1937|p=19}}&lt;/ref&gt; আন বুৰঞ্জীবিদৰ মতে শাসনকৰ্তাৰ সংখ্যা বাৰজনতকৈ বেছি আহিল আৰু ''বাৰ'' শব্দই &quot;বহুতো&quot; বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{Harvcol|Neog|1980|p=49f}}&lt;/ref&gt; গতিকে ''ভূঞা-ৰাজ'' বুলিলে নিজা নিজা শাসন বুজাইছিল, আৰু ''বাৰ ভূঞা'' বুলিলে তেওঁলোকৰ বিশেষ গোটক বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Guha|1983|p=10}}&lt;/ref&gt; বংগত তেওঁলোকে ভাটিৰ অঞ্চলক বাৰটা প্ৰাশাসনিক গোট বা ''দ্বাদশ বাংলা''ত ভগাইছিল।&lt;ref&gt;Akbarnama, Volume III, Page 647&lt;/ref&gt; বৰ্তমানৰ অসম, উত্তৰ বংগ আৰু বাংলাদেশৰো সৰহভাগেৰে গঠিত [[কামৰূপ ৰাজ্য]]ৰ ভাঙোনৰ সময়ছোৱাতে বাৰ ভূঞাৰ উৎপত্তি হৈছিল। [[শালস্তম্ভ বংশ]]ৰ নৱম শতিকাৰ ৰজা বলবৰ্মন (তৃতীয়)ৰ ৰাজত্বকালতে মাটি ভগাই লোৱাৰ কাৰ্য খুব দেখিবলৈ পোৱা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Lahiri|1984|p=62}}&lt;/ref&gt; মধ্য কামৰূপৰ পতন হোৱাৰ পাছত সৰু সৰু দলপতিৰ প্ৰথা অব্যাহত থাকে। 

[[File:Map of Baro-Bhuyan territories.jpg|thumb|right|১৬ শতিকাৰ আগভাগত ভূঞা সকলে ৰাজত্ব কৰা অঞ্চলসমূহ]]

অসমত বাৰভূঞাসকলে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী]]ৰ দক্ষিণপাৰে [[কছাৰী ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমফালে আৰু উত্তৰপাৰে [[চুতীয়া ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমৰ অঞ্চল অধিকাৰ কৰিছিল। ইয়াত [[নগাঁও জিলা|নগাঁও]], [[দৰং জিলা|দৰং]] আৰু [[শোণিতপুৰ জিলা|শোণিতপুৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বংগৰ আক্ৰমণকাৰীৰ বিৰুদ্ধে তেওঁলোকে অস্ত্ৰ ধৰিছিল আৰু ১৪৯৮ চনৰ পাছত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহৰ প্ৰশাসনৰ বাকী ৰোৱা অংশক পৰাস্ত কৰিছিল। তেওঁলোকে [[কোচ ৰাজ্য]]ৰ উত্থানতো বাধা দিছিল যদিও ব্যৰ্থ হয়। তাৰ পাছত দ‌‌‌ক্ষিণপাৰে তেওঁলোকৰ অঞ্চল কচাৰী ৰাজ্য আৰু কমতা ৰজ্যৰ মাজৰ সংকুচিত হৈ পৰে। উত্তৰ পাৰতো [[আহোম ৰাজ্য]]ৰ প্ৰভাৱ বাঢ়ি আহিবলৈ ধৰে। বংগত বৰিসালৰ চন্দ্ৰদ্বীপ ৰাজ্য বসু ৰাজ পৰিয়ালে শাসন কৰিছিল। ইয়াৰ শেষৰজন ৰজা ৰবীন্দ্ৰ নাৰায়ণ বসুৱে বংগৰ বিভাজনৰ সময়ত [[কলকাতা]]লৈ পলাই যায়। তেওঁলোকৰ স্থান ইতিমধ্যেই জমিদাৰলৈ অৱনমিত হৈছিল।l

==ইতিহাস==

===অসমৰ বাৰ-ভূঞা===

অসমৰ বাৰ-ভূঞা সকলক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিব পৰা যায়। প্ৰথমটো ভাগ হৈছে আদি বা পুৰণি ভূঞা আৰু আনটো হৈছে ১৪ শতিকাত অহা বাৰ-ভূঞা। শংকৰদেৱৰ আদি পুৰুষ এই দ্বিতীয় ভাগৰ আছিল। 

====আদি ভূঞা====

* আদি-চৰিতৰ তথ্য : 

আদি ভূঞা বা পুৰণি ভূঞা সকলৰ উৎপত্তিৰ কথা বিশেষভাৱে জনা নাযায়। একমাত্ৰ ১৭ শতিকাৰ শেষ ভাগত&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 29, It is supposed to have been written in 1586 saka (1664 AD).&lt;/ref&gt; লিখা বিতৰ্কিত গ্ৰন্থ &quot;আদি-চৰিত&quot;ত হে এই সকলৰ উৎপত্তিৰ এটা আখ্যান দিয়া হৈছে। কিন্তু বহু ইতিহাসবিদে এই গ্ৰন্থখনক পৰবৰ্জাতী কালৰ জালি যে
ৰচনা বুলি গণ্য কৰে&lt;ref&gt;Maheswar Neog states that the Adi-carita, ascribed to Madhavadeva, has created much ill feeling among the Vaisnavas of Assam, and has been denounced by the more considerate section of sattra pontiffs and literary men alike.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sarma |first=Satyendranath |title=Madhavadeva |series=Makers of Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |year=1985 |page=25 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/pdf/madhavadeva_english.pdf |quote=Besides the above genuine works, a few more apocryphal works by later writers, viz., Adi-carita, Amulyaratna, Guptamani, and Guptastir are ascribed to Madhavadeva. The language, style and contents of these works clearly expose the spuriousness of these works.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Saikia |first=Baburam |title=Marginalisation, Revolt and Adaptation: On Changing the Mayamara Tradition |journal=Journal of Ethnology and Folkloristics |volume=15 |issue=1 |year=2021 |pages=85–102 |doi=10.2478/jef-2021-0006 |quote=the present Mayamoria gosain ... disowns the Adi Carit-Puthi as a forged document written by a third-rate poet and not by Madhavadeva&quot;; &quot;Neog ... puts this manuscript in the category of spurious account in his analysis.}}&lt;/ref&gt; আৰু বাৰভূঞাসকলৰ শুদ্ধ ইতিহাস হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]-74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure..So the Adi Charit cannot be depended on as anything approaching a history of the Bara Bhuyans.}}&lt;/ref&gt;

এই গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰা মতে আদি-ভুঞা সকলৰ উৎপত্তি কমতাপুৰৰ ৰজা আৰিমত্তৰ ৰাজসভাৰ সমুদ্ৰ নামৰ মন্ত্ৰী এজনৰ পৰা হৈছিল। প্ৰতাপপুৰা (কামৰূপৰ বুৰঞ্জী মতে প্ৰতাপসিংহ/ৰামচন্দ্ৰ) নামৰ এজন ৰজাই ৰত্নপীঠৰ (যোগিনী তন্ত্ৰৰ মতে কামৰূপ ৰাজ্যৰ পশ্চিম অংশ) ৰত্নপুৰত ৰাজত্ব কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ মায়ামত্তয়ে নিজৰ ৰাজ্যখন দুয়ো পুত্ৰ নাগমত্ত আৰু আৰিমত্তৰ মাজত ভাগ কৰি দিছিল। আৰিমত্তয়ে ৰাজ্যৰ পুব ভাগ শাসন কৰিছিল, যʼত তেওঁৰ মন্ত্ৰী সমুদ্ৰয়ে তেওঁৰ বাবে এখন নতুন ৰাজধানী নিৰ্মাণ কৰি দিছিল। নাগমত্তেয়ে ৰত্নপীঠৰ ৰত্নপুৰৰ পৰা পশ্চিম ভাগ ৰাজত্ব কৰিছিল। কিছু বছৰৰ পাছত নাগমত্তৰ মৃত্যু হয় আৰু আৰিমত্তয়ে নিজৰ পিতৃক হত্যা কৰি সমগ্ৰ ৰাজ্য নিজৰ অধীনলৈ লয়। প্ৰচলিত লোককথা জনশ্ৰুতিৰ ওপৰত আধাৰিত &quot;কামৰূপৰ বুৰঞ্জী&quot; নামৰ গ্ৰন্থখনৰ পৰা জনা যায় যে আৰিমত্তয়ে কমতাপুৰৰ ৰজা দুৰ্ল্লভেন্দক পৰাস্ত কৰি কমতাপুৰৰ ৰজা হৈছিল আৰু পুনৰ কামৰূপলৈ আহি পিতৃক সত্যা কৰি বৈদ্যৰগড় নামে এখন পাট নিৰ্মাণ কৰিছিল। তাৰ পাছত তেওঁ বিশ্বনাথৰ প্ৰতাপ গড়ৰৰ লৈকে ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰি কামৰূপ লৈ ঘূৰি আহি ৰাজপাট খাইছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, Surjya Kumar, ''Kamrupar Buranji'', p.4&lt;/ref&gt; বহু ইতিহাসবিদে কিন্তু আৰিমত্তৰ এই কাহিনীটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ অসুবিধা পায় আৰু ইয়াক কিংবদন্তি বুলি আখ্যা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72], 74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gait |first=Edward A. |title=A History of Assam |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta and Simla |year=1926 |page=19 |url=https://archive.org/stream/historyofassam00gait/historyofassam00gait_djvu.txt |quote=Many legends cluster round Arimatta, but it would serve no useful purpose to discuss them further, as it is quite impossible to unravel the truth from the various conflicting stories that are current amongst the people.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]|quote=&quot;The Arimatta legends are so hopelessly divergent that it will simply be a wild goose chase here to make an attempt to reconcile them.&quot;}}&lt;/ref&gt;

যিয়ে নওক গ্ৰন্থ খনৰ পাছৰ অংশৰ মতে আৰিমত্তয়ে সমুদ্ৰক ৰাজ্যৰ এটা অংশ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল আৰু সমুদ্ৰৰ পুত্ৰ মনোহৰক আন অংশ। সমুদ্ৰ আৰু মনোহৰৰ মৃত্যুৰ পাছত সমগ্ৰ অঞ্চলটো মনোহৰৰ পুত্ৰী লক্ষ্মীৰ হাতলৈ গৈছিল। লক্ষ্মীৰ দুই পুত্ৰ আছিল, সান্তনো আৰু সুমন্ত &lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 52&lt;/ref&gt;। সান্তনো আৰু সুমন্ত দুয়োৰে বাৰজন পুত্ৰ আছিল। এই সকলকে বৰ বাৰ-ভূঞা (লস্কৰ, কাব্যশী, পদ্ম, ৰাই, সলাল, চুকা/সকা, টেটন, ধ্বজ/ধয়া, উজীৰ, সৰল, ৰমাই আৰু তমাই) আৰু সৰু বাৰ-ভূঞা (কন্বজ্বৰা/কনৌজ্বৰা, ৰঘূ, মুকুন্দ,কদম্ব, সুৰথ, সুন্দৰা,সুশামা, গৌড়বাজ, ৰত্ন, মহাৰথ, লেপ আৰু কেপ) কোৱা হৈছিল। সৰু বাৰ-ভূঞা সকল ৰামপুৰলৈ(বৰ্তমানৰ নগাঁৱত অৱস্থিত) স্থানান্তৰিত হৈছিল। বৰ বাৰ-ভূঞা সকল পূৰ্বৰ ঠাইতে থাকি সেই ঠাইক নিজৰ মাতৃৰ নামত লক্ষ্মিপুৰ/লক্ষিমপুৰ( বৰ্তমানৰ দৰঙত অৱস্থিত) দিয়ে। পুৰ্বতে এই ঠাইক ৰঙ্গ-গ্ৰাম কোৱা হৈছিল&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.452455/page/n33/mode/1up As per Asamar Buranji, ''Rang-gram''(Rangagaon) was renamed as ''Lakshmipur'' after their mother Lakshmi]&lt;/ref&gt;। এই বংশাৱলীত সুমন্তৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ কন্বজ্বৰক শংকৰদেৱৰ পূৰ্বপুৰুষ চণ্ডীবৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি আদি ভূঞাসকলক শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালৰ সৈতে একে বংশসূত্ৰত বান্ধিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে। কিন্তু মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালৰ বংশতালিকাত কন্বজ্বৰ নামৰ কোনো ব্যক্তি পোৱা নাযায়।&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 65-66&lt;/ref&gt;। 

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ থকাৰ মতে আদি ভূঞা সকলে চুতীয়া আৰু কছাৰী দুয়ো ৰাজ্যৰ লগত যুদ্ধ কৰি নিজৰ ভূমি ৰক্ষা কৰিছিল। গ্ৰন্থখনত দিয়াৰ মতে এবাৰ বৰ বাৰ-ভূঞায়ে আহোম ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰিছিল, কিন্তু যুদ্ধত পৰাস্ত হৈ বাৰজন বৰ-ভূঞাক বন্দী কৰি শদিয়াৰ শ্যামা কালিৰ মন্দিৰলৈ(তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ) বলি দিবলৈ পঠিওৱা হৈছিল। কিন্তু, কাহিনীটোৰ মতে, গোসানীয়ে ভূঞা সকলৰ বলি ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে আৰু সেই বাবে আহোম ৰজাই সকলোকে সপত কোৱাই এৰি দিলে। গ্ৰন্থখনৰ মতে ইয়াৰ পাছত বাৰ ভূঞাৰ সহযোগত আহোম ৰজায়ে কছাৰী ৰজা আৰু চুতীয়া ৰজা, ধীৰনাৰায়ণক পৰাস্ত কৰি হত্যা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। 

অৱশ্যে এই ঘটনাটো সত্য প্ৰমাণিত নহয় বুলি ভবা হয় কাৰণ চুতীয়া ৰজাক ১৫২৪ চনত পৰাস্ত কৰাৰ পাছত হে শদিয়াখন বা শদিয়াৰ কালি মন্দিৰটো আহোম ৰজাৰ অধীনলৈ আহিছিল। হয়টো এই ঘটনা পৰৱৰ্তী কালৰ চুতীয়া বিদ্ৰোহ (১৫২৭-১৫২৯ চনৰ) বা কছাৰী দমন(১৫৩৬ চনৰ) হয়। সম্ভৱতঃ এই বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ বিদ্ৰোহক দমন কৰি আহোম ৰজাই চুতীয়া বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ বা কছাৰী ৰজাক পৰাস্ত কৰিবলৈ এইসকলৰ সহায় লৈছিল। &quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot; গ্ৰন্থখনত কছাৰীৰ বিৰুদ্ধে আহোম ৰজাই ভূঞা সকলৰ সহায় লোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p.28,&quot;ৰটা ভাঙ্গি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল। যেতিয়া স্বৰ্গদেৱে কছাৰীক মৰঙ্গিৰ পৰা খেদালে, তেতিয়াএ দেৱতায়ে মানুহ দুনুহ দি লাচামক নি তাক টুৰ্পাক নাম দি মৰঙ্গিৰ অধিকাৰ পাতিলে। সেই সময়ৰ পৰাই এই ঘৰক বাঁহবড়িয়া চেতিয়া‌ বোলে। ই পূৰ্ব্বৰ ৰটা মাৰি অনা কলিতা।&quot;&lt;/ref&gt; আদি-চৰিতত উল্লেখ থকাৰ মতে এই কাৰ্যত প্ৰসন্ন হৈ আহোম ৰজাই বাৰ-ভূঞাসকলক উত্তৰ কোলৰ বাৰখন সৰু প্ৰদেশ(যেনে কলাবাৰী, গহপুৰ, কলংপুৰ, নাৰায়ণপুৰ, ইত্যাদি) আহোমৰ হৈ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল। ইয়াৰে লস্কৰ পৰিয়ালৰ জয় ভূঞা আৰু উজীৰ পৰিয়ালৰ মাহি ভূঞা এসময়ত শক্তিশালী হৈ উঠিছিল আৰু আহোম ৰজা জয়ধ্বজ সিংহই এই সকলৰ সকল চুক্তি কৰিব লগীয়া হৈছিল। গ্ৰন্থখনত লিখা হৈছে যে সৰু বাৰ-ভূঞাসকলে বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ লগত কল্পতৰু-শাস্ত্ৰ নামৰ এখন গ্ৰন্থৰ বাবে দ্বন্দ্ব কৰি ৰামপুৰৰ দক্ষিণলৈ আঁতৰি আহিছিল। 

* বুৰঞ্জীৰ তথ্য :

আহোম যুগৰ বুৰঞ্জীসমূহৰ অনুসৰি চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে সকলো আদি ভূঞাক বস কৰি সিহঁতক অধিকাংশক উজনি অসমৰ উত্তৰ কোললৈ(বৰ্তমানৰ লক্ষিমপুৰ, বিশ্বনাথ জিলা) স্থানান্তৰিত কৰিছিল। হৰকান্ত বৰুৱাৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু কাশীনাথ তামুলী ফুকনৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী পুথি&quot;''ৰ অনুসৰি চুতীয়াক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত বাৰ-ভূঞাক বস কৰি চুহুংমুঙে সিহঁতৰ ল'ৰা কিছুমানক তামুলী আৰু পাচনী পাতি লৈছিল।&lt;ref&gt;Tamuli Phukan, Kasinath, ''Assam Buranji, p. 20, &quot;পাচে চুটিয়া ৰজাৰ পো ভাই সহিতে চুটিয়াক পাকৰি গুৰিত পাতিলে। পাচে লাক্নি কাতকেউ ১৪২৭ সঁকত বাৰভুঁয়াক বৰালে; সিহঁতৰ বচোআল টঙ্গালি হাচটি এইসকলৰ আদৰ্স ললে; সিহঁতৰ ল'ৰা কিচু সৰ্গদেৱে তামুলী পাঁচনিকৈ লগত ল'লে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, Harakanta Sadaramin, ''Assam Buranji, p. 24.&lt;/ref&gt; ''&quot;সাতসৰী বুৰঞ্জী&quot;''ৰ মতে চুহুংমুঙ ৰজাই প্ৰথমতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ ৰৌটা ভাঙি ভূঞাক দমন কৰি বিস্তৰ মানুহ পাই ভূঞা সকলক নিবন্ধ কৰি মেলি দিছিল। তাৰ পাছত সলাত গড় (বৰ্তমানৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰৰ বিশ্বনাথ-কুকুৰাকতা অঞ্চল) বান্ধি উত্তৰ-দক্ষিণৰ ৰাজ(ভূঞা) মাৰি লৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 16, &quot;কছাৰী কৰতলীয়া:- দেৱৰগাঁৱত, মৰঙ্গিত কছাৰী আছিল।..পাছে চুহুমফা ৰজাদেৱে সেই কছাৰীক বহুবাৰ যুঁজিলে, আৰু চেং ৰজাক খুনখৰাক ধৰি আনিলে... আমালৈ ঘোঁৰা দিবি ২০, বুঢ়াগোহাঁইলৈ দিবি ৩টা, মৰঙ্গিখোৱালৈ দিবি ১টা, এই নিৱদ্ধ। ভূঞা:- আতপাচে ৰৈয়ত ভাঙ্গি আনিলে। বিস্তৰ ৰাজত মানুহ পাই থানে-থানে পাতি ভূঞাহতক নিৱন্ধ দি মেলি পঠায়। সলাত গড় বান্ধি থৈ উত্তৰে-দক্ষিণে যি ৰাজ পায়, তাক মাৰিবৰ মন কৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'', p.135, &quot;দুই বছৰ থাকি দেৱৰগাঞো মৰঙ্গি মাৰিছে, কছাৰী মাৰিছে। দুই বছৰ থাকি উত্তৰ কোলৰ বাৰে-ভূঞাক ধৰিছে। ভূঞাহতক জিনি বচোৱাল টঙালি জমনড়া মমচাট কৌপতীয়া জাপি ল'লে। এক বৎসৰ থাকি সলাত গড় বান্ধিছে। এক বৎসৰ থাকি ৰটা-টেমনি মাৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;‌‌ এই কথা টাই ভাষাৰ ''&quot;আহোম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু ''&quot;দেওধাই অসম বুৰঞ্জী&quot;'' এই দুয়ো গ্ৰন্থখনতো উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 62, &quot;The heavenly king proceeded to Shaola(Biswanath). He ordered Shenglung, Thaomung Shenba, and some others to go and remain at Teomani-Rowta. They did accordingly proceeded to the place and stopped there...The king passed the year Lakni Taomit (1528 AD) in peace. In Lakni Kaken (in 1529 AD), the king, with his son, the Dangarias and followers proceeded to Shaola(Sala). The heavenly king sent a messenger to Shenglung and other directing them to return from Teomani-Rowta. The king then ordered Thaomung Katak and Thaomung Mungklang to cross the Bharali river and plunder the wide country on the other side. Both of them acted as desired and returned with some captives who were produced before the king. Thaomung Katak was placed at Narayanpur.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K, ''Deodhai Asam Buranji'',p.21,&quot;ৰজাদেৱে বিশ্বনাথ লৈ গৈ ত্যাওচুংলুং-কংচেং, থাওমুং-চেনব‌ এই দুইক ৰেটাই-টেমনিত থাকিব দিলেগৈ। পাচে থাওমুং-কটকক উজিৰক ধৰিবলৈ পঠালে। উজিৰে এই কথা জানি ভাগি পৰাৰ...লাক্নি কাকেও শকত ৰজাদেৱৰ‌ বাপেক-পুতেক ৰাজ্যে-সমন্বিতে বিশ্বনাথলৈ গৈ কলঙ্গেদি মানুহ পঠাই ৰেটাই-টেমনিৰ পৰা ত্যাওচুংলুং-কংচেঙক লোকজন সহিতে আহিব দিলে। পাচে ৰজাদেৱে থাওমুং-কটক, থাওমুং-মুংক্লাং, এই দুইক ভৰলীয়ে উজাই পঠালে, বোলে-&quot;তহঁতে দুয়ে ভৰলু পাৰ হৈ‌ গৈ যি মানুহ পাৱ ধৰি আনগৈ।&quot; পাচে ইবোলাক দুয়ো গৈ‌ যি মানুহ পালে আনি ৰজাদেৱৰ ঠাইত দিলেহি। পাচে থাওমুং-কটকক নাৰায়ণপুৰত ৰাজ দি তাতে থাকিব দিলে।&quot;&lt;/ref&gt;। ইয়াৰ পাছত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ভূঞা সকলে ৰজাৰ ৰাজচʼৰালৈ অহা যোৱা কৰি আছিল আৰু উত্তৰ-কোল, দিহিং, ইত্যাদি অঞ্চলত থাকি পুখুৰী, দৌল, ইত্যাদি নিৰ্মাণ কৰি থৈ গৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 17, &quot;ভুঞাহঁত আহি গান্ধ, স্বওঁৰ, থঙ্গা ৰজাক ভেটিলেহি। ছমাহ থাকি যায়, অহাযোৱাকৈ থাকে। উত্তৰকোলত ৪ মাহ থাকি পুখুৰী খানি আহিল। দিহিঙ্গত দৌল বান্ধিলে, পুখুৰী খানিলে শিলিখাতলত, পানীচকি দি হাট পাতিলে দলৌগুৰিত। হালধিবাৰীত নগৰ কৰিলে। ভূঞাহঁত আহি থাকে, ৰজায়েৰে কথা হই থাকে। ৰজা বামুণহঁতক বাদ কৰাই ৰঙ্গ চাই থাকে। পুৰ্ব্বে বাৰু নাছিল, ছাৰিব নাজানে, ভূঞাৰ পৰাহে হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে দিহিঙীয়া ৰজায়ে ৰটা-টেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিছিল। এই ভূঞা সকলৰ মাজত বাৰ মুখ্য ভূঞা আছিল উতৈ, তমাই, ৰাই, সঁকাই, কৌষিক, উজিৰ, লস্কৰ, চোমদাৰ, সনাতন, কেহো, ৰামভট আৰু ভকতভূঞা। এই সকলৰ তলত চাৰিজন কৈ সৰু মূৰীয়া ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 27-28, &quot;বাৰ ভুঞা:- আৰু পূৰ্বে দিহীঙ্গিয়া ৰজা দেৱে ৰটাটেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিলেনি। ভূঞাৰ নাম উতৈ ১,তমাই ১, ৰাই ১, সঁকাই ১, কৌষিক ১, উজিৰ ১, লস্কৰ ১, চোমদাৰ ১, সনাতন ১, কেহো ১, ৰামভট ১, ভকতভূঞা ১। এই বাৰটা মুখ্য ভূঞা। তাৰে চাৰিটাকৈ সৰু মূৰিয়া ভূঞা দুকুড়ি আঠোটা। ৰটা ভাঙি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;অসম বুৰঞ্জী (SM)&quot;''ৰ অনুসৰি এই সকল ভূঞাৰ উতৈ আৰু তমাই নামৰ দুই ভূঞায়ে বগা হাতীত উঠি নিজকে ৰজা ঘোষণা কৰাত, আহোম ৰজাই দুয়োকে ধৰি দেওঘৰলৈ নি কাটিলে আৰু অন্য ভূঞাৰ (লস্কৰ, লালোয়া, উতাবৰ, কহিক/কৌষিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই) ভাই-ভতিজাক খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই ল'লে&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.11-13, &quot;সেই সয়ম উতৈ তমাই দুই ভূঞায়ে হস্তিত চূণ ঘহি কান্ধত চলি, বোলে, -&quot;সৰ্বকালে আমাৰ ৰাজ্য, চুটিয়াক মাৰি বৰ লাই পালে। শুক্ল হস্তীত যি বহে তাৰে ৰাজ্য, আহোমে ক'ত পালে?&quot; এই গৰ্ব্ব শুনি স্বৰ্গদেৱে বোলে-&quot;মোক নাকুৰি নাখামে দিছে কালে পাইছো।&quot; ভূঞা হঁত কোন মানুহ, শুকুলা হস্তিত উঠি যে আমাক অৱগৰ্ব্ব কৰে?&quot; এই বুলি স্বৰ্গদেৱে বৰসন্দিকৈ ডেকাৰজা, দিহিঙ্গীয়া গলমণি পাত্ৰ, চনবন ভঙ্গীয়া হুহামৰা এই তিনি প্ৰধান কাঁড়ী, ৩ বোলে-&quot;আমি ভূঞাহঁতক মাৰি ধৰি আনি দিম; স্বৰ্গদেৱৰ লোণ চাউল খাবৰ কি কাৰণ?&quot; পাচে স্বৰ্গদেৱে বঁটাবাহন দি লোকজন সহিতে পঠাই দিলে। সিবোৰো গৈ কঢ়ামুখৰ দীৰ্ঘ পুখুৰীৰ কোষত ৰʼলগৈ। সেই সময়ত কাৰেকুছীয়া বাসুদেৱ তপসী লস্কৰে বোলে-&quot;আহোমৰ লগত যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰি। পোৱালি-খোৱা আহোম, পেটৰ পোৱালিকো চিৰি মাৰে।&quot; এই বুলি ঘোঁৰা ৫টা, ৰূপ ২ চৰু সহিতে মালবৈয়া লস্কৰ পঠাই দিলে, বোলে-&quot;আমি স্বৰ্গদেৱৰ শৰ্ণীয়া হʼলো, আমাক যিৰূপে ক্ৰোদ্ধ এৰিব, তাকে কৰিব।&quot; পাচে ডেকাৰজা প্ৰমুখ্যে গলমণি পাত্ৰে বোলে-&quot;ভাল, আমি মহাৰাজ স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত বুজাই সাঞ্চি-পাতি ৰাখিম। তহঁতৰ ভাই-ভতিজা আমাৰ লগত পঠাই দে, খাটনীয়াৰৰূপে স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত সেৱা কৰি থাকক গৈ, তেবেসে আমি উলটি যাব পাৰোঁ।&quot; এই কথাত থাকি লালোয়া, উতাবৰ, কহিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই, এই সকল ভূঞাৰ ভাই-ভতিজাক লগত লৈ সন্দিকৈ প্ৰমুখ্যে ডেকাৰজায়ে খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই দিলে। স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;শুকুলা হাতীৰ যে তমাই উঠিছে, সেই হাতী মোলৈ কিয় নানিলিহঁক?&quot; পাচে ভূঞাৰ পুত্ৰ চপা সোণাবৰে বোলে-&quot;হাতীৰ পোৰোগ হৈছিল, সেই কথাতেহে হাতীৰ সকলো গাৱে চূণ ঘহিছিল। শুক্লা হস্তীক স্বৰ্গদেউ নাপায়, আমি বন্দীহঁতে ক'ত পাম?&quot; স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;বন্দীহঁতে টেপাই কৰিব পাই নেকি?&quot; এই বুলি উতৈ তমাই ২ ভূঞাক জুমুধি দেওঘৰৰ কোষত কাটিলে। তাৰ দুই পুতেক খাটনীয়াৰৰ লগতে ৰাখিলে। তাৰেপৰা ভূঞা বোৰ বশ হৈ থাকিল।&quot; &lt;/ref&gt;। 

''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে চুহুংমুঙৰ ৰজাৰ ৰাজত্ব কালৰ শেষৰ ফালে তুৰ্বকক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত ৰটা-টেমনিত বাকি থকা কিছু ভূঞায়ে(মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখান) আহোম ৰজাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল আৰু কলং নৈৰ ওচৰত গোট খাই যুদ্ধলৈ সাজু হৈছিল। কিন্তু চুহুংমুঙ আৰু পাছলৈ তেওঁ পুত্ৰ চুক্লেংমুঙে এই সকলৰ বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল আৰু সকলোকে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ লয় অনা হৈছিল। &lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.29, &quot;আৰু ৰটাটেমনি ভাগি বাৰভূঞা যাই কলঙ্গৰ কোষত ৰহিল। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখাঁ, এইসব প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে।...পাটত বহি (গড়গঞা‌ ৰজাই) ভূঞাসকলক কাটি তাৰ ভাই-ভতিজাক লগত খাটনিয়াৰ ৰূপে ৰাখি ডেকা ৰাজা দবৰাজা সহিতে কোঁচক ধাৰে সলালৈ খেদি গ'ল।&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 154, &quot;পাচে মোৰ পুথাও দিহিঙ্গীয়া ৰজা কাচেঙ্গ বড় পাত্ৰগোহাইক সেনাপতি পাতি উপাই কৰি তুৰ্বকক মৰালে। আত পাচে সেই বেলা ৰটাটেমনিৰ বাৰ ভূঞায়াই কলঙৰ কাখৰত ৰলহি। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, চন্দ্ৰ দলৈ, তামুলী দলৈ, বাহুদলৈ, বড় চোমদাৰ, এই সকল প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে। ...পাচে দিহিঙ্গীয়া ৰজা বড় সন্দিকৈ সকলো বোৰে ভূঞায় যুদ্ধলৈ সলালৈ, আহিল। পাচে ভূঞাৎ সলা মাৰিলে। প্ৰথমে ৰনভঙ্গ হৈ আমাৰ হুহুকি আহি পৌষ মাস ১৪৬৩ শকত দুদিন পাচে যুদ্ধ কৰি ভূঞাক ভঙ্গাই মূৰ আনি মথাডাঙ্গত থলে। দুটা দৌল বান্ধিলে। ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, দলিদখাঁ, প্ৰমুখো ভূঞা সকল সলাত লোকজন সহিতে দান্তে ধৰি দিহিঙ্গীয়া ৰজাত সৰণাগত হ'ল; লস্কৰো পৰিল ১৬, কটোয়াল পৰিল ১২, ঘোড়া পালে ৩০০, সেনা অনেক পৰিল। বজৰা নাও ৬০ পালে। সেই ভূঞা সকলক পুথাও দিহিঙ্গীয়া স্বৰ্গদেৱৰ আজ্ঞাএ বড় চেতিয়ায়ে উত্তৰ কোনে পাতিলে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 79.,&quot;The Bara Bhuiyas paid their homage to the heavenly king(Suklengmung) on the side of the Kapili river.&lt;/ref&gt;

====পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞা====

পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰথম অৱস্থাত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দক্ষিণপাৰে পূবে [[কছাৰী ৰাজ্য]] আৰু পশ্চিমে [[কমতা ৰাজ্য]]ৰ মাজৰ অঞ্চলত আধিপত্য স্থাপন কৰিছিল। মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে, এই গোটৰ শিৰোমণি চণ্ডীবৰ মূলতঃ কনৌজৰ এজন শাসক আছিল। তেওঁ কনৌজ এৰি ধৰ্মনাৰায়ণৰ অধীনস্থ গৌড়লৈ আহিছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-41&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=41
}}&lt;/ref&gt;

গৌড়ৰ ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু কমতাৰ ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ মাজত হোৱা এক সন্ধিৰ ফলত চণ্ডীবৰৰ নেতৃত্বত সাতঘৰ কায়স্থ আৰু সাতঘৰ ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালক বৰ্তমানৰ গুৱাহাটীৰ পৰা কেইমাইলমান উত্তৰে অৱস্থিত লেঙামাগুৰিত সংস্থাপন কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=51
}}&lt;/ref&gt; অৱশ্যে বাণীপ্ৰসন্ন মিশ্ৰই শংকৰদেৱৰ পৰম্পৰাগত ১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ জন্ম-তাৰিখক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি তেওঁৰ জন্ম আনুমানিক ১৪৭৯–১৪৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত হোৱা বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে। এই সংশোধিত কালক্ৰম অনুসৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ৰাজত্ব আৰু চণ্ডীবৰৰ অসম আগমনৰ সময়ো পূৰ্বে ধাৰণা কৰা চতুৰ্দশ শতিকাৰ মাজভাগতকৈ যথেষ্ট পৰৱৰ্তী—সম্ভৱতঃ চতুৰ্দশ শতিকাৰ অন্তিম বা পঞ্চদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ৰ হ’ব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Misra2016&quot;&gt;{{cite book
|last=Misra
|first=Baniprasanna
|title=Sankardeva and His Times: Some Further Historical Probings
|publisher=Centre for Assamese Studies, Tezpur University
|location=Tezpur
|year=2016
|pages=19–23
}}&lt;/ref&gt;

লেঙামাগুৰিত থকা কালত শস্য চপোৱাৰ সময়ত ভূটীয়াসকলে অঞ্চলটো আক্ৰমণ কৰি লুটপাত কৰিছিল। এনে এক আক্ৰমণত তেওঁলোকে চণ্ডীবৰৰ পুত্ৰ ৰাজধৰক বন্দী কৰি নিয়ে। চণ্ডীবৰে তেওঁলোকক মাগুৰি—বৰ্তমানৰ চাংসাৰিৰ ওচৰৰ অঞ্চল—আৰু দেৱাংগিৰিৰ মাজত অৱস্থিত দৈমাৰালৈকে খেদি গৈ কেইবাজনো আক্ৰমণকাৰীক হত্যা কৰি ৰাজধৰক উদ্ধাৰ কৰে। ইয়াৰ চাৰি-পাঁচ বছৰৰ পাছত প্ৰতিশোধ ল’বলৈ অহা ভূটীয়াসকলে চণ্ডীবৰক বৰ্তমানৰ [[ওদালগুৰি জিলা]]ৰ ৰৌতা লৈকে খেদি যায় যদিও বাৰ-ভূঞাসকলৰ হাতত পৰাস্ত হয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-65&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=65–66
}}&lt;/ref&gt;

নিৰাপদ আশ্ৰয়ৰ সন্ধানত চণ্ডীবৰ আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে লেঙামাগুৰি ত্যাগ কৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ সহায়ত বৰ্তমানৰ নগাঁও জিলাৰ [[বৰদোৱা]]ত বসতি স্থাপন কৰে। চণ্ডীবৰৰ বংশধৰসকলৰ ভিতৰত [[শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ]] অন্যতম আছিল। চণ্ডীবৰৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ ৰাজধৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ নেতা হয় আৰু পাছলৈ আন পাঁচজন ভূঞাও এই গোটত যোগ দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;/&gt;

১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহে খেন বংশৰ ৰজা নীলাম্বৰক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত তেওঁৰ শাসন বৰনদীলৈকে বিস্তাৰ কৰে। এই অভিযানত তেওঁ দুৰ্লভনাৰায়ণে বাউসীত সংস্থাপন কৰা দ্বিতীয় ভূঞা গোটৰ গন্ধৰ্বৰায়ৰ বংশধৰ হৰূপ নাৰায়ণকো পৰাস্ত কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰি হুছেইন শ্বাহৰ পুত্ৰ দানিয়েলৰ অধীনত থকা বংগৰ শাসনৰ অৱসান ঘটোৱাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা লয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=53–55
}}&lt;/ref&gt;

কিন্তু তাৰ পাছতেই কমতাত [[বিশ্বসিংহ]]ৰ উত্থানে কামৰূপত পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলৰ আধিপত্য নষ্ট কৰে। পূবফালে কছাৰীসকল আৰু পশ্চিমফালে উত্থানশীল কোচ শক্তিৰ মাজত চাপত পৰি নগাঁও অঞ্চলৰ ভূঞাসকলে ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰথম চতুৰ্থাংশত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। তেওঁলোকে উত্তৰ পাৰত বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ অঞ্চলৰ পশ্চিমফালে আশ্ৰয় লয়। ক্ৰমবৰ্ধমান কোচ–আহোম প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকৰ স্বাধীনতা আৰু সাৰ্বভৌমত্ব অধিক সংকুচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;/&gt;

শংকৰদেৱৰ সময়ত তেম্বুৱানীৰ জলধাৰা বন্ধ কৰিবলৈ বিভিন্ন ভূঞাৰ অধীনৰ লোকসকলক মাতি অনাৰ বৰ্ণনাই তেওঁলোকৰ বসতি আৰু জনসংগঠনৰ ভৌগোলিক পৰিসৰৰ আভাস দিয়ে। ৰামচৰণ ঠাকুৰৰ ''শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত''ত এই পৰিসৰ কপিলীৰ পৰা চামধৰা আৰু শিঙ্গৰীৰ পৰা উত্তৰ সীমালৈ বিস্তৃত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref name=&quot;Ramcharan-LeelaCharit&quot;&gt;{{cite book
|author=ৰামচৰণ ঠাকুৰ
|editor-last=দত্তবৰুৱা
|editor-first=হৰিনাৰায়ণ
|title=শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত
|edition=তৃতীয়
|publisher=দত্তবৰুৱা এণ্ড কোম্পানী
|location=নলবাৰী
|year=1977
|page=365
|language=as
|quote=কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি। শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
}}&lt;/ref&gt;—

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি।
শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

==টোকা==
{{reflist|3}}
==তথ্যসূত্ৰ==
{{refbegin}}
* {{cite journal |last1=Guha |first1=Amalendu |date=December 1983 |title=The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228–1714) |journal=Social Scientist |volume=11 |issue=12 |pages=3–34 |doi=10.2307/3516963 |jstor=3516963 |ref=harv}}
* {{cite journal |last1=Lahiri |first1=Nayanjot |date=June 1984 |title=The Pre-Ahom Roots of Medieval Assam |journal=Social Scientist |volume=12 |issue=6 |pages=60–69 |doi=10.2307/3517004 |jstor=3517004 |ref=harv}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Nath
 | first = D
 | title = History of the Koch Kingdom: 1515–1615
 | publisher=Mittal Publications
 | place=Delhi
 | year=1989
}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Gohain Barooah
 | first = P
 | title = An Illustrated HISTORY OF ASSAM
 | publisher=Leela agency
 | place=tezpur
 | year=1937
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=Origin of the Baro-Bhuyans
|editor-last=Barpujari
|editor-first=H. K.
|title=The Comprehensive History of Assam
|volume=2
|pages=62–66
|publisher=Assam Publication Board
|place=Guwahati
|year=1992
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=
|editor-last=
|editor-first=
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|volume=
|pages=
|publisher=Motilal Banarasidass
|place=Delhi
|year=1980
}}
{{refend}}
{{অসমৰ ইতিহাস}}
[[শ্ৰেণী:অসমৰ ইতিহাস]]</text>
      <sha1>jpi64stj2bdg8hqmd6yg5x7yr1plq6c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636184</id>
      <parentid>636183</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ananya Taye</username>
        <id>28065</id>
      </contributor>
      <origin>636184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51069" sha1="auesp8mzg8hhjxxndpt0k6rltz3931q" xml:space="preserve">'''বাৰ ভূঞা''' ( মধ্যযুগীয় [[অসম]] আৰু বংগৰ এচাম শাসনকৰ্তা আৰু জমিদাৰ আছিল। ভূঞাৰ অৰ্থ ভূঁই বা ভূমিৰ অধিকাৰী। তেওঁলোকে আনৰ পৰা প্ৰায় স্বাধীনতা বজাই ৰাখি নিজ মাজতে গোট কৰিছিল। এই ভূপতিসকল কোনো বিশেষ জনগোষ্ঠী, ধৰ্ম বা জাতিৰ নাছিল।&lt;ref name=&quot;Nath 1989 21&quot;&gt;{{harv|Nath|1989|p=21}}&lt;/ref&gt;

বাহিৰা শক্তিয়ে আক্ৰমণ কৰিলে তেওঁলোকে সাধাৰণতে একেলগে তাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ কৰিছিল। শান্তিৰ সময়ত সকলোৱে নিজা নিজা সাৰ্বভৌমত্ব বজাই ৰাখিছিল। তাৰ মাজতে শক্তিশালী ৰজাৰ আৱিৰ্ভৱ হ'লে তেওঁলোকে আনুগত্য প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=49}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে ''চকলা'' নামৰ গাঁৱৰ সমষ্টিত শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সকলোতকৈ প্ৰতাপীজনে নিজকে ''ৰজা'' বুলিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=48}}&lt;/ref&gt; 

সিবিলাকৰ বাৰজন বাৰ ঠাইত প্ৰখ্যাত হৈ উঠিছিল; সেই কাৰণে সিবিলাকক &quot;বাৰভূঞা&quot; বোলা যায়। বাৰঘৰ কায়স্থ ভূঞাত বাজেও দুঘৰ বামুণ ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Barooah|1937|p=19}}&lt;/ref&gt; আন বুৰঞ্জীবিদৰ মতে শাসনকৰ্তাৰ সংখ্যা বাৰজনতকৈ বেছি আহিল আৰু ''বাৰ'' শব্দই &quot;বহুতো&quot; বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{Harvcol|Neog|1980|p=49f}}&lt;/ref&gt; গতিকে ''ভূঞা-ৰাজ'' বুলিলে নিজা নিজা শাসন বুজাইছিল, আৰু ''বাৰ ভূঞা'' বুলিলে তেওঁলোকৰ বিশেষ গোটক বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Guha|1983|p=10}}&lt;/ref&gt; বংগত তেওঁলোকে ভাটিৰ অঞ্চলক বাৰটা প্ৰাশাসনিক গোট বা ''দ্বাদশ বাংলা''ত ভগাইছিল।&lt;ref&gt;Akbarnama, Volume III, Page 647&lt;/ref&gt; বৰ্তমানৰ অসম, উত্তৰ বংগ আৰু বাংলাদেশৰো সৰহভাগেৰে গঠিত [[কামৰূপ ৰাজ্য]]ৰ ভাঙোনৰ সময়ছোৱাতে বাৰ ভূঞাৰ উৎপত্তি হৈছিল। [[শালস্তম্ভ বংশ]]ৰ নৱম শতিকাৰ ৰজা বলবৰ্মন (তৃতীয়)ৰ ৰাজত্বকালতে মাটি ভগাই লোৱাৰ কাৰ্য খুব দেখিবলৈ পোৱা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Lahiri|1984|p=62}}&lt;/ref&gt; মধ্য কামৰূপৰ পতন হোৱাৰ পাছত সৰু সৰু দলপতিৰ প্ৰথা অব্যাহত থাকে। 

[[File:Map of Baro-Bhuyan territories.jpg|thumb|right|১৬ শতিকাৰ আগভাগত ভূঞা সকলে ৰাজত্ব কৰা অঞ্চলসমূহ]]

অসমত বাৰভূঞাসকলে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী]]ৰ দক্ষিণপাৰে [[কছাৰী ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমফালে আৰু উত্তৰপাৰে [[চুতীয়া ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমৰ অঞ্চল অধিকাৰ কৰিছিল। ইয়াত [[নগাঁও জিলা|নগাঁও]], [[দৰং জিলা|দৰং]] আৰু [[শোণিতপুৰ জিলা|শোণিতপুৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বংগৰ আক্ৰমণকাৰীৰ বিৰুদ্ধে তেওঁলোকে অস্ত্ৰ ধৰিছিল আৰু ১৪৯৮ চনৰ পাছত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহৰ প্ৰশাসনৰ বাকী ৰোৱা অংশক পৰাস্ত কৰিছিল। তেওঁলোকে [[কোচ ৰাজ্য]]ৰ উত্থানতো বাধা দিছিল যদিও ব্যৰ্থ হয়। তাৰ পাছত দ‌‌‌ক্ষিণপাৰে তেওঁলোকৰ অঞ্চল কচাৰী ৰাজ্য আৰু কমতা ৰজ্যৰ মাজৰ সংকুচিত হৈ পৰে। উত্তৰ পাৰতো [[আহোম ৰাজ্য]]ৰ প্ৰভাৱ বাঢ়ি আহিবলৈ ধৰে। বংগত বৰিসালৰ চন্দ্ৰদ্বীপ ৰাজ্য বসু ৰাজ পৰিয়ালে শাসন কৰিছিল। ইয়াৰ শেষৰজন ৰজা ৰবীন্দ্ৰ নাৰায়ণ বসুৱে বংগৰ বিভাজনৰ সময়ত [[কলকাতা]]লৈ পলাই যায়। তেওঁলোকৰ স্থান ইতিমধ্যেই জমিদাৰলৈ অৱনমিত হৈছিল।l

==ইতিহাস==

===অসমৰ বাৰ-ভূঞা===

অসমৰ বাৰ-ভূঞা সকলক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিব পৰা যায়। প্ৰথমটো ভাগ হৈছে আদি বা পুৰণি ভূঞা আৰু আনটো হৈছে ১৪ শতিকাত অহা বাৰ-ভূঞা। শংকৰদেৱৰ আদি পুৰুষ এই দ্বিতীয় ভাগৰ আছিল। 

====আদি ভূঞা====

* আদি-চৰিতৰ তথ্য : 

আদি ভূঞা বা পুৰণি ভূঞা সকলৰ উৎপত্তিৰ কথা বিশেষভাৱে জনা নাযায়। একমাত্ৰ ১৭ শতিকাৰ শেষ ভাগত&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 29, It is supposed to have been written in 1586 saka (1664 AD).&lt;/ref&gt; লিখা বিতৰ্কিত গ্ৰন্থ &quot;আদি-চৰিত&quot;ত হে এই সকলৰ উৎপত্তিৰ এটা আখ্যান দিয়া হৈছে। কিন্তু বহু ইতিহাসবিদে এই গ্ৰন্থখনক পৰবৰ্জাতী কালৰ জালি যে
ৰচনা বুলি গণ্য কৰে&lt;ref&gt;Maheswar Neog states that the Adi-carita, ascribed to Madhavadeva, has created much ill feeling among the Vaisnavas of Assam, and has been denounced by the more considerate section of sattra pontiffs and literary men alike.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sarma |first=Satyendranath |title=Madhavadeva |series=Makers of Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |year=1985 |page=25 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/pdf/madhavadeva_english.pdf |quote=Besides the above genuine works, a few more apocryphal works by later writers, viz., Adi-carita, Amulyaratna, Guptamani, and Guptastir are ascribed to Madhavadeva. The language, style and contents of these works clearly expose the spuriousness of these works.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Saikia |first=Baburam |title=Marginalisation, Revolt and Adaptation: On Changing the Mayamara Tradition |journal=Journal of Ethnology and Folkloristics |volume=15 |issue=1 |year=2021 |pages=85–102 |doi=10.2478/jef-2021-0006 |quote=the present Mayamoria gosain ... disowns the Adi Carit-Puthi as a forged document written by a third-rate poet and not by Madhavadeva&quot;; &quot;Neog ... puts this manuscript in the category of spurious account in his analysis.}}&lt;/ref&gt; আৰু বাৰভূঞাসকলৰ শুদ্ধ ইতিহাস হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]-74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure..So the Adi Charit cannot be depended on as anything approaching a history of the Bara Bhuyans.}}&lt;/ref&gt;

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰা মতে আদি-ভুঞা সকলৰ উৎপত্তি কমতাপুৰৰ ৰজা আৰিমত্তৰ ৰাজসভাৰ সমুদ্ৰ নামৰ মন্ত্ৰী এজনৰ পৰা হৈছিল। প্ৰতাপপুৰা (কামৰূপৰ বুৰঞ্জী মতে প্ৰতাপসিংহ/ৰামচন্দ্ৰ) নামৰ এজন ৰজাই ৰত্নপীঠৰ (যোগিনী তন্ত্ৰৰ মতে কামৰূপ ৰাজ্যৰ পশ্চিম অংশ) ৰত্নপুৰত ৰাজত্ব কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ মায়ামত্তয়ে নিজৰ ৰাজ্যখন দুয়ো পুত্ৰ নাগমত্ত আৰু আৰিমত্তৰ মাজত ভাগ কৰি দিছিল। আৰিমত্তয়ে ৰাজ্যৰ পুব ভাগ শাসন কৰিছিল, যʼত তেওঁৰ মন্ত্ৰী সমুদ্ৰয়ে তেওঁৰ বাবে এখন নতুন ৰাজধানী নিৰ্মাণ কৰি দিছিল। নাগমত্তেয়ে ৰত্নপীঠৰ ৰত্নপুৰৰ পৰা পশ্চিম ভাগ ৰাজত্ব কৰিছিল। কিছু বছৰৰ পাছত নাগমত্তৰ মৃত্যু হয় আৰু আৰিমত্তয়ে নিজৰ পিতৃক হত্যা কৰি সমগ্ৰ ৰাজ্য নিজৰ অধীনলৈ লয়। প্ৰচলিত লোককথা জনশ্ৰুতিৰ ওপৰত আধাৰিত &quot;কামৰূপৰ বুৰঞ্জী&quot; নামৰ গ্ৰন্থখনৰ পৰা জনা যায় যে আৰিমত্তয়ে কমতাপুৰৰ ৰজা দুৰ্ল্লভেন্দক পৰাস্ত কৰি কমতাপুৰৰ ৰজা হৈছিল আৰু পুনৰ কামৰূপলৈ আহি পিতৃক সত্যা কৰি বৈদ্যৰগড় নামে এখন পাট নিৰ্মাণ কৰিছিল। তাৰ পাছত তেওঁ বিশ্বনাথৰ প্ৰতাপ গড়ৰৰ লৈকে ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰি কামৰূপ লৈ ঘূৰি আহি ৰাজপাট খাইছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, Surjya Kumar, ''Kamrupar Buranji'', p.4&lt;/ref&gt; বহু ইতিহাসবিদে কিন্তু আৰিমত্তৰ এই কাহিনীটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ অসুবিধা পায় আৰু ইয়াক কিংবদন্তি বুলি আখ্যা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72], 74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gait |first=Edward A. |title=A History of Assam |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta and Simla |year=1926 |page=19 |url=https://archive.org/stream/historyofassam00gait/historyofassam00gait_djvu.txt |quote=Many legends cluster round Arimatta, but it would serve no useful purpose to discuss them further, as it is quite impossible to unravel the truth from the various conflicting stories that are current amongst the people.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]|quote=&quot;The Arimatta legends are so hopelessly divergent that it will simply be a wild goose chase here to make an attempt to reconcile them.&quot;}}&lt;/ref&gt;

যিয়ে নওক গ্ৰন্থ খনৰ পাছৰ অংশৰ মতে আৰিমত্তয়ে সমুদ্ৰক ৰাজ্যৰ এটা অংশ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল আৰু সমুদ্ৰৰ পুত্ৰ মনোহৰক আন অংশ। সমুদ্ৰ আৰু মনোহৰৰ মৃত্যুৰ পাছত সমগ্ৰ অঞ্চলটো মনোহৰৰ পুত্ৰী লক্ষ্মীৰ হাতলৈ গৈছিল। লক্ষ্মীৰ দুই পুত্ৰ আছিল, সান্তনো আৰু সুমন্ত &lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 52&lt;/ref&gt;। সান্তনো আৰু সুমন্ত দুয়োৰে বাৰজন পুত্ৰ আছিল। এই সকলকে বৰ বাৰ-ভূঞা (লস্কৰ, কাব্যশী, পদ্ম, ৰাই, সলাল, চুকা/সকা, টেটন, ধ্বজ/ধয়া, উজীৰ, সৰল, ৰমাই আৰু তমাই) আৰু সৰু বাৰ-ভূঞা (কন্বজ্বৰা/কনৌজ্বৰা, ৰঘূ, মুকুন্দ,কদম্ব, সুৰথ, সুন্দৰা,সুশামা, গৌড়বাজ, ৰত্ন, মহাৰথ, লেপ আৰু কেপ) কোৱা হৈছিল। সৰু বাৰ-ভূঞা সকল ৰামপুৰলৈ(বৰ্তমানৰ নগাঁৱত অৱস্থিত) স্থানান্তৰিত হৈছিল। বৰ বাৰ-ভূঞা সকল পূৰ্বৰ ঠাইতে থাকি সেই ঠাইক নিজৰ মাতৃৰ নামত লক্ষ্মিপুৰ/লক্ষিমপুৰ( বৰ্তমানৰ দৰঙত অৱস্থিত) দিয়ে। পুৰ্বতে এই ঠাইক ৰঙ্গ-গ্ৰাম কোৱা হৈছিল&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.452455/page/n33/mode/1up As per Asamar Buranji, ''Rang-gram''(Rangagaon) was renamed as ''Lakshmipur'' after their mother Lakshmi]&lt;/ref&gt;। এই বংশাৱলীত সুমন্তৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ কন্বজ্বৰক শংকৰদেৱৰ পূৰ্বপুৰুষ চণ্ডীবৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি আদি ভূঞাসকলক শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালৰ সৈতে একে বংশসূত্ৰত বান্ধিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে। কিন্তু মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালৰ বংশতালিকাত কন্বজ্বৰ নামৰ কোনো ব্যক্তি পোৱা নাযায়।&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 65-66&lt;/ref&gt;। 

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ থকাৰ মতে আদি ভূঞা সকলে চুতীয়া আৰু কছাৰী দুয়ো ৰাজ্যৰ লগত যুদ্ধ কৰি নিজৰ ভূমি ৰক্ষা কৰিছিল। গ্ৰন্থখনত দিয়াৰ মতে এবাৰ বৰ বাৰ-ভূঞায়ে আহোম ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰিছিল, কিন্তু যুদ্ধত পৰাস্ত হৈ বাৰজন বৰ-ভূঞাক বন্দী কৰি শদিয়াৰ শ্যামা কালিৰ মন্দিৰলৈ(তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ) বলি দিবলৈ পঠিওৱা হৈছিল। কিন্তু, কাহিনীটোৰ মতে, গোসানীয়ে ভূঞা সকলৰ বলি ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে আৰু সেই বাবে আহোম ৰজাই সকলোকে সপত কোৱাই এৰি দিলে। গ্ৰন্থখনৰ মতে ইয়াৰ পাছত বাৰ ভূঞাৰ সহযোগত আহোম ৰজায়ে কছাৰী ৰজা আৰু চুতীয়া ৰজা, ধীৰনাৰায়ণক পৰাস্ত কৰি হত্যা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। 

অৱশ্যে এই ঘটনাটো সত্য প্ৰমাণিত নহয় বুলি ভবা হয় কাৰণ চুতীয়া ৰজাক ১৫২৪ চনত পৰাস্ত কৰাৰ পাছত হে শদিয়াখন বা শদিয়াৰ কালি মন্দিৰটো আহোম ৰজাৰ অধীনলৈ আহিছিল। হয়টো এই ঘটনা পৰৱৰ্তী কালৰ চুতীয়া বিদ্ৰোহ (১৫২৭-১৫২৯ চনৰ) বা কছাৰী দমন(১৫৩৬ চনৰ) হয়। সম্ভৱতঃ এই বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ বিদ্ৰোহক দমন কৰি আহোম ৰজাই চুতীয়া বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ বা কছাৰী ৰজাক পৰাস্ত কৰিবলৈ এইসকলৰ সহায় লৈছিল। &quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot; গ্ৰন্থখনত কছাৰীৰ বিৰুদ্ধে আহোম ৰজাই ভূঞা সকলৰ সহায় লোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p.28,&quot;ৰটা ভাঙ্গি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল। যেতিয়া স্বৰ্গদেৱে কছাৰীক মৰঙ্গিৰ পৰা খেদালে, তেতিয়াএ দেৱতায়ে মানুহ দুনুহ দি লাচামক নি তাক টুৰ্পাক নাম দি মৰঙ্গিৰ অধিকাৰ পাতিলে। সেই সময়ৰ পৰাই এই ঘৰক বাঁহবড়িয়া চেতিয়া‌ বোলে। ই পূৰ্ব্বৰ ৰটা মাৰি অনা কলিতা।&quot;&lt;/ref&gt; আদি-চৰিতত উল্লেখ থকাৰ মতে এই কাৰ্যত প্ৰসন্ন হৈ আহোম ৰজাই বাৰ-ভূঞাসকলক উত্তৰ কোলৰ বাৰখন সৰু প্ৰদেশ(যেনে কলাবাৰী, গহপুৰ, কলংপুৰ, নাৰায়ণপুৰ, ইত্যাদি) আহোমৰ হৈ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল। ইয়াৰে লস্কৰ পৰিয়ালৰ জয় ভূঞা আৰু উজীৰ পৰিয়ালৰ মাহি ভূঞা এসময়ত শক্তিশালী হৈ উঠিছিল আৰু আহোম ৰজা জয়ধ্বজ সিংহই এই সকলৰ সকল চুক্তি কৰিব লগীয়া হৈছিল। গ্ৰন্থখনত লিখা হৈছে যে সৰু বাৰ-ভূঞাসকলে বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ লগত কল্পতৰু-শাস্ত্ৰ নামৰ এখন গ্ৰন্থৰ বাবে দ্বন্দ্ব কৰি ৰামপুৰৰ দক্ষিণলৈ আঁতৰি আহিছিল। 

* বুৰঞ্জীৰ তথ্য :

আহোম যুগৰ বুৰঞ্জীসমূহৰ অনুসৰি চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে সকলো আদি ভূঞাক বস কৰি সিহঁতক অধিকাংশক উজনি অসমৰ উত্তৰ কোললৈ(বৰ্তমানৰ লক্ষিমপুৰ, বিশ্বনাথ জিলা) স্থানান্তৰিত কৰিছিল। হৰকান্ত বৰুৱাৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু কাশীনাথ তামুলী ফুকনৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী পুথি&quot;''ৰ অনুসৰি চুতীয়াক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত বাৰ-ভূঞাক বস কৰি চুহুংমুঙে সিহঁতৰ ল'ৰা কিছুমানক তামুলী আৰু পাচনী পাতি লৈছিল।&lt;ref&gt;Tamuli Phukan, Kasinath, ''Assam Buranji, p. 20, &quot;পাচে চুটিয়া ৰজাৰ পো ভাই সহিতে চুটিয়াক পাকৰি গুৰিত পাতিলে। পাচে লাক্নি কাতকেউ ১৪২৭ সঁকত বাৰভুঁয়াক বৰালে; সিহঁতৰ বচোআল টঙ্গালি হাচটি এইসকলৰ আদৰ্স ললে; সিহঁতৰ ল'ৰা কিচু সৰ্গদেৱে তামুলী পাঁচনিকৈ লগত ল'লে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, Harakanta Sadaramin, ''Assam Buranji, p. 24.&lt;/ref&gt; ''&quot;সাতসৰী বুৰঞ্জী&quot;''ৰ মতে চুহুংমুঙ ৰজাই প্ৰথমতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ ৰৌটা ভাঙি ভূঞাক দমন কৰি বিস্তৰ মানুহ পাই ভূঞা সকলক নিবন্ধ কৰি মেলি দিছিল। তাৰ পাছত সলাত গড় (বৰ্তমানৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰৰ বিশ্বনাথ-কুকুৰাকতা অঞ্চল) বান্ধি উত্তৰ-দক্ষিণৰ ৰাজ(ভূঞা) মাৰি লৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 16, &quot;কছাৰী কৰতলীয়া:- দেৱৰগাঁৱত, মৰঙ্গিত কছাৰী আছিল।..পাছে চুহুমফা ৰজাদেৱে সেই কছাৰীক বহুবাৰ যুঁজিলে, আৰু চেং ৰজাক খুনখৰাক ধৰি আনিলে... আমালৈ ঘোঁৰা দিবি ২০, বুঢ়াগোহাঁইলৈ দিবি ৩টা, মৰঙ্গিখোৱালৈ দিবি ১টা, এই নিৱদ্ধ। ভূঞা:- আতপাচে ৰৈয়ত ভাঙ্গি আনিলে। বিস্তৰ ৰাজত মানুহ পাই থানে-থানে পাতি ভূঞাহতক নিৱন্ধ দি মেলি পঠায়। সলাত গড় বান্ধি থৈ উত্তৰে-দক্ষিণে যি ৰাজ পায়, তাক মাৰিবৰ মন কৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'', p.135, &quot;দুই বছৰ থাকি দেৱৰগাঞো মৰঙ্গি মাৰিছে, কছাৰী মাৰিছে। দুই বছৰ থাকি উত্তৰ কোলৰ বাৰে-ভূঞাক ধৰিছে। ভূঞাহতক জিনি বচোৱাল টঙালি জমনড়া মমচাট কৌপতীয়া জাপি ল'লে। এক বৎসৰ থাকি সলাত গড় বান্ধিছে। এক বৎসৰ থাকি ৰটা-টেমনি মাৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;‌‌ এই কথা টাই ভাষাৰ ''&quot;আহোম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু ''&quot;দেওধাই অসম বুৰঞ্জী&quot;'' এই দুয়ো গ্ৰন্থখনতো উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 62, &quot;The heavenly king proceeded to Shaola(Biswanath). He ordered Shenglung, Thaomung Shenba, and some others to go and remain at Teomani-Rowta. They did accordingly proceeded to the place and stopped there...The king passed the year Lakni Taomit (1528 AD) in peace. In Lakni Kaken (in 1529 AD), the king, with his son, the Dangarias and followers proceeded to Shaola(Sala). The heavenly king sent a messenger to Shenglung and other directing them to return from Teomani-Rowta. The king then ordered Thaomung Katak and Thaomung Mungklang to cross the Bharali river and plunder the wide country on the other side. Both of them acted as desired and returned with some captives who were produced before the king. Thaomung Katak was placed at Narayanpur.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K, ''Deodhai Asam Buranji'',p.21,&quot;ৰজাদেৱে বিশ্বনাথ লৈ গৈ ত্যাওচুংলুং-কংচেং, থাওমুং-চেনব‌ এই দুইক ৰেটাই-টেমনিত থাকিব দিলেগৈ। পাচে থাওমুং-কটকক উজিৰক ধৰিবলৈ পঠালে। উজিৰে এই কথা জানি ভাগি পৰাৰ...লাক্নি কাকেও শকত ৰজাদেৱৰ‌ বাপেক-পুতেক ৰাজ্যে-সমন্বিতে বিশ্বনাথলৈ গৈ কলঙ্গেদি মানুহ পঠাই ৰেটাই-টেমনিৰ পৰা ত্যাওচুংলুং-কংচেঙক লোকজন সহিতে আহিব দিলে। পাচে ৰজাদেৱে থাওমুং-কটক, থাওমুং-মুংক্লাং, এই দুইক ভৰলীয়ে উজাই পঠালে, বোলে-&quot;তহঁতে দুয়ে ভৰলু পাৰ হৈ‌ গৈ যি মানুহ পাৱ ধৰি আনগৈ।&quot; পাচে ইবোলাক দুয়ো গৈ‌ যি মানুহ পালে আনি ৰজাদেৱৰ ঠাইত দিলেহি। পাচে থাওমুং-কটকক নাৰায়ণপুৰত ৰাজ দি তাতে থাকিব দিলে।&quot;&lt;/ref&gt;। ইয়াৰ পাছত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ভূঞা সকলে ৰজাৰ ৰাজচʼৰালৈ অহা যোৱা কৰি আছিল আৰু উত্তৰ-কোল, দিহিং, ইত্যাদি অঞ্চলত থাকি পুখুৰী, দৌল, ইত্যাদি নিৰ্মাণ কৰি থৈ গৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 17, &quot;ভুঞাহঁত আহি গান্ধ, স্বওঁৰ, থঙ্গা ৰজাক ভেটিলেহি। ছমাহ থাকি যায়, অহাযোৱাকৈ থাকে। উত্তৰকোলত ৪ মাহ থাকি পুখুৰী খানি আহিল। দিহিঙ্গত দৌল বান্ধিলে, পুখুৰী খানিলে শিলিখাতলত, পানীচকি দি হাট পাতিলে দলৌগুৰিত। হালধিবাৰীত নগৰ কৰিলে। ভূঞাহঁত আহি থাকে, ৰজায়েৰে কথা হই থাকে। ৰজা বামুণহঁতক বাদ কৰাই ৰঙ্গ চাই থাকে। পুৰ্ব্বে বাৰু নাছিল, ছাৰিব নাজানে, ভূঞাৰ পৰাহে হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে দিহিঙীয়া ৰজায়ে ৰটা-টেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিছিল। এই ভূঞা সকলৰ মাজত বাৰ মুখ্য ভূঞা আছিল উতৈ, তমাই, ৰাই, সঁকাই, কৌষিক, উজিৰ, লস্কৰ, চোমদাৰ, সনাতন, কেহো, ৰামভট আৰু ভকতভূঞা। এই সকলৰ তলত চাৰিজন কৈ সৰু মূৰীয়া ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 27-28, &quot;বাৰ ভুঞা:- আৰু পূৰ্বে দিহীঙ্গিয়া ৰজা দেৱে ৰটাটেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিলেনি। ভূঞাৰ নাম উতৈ ১,তমাই ১, ৰাই ১, সঁকাই ১, কৌষিক ১, উজিৰ ১, লস্কৰ ১, চোমদাৰ ১, সনাতন ১, কেহো ১, ৰামভট ১, ভকতভূঞা ১। এই বাৰটা মুখ্য ভূঞা। তাৰে চাৰিটাকৈ সৰু মূৰিয়া ভূঞা দুকুড়ি আঠোটা। ৰটা ভাঙি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;অসম বুৰঞ্জী (SM)&quot;''ৰ অনুসৰি এই সকল ভূঞাৰ উতৈ আৰু তমাই নামৰ দুই ভূঞায়ে বগা হাতীত উঠি নিজকে ৰজা ঘোষণা কৰাত, আহোম ৰজাই দুয়োকে ধৰি দেওঘৰলৈ নি কাটিলে আৰু অন্য ভূঞাৰ (লস্কৰ, লালোয়া, উতাবৰ, কহিক/কৌষিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই) ভাই-ভতিজাক খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই ল'লে&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.11-13, &quot;সেই সয়ম উতৈ তমাই দুই ভূঞায়ে হস্তিত চূণ ঘহি কান্ধত চলি, বোলে, -&quot;সৰ্বকালে আমাৰ ৰাজ্য, চুটিয়াক মাৰি বৰ লাই পালে। শুক্ল হস্তীত যি বহে তাৰে ৰাজ্য, আহোমে ক'ত পালে?&quot; এই গৰ্ব্ব শুনি স্বৰ্গদেৱে বোলে-&quot;মোক নাকুৰি নাখামে দিছে কালে পাইছো।&quot; ভূঞা হঁত কোন মানুহ, শুকুলা হস্তিত উঠি যে আমাক অৱগৰ্ব্ব কৰে?&quot; এই বুলি স্বৰ্গদেৱে বৰসন্দিকৈ ডেকাৰজা, দিহিঙ্গীয়া গলমণি পাত্ৰ, চনবন ভঙ্গীয়া হুহামৰা এই তিনি প্ৰধান কাঁড়ী, ৩ বোলে-&quot;আমি ভূঞাহঁতক মাৰি ধৰি আনি দিম; স্বৰ্গদেৱৰ লোণ চাউল খাবৰ কি কাৰণ?&quot; পাচে স্বৰ্গদেৱে বঁটাবাহন দি লোকজন সহিতে পঠাই দিলে। সিবোৰো গৈ কঢ়ামুখৰ দীৰ্ঘ পুখুৰীৰ কোষত ৰʼলগৈ। সেই সময়ত কাৰেকুছীয়া বাসুদেৱ তপসী লস্কৰে বোলে-&quot;আহোমৰ লগত যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰি। পোৱালি-খোৱা আহোম, পেটৰ পোৱালিকো চিৰি মাৰে।&quot; এই বুলি ঘোঁৰা ৫টা, ৰূপ ২ চৰু সহিতে মালবৈয়া লস্কৰ পঠাই দিলে, বোলে-&quot;আমি স্বৰ্গদেৱৰ শৰ্ণীয়া হʼলো, আমাক যিৰূপে ক্ৰোদ্ধ এৰিব, তাকে কৰিব।&quot; পাচে ডেকাৰজা প্ৰমুখ্যে গলমণি পাত্ৰে বোলে-&quot;ভাল, আমি মহাৰাজ স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত বুজাই সাঞ্চি-পাতি ৰাখিম। তহঁতৰ ভাই-ভতিজা আমাৰ লগত পঠাই দে, খাটনীয়াৰৰূপে স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত সেৱা কৰি থাকক গৈ, তেবেসে আমি উলটি যাব পাৰোঁ।&quot; এই কথাত থাকি লালোয়া, উতাবৰ, কহিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই, এই সকল ভূঞাৰ ভাই-ভতিজাক লগত লৈ সন্দিকৈ প্ৰমুখ্যে ডেকাৰজায়ে খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই দিলে। স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;শুকুলা হাতীৰ যে তমাই উঠিছে, সেই হাতী মোলৈ কিয় নানিলিহঁক?&quot; পাচে ভূঞাৰ পুত্ৰ চপা সোণাবৰে বোলে-&quot;হাতীৰ পোৰোগ হৈছিল, সেই কথাতেহে হাতীৰ সকলো গাৱে চূণ ঘহিছিল। শুক্লা হস্তীক স্বৰ্গদেউ নাপায়, আমি বন্দীহঁতে ক'ত পাম?&quot; স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;বন্দীহঁতে টেপাই কৰিব পাই নেকি?&quot; এই বুলি উতৈ তমাই ২ ভূঞাক জুমুধি দেওঘৰৰ কোষত কাটিলে। তাৰ দুই পুতেক খাটনীয়াৰৰ লগতে ৰাখিলে। তাৰেপৰা ভূঞা বোৰ বশ হৈ থাকিল।&quot; &lt;/ref&gt;। 

''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে চুহুংমুঙৰ ৰজাৰ ৰাজত্ব কালৰ শেষৰ ফালে তুৰ্বকক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত ৰটা-টেমনিত বাকি থকা কিছু ভূঞায়ে(মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখান) আহোম ৰজাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল আৰু কলং নৈৰ ওচৰত গোট খাই যুদ্ধলৈ সাজু হৈছিল। কিন্তু চুহুংমুঙ আৰু পাছলৈ তেওঁ পুত্ৰ চুক্লেংমুঙে এই সকলৰ বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল আৰু সকলোকে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ লয় অনা হৈছিল। &lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.29, &quot;আৰু ৰটাটেমনি ভাগি বাৰভূঞা যাই কলঙ্গৰ কোষত ৰহিল। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখাঁ, এইসব প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে।...পাটত বহি (গড়গঞা‌ ৰজাই) ভূঞাসকলক কাটি তাৰ ভাই-ভতিজাক লগত খাটনিয়াৰ ৰূপে ৰাখি ডেকা ৰাজা দবৰাজা সহিতে কোঁচক ধাৰে সলালৈ খেদি গ'ল।&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 154, &quot;পাচে মোৰ পুথাও দিহিঙ্গীয়া ৰজা কাচেঙ্গ বড় পাত্ৰগোহাইক সেনাপতি পাতি উপাই কৰি তুৰ্বকক মৰালে। আত পাচে সেই বেলা ৰটাটেমনিৰ বাৰ ভূঞায়াই কলঙৰ কাখৰত ৰলহি। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, চন্দ্ৰ দলৈ, তামুলী দলৈ, বাহুদলৈ, বড় চোমদাৰ, এই সকল প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে। ...পাচে দিহিঙ্গীয়া ৰজা বড় সন্দিকৈ সকলো বোৰে ভূঞায় যুদ্ধলৈ সলালৈ, আহিল। পাচে ভূঞাৎ সলা মাৰিলে। প্ৰথমে ৰনভঙ্গ হৈ আমাৰ হুহুকি আহি পৌষ মাস ১৪৬৩ শকত দুদিন পাচে যুদ্ধ কৰি ভূঞাক ভঙ্গাই মূৰ আনি মথাডাঙ্গত থলে। দুটা দৌল বান্ধিলে। ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, দলিদখাঁ, প্ৰমুখো ভূঞা সকল সলাত লোকজন সহিতে দান্তে ধৰি দিহিঙ্গীয়া ৰজাত সৰণাগত হ'ল; লস্কৰো পৰিল ১৬, কটোয়াল পৰিল ১২, ঘোড়া পালে ৩০০, সেনা অনেক পৰিল। বজৰা নাও ৬০ পালে। সেই ভূঞা সকলক পুথাও দিহিঙ্গীয়া স্বৰ্গদেৱৰ আজ্ঞাএ বড় চেতিয়ায়ে উত্তৰ কোনে পাতিলে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 79.,&quot;The Bara Bhuiyas paid their homage to the heavenly king(Suklengmung) on the side of the Kapili river.&lt;/ref&gt;

====পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞা====

পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰথম অৱস্থাত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দক্ষিণপাৰে পূবে [[কছাৰী ৰাজ্য]] আৰু পশ্চিমে [[কমতা ৰাজ্য]]ৰ মাজৰ অঞ্চলত আধিপত্য স্থাপন কৰিছিল। মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে, এই গোটৰ শিৰোমণি চণ্ডীবৰ মূলতঃ কনৌজৰ এজন শাসক আছিল। তেওঁ কনৌজ এৰি ধৰ্মনাৰায়ণৰ অধীনস্থ গৌড়লৈ আহিছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-41&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=41
}}&lt;/ref&gt;

গৌড়ৰ ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু কমতাৰ ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ মাজত হোৱা এক সন্ধিৰ ফলত চণ্ডীবৰৰ নেতৃত্বত সাতঘৰ কায়স্থ আৰু সাতঘৰ ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালক বৰ্তমানৰ গুৱাহাটীৰ পৰা কেইমাইলমান উত্তৰে অৱস্থিত লেঙামাগুৰিত সংস্থাপন কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=51
}}&lt;/ref&gt; অৱশ্যে বাণীপ্ৰসন্ন মিশ্ৰই শংকৰদেৱৰ পৰম্পৰাগত ১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ জন্ম-তাৰিখক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি তেওঁৰ জন্ম আনুমানিক ১৪৭৯–১৪৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত হোৱা বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে। এই সংশোধিত কালক্ৰম অনুসৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ৰাজত্ব আৰু চণ্ডীবৰৰ অসম আগমনৰ সময়ো পূৰ্বে ধাৰণা কৰা চতুৰ্দশ শতিকাৰ মাজভাগতকৈ যথেষ্ট পৰৱৰ্তী—সম্ভৱতঃ চতুৰ্দশ শতিকাৰ অন্তিম বা পঞ্চদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ৰ হ’ব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Misra2016&quot;&gt;{{cite book
|last=Misra
|first=Baniprasanna
|title=Sankardeva and His Times: Some Further Historical Probings
|publisher=Centre for Assamese Studies, Tezpur University
|location=Tezpur
|year=2016
|pages=19–23
}}&lt;/ref&gt;

লেঙামাগুৰিত থকা কালত শস্য চপোৱাৰ সময়ত ভূটীয়াসকলে অঞ্চলটো আক্ৰমণ কৰি লুটপাত কৰিছিল। এনে এক আক্ৰমণত তেওঁলোকে চণ্ডীবৰৰ পুত্ৰ ৰাজধৰক বন্দী কৰি নিয়ে। চণ্ডীবৰে তেওঁলোকক মাগুৰি—বৰ্তমানৰ চাংসাৰিৰ ওচৰৰ অঞ্চল—আৰু দেৱাংগিৰিৰ মাজত অৱস্থিত দৈমাৰালৈকে খেদি গৈ কেইবাজনো আক্ৰমণকাৰীক হত্যা কৰি ৰাজধৰক উদ্ধাৰ কৰে। ইয়াৰ চাৰি-পাঁচ বছৰৰ পাছত প্ৰতিশোধ ল’বলৈ অহা ভূটীয়াসকলে চণ্ডীবৰক বৰ্তমানৰ [[ওদালগুৰি জিলা]]ৰ ৰৌতা লৈকে খেদি যায় যদিও বাৰ-ভূঞাসকলৰ হাতত পৰাস্ত হয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-65&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=65–66
}}&lt;/ref&gt;

নিৰাপদ আশ্ৰয়ৰ সন্ধানত চণ্ডীবৰ আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে লেঙামাগুৰি ত্যাগ কৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ সহায়ত বৰ্তমানৰ নগাঁও জিলাৰ [[বৰদোৱা]]ত বসতি স্থাপন কৰে। চণ্ডীবৰৰ বংশধৰসকলৰ ভিতৰত [[শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ]] অন্যতম আছিল। চণ্ডীবৰৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ ৰাজধৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ নেতা হয় আৰু পাছলৈ আন পাঁচজন ভূঞাও এই গোটত যোগ দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;/&gt;

১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহে খেন বংশৰ ৰজা নীলাম্বৰক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত তেওঁৰ শাসন বৰনদীলৈকে বিস্তাৰ কৰে। এই অভিযানত তেওঁ দুৰ্লভনাৰায়ণে বাউসীত সংস্থাপন কৰা দ্বিতীয় ভূঞা গোটৰ গন্ধৰ্বৰায়ৰ বংশধৰ হৰূপ নাৰায়ণকো পৰাস্ত কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰি হুছেইন শ্বাহৰ পুত্ৰ দানিয়েলৰ অধীনত থকা বংগৰ শাসনৰ অৱসান ঘটোৱাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা লয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=53–55
}}&lt;/ref&gt;

কিন্তু তাৰ পাছতেই কমতাত [[বিশ্বসিংহ]]ৰ উত্থানে কামৰূপত পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলৰ আধিপত্য নষ্ট কৰে। পূবফালে কছাৰীসকল আৰু পশ্চিমফালে উত্থানশীল কোচ শক্তিৰ মাজত চাপত পৰি নগাঁও অঞ্চলৰ ভূঞাসকলে ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰথম চতুৰ্থাংশত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। তেওঁলোকে উত্তৰ পাৰত বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ অঞ্চলৰ পশ্চিমফালে আশ্ৰয় লয়। ক্ৰমবৰ্ধমান কোচ–আহোম প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকৰ স্বাধীনতা আৰু সাৰ্বভৌমত্ব অধিক সংকুচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;/&gt;

শংকৰদেৱৰ সময়ত তেম্বুৱানীৰ জলধাৰা বন্ধ কৰিবলৈ বিভিন্ন ভূঞাৰ অধীনৰ লোকসকলক মাতি অনাৰ বৰ্ণনাই তেওঁলোকৰ বসতি আৰু জনসংগঠনৰ ভৌগোলিক পৰিসৰৰ আভাস দিয়ে। ৰামচৰণ ঠাকুৰৰ ''শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত''ত এই পৰিসৰ কপিলীৰ পৰা চামধৰা আৰু শিঙ্গৰীৰ পৰা উত্তৰ সীমালৈ বিস্তৃত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref name=&quot;Ramcharan-LeelaCharit&quot;&gt;{{cite book
|author=ৰামচৰণ ঠাকুৰ
|editor-last=দত্তবৰুৱা
|editor-first=হৰিনাৰায়ণ
|title=শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত
|edition=তৃতীয়
|publisher=দত্তবৰুৱা এণ্ড কোম্পানী
|location=নলবাৰী
|year=1977
|page=365
|language=as
|quote=কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি। শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
}}&lt;/ref&gt;—

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি।
শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

==টোকা==
{{reflist|3}}
==তথ্যসূত্ৰ==
{{refbegin}}
* {{cite journal |last1=Guha |first1=Amalendu |date=December 1983 |title=The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228–1714) |journal=Social Scientist |volume=11 |issue=12 |pages=3–34 |doi=10.2307/3516963 |jstor=3516963 |ref=harv}}
* {{cite journal |last1=Lahiri |first1=Nayanjot |date=June 1984 |title=The Pre-Ahom Roots of Medieval Assam |journal=Social Scientist |volume=12 |issue=6 |pages=60–69 |doi=10.2307/3517004 |jstor=3517004 |ref=harv}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Nath
 | first = D
 | title = History of the Koch Kingdom: 1515–1615
 | publisher=Mittal Publications
 | place=Delhi
 | year=1989
}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Gohain Barooah
 | first = P
 | title = An Illustrated HISTORY OF ASSAM
 | publisher=Leela agency
 | place=tezpur
 | year=1937
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=Origin of the Baro-Bhuyans
|editor-last=Barpujari
|editor-first=H. K.
|title=The Comprehensive History of Assam
|volume=2
|pages=62–66
|publisher=Assam Publication Board
|place=Guwahati
|year=1992
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=
|editor-last=
|editor-first=
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|volume=
|pages=
|publisher=Motilal Banarasidass
|place=Delhi
|year=1980
}}
{{refend}}
{{অসমৰ ইতিহাস}}
[[শ্ৰেণী:অসমৰ ইতিহাস]]</text>
      <sha1>auesp8mzg8hhjxxndpt0k6rltz3931q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636185</id>
      <parentid>636184</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ananya Taye</username>
        <id>28065</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>636185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51067" sha1="s4v381rcwb7ja5zsrvq9t08ov1dvjj9" xml:space="preserve">'''বাৰ ভূঞা''' মধ্যযুগীয় [[অসম]] আৰু বংগৰ এচাম শাসনকৰ্তা আৰু জমিদাৰ আছিল। ভূঞাৰ অৰ্থ ভূঁই বা ভূমিৰ অধিকাৰী। তেওঁলোকে আনৰ পৰা প্ৰায় স্বাধীনতা বজাই ৰাখি নিজ মাজতে গোট কৰিছিল। এই ভূপতিসকল কোনো বিশেষ জনগোষ্ঠী, ধৰ্ম বা জাতিৰ নাছিল।&lt;ref name=&quot;Nath 1989 21&quot;&gt;{{harv|Nath|1989|p=21}}&lt;/ref&gt;

বাহিৰা শক্তিয়ে আক্ৰমণ কৰিলে তেওঁলোকে সাধাৰণতে একেলগে তাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ কৰিছিল। শান্তিৰ সময়ত সকলোৱে নিজা নিজা সাৰ্বভৌমত্ব বজাই ৰাখিছিল। তাৰ মাজতে শক্তিশালী ৰজাৰ আৱিৰ্ভৱ হ'লে তেওঁলোকে আনুগত্য প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=49}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে ''চকলা'' নামৰ গাঁৱৰ সমষ্টিত শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সকলোতকৈ প্ৰতাপীজনে নিজকে ''ৰজা'' বুলিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=48}}&lt;/ref&gt; 

সিবিলাকৰ বাৰজন বাৰ ঠাইত প্ৰখ্যাত হৈ উঠিছিল; সেই কাৰণে সিবিলাকক &quot;বাৰভূঞা&quot; বোলা যায়। বাৰঘৰ কায়স্থ ভূঞাত বাজেও দুঘৰ বামুণ ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Barooah|1937|p=19}}&lt;/ref&gt; আন বুৰঞ্জীবিদৰ মতে শাসনকৰ্তাৰ সংখ্যা বাৰজনতকৈ বেছি আহিল আৰু ''বাৰ'' শব্দই &quot;বহুতো&quot; বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{Harvcol|Neog|1980|p=49f}}&lt;/ref&gt; গতিকে ''ভূঞা-ৰাজ'' বুলিলে নিজা নিজা শাসন বুজাইছিল, আৰু ''বাৰ ভূঞা'' বুলিলে তেওঁলোকৰ বিশেষ গোটক বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Guha|1983|p=10}}&lt;/ref&gt; বংগত তেওঁলোকে ভাটিৰ অঞ্চলক বাৰটা প্ৰাশাসনিক গোট বা ''দ্বাদশ বাংলা''ত ভগাইছিল।&lt;ref&gt;Akbarnama, Volume III, Page 647&lt;/ref&gt; বৰ্তমানৰ অসম, উত্তৰ বংগ আৰু বাংলাদেশৰো সৰহভাগেৰে গঠিত [[কামৰূপ ৰাজ্য]]ৰ ভাঙোনৰ সময়ছোৱাতে বাৰ ভূঞাৰ উৎপত্তি হৈছিল। [[শালস্তম্ভ বংশ]]ৰ নৱম শতিকাৰ ৰজা বলবৰ্মন (তৃতীয়)ৰ ৰাজত্বকালতে মাটি ভগাই লোৱাৰ কাৰ্য খুব দেখিবলৈ পোৱা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Lahiri|1984|p=62}}&lt;/ref&gt; মধ্য কামৰূপৰ পতন হোৱাৰ পাছত সৰু সৰু দলপতিৰ প্ৰথা অব্যাহত থাকে। 

[[File:Map of Baro-Bhuyan territories.jpg|thumb|right|১৬ শতিকাৰ আগভাগত ভূঞা সকলে ৰাজত্ব কৰা অঞ্চলসমূহ]]

অসমত বাৰভূঞাসকলে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী]]ৰ দক্ষিণপাৰে [[কছাৰী ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমফালে আৰু উত্তৰপাৰে [[চুতীয়া ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমৰ অঞ্চল অধিকাৰ কৰিছিল। ইয়াত [[নগাঁও জিলা|নগাঁও]], [[দৰং জিলা|দৰং]] আৰু [[শোণিতপুৰ জিলা|শোণিতপুৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বংগৰ আক্ৰমণকাৰীৰ বিৰুদ্ধে তেওঁলোকে অস্ত্ৰ ধৰিছিল আৰু ১৪৯৮ চনৰ পাছত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহৰ প্ৰশাসনৰ বাকী ৰোৱা অংশক পৰাস্ত কৰিছিল। তেওঁলোকে [[কোচ ৰাজ্য]]ৰ উত্থানতো বাধা দিছিল যদিও ব্যৰ্থ হয়। তাৰ পাছত দ‌‌‌ক্ষিণপাৰে তেওঁলোকৰ অঞ্চল কচাৰী ৰাজ্য আৰু কমতা ৰজ্যৰ মাজৰ সংকুচিত হৈ পৰে। উত্তৰ পাৰতো [[আহোম ৰাজ্য]]ৰ প্ৰভাৱ বাঢ়ি আহিবলৈ ধৰে। বংগত বৰিসালৰ চন্দ্ৰদ্বীপ ৰাজ্য বসু ৰাজ পৰিয়ালে শাসন কৰিছিল। ইয়াৰ শেষৰজন ৰজা ৰবীন্দ্ৰ নাৰায়ণ বসুৱে বংগৰ বিভাজনৰ সময়ত [[কলকাতা]]লৈ পলাই যায়। তেওঁলোকৰ স্থান ইতিমধ্যেই জমিদাৰলৈ অৱনমিত হৈছিল।l

==ইতিহাস==

===অসমৰ বাৰ-ভূঞা===

অসমৰ বাৰ-ভূঞা সকলক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিব পৰা যায়। প্ৰথমটো ভাগ হৈছে আদি বা পুৰণি ভূঞা আৰু আনটো হৈছে ১৪ শতিকাত অহা বাৰ-ভূঞা। শংকৰদেৱৰ আদি পুৰুষ এই দ্বিতীয় ভাগৰ আছিল। 

====আদি ভূঞা====

* আদি-চৰিতৰ তথ্য : 

আদি ভূঞা বা পুৰণি ভূঞা সকলৰ উৎপত্তিৰ কথা বিশেষভাৱে জনা নাযায়। একমাত্ৰ ১৭ শতিকাৰ শেষ ভাগত&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 29, It is supposed to have been written in 1586 saka (1664 AD).&lt;/ref&gt; লিখা বিতৰ্কিত গ্ৰন্থ &quot;আদি-চৰিত&quot;ত হে এই সকলৰ উৎপত্তিৰ এটা আখ্যান দিয়া হৈছে। কিন্তু বহু ইতিহাসবিদে এই গ্ৰন্থখনক পৰবৰ্জাতী কালৰ জালি যে
ৰচনা বুলি গণ্য কৰে&lt;ref&gt;Maheswar Neog states that the Adi-carita, ascribed to Madhavadeva, has created much ill feeling among the Vaisnavas of Assam, and has been denounced by the more considerate section of sattra pontiffs and literary men alike.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sarma |first=Satyendranath |title=Madhavadeva |series=Makers of Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |year=1985 |page=25 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/pdf/madhavadeva_english.pdf |quote=Besides the above genuine works, a few more apocryphal works by later writers, viz., Adi-carita, Amulyaratna, Guptamani, and Guptastir are ascribed to Madhavadeva. The language, style and contents of these works clearly expose the spuriousness of these works.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Saikia |first=Baburam |title=Marginalisation, Revolt and Adaptation: On Changing the Mayamara Tradition |journal=Journal of Ethnology and Folkloristics |volume=15 |issue=1 |year=2021 |pages=85–102 |doi=10.2478/jef-2021-0006 |quote=the present Mayamoria gosain ... disowns the Adi Carit-Puthi as a forged document written by a third-rate poet and not by Madhavadeva&quot;; &quot;Neog ... puts this manuscript in the category of spurious account in his analysis.}}&lt;/ref&gt; আৰু বাৰভূঞাসকলৰ শুদ্ধ ইতিহাস হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]-74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure..So the Adi Charit cannot be depended on as anything approaching a history of the Bara Bhuyans.}}&lt;/ref&gt;

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰা মতে আদি-ভুঞা সকলৰ উৎপত্তি কমতাপুৰৰ ৰজা আৰিমত্তৰ ৰাজসভাৰ সমুদ্ৰ নামৰ মন্ত্ৰী এজনৰ পৰা হৈছিল। প্ৰতাপপুৰা (কামৰূপৰ বুৰঞ্জী মতে প্ৰতাপসিংহ/ৰামচন্দ্ৰ) নামৰ এজন ৰজাই ৰত্নপীঠৰ (যোগিনী তন্ত্ৰৰ মতে কামৰূপ ৰাজ্যৰ পশ্চিম অংশ) ৰত্নপুৰত ৰাজত্ব কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ মায়ামত্তয়ে নিজৰ ৰাজ্যখন দুয়ো পুত্ৰ নাগমত্ত আৰু আৰিমত্তৰ মাজত ভাগ কৰি দিছিল। আৰিমত্তয়ে ৰাজ্যৰ পুব ভাগ শাসন কৰিছিল, যʼত তেওঁৰ মন্ত্ৰী সমুদ্ৰয়ে তেওঁৰ বাবে এখন নতুন ৰাজধানী নিৰ্মাণ কৰি দিছিল। নাগমত্তেয়ে ৰত্নপীঠৰ ৰত্নপুৰৰ পৰা পশ্চিম ভাগ ৰাজত্ব কৰিছিল। কিছু বছৰৰ পাছত নাগমত্তৰ মৃত্যু হয় আৰু আৰিমত্তয়ে নিজৰ পিতৃক হত্যা কৰি সমগ্ৰ ৰাজ্য নিজৰ অধীনলৈ লয়। প্ৰচলিত লোককথা জনশ্ৰুতিৰ ওপৰত আধাৰিত &quot;কামৰূপৰ বুৰঞ্জী&quot; নামৰ গ্ৰন্থখনৰ পৰা জনা যায় যে আৰিমত্তয়ে কমতাপুৰৰ ৰজা দুৰ্ল্লভেন্দক পৰাস্ত কৰি কমতাপুৰৰ ৰজা হৈছিল আৰু পুনৰ কামৰূপলৈ আহি পিতৃক সত্যা কৰি বৈদ্যৰগড় নামে এখন পাট নিৰ্মাণ কৰিছিল। তাৰ পাছত তেওঁ বিশ্বনাথৰ প্ৰতাপ গড়ৰৰ লৈকে ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰি কামৰূপ লৈ ঘূৰি আহি ৰাজপাট খাইছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, Surjya Kumar, ''Kamrupar Buranji'', p.4&lt;/ref&gt; বহু ইতিহাসবিদে কিন্তু আৰিমত্তৰ এই কাহিনীটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ অসুবিধা পায় আৰু ইয়াক কিংবদন্তি বুলি আখ্যা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72], 74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gait |first=Edward A. |title=A History of Assam |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta and Simla |year=1926 |page=19 |url=https://archive.org/stream/historyofassam00gait/historyofassam00gait_djvu.txt |quote=Many legends cluster round Arimatta, but it would serve no useful purpose to discuss them further, as it is quite impossible to unravel the truth from the various conflicting stories that are current amongst the people.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]|quote=&quot;The Arimatta legends are so hopelessly divergent that it will simply be a wild goose chase here to make an attempt to reconcile them.&quot;}}&lt;/ref&gt;

যিয়ে নওক গ্ৰন্থ খনৰ পাছৰ অংশৰ মতে আৰিমত্তয়ে সমুদ্ৰক ৰাজ্যৰ এটা অংশ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল আৰু সমুদ্ৰৰ পুত্ৰ মনোহৰক আন অংশ। সমুদ্ৰ আৰু মনোহৰৰ মৃত্যুৰ পাছত সমগ্ৰ অঞ্চলটো মনোহৰৰ পুত্ৰী লক্ষ্মীৰ হাতলৈ গৈছিল। লক্ষ্মীৰ দুই পুত্ৰ আছিল, সান্তনো আৰু সুমন্ত &lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 52&lt;/ref&gt;। সান্তনো আৰু সুমন্ত দুয়োৰে বাৰজন পুত্ৰ আছিল। এই সকলকে বৰ বাৰ-ভূঞা (লস্কৰ, কাব্যশী, পদ্ম, ৰাই, সলাল, চুকা/সকা, টেটন, ধ্বজ/ধয়া, উজীৰ, সৰল, ৰমাই আৰু তমাই) আৰু সৰু বাৰ-ভূঞা (কন্বজ্বৰা/কনৌজ্বৰা, ৰঘূ, মুকুন্দ,কদম্ব, সুৰথ, সুন্দৰা,সুশামা, গৌড়বাজ, ৰত্ন, মহাৰথ, লেপ আৰু কেপ) কোৱা হৈছিল। সৰু বাৰ-ভূঞা সকল ৰামপুৰলৈ(বৰ্তমানৰ নগাঁৱত অৱস্থিত) স্থানান্তৰিত হৈছিল। বৰ বাৰ-ভূঞা সকল পূৰ্বৰ ঠাইতে থাকি সেই ঠাইক নিজৰ মাতৃৰ নামত লক্ষ্মিপুৰ/লক্ষিমপুৰ( বৰ্তমানৰ দৰঙত অৱস্থিত) দিয়ে। পুৰ্বতে এই ঠাইক ৰঙ্গ-গ্ৰাম কোৱা হৈছিল&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.452455/page/n33/mode/1up As per Asamar Buranji, ''Rang-gram''(Rangagaon) was renamed as ''Lakshmipur'' after their mother Lakshmi]&lt;/ref&gt;। এই বংশাৱলীত সুমন্তৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ কন্বজ্বৰক শংকৰদেৱৰ পূৰ্বপুৰুষ চণ্ডীবৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি আদি ভূঞাসকলক শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালৰ সৈতে একে বংশসূত্ৰত বান্ধিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে। কিন্তু মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালৰ বংশতালিকাত কন্বজ্বৰ নামৰ কোনো ব্যক্তি পোৱা নাযায়।&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 65-66&lt;/ref&gt;। 

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ থকাৰ মতে আদি ভূঞা সকলে চুতীয়া আৰু কছাৰী দুয়ো ৰাজ্যৰ লগত যুদ্ধ কৰি নিজৰ ভূমি ৰক্ষা কৰিছিল। গ্ৰন্থখনত দিয়াৰ মতে এবাৰ বৰ বাৰ-ভূঞায়ে আহোম ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰিছিল, কিন্তু যুদ্ধত পৰাস্ত হৈ বাৰজন বৰ-ভূঞাক বন্দী কৰি শদিয়াৰ শ্যামা কালিৰ মন্দিৰলৈ(তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ) বলি দিবলৈ পঠিওৱা হৈছিল। কিন্তু, কাহিনীটোৰ মতে, গোসানীয়ে ভূঞা সকলৰ বলি ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে আৰু সেই বাবে আহোম ৰজাই সকলোকে সপত কোৱাই এৰি দিলে। গ্ৰন্থখনৰ মতে ইয়াৰ পাছত বাৰ ভূঞাৰ সহযোগত আহোম ৰজায়ে কছাৰী ৰজা আৰু চুতীয়া ৰজা, ধীৰনাৰায়ণক পৰাস্ত কৰি হত্যা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। 

অৱশ্যে এই ঘটনাটো সত্য প্ৰমাণিত নহয় বুলি ভবা হয় কাৰণ চুতীয়া ৰজাক ১৫২৪ চনত পৰাস্ত কৰাৰ পাছত হে শদিয়াখন বা শদিয়াৰ কালি মন্দিৰটো আহোম ৰজাৰ অধীনলৈ আহিছিল। হয়টো এই ঘটনা পৰৱৰ্তী কালৰ চুতীয়া বিদ্ৰোহ (১৫২৭-১৫২৯ চনৰ) বা কছাৰী দমন(১৫৩৬ চনৰ) হয়। সম্ভৱতঃ এই বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ বিদ্ৰোহক দমন কৰি আহোম ৰজাই চুতীয়া বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ বা কছাৰী ৰজাক পৰাস্ত কৰিবলৈ এইসকলৰ সহায় লৈছিল। &quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot; গ্ৰন্থখনত কছাৰীৰ বিৰুদ্ধে আহোম ৰজাই ভূঞা সকলৰ সহায় লোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p.28,&quot;ৰটা ভাঙ্গি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল। যেতিয়া স্বৰ্গদেৱে কছাৰীক মৰঙ্গিৰ পৰা খেদালে, তেতিয়াএ দেৱতায়ে মানুহ দুনুহ দি লাচামক নি তাক টুৰ্পাক নাম দি মৰঙ্গিৰ অধিকাৰ পাতিলে। সেই সময়ৰ পৰাই এই ঘৰক বাঁহবড়িয়া চেতিয়া‌ বোলে। ই পূৰ্ব্বৰ ৰটা মাৰি অনা কলিতা।&quot;&lt;/ref&gt; আদি-চৰিতত উল্লেখ থকাৰ মতে এই কাৰ্যত প্ৰসন্ন হৈ আহোম ৰজাই বাৰ-ভূঞাসকলক উত্তৰ কোলৰ বাৰখন সৰু প্ৰদেশ(যেনে কলাবাৰী, গহপুৰ, কলংপুৰ, নাৰায়ণপুৰ, ইত্যাদি) আহোমৰ হৈ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল। ইয়াৰে লস্কৰ পৰিয়ালৰ জয় ভূঞা আৰু উজীৰ পৰিয়ালৰ মাহি ভূঞা এসময়ত শক্তিশালী হৈ উঠিছিল আৰু আহোম ৰজা জয়ধ্বজ সিংহই এই সকলৰ সকল চুক্তি কৰিব লগীয়া হৈছিল। গ্ৰন্থখনত লিখা হৈছে যে সৰু বাৰ-ভূঞাসকলে বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ লগত কল্পতৰু-শাস্ত্ৰ নামৰ এখন গ্ৰন্থৰ বাবে দ্বন্দ্ব কৰি ৰামপুৰৰ দক্ষিণলৈ আঁতৰি আহিছিল। 

* বুৰঞ্জীৰ তথ্য :

আহোম যুগৰ বুৰঞ্জীসমূহৰ অনুসৰি চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে সকলো আদি ভূঞাক বস কৰি সিহঁতক অধিকাংশক উজনি অসমৰ উত্তৰ কোললৈ(বৰ্তমানৰ লক্ষিমপুৰ, বিশ্বনাথ জিলা) স্থানান্তৰিত কৰিছিল। হৰকান্ত বৰুৱাৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু কাশীনাথ তামুলী ফুকনৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী পুথি&quot;''ৰ অনুসৰি চুতীয়াক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত বাৰ-ভূঞাক বস কৰি চুহুংমুঙে সিহঁতৰ ল'ৰা কিছুমানক তামুলী আৰু পাচনী পাতি লৈছিল।&lt;ref&gt;Tamuli Phukan, Kasinath, ''Assam Buranji, p. 20, &quot;পাচে চুটিয়া ৰজাৰ পো ভাই সহিতে চুটিয়াক পাকৰি গুৰিত পাতিলে। পাচে লাক্নি কাতকেউ ১৪২৭ সঁকত বাৰভুঁয়াক বৰালে; সিহঁতৰ বচোআল টঙ্গালি হাচটি এইসকলৰ আদৰ্স ললে; সিহঁতৰ ল'ৰা কিচু সৰ্গদেৱে তামুলী পাঁচনিকৈ লগত ল'লে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, Harakanta Sadaramin, ''Assam Buranji, p. 24.&lt;/ref&gt; ''&quot;সাতসৰী বুৰঞ্জী&quot;''ৰ মতে চুহুংমুঙ ৰজাই প্ৰথমতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ ৰৌটা ভাঙি ভূঞাক দমন কৰি বিস্তৰ মানুহ পাই ভূঞা সকলক নিবন্ধ কৰি মেলি দিছিল। তাৰ পাছত সলাত গড় (বৰ্তমানৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰৰ বিশ্বনাথ-কুকুৰাকতা অঞ্চল) বান্ধি উত্তৰ-দক্ষিণৰ ৰাজ(ভূঞা) মাৰি লৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 16, &quot;কছাৰী কৰতলীয়া:- দেৱৰগাঁৱত, মৰঙ্গিত কছাৰী আছিল।..পাছে চুহুমফা ৰজাদেৱে সেই কছাৰীক বহুবাৰ যুঁজিলে, আৰু চেং ৰজাক খুনখৰাক ধৰি আনিলে... আমালৈ ঘোঁৰা দিবি ২০, বুঢ়াগোহাঁইলৈ দিবি ৩টা, মৰঙ্গিখোৱালৈ দিবি ১টা, এই নিৱদ্ধ। ভূঞা:- আতপাচে ৰৈয়ত ভাঙ্গি আনিলে। বিস্তৰ ৰাজত মানুহ পাই থানে-থানে পাতি ভূঞাহতক নিৱন্ধ দি মেলি পঠায়। সলাত গড় বান্ধি থৈ উত্তৰে-দক্ষিণে যি ৰাজ পায়, তাক মাৰিবৰ মন কৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'', p.135, &quot;দুই বছৰ থাকি দেৱৰগাঞো মৰঙ্গি মাৰিছে, কছাৰী মাৰিছে। দুই বছৰ থাকি উত্তৰ কোলৰ বাৰে-ভূঞাক ধৰিছে। ভূঞাহতক জিনি বচোৱাল টঙালি জমনড়া মমচাট কৌপতীয়া জাপি ল'লে। এক বৎসৰ থাকি সলাত গড় বান্ধিছে। এক বৎসৰ থাকি ৰটা-টেমনি মাৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;‌‌ এই কথা টাই ভাষাৰ ''&quot;আহোম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু ''&quot;দেওধাই অসম বুৰঞ্জী&quot;'' এই দুয়ো গ্ৰন্থখনতো উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 62, &quot;The heavenly king proceeded to Shaola(Biswanath). He ordered Shenglung, Thaomung Shenba, and some others to go and remain at Teomani-Rowta. They did accordingly proceeded to the place and stopped there...The king passed the year Lakni Taomit (1528 AD) in peace. In Lakni Kaken (in 1529 AD), the king, with his son, the Dangarias and followers proceeded to Shaola(Sala). The heavenly king sent a messenger to Shenglung and other directing them to return from Teomani-Rowta. The king then ordered Thaomung Katak and Thaomung Mungklang to cross the Bharali river and plunder the wide country on the other side. Both of them acted as desired and returned with some captives who were produced before the king. Thaomung Katak was placed at Narayanpur.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K, ''Deodhai Asam Buranji'',p.21,&quot;ৰজাদেৱে বিশ্বনাথ লৈ গৈ ত্যাওচুংলুং-কংচেং, থাওমুং-চেনব‌ এই দুইক ৰেটাই-টেমনিত থাকিব দিলেগৈ। পাচে থাওমুং-কটকক উজিৰক ধৰিবলৈ পঠালে। উজিৰে এই কথা জানি ভাগি পৰাৰ...লাক্নি কাকেও শকত ৰজাদেৱৰ‌ বাপেক-পুতেক ৰাজ্যে-সমন্বিতে বিশ্বনাথলৈ গৈ কলঙ্গেদি মানুহ পঠাই ৰেটাই-টেমনিৰ পৰা ত্যাওচুংলুং-কংচেঙক লোকজন সহিতে আহিব দিলে। পাচে ৰজাদেৱে থাওমুং-কটক, থাওমুং-মুংক্লাং, এই দুইক ভৰলীয়ে উজাই পঠালে, বোলে-&quot;তহঁতে দুয়ে ভৰলু পাৰ হৈ‌ গৈ যি মানুহ পাৱ ধৰি আনগৈ।&quot; পাচে ইবোলাক দুয়ো গৈ‌ যি মানুহ পালে আনি ৰজাদেৱৰ ঠাইত দিলেহি। পাচে থাওমুং-কটকক নাৰায়ণপুৰত ৰাজ দি তাতে থাকিব দিলে।&quot;&lt;/ref&gt;। ইয়াৰ পাছত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ভূঞা সকলে ৰজাৰ ৰাজচʼৰালৈ অহা যোৱা কৰি আছিল আৰু উত্তৰ-কোল, দিহিং, ইত্যাদি অঞ্চলত থাকি পুখুৰী, দৌল, ইত্যাদি নিৰ্মাণ কৰি থৈ গৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 17, &quot;ভুঞাহঁত আহি গান্ধ, স্বওঁৰ, থঙ্গা ৰজাক ভেটিলেহি। ছমাহ থাকি যায়, অহাযোৱাকৈ থাকে। উত্তৰকোলত ৪ মাহ থাকি পুখুৰী খানি আহিল। দিহিঙ্গত দৌল বান্ধিলে, পুখুৰী খানিলে শিলিখাতলত, পানীচকি দি হাট পাতিলে দলৌগুৰিত। হালধিবাৰীত নগৰ কৰিলে। ভূঞাহঁত আহি থাকে, ৰজায়েৰে কথা হই থাকে। ৰজা বামুণহঁতক বাদ কৰাই ৰঙ্গ চাই থাকে। পুৰ্ব্বে বাৰু নাছিল, ছাৰিব নাজানে, ভূঞাৰ পৰাহে হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে দিহিঙীয়া ৰজায়ে ৰটা-টেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিছিল। এই ভূঞা সকলৰ মাজত বাৰ মুখ্য ভূঞা আছিল উতৈ, তমাই, ৰাই, সঁকাই, কৌষিক, উজিৰ, লস্কৰ, চোমদাৰ, সনাতন, কেহো, ৰামভট আৰু ভকতভূঞা। এই সকলৰ তলত চাৰিজন কৈ সৰু মূৰীয়া ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 27-28, &quot;বাৰ ভুঞা:- আৰু পূৰ্বে দিহীঙ্গিয়া ৰজা দেৱে ৰটাটেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিলেনি। ভূঞাৰ নাম উতৈ ১,তমাই ১, ৰাই ১, সঁকাই ১, কৌষিক ১, উজিৰ ১, লস্কৰ ১, চোমদাৰ ১, সনাতন ১, কেহো ১, ৰামভট ১, ভকতভূঞা ১। এই বাৰটা মুখ্য ভূঞা। তাৰে চাৰিটাকৈ সৰু মূৰিয়া ভূঞা দুকুড়ি আঠোটা। ৰটা ভাঙি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;অসম বুৰঞ্জী (SM)&quot;''ৰ অনুসৰি এই সকল ভূঞাৰ উতৈ আৰু তমাই নামৰ দুই ভূঞায়ে বগা হাতীত উঠি নিজকে ৰজা ঘোষণা কৰাত, আহোম ৰজাই দুয়োকে ধৰি দেওঘৰলৈ নি কাটিলে আৰু অন্য ভূঞাৰ (লস্কৰ, লালোয়া, উতাবৰ, কহিক/কৌষিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই) ভাই-ভতিজাক খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই ল'লে&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.11-13, &quot;সেই সয়ম উতৈ তমাই দুই ভূঞায়ে হস্তিত চূণ ঘহি কান্ধত চলি, বোলে, -&quot;সৰ্বকালে আমাৰ ৰাজ্য, চুটিয়াক মাৰি বৰ লাই পালে। শুক্ল হস্তীত যি বহে তাৰে ৰাজ্য, আহোমে ক'ত পালে?&quot; এই গৰ্ব্ব শুনি স্বৰ্গদেৱে বোলে-&quot;মোক নাকুৰি নাখামে দিছে কালে পাইছো।&quot; ভূঞা হঁত কোন মানুহ, শুকুলা হস্তিত উঠি যে আমাক অৱগৰ্ব্ব কৰে?&quot; এই বুলি স্বৰ্গদেৱে বৰসন্দিকৈ ডেকাৰজা, দিহিঙ্গীয়া গলমণি পাত্ৰ, চনবন ভঙ্গীয়া হুহামৰা এই তিনি প্ৰধান কাঁড়ী, ৩ বোলে-&quot;আমি ভূঞাহঁতক মাৰি ধৰি আনি দিম; স্বৰ্গদেৱৰ লোণ চাউল খাবৰ কি কাৰণ?&quot; পাচে স্বৰ্গদেৱে বঁটাবাহন দি লোকজন সহিতে পঠাই দিলে। সিবোৰো গৈ কঢ়ামুখৰ দীৰ্ঘ পুখুৰীৰ কোষত ৰʼলগৈ। সেই সময়ত কাৰেকুছীয়া বাসুদেৱ তপসী লস্কৰে বোলে-&quot;আহোমৰ লগত যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰি। পোৱালি-খোৱা আহোম, পেটৰ পোৱালিকো চিৰি মাৰে।&quot; এই বুলি ঘোঁৰা ৫টা, ৰূপ ২ চৰু সহিতে মালবৈয়া লস্কৰ পঠাই দিলে, বোলে-&quot;আমি স্বৰ্গদেৱৰ শৰ্ণীয়া হʼলো, আমাক যিৰূপে ক্ৰোদ্ধ এৰিব, তাকে কৰিব।&quot; পাচে ডেকাৰজা প্ৰমুখ্যে গলমণি পাত্ৰে বোলে-&quot;ভাল, আমি মহাৰাজ স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত বুজাই সাঞ্চি-পাতি ৰাখিম। তহঁতৰ ভাই-ভতিজা আমাৰ লগত পঠাই দে, খাটনীয়াৰৰূপে স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত সেৱা কৰি থাকক গৈ, তেবেসে আমি উলটি যাব পাৰোঁ।&quot; এই কথাত থাকি লালোয়া, উতাবৰ, কহিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই, এই সকল ভূঞাৰ ভাই-ভতিজাক লগত লৈ সন্দিকৈ প্ৰমুখ্যে ডেকাৰজায়ে খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই দিলে। স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;শুকুলা হাতীৰ যে তমাই উঠিছে, সেই হাতী মোলৈ কিয় নানিলিহঁক?&quot; পাচে ভূঞাৰ পুত্ৰ চপা সোণাবৰে বোলে-&quot;হাতীৰ পোৰোগ হৈছিল, সেই কথাতেহে হাতীৰ সকলো গাৱে চূণ ঘহিছিল। শুক্লা হস্তীক স্বৰ্গদেউ নাপায়, আমি বন্দীহঁতে ক'ত পাম?&quot; স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;বন্দীহঁতে টেপাই কৰিব পাই নেকি?&quot; এই বুলি উতৈ তমাই ২ ভূঞাক জুমুধি দেওঘৰৰ কোষত কাটিলে। তাৰ দুই পুতেক খাটনীয়াৰৰ লগতে ৰাখিলে। তাৰেপৰা ভূঞা বোৰ বশ হৈ থাকিল।&quot; &lt;/ref&gt;। 

''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে চুহুংমুঙৰ ৰজাৰ ৰাজত্ব কালৰ শেষৰ ফালে তুৰ্বকক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত ৰটা-টেমনিত বাকি থকা কিছু ভূঞায়ে(মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখান) আহোম ৰজাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল আৰু কলং নৈৰ ওচৰত গোট খাই যুদ্ধলৈ সাজু হৈছিল। কিন্তু চুহুংমুঙ আৰু পাছলৈ তেওঁ পুত্ৰ চুক্লেংমুঙে এই সকলৰ বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল আৰু সকলোকে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ লয় অনা হৈছিল। &lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.29, &quot;আৰু ৰটাটেমনি ভাগি বাৰভূঞা যাই কলঙ্গৰ কোষত ৰহিল। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখাঁ, এইসব প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে।...পাটত বহি (গড়গঞা‌ ৰজাই) ভূঞাসকলক কাটি তাৰ ভাই-ভতিজাক লগত খাটনিয়াৰ ৰূপে ৰাখি ডেকা ৰাজা দবৰাজা সহিতে কোঁচক ধাৰে সলালৈ খেদি গ'ল।&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 154, &quot;পাচে মোৰ পুথাও দিহিঙ্গীয়া ৰজা কাচেঙ্গ বড় পাত্ৰগোহাইক সেনাপতি পাতি উপাই কৰি তুৰ্বকক মৰালে। আত পাচে সেই বেলা ৰটাটেমনিৰ বাৰ ভূঞায়াই কলঙৰ কাখৰত ৰলহি। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, চন্দ্ৰ দলৈ, তামুলী দলৈ, বাহুদলৈ, বড় চোমদাৰ, এই সকল প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে। ...পাচে দিহিঙ্গীয়া ৰজা বড় সন্দিকৈ সকলো বোৰে ভূঞায় যুদ্ধলৈ সলালৈ, আহিল। পাচে ভূঞাৎ সলা মাৰিলে। প্ৰথমে ৰনভঙ্গ হৈ আমাৰ হুহুকি আহি পৌষ মাস ১৪৬৩ শকত দুদিন পাচে যুদ্ধ কৰি ভূঞাক ভঙ্গাই মূৰ আনি মথাডাঙ্গত থলে। দুটা দৌল বান্ধিলে। ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, দলিদখাঁ, প্ৰমুখো ভূঞা সকল সলাত লোকজন সহিতে দান্তে ধৰি দিহিঙ্গীয়া ৰজাত সৰণাগত হ'ল; লস্কৰো পৰিল ১৬, কটোয়াল পৰিল ১২, ঘোড়া পালে ৩০০, সেনা অনেক পৰিল। বজৰা নাও ৬০ পালে। সেই ভূঞা সকলক পুথাও দিহিঙ্গীয়া স্বৰ্গদেৱৰ আজ্ঞাএ বড় চেতিয়ায়ে উত্তৰ কোনে পাতিলে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 79.,&quot;The Bara Bhuiyas paid their homage to the heavenly king(Suklengmung) on the side of the Kapili river.&lt;/ref&gt;

====পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞা====

পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰথম অৱস্থাত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দক্ষিণপাৰে পূবে [[কছাৰী ৰাজ্য]] আৰু পশ্চিমে [[কমতা ৰাজ্য]]ৰ মাজৰ অঞ্চলত আধিপত্য স্থাপন কৰিছিল। মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে, এই গোটৰ শিৰোমণি চণ্ডীবৰ মূলতঃ কনৌজৰ এজন শাসক আছিল। তেওঁ কনৌজ এৰি ধৰ্মনাৰায়ণৰ অধীনস্থ গৌড়লৈ আহিছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-41&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=41
}}&lt;/ref&gt;

গৌড়ৰ ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু কমতাৰ ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ মাজত হোৱা এক সন্ধিৰ ফলত চণ্ডীবৰৰ নেতৃত্বত সাতঘৰ কায়স্থ আৰু সাতঘৰ ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালক বৰ্তমানৰ গুৱাহাটীৰ পৰা কেইমাইলমান উত্তৰে অৱস্থিত লেঙামাগুৰিত সংস্থাপন কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=51
}}&lt;/ref&gt; অৱশ্যে বাণীপ্ৰসন্ন মিশ্ৰই শংকৰদেৱৰ পৰম্পৰাগত ১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ জন্ম-তাৰিখক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি তেওঁৰ জন্ম আনুমানিক ১৪৭৯–১৪৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত হোৱা বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে। এই সংশোধিত কালক্ৰম অনুসৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ৰাজত্ব আৰু চণ্ডীবৰৰ অসম আগমনৰ সময়ো পূৰ্বে ধাৰণা কৰা চতুৰ্দশ শতিকাৰ মাজভাগতকৈ যথেষ্ট পৰৱৰ্তী—সম্ভৱতঃ চতুৰ্দশ শতিকাৰ অন্তিম বা পঞ্চদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ৰ হ’ব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Misra2016&quot;&gt;{{cite book
|last=Misra
|first=Baniprasanna
|title=Sankardeva and His Times: Some Further Historical Probings
|publisher=Centre for Assamese Studies, Tezpur University
|location=Tezpur
|year=2016
|pages=19–23
}}&lt;/ref&gt;

লেঙামাগুৰিত থকা কালত শস্য চপোৱাৰ সময়ত ভূটীয়াসকলে অঞ্চলটো আক্ৰমণ কৰি লুটপাত কৰিছিল। এনে এক আক্ৰমণত তেওঁলোকে চণ্ডীবৰৰ পুত্ৰ ৰাজধৰক বন্দী কৰি নিয়ে। চণ্ডীবৰে তেওঁলোকক মাগুৰি—বৰ্তমানৰ চাংসাৰিৰ ওচৰৰ অঞ্চল—আৰু দেৱাংগিৰিৰ মাজত অৱস্থিত দৈমাৰালৈকে খেদি গৈ কেইবাজনো আক্ৰমণকাৰীক হত্যা কৰি ৰাজধৰক উদ্ধাৰ কৰে। ইয়াৰ চাৰি-পাঁচ বছৰৰ পাছত প্ৰতিশোধ ল’বলৈ অহা ভূটীয়াসকলে চণ্ডীবৰক বৰ্তমানৰ [[ওদালগুৰি জিলা]]ৰ ৰৌতা লৈকে খেদি যায় যদিও বাৰ-ভূঞাসকলৰ হাতত পৰাস্ত হয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-65&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=65–66
}}&lt;/ref&gt;

নিৰাপদ আশ্ৰয়ৰ সন্ধানত চণ্ডীবৰ আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে লেঙামাগুৰি ত্যাগ কৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ সহায়ত বৰ্তমানৰ নগাঁও জিলাৰ [[বৰদোৱা]]ত বসতি স্থাপন কৰে। চণ্ডীবৰৰ বংশধৰসকলৰ ভিতৰত [[শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ]] অন্যতম আছিল। চণ্ডীবৰৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ ৰাজধৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ নেতা হয় আৰু পাছলৈ আন পাঁচজন ভূঞাও এই গোটত যোগ দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;/&gt;

১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহে খেন বংশৰ ৰজা নীলাম্বৰক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত তেওঁৰ শাসন বৰনদীলৈকে বিস্তাৰ কৰে। এই অভিযানত তেওঁ দুৰ্লভনাৰায়ণে বাউসীত সংস্থাপন কৰা দ্বিতীয় ভূঞা গোটৰ গন্ধৰ্বৰায়ৰ বংশধৰ হৰূপ নাৰায়ণকো পৰাস্ত কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰি হুছেইন শ্বাহৰ পুত্ৰ দানিয়েলৰ অধীনত থকা বংগৰ শাসনৰ অৱসান ঘটোৱাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা লয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=53–55
}}&lt;/ref&gt;

কিন্তু তাৰ পাছতেই কমতাত [[বিশ্বসিংহ]]ৰ উত্থানে কামৰূপত পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলৰ আধিপত্য নষ্ট কৰে। পূবফালে কছাৰীসকল আৰু পশ্চিমফালে উত্থানশীল কোচ শক্তিৰ মাজত চাপত পৰি নগাঁও অঞ্চলৰ ভূঞাসকলে ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰথম চতুৰ্থাংশত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। তেওঁলোকে উত্তৰ পাৰত বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ অঞ্চলৰ পশ্চিমফালে আশ্ৰয় লয়। ক্ৰমবৰ্ধমান কোচ–আহোম প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকৰ স্বাধীনতা আৰু সাৰ্বভৌমত্ব অধিক সংকুচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;/&gt;

শংকৰদেৱৰ সময়ত তেম্বুৱানীৰ জলধাৰা বন্ধ কৰিবলৈ বিভিন্ন ভূঞাৰ অধীনৰ লোকসকলক মাতি অনাৰ বৰ্ণনাই তেওঁলোকৰ বসতি আৰু জনসংগঠনৰ ভৌগোলিক পৰিসৰৰ আভাস দিয়ে। ৰামচৰণ ঠাকুৰৰ ''শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত''ত এই পৰিসৰ কপিলীৰ পৰা চামধৰা আৰু শিঙ্গৰীৰ পৰা উত্তৰ সীমালৈ বিস্তৃত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref name=&quot;Ramcharan-LeelaCharit&quot;&gt;{{cite book
|author=ৰামচৰণ ঠাকুৰ
|editor-last=দত্তবৰুৱা
|editor-first=হৰিনাৰায়ণ
|title=শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত
|edition=তৃতীয়
|publisher=দত্তবৰুৱা এণ্ড কোম্পানী
|location=নলবাৰী
|year=1977
|page=365
|language=as
|quote=কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি। শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
}}&lt;/ref&gt;—

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি।
শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

==টোকা==
{{reflist|3}}
==তথ্যসূত্ৰ==
{{refbegin}}
* {{cite journal |last1=Guha |first1=Amalendu |date=December 1983 |title=The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228–1714) |journal=Social Scientist |volume=11 |issue=12 |pages=3–34 |doi=10.2307/3516963 |jstor=3516963 |ref=harv}}
* {{cite journal |last1=Lahiri |first1=Nayanjot |date=June 1984 |title=The Pre-Ahom Roots of Medieval Assam |journal=Social Scientist |volume=12 |issue=6 |pages=60–69 |doi=10.2307/3517004 |jstor=3517004 |ref=harv}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Nath
 | first = D
 | title = History of the Koch Kingdom: 1515–1615
 | publisher=Mittal Publications
 | place=Delhi
 | year=1989
}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Gohain Barooah
 | first = P
 | title = An Illustrated HISTORY OF ASSAM
 | publisher=Leela agency
 | place=tezpur
 | year=1937
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=Origin of the Baro-Bhuyans
|editor-last=Barpujari
|editor-first=H. K.
|title=The Comprehensive History of Assam
|volume=2
|pages=62–66
|publisher=Assam Publication Board
|place=Guwahati
|year=1992
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=
|editor-last=
|editor-first=
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|volume=
|pages=
|publisher=Motilal Banarasidass
|place=Delhi
|year=1980
}}
{{refend}}
{{অসমৰ ইতিহাস}}
[[শ্ৰেণী:অসমৰ ইতিহাস]]</text>
      <sha1>s4v381rcwb7ja5zsrvq9t08ov1dvjj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636187</id>
      <parentid>636185</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ananya Taye</username>
        <id>28065</id>
      </contributor>
      <origin>636187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51063" sha1="3p6a2yevj6nm76a3ysn6ger0ov6exw5" xml:space="preserve">'''বাৰ ভূঞা''' মধ্যযুগীয় [[অসম]] আৰু বংগৰ এচাম শাসনকৰ্তা আৰু জমিদাৰ আছিল। ভূঞাৰ অৰ্থ ভূঁই বা ভূমিৰ অধিকাৰী। তেওঁলোকে আনৰ পৰা প্ৰায় স্বাধীনতা বজাই ৰাখি নিজ মাজতে গোট কৰিছিল। এই ভূপতিসকল কোনো বিশেষ জনগোষ্ঠী, ধৰ্ম বা জাতিৰ নাছিল।&lt;ref name=&quot;Nath 1989 21&quot;&gt;{{harv|Nath|1989|p=21}}&lt;/ref&gt;

বাহিৰা শক্তিয়ে আক্ৰমণ কৰিলে তেওঁলোকে সাধাৰণতে একেলগে তাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ কৰিছিল। শান্তিৰ সময়ত সকলোৱে নিজা নিজা সাৰ্বভৌমত্ব বজাই ৰাখিছিল। তাৰ মাজতে শক্তিশালী ৰজাৰ আৱিৰ্ভৱ হ'লে তেওঁলোকে আনুগত্য প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=49}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে ''চকলা'' নামৰ গাঁৱৰ সমষ্টিত শাসন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সকলোতকৈ প্ৰতাপীজনে নিজকে ''ৰজা'' বুলিছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Neog|1980|p=48}}&lt;/ref&gt; 

সিবিলাকৰ বাৰজন বাৰ ঠাইত প্ৰখ্যাত হৈ উঠিছিল; সেই কাৰণে সিবিলাকক &quot;বাৰভূঞা&quot; বোলা যায়। বাৰঘৰ কায়স্থ ভূঞাত বাজেও দুঘৰ বামুণ ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Barooah|1937|p=19}}&lt;/ref&gt; আন বুৰঞ্জীবিদৰ মতে শাসনকৰ্তাৰ সংখ্যা বাৰজনতকৈ বেছি আহিল আৰু ''বাৰ'' শব্দই &quot;বহুতো&quot; বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{Harvcol|Neog|1980|p=49f}}&lt;/ref&gt; গতিকে ''ভূঞা-ৰাজ'' বুলিলে নিজা নিজা শাসন বুজাইছিল, আৰু ''বাৰ ভূঞা'' বুলিলে তেওঁলোকৰ বিশেষ গোটক বুজাইছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Guha|1983|p=10}}&lt;/ref&gt; বংগত তেওঁলোকে ভাটিৰ অঞ্চলক বাৰটা প্ৰাশাসনিক গোট বা ''দ্বাদশ বাংলা''ত ভগাইছিল।&lt;ref&gt;Akbarnama, Volume III, Page 647&lt;/ref&gt; বৰ্তমানৰ অসম, উত্তৰ বংগ আৰু বাংলাদেশৰো সৰহভাগেৰে গঠিত [[কামৰূপ ৰাজ্য]]ৰ ভাঙোনৰ সময়ছোৱাতে বাৰ ভূঞাৰ উৎপত্তি হৈছিল। [[শালস্তম্ভ বংশ]]ৰ নৱম শতিকাৰ ৰজা বলবৰ্মন (তৃতীয়)ৰ ৰাজত্বকালতে মাটি ভগাই লোৱাৰ কাৰ্য খুব দেখিবলৈ পোৱা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{harv|Lahiri|1984|p=62}}&lt;/ref&gt; মধ্য কামৰূপৰ পতন হোৱাৰ পাছত সৰু সৰু দলপতিৰ প্ৰথা অব্যাহত থাকে। 

[[File:Map of Baro-Bhuyan territories.jpg|thumb|right|১৬ শতিকাৰ আগভাগত ভূঞা সকলে ৰাজত্ব কৰা অঞ্চলসমূহ]]

অসমত বাৰভূঞাসকলে [[ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী]]ৰ দক্ষিণপাৰে [[কছাৰী ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমফালে আৰু উত্তৰপাৰে [[চুতীয়া ৰাজ্য]]ৰ পশ্চিমৰ অঞ্চল অধিকাৰ কৰিছিল। ইয়াত [[নগাঁও জিলা|নগাঁও]], [[দৰং জিলা|দৰং]] আৰু [[শোণিতপুৰ জিলা|শোণিতপুৰ]] অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বংগৰ আক্ৰমণকাৰীৰ বিৰুদ্ধে তেওঁলোকে অস্ত্ৰ ধৰিছিল আৰু ১৪৯৮ চনৰ পাছত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহৰ প্ৰশাসনৰ বাকী ৰোৱা অংশক পৰাস্ত কৰিছিল। তেওঁলোকে [[কোচ ৰাজ্য]]ৰ উত্থানতো বাধা দিছিল যদিও ব্যৰ্থ হয়। তাৰ পাছত দ‌‌‌ক্ষিণপাৰে তেওঁলোকৰ অঞ্চল কচাৰী ৰাজ্য আৰু কমতা ৰজ্যৰ মাজৰ সংকুচিত হৈ পৰে। উত্তৰ পাৰতো [[আহোম ৰাজ্য]]ৰ প্ৰভাৱ বাঢ়ি আহিবলৈ ধৰে। বংগত বৰিসালৰ চন্দ্ৰদ্বীপ ৰাজ্য বসু ৰাজ পৰিয়ালে শাসন কৰিছিল। ইয়াৰ শেষৰজন ৰজা ৰবীন্দ্ৰ নাৰায়ণ বসুৱে বংগৰ বিভাজনৰ সময়ত [[কলকাতা]]লৈ পলাই যায়। তেওঁলোকৰ স্থান ইতিমধ্যেই জমিদাৰলৈ অৱনমিত হৈছিল।l

==ইতিহাস==

===অসমৰ বাৰ-ভূঞা===

অসমৰ বাৰ-ভূঞা সকলক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিব পৰা যায়। প্ৰথমটো ভাগ হৈছে আদি বা পুৰণি ভূঞা আৰু আনটো হৈছে ১৪ শতিকাত অহা বাৰ-ভূঞা। শংকৰদেৱৰ আদি পুৰুষ এই দ্বিতীয় ভাগৰ আছিল। 

====আদি ভূঞা====

* আদি-চৰিতৰ তথ্য : 

আদি ভূঞা বা পুৰণি ভূঞা সকলৰ উৎপত্তিৰ কথা বিশেষভাৱে জনা নাযায়। একমাত্ৰ ১৭ শতিকাৰ শেষ ভাগত&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 29, It is supposed to have been written in 1586 saka (1664 AD).&lt;/ref&gt; লিখা বিতৰ্কিত গ্ৰন্থ &quot;আদি-চৰিত&quot;ত হে এই সকলৰ উৎপত্তিৰ এটা আখ্যান দিয়া হৈছে। কিন্তু বহু ইতিহাসবিদে এই গ্ৰন্থখনক পৰবৰ্জাতী কালৰ জালি যে
ৰচনা বুলি গণ্য কৰে&lt;ref&gt;Maheswar Neog states that the Adi-carita, ascribed to Madhavadeva, has created much ill feeling among the Vaisnavas of Assam, and has been denounced by the more considerate section of sattra pontiffs and literary men alike.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sarma |first=Satyendranath |title=Madhavadeva |series=Makers of Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |year=1985 |page=25 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/pdf/madhavadeva_english.pdf |quote=Besides the above genuine works, a few more apocryphal works by later writers, viz., Adi-carita, Amulyaratna, Guptamani, and Guptastir are ascribed to Madhavadeva. The language, style and contents of these works clearly expose the spuriousness of these works.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Saikia |first=Baburam |title=Marginalisation, Revolt and Adaptation: On Changing the Mayamara Tradition |journal=Journal of Ethnology and Folkloristics |volume=15 |issue=1 |year=2021 |pages=85–102 |doi=10.2478/jef-2021-0006 |quote=the present Mayamoria gosain ... disowns the Adi Carit-Puthi as a forged document written by a third-rate poet and not by Madhavadeva&quot;; &quot;Neog ... puts this manuscript in the category of spurious account in his analysis.}}&lt;/ref&gt; আৰু বাৰভূঞাসকলৰ শুদ্ধ ইতিহাস হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]-74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure..So the Adi Charit cannot be depended on as anything approaching a history of the Bara Bhuyans.}}&lt;/ref&gt;

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰা মতে আদি-ভুঞা সকলৰ উৎপত্তি কমতাপুৰৰ ৰজা আৰিমত্তৰ ৰাজসভাৰ সমুদ্ৰ নামৰ মন্ত্ৰী এজনৰ পৰা হৈছিল। প্ৰতাপপুৰা (কামৰূপৰ বুৰঞ্জী মতে প্ৰতাপসিংহ/ৰামচন্দ্ৰ) নামৰ এজন ৰজাই ৰত্নপীঠৰ (যোগিনী তন্ত্ৰৰ মতে কামৰূপ ৰাজ্যৰ পশ্চিম অংশ) ৰত্নপুৰত ৰাজত্ব কৰিছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ মায়ামত্তয়ে নিজৰ ৰাজ্যখন দুয়ো পুত্ৰ নাগমত্ত আৰু আৰিমত্তৰ মাজত ভাগ কৰি দিছিল। আৰিমত্তয়ে ৰাজ্যৰ পুব ভাগ শাসন কৰিছিল, যʼত তেওঁৰ মন্ত্ৰী সমুদ্ৰয়ে তেওঁৰ বাবে এখন নতুন ৰাজধানী নিৰ্মাণ কৰি দিছিল। নাগমত্তেয়ে ৰত্নপীঠৰ ৰত্নপুৰৰ পৰা পশ্চিম ভাগ ৰাজত্ব কৰিছিল। কিছু বছৰৰ পাছত নাগমত্তৰ মৃত্যু হয় আৰু আৰিমত্তয়ে নিজৰ পিতৃক হত্যা কৰি সমগ্ৰ ৰাজ্য নিজৰ অধীনলৈ লয়। প্ৰচলিত লোককথা জনশ্ৰুতিৰ ওপৰত আধাৰিত &quot;কামৰূপৰ বুৰঞ্জী&quot; নামৰ গ্ৰন্থখনৰ পৰা জনা যায় যে আৰিমত্তয়ে কমতাপুৰৰ ৰজা দুৰ্ল্লভেন্দক পৰাস্ত কৰি কমতাপুৰৰ ৰজা হৈছিল আৰু পুনৰ কামৰূপলৈ আহি পিতৃক সত্যা কৰি বৈদ্যৰগড় নামে এখন পাট নিৰ্মাণ কৰিছিল। তাৰ পাছত তেওঁ বিশ্বনাথৰ প্ৰতাপ গড়ৰৰ লৈকে ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰি কামৰূপ লৈ ঘূৰি আহি ৰাজপাট খাইছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, Surjya Kumar, ''Kamrupar Buranji'', p.4&lt;/ref&gt; বহু ইতিহাসবিদে কিন্তু আৰিমত্তৰ এই কাহিনীটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ অসুবিধা পায় আৰু ইয়াক কিংবদন্তি বুলি আখ্যা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72], 74|quote=Like the authorship, the historicity of Adi charita is doubtful. As the composition seems to lack the serenity and classicism of Madhawadew, the accounts also appear to be mainly based on legends and popular traditions, and as such are less than authentic. Arimatta himself is at best a legendary figure.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gait |first=Edward A. |title=A History of Assam |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta and Simla |year=1926 |page=19 |url=https://archive.org/stream/historyofassam00gait/historyofassam00gait_djvu.txt |quote=Many legends cluster round Arimatta, but it would serve no useful purpose to discuss them further, as it is quite impossible to unravel the truth from the various conflicting stories that are current amongst the people.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neog |first=Dimbeswar |title=Introduction to Assam |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928 |year=1947 |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.529928/page/n76 72]|quote=&quot;The Arimatta legends are so hopelessly divergent that it will simply be a wild goose chase here to make an attempt to reconcile them.&quot;}}&lt;/ref&gt;

যিয়ে নওক গ্ৰন্থ খনৰ পাছৰ অংশৰ মতে আৰিমত্তয়ে সমুদ্ৰক ৰাজ্যৰ এটা অংশ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল আৰু সমুদ্ৰৰ পুত্ৰ মনোহৰক আন অংশ। সমুদ্ৰ আৰু মনোহৰৰ মৃত্যুৰ পাছত সমগ্ৰ অঞ্চলটো মনোহৰৰ পুত্ৰী লক্ষ্মীৰ হাতলৈ গৈছিল। লক্ষ্মীৰ দুই পুত্ৰ আছিল, সান্তনো আৰু সুমন্ত &lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 52&lt;/ref&gt;। সান্তনো আৰু সুমন্ত দুয়োৰে বাৰজন পুত্ৰ আছিল। এই সকলকে বৰ বাৰ-ভূঞা (লস্কৰ, কাব্যশী, পদ্ম, ৰাই, সলাল, চুকা/সকা, টেটন, ধ্বজ/ধয়া, উজীৰ, সৰল, ৰমাই আৰু তমাই) আৰু সৰু বাৰ-ভূঞা (কন্বজ্বৰা/কনৌজ্বৰা, ৰঘূ, মুকুন্দ,কদম্ব, সুৰথ, সুন্দৰা,সুশামা, গৌড়বাজ, ৰত্ন, মহাৰথ, লেপ আৰু কেপ) কোৱা হৈছিল। সৰু বাৰ-ভূঞা সকল ৰামপুৰলৈ(বৰ্তমানৰ নগাঁৱত অৱস্থিত) স্থানান্তৰিত হৈছিল। বৰ বাৰ-ভূঞা সকল পূৰ্বৰ ঠাইতে থাকি সেই ঠাইক নিজৰ মাতৃৰ নামত লক্ষ্মিপুৰ/লক্ষিমপুৰ( বৰ্তমানৰ দৰঙত অৱস্থিত) দিয়ে। পুৰ্বতে এই ঠাইক ৰঙ্গ-গ্ৰাম কোৱা হৈছিল&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.452455/page/n33/mode/1up As per Asamar Buranji, ''Rang-gram''(Rangagaon) was renamed as ''Lakshmipur'' after their mother Lakshmi]&lt;/ref&gt;। এই বংশাৱলীত সুমন্তৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ কন্বজ্বৰক শংকৰদেৱৰ পূৰ্বপুৰুষ চণ্ডীবৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি আদি ভূঞাসকলক শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালৰ সৈতে একে বংশসূত্ৰত বান্ধিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছে। কিন্তু মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে শংকৰদেৱৰ পৰিয়ালৰ বংশতালিকাত কন্বজ্বৰ নামৰ কোনো ব্যক্তি পোৱা নাযায়।&lt;ref&gt;Neog, Maheswar, Early History of the Vaishnavite Faith and Movement in Assam, p. 65-66&lt;/ref&gt;

গ্ৰন্থখনত উল্লেখ থকাৰ মতে আদি ভূঞা সকলে চুতীয়া আৰু কছাৰী দুয়ো ৰাজ্যৰ লগত যুদ্ধ কৰি নিজৰ ভূমি ৰক্ষা কৰিছিল। গ্ৰন্থখনত দিয়াৰ মতে এবাৰ বৰ বাৰ-ভূঞায়ে আহোম ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰিছিল, কিন্তু যুদ্ধত পৰাস্ত হৈ বাৰজন বৰ-ভূঞাক বন্দী কৰি শদিয়াৰ শ্যামা কালিৰ মন্দিৰলৈ(তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ) বলি দিবলৈ পঠিওৱা হৈছিল। কিন্তু, কাহিনীটোৰ মতে, গোসানীয়ে ভূঞা সকলৰ বলি ল'বলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে আৰু সেই বাবে আহোম ৰজাই সকলোকে সপত কোৱাই এৰি দিলে। গ্ৰন্থখনৰ মতে ইয়াৰ পাছত বাৰ ভূঞাৰ সহযোগত আহোম ৰজায়ে কছাৰী ৰজা আৰু চুতীয়া ৰজা, ধীৰনাৰায়ণক পৰাস্ত কৰি হত্যা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। 

অৱশ্যে এই ঘটনাটো সত্য প্ৰমাণিত নহয় বুলি ভবা হয় কাৰণ চুতীয়া ৰজাক ১৫২৪ চনত পৰাস্ত কৰাৰ পাছত হে শদিয়াখন বা শদিয়াৰ কালি মন্দিৰটো আহোম ৰজাৰ অধীনলৈ আহিছিল। হয়টো এই ঘটনা পৰৱৰ্তী কালৰ চুতীয়া বিদ্ৰোহ (১৫২৭-১৫২৯ চনৰ) বা কছাৰী দমন(১৫৩৬ চনৰ) হয়। সম্ভৱতঃ এই বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ বিদ্ৰোহক দমন কৰি আহোম ৰজাই চুতীয়া বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ বা কছাৰী ৰজাক পৰাস্ত কৰিবলৈ এইসকলৰ সহায় লৈছিল। &quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot; গ্ৰন্থখনত কছাৰীৰ বিৰুদ্ধে আহোম ৰজাই ভূঞা সকলৰ সহায় লোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p.28,&quot;ৰটা ভাঙ্গি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল। যেতিয়া স্বৰ্গদেৱে কছাৰীক মৰঙ্গিৰ পৰা খেদালে, তেতিয়াএ দেৱতায়ে মানুহ দুনুহ দি লাচামক নি তাক টুৰ্পাক নাম দি মৰঙ্গিৰ অধিকাৰ পাতিলে। সেই সময়ৰ পৰাই এই ঘৰক বাঁহবড়িয়া চেতিয়া‌ বোলে। ই পূৰ্ব্বৰ ৰটা মাৰি অনা কলিতা।&quot;&lt;/ref&gt; আদি-চৰিতত উল্লেখ থকাৰ মতে এই কাৰ্যত প্ৰসন্ন হৈ আহোম ৰজাই বাৰ-ভূঞাসকলক উত্তৰ কোলৰ বাৰখন সৰু প্ৰদেশ(যেনে কলাবাৰী, গহপুৰ, কলংপুৰ, নাৰায়ণপুৰ, ইত্যাদি) আহোমৰ হৈ ৰাজত্ব কৰিবলৈ দিছিল। ইয়াৰে লস্কৰ পৰিয়ালৰ জয় ভূঞা আৰু উজীৰ পৰিয়ালৰ মাহি ভূঞা এসময়ত শক্তিশালী হৈ উঠিছিল আৰু আহোম ৰজা জয়ধ্বজ সিংহই এই সকলৰ সকল চুক্তি কৰিব লগীয়া হৈছিল। গ্ৰন্থখনত লিখা হৈছে যে সৰু বাৰ-ভূঞাসকলে বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ লগত কল্পতৰু-শাস্ত্ৰ নামৰ এখন গ্ৰন্থৰ বাবে দ্বন্দ্ব কৰি ৰামপুৰৰ দক্ষিণলৈ আঁতৰি আহিছিল। 

* বুৰঞ্জীৰ তথ্য :

আহোম যুগৰ বুৰঞ্জীসমূহৰ অনুসৰি চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে সকলো আদি ভূঞাক বস কৰি সিহঁতক অধিকাংশক উজনি অসমৰ উত্তৰ কোললৈ(বৰ্তমানৰ লক্ষিমপুৰ, বিশ্বনাথ জিলা) স্থানান্তৰিত কৰিছিল। হৰকান্ত বৰুৱাৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু কাশীনাথ তামুলী ফুকনৰ ''&quot;আসাম বুৰঞ্জী পুথি&quot;''ৰ অনুসৰি চুতীয়াক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত বাৰ-ভূঞাক বস কৰি চুহুংমুঙে সিহঁতৰ ল'ৰা কিছুমানক তামুলী আৰু পাচনী পাতি লৈছিল।&lt;ref&gt;Tamuli Phukan, Kasinath, ''Assam Buranji, p. 20, &quot;পাচে চুটিয়া ৰজাৰ পো ভাই সহিতে চুটিয়াক পাকৰি গুৰিত পাতিলে। পাচে লাক্নি কাতকেউ ১৪২৭ সঁকত বাৰভুঁয়াক বৰালে; সিহঁতৰ বচোআল টঙ্গালি হাচটি এইসকলৰ আদৰ্স ললে; সিহঁতৰ ল'ৰা কিচু সৰ্গদেৱে তামুলী পাঁচনিকৈ লগত ল'লে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, Harakanta Sadaramin, ''Assam Buranji, p. 24.&lt;/ref&gt; ''&quot;সাতসৰী বুৰঞ্জী&quot;''ৰ মতে চুহুংমুঙ ৰজাই প্ৰথমতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ ৰৌটা ভাঙি ভূঞাক দমন কৰি বিস্তৰ মানুহ পাই ভূঞা সকলক নিবন্ধ কৰি মেলি দিছিল। তাৰ পাছত সলাত গড় (বৰ্তমানৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰৰ বিশ্বনাথ-কুকুৰাকতা অঞ্চল) বান্ধি উত্তৰ-দক্ষিণৰ ৰাজ(ভূঞা) মাৰি লৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 16, &quot;কছাৰী কৰতলীয়া:- দেৱৰগাঁৱত, মৰঙ্গিত কছাৰী আছিল।..পাছে চুহুমফা ৰজাদেৱে সেই কছাৰীক বহুবাৰ যুঁজিলে, আৰু চেং ৰজাক খুনখৰাক ধৰি আনিলে... আমালৈ ঘোঁৰা দিবি ২০, বুঢ়াগোহাঁইলৈ দিবি ৩টা, মৰঙ্গিখোৱালৈ দিবি ১টা, এই নিৱদ্ধ। ভূঞা:- আতপাচে ৰৈয়ত ভাঙ্গি আনিলে। বিস্তৰ ৰাজত মানুহ পাই থানে-থানে পাতি ভূঞাহতক নিৱন্ধ দি মেলি পঠায়। সলাত গড় বান্ধি থৈ উত্তৰে-দক্ষিণে যি ৰাজ পায়, তাক মাৰিবৰ মন কৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'', p.135, &quot;দুই বছৰ থাকি দেৱৰগাঞো মৰঙ্গি মাৰিছে, কছাৰী মাৰিছে। দুই বছৰ থাকি উত্তৰ কোলৰ বাৰে-ভূঞাক ধৰিছে। ভূঞাহতক জিনি বচোৱাল টঙালি জমনড়া মমচাট কৌপতীয়া জাপি ল'লে। এক বৎসৰ থাকি সলাত গড় বান্ধিছে। এক বৎসৰ থাকি ৰটা-টেমনি মাৰিছে।&quot; &lt;/ref&gt;‌‌ এই কথা টাই ভাষাৰ ''&quot;আহোম বুৰঞ্জী&quot;'' আৰু ''&quot;দেওধাই অসম বুৰঞ্জী&quot;'' এই দুয়ো গ্ৰন্থখনতো উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 62, &quot;The heavenly king proceeded to Shaola(Biswanath). He ordered Shenglung, Thaomung Shenba, and some others to go and remain at Teomani-Rowta. They did accordingly proceeded to the place and stopped there...The king passed the year Lakni Taomit (1528 AD) in peace. In Lakni Kaken (in 1529 AD), the king, with his son, the Dangarias and followers proceeded to Shaola(Sala). The heavenly king sent a messenger to Shenglung and other directing them to return from Teomani-Rowta. The king then ordered Thaomung Katak and Thaomung Mungklang to cross the Bharali river and plunder the wide country on the other side. Both of them acted as desired and returned with some captives who were produced before the king. Thaomung Katak was placed at Narayanpur.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K, ''Deodhai Asam Buranji'',p.21,&quot;ৰজাদেৱে বিশ্বনাথ লৈ গৈ ত্যাওচুংলুং-কংচেং, থাওমুং-চেনব‌ এই দুইক ৰেটাই-টেমনিত থাকিব দিলেগৈ। পাচে থাওমুং-কটকক উজিৰক ধৰিবলৈ পঠালে। উজিৰে এই কথা জানি ভাগি পৰাৰ...লাক্নি কাকেও শকত ৰজাদেৱৰ‌ বাপেক-পুতেক ৰাজ্যে-সমন্বিতে বিশ্বনাথলৈ গৈ কলঙ্গেদি মানুহ পঠাই ৰেটাই-টেমনিৰ পৰা ত্যাওচুংলুং-কংচেঙক লোকজন সহিতে আহিব দিলে। পাচে ৰজাদেৱে থাওমুং-কটক, থাওমুং-মুংক্লাং, এই দুইক ভৰলীয়ে উজাই পঠালে, বোলে-&quot;তহঁতে দুয়ে ভৰলু পাৰ হৈ‌ গৈ যি মানুহ পাৱ ধৰি আনগৈ।&quot; পাচে ইবোলাক দুয়ো গৈ‌ যি মানুহ পালে আনি ৰজাদেৱৰ ঠাইত দিলেহি। পাচে থাওমুং-কটকক নাৰায়ণপুৰত ৰাজ দি তাতে থাকিব দিলে।&quot;&lt;/ref&gt;। ইয়াৰ পাছত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ভূঞা সকলে ৰজাৰ ৰাজচʼৰালৈ অহা যোৱা কৰি আছিল আৰু উত্তৰ-কোল, দিহিং, ইত্যাদি অঞ্চলত থাকি পুখুৰী, দৌল, ইত্যাদি নিৰ্মাণ কৰি থৈ গৈছিল।&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K., ''Satsari Buranji'',p. 17, &quot;ভুঞাহঁত আহি গান্ধ, স্বওঁৰ, থঙ্গা ৰজাক ভেটিলেহি। ছমাহ থাকি যায়, অহাযোৱাকৈ থাকে। উত্তৰকোলত ৪ মাহ থাকি পুখুৰী খানি আহিল। দিহিঙ্গত দৌল বান্ধিলে, পুখুৰী খানিলে শিলিখাতলত, পানীচকি দি হাট পাতিলে দলৌগুৰিত। হালধিবাৰীত নগৰ কৰিলে। ভূঞাহঁত আহি থাকে, ৰজায়েৰে কথা হই থাকে। ৰজা বামুণহঁতক বাদ কৰাই ৰঙ্গ চাই থাকে। পুৰ্ব্বে বাৰু নাছিল, ছাৰিব নাজানে, ভূঞাৰ পৰাহে হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে দিহিঙীয়া ৰজায়ে ৰটা-টেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিছিল। এই ভূঞা সকলৰ মাজত বাৰ মুখ্য ভূঞা আছিল উতৈ, তমাই, ৰাই, সঁকাই, কৌষিক, উজিৰ, লস্কৰ, চোমদাৰ, সনাতন, কেহো, ৰামভট আৰু ভকতভূঞা। এই সকলৰ তলত চাৰিজন কৈ সৰু মূৰীয়া ভূঞা আছিল।&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 27-28, &quot;বাৰ ভুঞা:- আৰু পূৰ্বে দিহীঙ্গিয়া ৰজা দেৱে ৰটাটেমনি মাৰি বাৰভূঞাক উত্তৰ কোলত পাতিলেনি। ভূঞাৰ নাম উতৈ ১,তমাই ১, ৰাই ১, সঁকাই ১, কৌষিক ১, উজিৰ ১, লস্কৰ ১, চোমদাৰ ১, সনাতন ১, কেহো ১, ৰামভট ১, ভকতভূঞা ১। এই বাৰটা মুখ্য ভূঞা। তাৰে চাৰিটাকৈ সৰু মূৰিয়া ভূঞা দুকুড়ি আঠোটা। ৰটা ভাঙি আনি লাচাম কলিতা ভূঞাৰ ঘৰ নি স্বৰ্গদেৱে বাঁহবাড়িত পাতি এক ভায়েকক সোণাৰি নৈত পাতিলে, এক ভায়েকক পৰ্বতত পাতিলে, এক ভায়েকক খঙ্গিয়া বুলিছিল। এই ঘৰে তিনি ঘৰ হ'ল।&quot; &lt;/ref&gt; ''&quot;অসম বুৰঞ্জী (SM)&quot;''ৰ অনুসৰি এই সকল ভূঞাৰ উতৈ আৰু তমাই নামৰ দুই ভূঞায়ে বগা হাতীত উঠি নিজকে ৰজা ঘোষণা কৰাত, আহোম ৰজাই দুয়োকে ধৰি দেওঘৰলৈ নি কাটিলে আৰু অন্য ভূঞাৰ (লস্কৰ, লালোয়া, উতাবৰ, কহিক/কৌষিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই) ভাই-ভতিজাক খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই ল'লে&lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.11-13, &quot;সেই সয়ম উতৈ তমাই দুই ভূঞায়ে হস্তিত চূণ ঘহি কান্ধত চলি, বোলে, -&quot;সৰ্বকালে আমাৰ ৰাজ্য, চুটিয়াক মাৰি বৰ লাই পালে। শুক্ল হস্তীত যি বহে তাৰে ৰাজ্য, আহোমে ক'ত পালে?&quot; এই গৰ্ব্ব শুনি স্বৰ্গদেৱে বোলে-&quot;মোক নাকুৰি নাখামে দিছে কালে পাইছো।&quot; ভূঞা হঁত কোন মানুহ, শুকুলা হস্তিত উঠি যে আমাক অৱগৰ্ব্ব কৰে?&quot; এই বুলি স্বৰ্গদেৱে বৰসন্দিকৈ ডেকাৰজা, দিহিঙ্গীয়া গলমণি পাত্ৰ, চনবন ভঙ্গীয়া হুহামৰা এই তিনি প্ৰধান কাঁড়ী, ৩ বোলে-&quot;আমি ভূঞাহঁতক মাৰি ধৰি আনি দিম; স্বৰ্গদেৱৰ লোণ চাউল খাবৰ কি কাৰণ?&quot; পাচে স্বৰ্গদেৱে বঁটাবাহন দি লোকজন সহিতে পঠাই দিলে। সিবোৰো গৈ কঢ়ামুখৰ দীৰ্ঘ পুখুৰীৰ কোষত ৰʼলগৈ। সেই সময়ত কাৰেকুছীয়া বাসুদেৱ তপসী লস্কৰে বোলে-&quot;আহোমৰ লগত যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰি। পোৱালি-খোৱা আহোম, পেটৰ পোৱালিকো চিৰি মাৰে।&quot; এই বুলি ঘোঁৰা ৫টা, ৰূপ ২ চৰু সহিতে মালবৈয়া লস্কৰ পঠাই দিলে, বোলে-&quot;আমি স্বৰ্গদেৱৰ শৰ্ণীয়া হʼলো, আমাক যিৰূপে ক্ৰোদ্ধ এৰিব, তাকে কৰিব।&quot; পাচে ডেকাৰজা প্ৰমুখ্যে গলমণি পাত্ৰে বোলে-&quot;ভাল, আমি মহাৰাজ স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত বুজাই সাঞ্চি-পাতি ৰাখিম। তহঁতৰ ভাই-ভতিজা আমাৰ লগত পঠাই দে, খাটনীয়াৰৰূপে স্বৰ্গদেৱৰ চৰণত সেৱা কৰি থাকক গৈ, তেবেসে আমি উলটি যাব পাৰোঁ।&quot; এই কথাত থাকি লালোয়া, উতাবৰ, কহিক, চোমদাৰ, উজীৰ, তমাই, চপা, সোণাবৰ, ভেদাই, এই সকল ভূঞাৰ ভাই-ভতিজাক লগত লৈ সন্দিকৈ প্ৰমুখ্যে ডেকাৰজায়ে খাটনীয়াৰৰূপে ভেঁটাই দিলে। স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;শুকুলা হাতীৰ যে তমাই উঠিছে, সেই হাতী মোলৈ কিয় নানিলিহঁক?&quot; পাচে ভূঞাৰ পুত্ৰ চপা সোণাবৰে বোলে-&quot;হাতীৰ পোৰোগ হৈছিল, সেই কথাতেহে হাতীৰ সকলো গাৱে চূণ ঘহিছিল। শুক্লা হস্তীক স্বৰ্গদেউ নাপায়, আমি বন্দীহঁতে ক'ত পাম?&quot; স্বৰ্গদেউ বোলে-&quot;বন্দীহঁতে টেপাই কৰিব পাই নেকি?&quot; এই বুলি উতৈ তমাই ২ ভূঞাক জুমুধি দেওঘৰৰ কোষত কাটিলে। তাৰ দুই পুতেক খাটনীয়াৰৰ লগতে ৰাখিলে। তাৰেপৰা ভূঞা বোৰ বশ হৈ থাকিল।&quot; &lt;/ref&gt;। 

''&quot;পুৰণি অসম বুৰঞ্জী&quot;'' খনত উল্লেখ থকাৰ মতে চুহুংমুঙৰ ৰজাৰ ৰাজত্ব কালৰ শেষৰ ফালে তুৰ্বকক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত ৰটা-টেমনিত বাকি থকা কিছু ভূঞায়ে(মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখান) আহোম ৰজাৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল আৰু কলং নৈৰ ওচৰত গোট খাই যুদ্ধলৈ সাজু হৈছিল। কিন্তু চুহুংমুঙ আৰু পাছলৈ তেওঁ পুত্ৰ চুক্লেংমুঙে এই সকলৰ বিদ্ৰোহ দমন কৰিছিল আৰু সকলোকে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ লয় অনা হৈছিল। &lt;ref&gt;Bhuyan, S.K.,&quot;Assam Buranji(SM)&quot;, p.29, &quot;আৰু ৰটাটেমনি ভাগি বাৰভূঞা যাই কলঙ্গৰ কোষত ৰহিল। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰগিৰি, দন্দৰ দলৈ, তামূলীদলৈ, বৰচোমদাৰ, দলিদখাঁ, এইসব প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে।...পাটত বহি (গড়গঞা‌ ৰজাই) ভূঞাসকলক কাটি তাৰ ভাই-ভতিজাক লগত খাটনিয়াৰ ৰূপে ৰাখি ডেকা ৰাজা দবৰাজা সহিতে কোঁচক ধাৰে সলালৈ খেদি গ'ল।&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goswami, Hemchandra, &quot;Purani Assam Buranji, p. 154, &quot;পাচে মোৰ পুথাও দিহিঙ্গীয়া ৰজা কাচেঙ্গ বড় পাত্ৰগোহাইক সেনাপতি পাতি উপাই কৰি তুৰ্বকক মৰালে। আত পাচে সেই বেলা ৰটাটেমনিৰ বাৰ ভূঞায়াই কলঙৰ কাখৰত ৰলহি। মদনগিৰি, ধৰ্ম্মাই, চোমদাৰ, ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, চন্দ্ৰ দলৈ, তামুলী দলৈ, বাহুদলৈ, বড় চোমদাৰ, এই সকল প্ৰমুখ্যে যুদ্ধক মনে আছে। ...পাচে দিহিঙ্গীয়া ৰজা বড় সন্দিকৈ সকলো বোৰে ভূঞায় যুদ্ধলৈ সলালৈ, আহিল। পাচে ভূঞাৎ সলা মাৰিলে। প্ৰথমে ৰনভঙ্গ হৈ আমাৰ হুহুকি আহি পৌষ মাস ১৪৬৩ শকত দুদিন পাচে যুদ্ধ কৰি ভূঞাক ভঙ্গাই মূৰ আনি মথাডাঙ্গত থলে। দুটা দৌল বান্ধিলে। ৰামচন্দ্ৰ গিৰি, দলিদখাঁ, প্ৰমুখো ভূঞা সকল সলাত লোকজন সহিতে দান্তে ধৰি দিহিঙ্গীয়া ৰজাত সৰণাগত হ'ল; লস্কৰো পৰিল ১৬, কটোয়াল পৰিল ১২, ঘোড়া পালে ৩০০, সেনা অনেক পৰিল। বজৰা নাও ৬০ পালে। সেই ভূঞা সকলক পুথাও দিহিঙ্গীয়া স্বৰ্গদেৱৰ আজ্ঞাএ বড় চেতিয়ায়ে উত্তৰ কোনে পাতিলে।&quot; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barua, G.C.,&quot;Ahom Buranji, p. 79.,&quot;The Bara Bhuiyas paid their homage to the heavenly king(Suklengmung) on the side of the Kapili river.&lt;/ref&gt;

====পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞা====

পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰথম অৱস্থাত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দক্ষিণপাৰে পূবে [[কছাৰী ৰাজ্য]] আৰু পশ্চিমে [[কমতা ৰাজ্য]]ৰ মাজৰ অঞ্চলত আধিপত্য স্থাপন কৰিছিল। মহেশ্বৰ নেওগৰ মতে, এই গোটৰ শিৰোমণি চণ্ডীবৰ মূলতঃ কনৌজৰ এজন শাসক আছিল। তেওঁ কনৌজ এৰি ধৰ্মনাৰায়ণৰ অধীনস্থ গৌড়লৈ আহিছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-41&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=41
}}&lt;/ref&gt;

গৌড়ৰ ধৰ্মনাৰায়ণ আৰু কমতাৰ ৰজা দুৰ্লভনাৰায়ণৰ মাজত হোৱা এক সন্ধিৰ ফলত চণ্ডীবৰৰ নেতৃত্বত সাতঘৰ কায়স্থ আৰু সাতঘৰ ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালক বৰ্তমানৰ গুৱাহাটীৰ পৰা কেইমাইলমান উত্তৰে অৱস্থিত লেঙামাগুৰিত সংস্থাপন কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|page=51
}}&lt;/ref&gt; অৱশ্যে বাণীপ্ৰসন্ন মিশ্ৰই শংকৰদেৱৰ পৰম্পৰাগত ১৪৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ জন্ম-তাৰিখক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি তেওঁৰ জন্ম আনুমানিক ১৪৭৯–১৪৮৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত হোৱা বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে। এই সংশোধিত কালক্ৰম অনুসৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ ৰাজত্ব আৰু চণ্ডীবৰৰ অসম আগমনৰ সময়ো পূৰ্বে ধাৰণা কৰা চতুৰ্দশ শতিকাৰ মাজভাগতকৈ যথেষ্ট পৰৱৰ্তী—সম্ভৱতঃ চতুৰ্দশ শতিকাৰ অন্তিম বা পঞ্চদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ৰ হ’ব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Misra2016&quot;&gt;{{cite book
|last=Misra
|first=Baniprasanna
|title=Sankardeva and His Times: Some Further Historical Probings
|publisher=Centre for Assamese Studies, Tezpur University
|location=Tezpur
|year=2016
|pages=19–23
}}&lt;/ref&gt;

লেঙামাগুৰিত থকা কালত শস্য চপোৱাৰ সময়ত ভূটীয়াসকলে অঞ্চলটো আক্ৰমণ কৰি লুটপাত কৰিছিল। এনে এক আক্ৰমণত তেওঁলোকে চণ্ডীবৰৰ পুত্ৰ ৰাজধৰক বন্দী কৰি নিয়ে। চণ্ডীবৰে তেওঁলোকক মাগুৰি—বৰ্তমানৰ চাংসাৰিৰ ওচৰৰ অঞ্চল—আৰু দেৱাংগিৰিৰ মাজত অৱস্থিত দৈমাৰালৈকে খেদি গৈ কেইবাজনো আক্ৰমণকাৰীক হত্যা কৰি ৰাজধৰক উদ্ধাৰ কৰে। ইয়াৰ চাৰি-পাঁচ বছৰৰ পাছত প্ৰতিশোধ ল’বলৈ অহা ভূটীয়াসকলে চণ্ডীবৰক বৰ্তমানৰ [[ওদালগুৰি জিলা]]ৰ ৰৌতা লৈকে খেদি যায় যদিও বাৰ-ভূঞাসকলৰ হাতত পৰাস্ত হয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-65&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=65–66
}}&lt;/ref&gt;

নিৰাপদ আশ্ৰয়ৰ সন্ধানত চণ্ডীবৰ আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে লেঙামাগুৰি ত্যাগ কৰি দুৰ্লভনাৰায়ণৰ সহায়ত বৰ্তমানৰ নগাঁও জিলাৰ [[বৰদোৱা]]ত বসতি স্থাপন কৰে। চণ্ডীবৰৰ বংশধৰসকলৰ ভিতৰত [[শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ]] অন্যতম আছিল। চণ্ডীবৰৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ ৰাজধৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ নেতা হয় আৰু পাছলৈ আন পাঁচজন ভূঞাও এই গোটত যোগ দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-51&quot;/&gt;

১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত আলাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহে খেন বংশৰ ৰজা নীলাম্বৰক পৰাস্ত কৰাৰ পাছত তেওঁৰ শাসন বৰনদীলৈকে বিস্তাৰ কৰে। এই অভিযানত তেওঁ দুৰ্লভনাৰায়ণে বাউসীত সংস্থাপন কৰা দ্বিতীয় ভূঞা গোটৰ গন্ধৰ্বৰায়ৰ বংশধৰ হৰূপ নাৰায়ণকো পৰাস্ত কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বাৰ-ভূঞাসকলে প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰি হুছেইন শ্বাহৰ পুত্ৰ দানিয়েলৰ অধীনত থকা বংগৰ শাসনৰ অৱসান ঘটোৱাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা লয়।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;&gt;{{cite book
|last=Neog
|first=Maheswar
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|publisher=Motilal Banarsidass
|location=Delhi
|year=1980
|pages=53–55
}}&lt;/ref&gt;

কিন্তু তাৰ পাছতেই কমতাত [[বিশ্বসিংহ]]ৰ উত্থানে কামৰূপত পৰৱৰ্তী বাৰ-ভূঞাসকলৰ আধিপত্য নষ্ট কৰে। পূবফালে কছাৰীসকল আৰু পশ্চিমফালে উত্থানশীল কোচ শক্তিৰ মাজত চাপত পৰি নগাঁও অঞ্চলৰ ভূঞাসকলে ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰথম চতুৰ্থাংশত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। তেওঁলোকে উত্তৰ পাৰত বৰ বাৰ-ভূঞাসকলৰ অঞ্চলৰ পশ্চিমফালে আশ্ৰয় লয়। ক্ৰমবৰ্ধমান কোচ–আহোম প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকৰ স্বাধীনতা আৰু সাৰ্বভৌমত্ব অধিক সংকুচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Neog1980-53&quot;/&gt;

শংকৰদেৱৰ সময়ত তেম্বুৱানীৰ জলধাৰা বন্ধ কৰিবলৈ বিভিন্ন ভূঞাৰ অধীনৰ লোকসকলক মাতি অনাৰ বৰ্ণনাই তেওঁলোকৰ বসতি আৰু জনসংগঠনৰ ভৌগোলিক পৰিসৰৰ আভাস দিয়ে। ৰামচৰণ ঠাকুৰৰ ''শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত''ত এই পৰিসৰ কপিলীৰ পৰা চামধৰা আৰু শিঙ্গৰীৰ পৰা উত্তৰ সীমালৈ বিস্তৃত বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে&lt;ref name=&quot;Ramcharan-LeelaCharit&quot;&gt;{{cite book
|author=ৰামচৰণ ঠাকুৰ
|editor-last=দত্তবৰুৱা
|editor-first=হৰিনাৰায়ণ
|title=শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ লীলা-চৰিত
|edition=তৃতীয়
|publisher=দত্তবৰুৱা এণ্ড কোম্পানী
|location=নলবাৰী
|year=1977
|page=365
|language=as
|quote=কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি। শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
}}&lt;/ref&gt;—

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
কপিলীৰ হন্তে চামধৰা সীমা কৰি।
শিঙ্গৰীৰ হন্তে উত্তৰৰ সীমা বাৰী॥
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

==টোকা==
{{reflist|3}}
==তথ্যসূত্ৰ==
{{refbegin}}
* {{cite journal |last1=Guha |first1=Amalendu |date=December 1983 |title=The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228–1714) |journal=Social Scientist |volume=11 |issue=12 |pages=3–34 |doi=10.2307/3516963 |jstor=3516963 |ref=harv}}
* {{cite journal |last1=Lahiri |first1=Nayanjot |date=June 1984 |title=The Pre-Ahom Roots of Medieval Assam |journal=Social Scientist |volume=12 |issue=6 |pages=60–69 |doi=10.2307/3517004 |jstor=3517004 |ref=harv}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Nath
 | first = D
 | title = History of the Koch Kingdom: 1515–1615
 | publisher=Mittal Publications
 | place=Delhi
 | year=1989
}}
* {{Citation
 | ref = harv
 | last = Gohain Barooah
 | first = P
 | title = An Illustrated HISTORY OF ASSAM
 | publisher=Leela agency
 | place=tezpur
 | year=1937
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=Origin of the Baro-Bhuyans
|editor-last=Barpujari
|editor-first=H. K.
|title=The Comprehensive History of Assam
|volume=2
|pages=62–66
|publisher=Assam Publication Board
|place=Guwahati
|year=1992
}}
* {{Citation
|ref=harv
|last=Neog
|first=M
|contribution=
|editor-last=
|editor-first=
|title=Early History of the Vaisnava Faith and Movement in Assam
|volume=
|pages=
|publisher=Motilal Banarasidass
|place=Delhi
|year=1980
}}
{{refend}}
{{অসমৰ ইতিহাস}}
[[শ্ৰেণী:অসমৰ ইতিহাস]]</text>
      <sha1>3p6a2yevj6nm76a3ysn6ger0ov6exw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>হৰিলাল গান্ধী</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63281</id>
    <revision>
      <id>636175</id>
      <parentid>630834</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>29706</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>636175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13179" sha1="amulsrdezrwgjxq97zjtg1xpwa834kc" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = হৰিলাল গান্ধী
|birth_name=হৰিলাল গান্ধী
|other_names=হৰিলাল গান্ধী
| image = Harilal Mohandas Gandhi in 1910.jpg
|birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|8|23}}
| image_size = 225px
| caption =১৯১২ চনত হৰিলাল গান্ধী
| birth_place = [[দিল্লী]], [[ব্ৰিটিছ ৰাজ|ব্ৰিটিছ ভাৰত]]
| death_date = {{death date and age|1948|06|18|1888|08|23|df=yes}}
| death_place = [[মুম্বাই|ব'ম্বে]], ভাৰত
| occupation =
| spouse = গুলাব গান্ধী
| parents = [[মোহনদাস কৰমচান্দ গান্ধী]]&lt;br /&gt;[[কস্তুৰবা গান্ধী]]
| children = ৰাণী, মনু, কান্তিলাল, ৰসিকলাল, শান্তিলাল
}}
'''হৰিলাল মোহনদাস গান্ধী''' (২৩ আগষ্ট ১৮৮৮ – ১৮ জুন ১৯৪৮) আছিল [[মোহনদাস কৰমচান্দ গান্ধী]] আৰু [[কস্তুৰবা গান্ধী]]ৰ সৰ্বপ্ৰথম সন্তান।&lt;ref name=&quot;gft&quot;&gt;*[https://web.archive.org/web/20071012232237/http://www.kincafe.com/family-tree/mahatma-gandhi/ Gandhi Family Tree]&lt;/ref&gt; তেওঁৰ তিনিজন ভায়েক আছিল- [[মণিলাল গান্ধী]], [[ৰামদাস গান্ধী]] আৰু [[দেৱদাস গান্ধী]]।

==জীৱনৰ আগছোৱা==
১৮৮৮ চনৰ ২৩ আগষ্টত তেওঁৰ পিতৃ উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে ইংলেণ্ডলৈ যোৱাৰ ঠিক আগতে হৰিলালৰ জন্ম হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Gandhiserve&quot;&gt;{{cite web |title=The Collected Works of Mahatma Gandhi |url=https://www.gandhiservefoundation.org/about-mahatma-gandhi/collected-works-of-mahatma-gandhi/ |website=www.gandhiservefoundation.org |publisher=Gandhiserve foundation (Berlin) |accessdate=4 March 2019 |archivedate=6 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190306044204/https://www.gandhiservefoundation.org/about-mahatma-gandhi/collected-works-of-mahatma-gandhi/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; হৰিলাল তেওঁৰ মাতৃৰ সৈতে ভাৰততে থাকে।

হৰিলাল [[ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন]]ৰে জড়িত আছিল, ১৯০৮ চনৰ পৰা ১৯১১ চনৰ ভিতৰত ছয়বাৰ সত্যাগ্ৰহী হিচাপে কাৰাবাস খাটিছিল।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|title=Gandhi : the man, his people and the empire|year=2015|url=https://archive.org/details/gandhimanhispeop0000gand_d1p1|last=Gandhi, Rajmohan|isbn=9781910376263|oclc=936199613}}&lt;/ref&gt; তেওঁক 'চোতে (লিটল) গান্ধী' বুলিও জনা গৈছিল।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

তেৱোঁ উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে ইংলেণ্ডলৈ যাব বিচাৰিছিল, তেওঁৰ পিতৃৰ দৰে বেৰিষ্টৰ হোৱাৰ আশা আছিল। তেওঁৰ পিতৃয়ে অৱশ্যে দৃঢ়ভাৱে ইয়াৰ বিৰোধাচৰণ কৰিছিল, মহাত্মা গান্ধীয়ে বিশ্বাস কৰিছিল যে ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে কৰা যুঁজত পশ্চিমীয়া শৈলীৰ শিক্ষা সহায়ক নহ'ব, যাৰ ফলত পিতৃ আৰু পুত্ৰৰ মাজত তীব্ৰ উত্তেজনা মূলক পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হয়।&lt;ref name=&quot;Opposition&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article2275430.ece|title=The Mahatma and his son|date=22 July 2007|newspaper=The Hindu|accessdate=6 August 2016|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; অৱশেষত তেওঁৰ পিতৃৰ সিদ্ধান্তৰ বিৰুদ্ধে বিৰক্ত হয়, আৰু ১৯১১ চনত হৰিলালে সকলো পাৰিবাৰিক সম্পৰ্ক পৰিহাৰ কৰে।

১৯০৬ চনত&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mahatma-Gandhi-opposed-son-marrying-young/articleshow/47126787.cms|title=Mahatma Gandhi opposed son marrying young|last=Desai|first=Sukrat|date=2 May 2015|website=Times of India|access-date=3 April 2019}}&lt;/ref&gt; তেওঁ গুলাব গান্ধীক বিয়া কৰাই, যাৰ সৈতে তেওঁৰ পাঁচটা সন্তান আছিল: দুই কন্যা, ৰাণী আৰু মনু; আৰু তিনিজন পুত্ৰ, কান্তিলাল, ৰসিকলাল আৰু শান্তিলাল। ৰসিকলাল আৰু শান্তিলালৰ কম বয়সতে মৃত্যু হয়। তেওঁৰ চাৰিটা নাতি (অনুশ্ৰয়া, প্ৰবোধ, নীলম সলানকী, আৰু নৱমল্লিকা) ৰাণীৰ মাধ্যমেৰে, কান্তিলালৰ মাধ্যমেৰে দুটা (শান্তি আৰু প্ৰদীপ) আৰু মনুৰ মাধ্যমেৰে এটা (উৰ্মি)। ১৯১৮ চনৰ ইনফ্লুৱেঞ্জা মহামাৰীত গুলাব গান্ধীৰ মৃত্যু হোৱাৰ পিছত, হৰিলাল তেওঁৰ সন্তানৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পৰিছিল। তেওঁ তেওঁৰ মৃত পত্নীৰ ভনীয়েক কুমি আডালজাক বিয়া কৰাবলৈ মন কৰিছিল, যি শিশু কালতেই বিধৱা হৈছিল, কিন্তু এয়া সম্ভৱ হৈ উঠা নাছিল। ইয়াৰ ফলত হৰিলালৰ আৰু অৱনতি হয় আৰু তেওঁ ক্ৰমান্বয়ে মানসিক ভাৱে ভাঙি পৰে আৰু নিচাশক্ত হৈ পৰিছিল।

হৰিলালৰ একেবাৰে ডাঙৰ গৰাকী সন্তান ৰাণীবেহেনৰ কন্যা নীলম পাৰিখে পৰৱৰ্তী সময়ত 'গান্ধীজীৰ হেৰুওৱা জুৱেল: হৰিলাল গান্ধী' শিৰোনাম দি তেওঁৰ জীৱনী লিখিছিল।

==ধৰ্মীয় ৰূপান্তৰ==
১৯৩৬ চনৰ মে মাহত, ৪৮ বছৰ বয়সত হৰিলালে ৰাজহুৱাভাৱে [[ইছলাম ধৰ্ম]] গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু নিজকে আব্দুলা গান্ধী নামেৰে নামকৰণ কৰে।&lt;ref&gt;Gandhi, Rajmohan (2006), pp374&lt;/ref&gt; কিন্তু পিছত ১৯৩৬ চনত তেওঁৰ মাতৃৰ অনুৰোধত তেওঁ আৰ্য সমাজৰ মাধ্যমেৰে হিন্দু লৈ ধৰ্মান্তৰিত হয় আৰু হীৰালাল নামেৰে নিজৰ পৰিচয় দিয়ে।&lt;ref&gt;Gandhi, Rajmohan (2006) p 376&lt;/ref&gt;

==মহাত্মা গান্ধীৰ পত্ৰ==
১৯৩৫ চনৰ জুন মাহত মহাত্মা গান্ধীয়ে হৰিলালক &quot;মদাহী আৰু লম্পট&quot; বুলি অভিযোগ কৰি এখন চিঠি&lt;ref&gt;http://www.tribuneindia.com/2014/20140512/main8.htm&lt;/ref&gt;লিখিছিল। চিঠিখনত,&lt;ref name=&quot;Gandhi letters&quot;&gt;{{cite web|title=Gandhi three autograph letters signed to his son|url=http://www.mullocksauctions.co.uk/lot-668278-gandhi_three_autograph_letters_signed_his_son.html?p=32|website=Mullock's Auctions|accessdate=19 September 2016}}&lt;/ref&gt; মহাত্মা গান্ধীয়ে কৈছিল যে হৰিলালৰ সমস্যাবোৰ মোকাবিলা কৰাটো তেওঁৰ বাবে ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ বাবে হোৱা যুঁজতকৈয়ো অধিক কঠিন।

২০১৪ চনত মহাত্মা গান্ধীয়ে ১৯৩৫ চনত হৰিলাললৈ লিখা তিনিখন চিঠি নিলামৰ বাবে আগবঢ়োৱা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Gandhis-letters-accusing-son-of-raping-grand-daughter-find-no-buyer/articleshow/35487219.cms|title=Gandhi's letters accusing son of raping grand daughter find no buyer|last=Sinha|first=Kounteya|date=22 May 2014|website=Times of India|access-date=3 April 2019}}&lt;/ref&gt; এখন চিঠিৰ অনুবাদ(যিখন গুজৰাটী ভাষাত লিখা আছিল) মতে গান্ধীয়ে হৰিলালক তেওঁৰ নিজৰেই কন্যা মনু আৰু তেওঁৰ খুলশালীক যৌন নিৰ্যাতন কৰাৰ অভিযোগ তুলিছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/lost-in-translation-says-mahatma-kin/cid/182298|title=Lost in translation, says Mahatma kin|date=15 May 2014|website=Telegraph of India|access-date=3 April 2019}}&lt;/ref&gt; তুষাৰ গান্ধী(মহাত্মা গান্ধীৰ ডাঙৰ নাতি)ৰ অভিযোগ মতে এই চিঠিৰ অনুবাদত দুৰ্বলতা আছে। তেওঁৰ মতে চিঠিখনৰ যিটো অভিধাক ইংৰাজীত ''rape'' শব্দটোৰে তৰ্জমা কৰা হৈছে, ই বাস্তৱত যৌন নিৰ্যাতনৰ অৰ্থ নুবুজাবও পাৰে।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==মৃত্যু==
মহাত্মা গান্ধীৰ মৃত্যুৰ চাৰি মাহ পিছত ১৯৪৮ চনৰ ১৮ জুনৰ নিশা, ৫৯ বছৰ বয়সত মুম্বাইৰ এখন পৌৰ চিকিৎসালয়ত হৰিলালৰ যক্ষ্মা ৰোগত মৃত্যু হৈছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ প্ৰমাণপত্ৰ ভাকোলাৰ ব্ৰিহনমুম্বাই পৌৰ নিগমৰ আৰ্কাইভত সংৰক্ষণ কৰা হৈছে। হৰিলালৰ মৃত্যু প্ৰমাণপত্ৰত প্ৰকাশ পাইছে যে কামাথিপুৰাত অজ্ঞান হৈ পৰিথকাৰ পিছত তেওঁক চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি কৰোৱা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/Old-hospital-records-reveal-lonely-death-of-Gandhis-son/articleshow/17863394.cms|title=OLD HOSPITAL RECORDS REVEAL LONELY DEATH OF GANDHI'S SON|last1=Mishra|first1=Lata|publisher=Mumbai Mirror|accessdate=5 February 2017|archivedate=6 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170206111959/http://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/Old-hospital-records-reveal-lonely-death-of-Gandhis-son/articleshow/17863394.cms|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; হৰিলালে কৰ্মচাৰীসকলক প্ৰকাশ কৰা নাছিল যে তেওঁ গান্ধীৰ সন্তান, আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালে কেৱল তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছতহে চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি কৰোৱাৰ বিষয়ে জানিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/old-hospital-records-reveal-lonely-death-of-gandhis-son/articleshow/17863394.cms|title=Old hospital records reveal lonely death of Gandhi's son|last=Mishra|first=Lata|date=15 December 2012|website=Mumbai Mirror|access-date=3 April 2019|archivedate=3 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190403153418/https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/old-hospital-records-reveal-lonely-death-of-gandhis-son/articleshow/17863394.cms|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

==তথ্যসূত্ৰ==
{{ৰেফলিষ্ট}}

{{মহাত্মা গান্ধী|state=collapsed}}

[[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:মৃত ব্যক্তি]]</text>
      <sha1>amulsrdezrwgjxq97zjtg1xpwa834kc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ministry of Skill Development and Entrepreneurship</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69698</id>
    <redirect title="দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যমিতা মন্ত্ৰালয়" />
    <revision>
      <id>636253</id>
      <parentid>273599</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1983</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যমিতা মন্ত্ৰালয়]] পাতায় করা দ্বিপুনর্নির্দেশনা ঠিক করেছে</comment>
      <origin>636253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="i0tst34d9z18ka6zdmpz3rc5q2xh121" xml:space="preserve">#REDIRECT [[দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যমিতা মন্ত্ৰালয়]]</text>
      <sha1>i0tst34d9z18ka6zdmpz3rc5q2xh121</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>বাৰ্তা:অসমীয়া সংস্কৃতিৰ সমন্বয় আৰু সমাহৰণ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>71133</id>
    <revision>
      <id>636217</id>
      <parentid>277816</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T02:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50552-82</username>
        <id>51713</id>
      </contributor>
      <comment>/* অসমীয়া সংস্কৃতি সমন্বয় আৰু সমাহৰণৰ সংস্কৃতি - ব্যাখ্যা কৰা। */ নতুন অনুচ্ছেদ</comment>
      <origin>636217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1583" sha1="8cfzzadqyrrxezvhcrxinvvuq69vcvd" xml:space="preserve">==প্ৰবন্ধৰ বিষয়==
এনে ধৰণৰ মৌলিক তথা গৱেষণা আৰু সমালোচনা ধৰ্মী লেখা ৱিকিত থাকিব লাগে যেন নেলাগে। &lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 3px;&quot;&gt;[[User:দিব্য দত্ত|&lt;font color=&quot;#663300&quot;&gt;'''দিব্য দত্ত'''&lt;/font&gt;]]&amp;nbsp;([[User Talk:দিব্য দত্ত|বাৰ্তা]])&lt;/span&gt; 18:48, 17 মে' 2021 (ইউ.টি.চি.)
: মোৰো মনত সেইটোৱেই ভাব হৈছিল। সদ্যহতে বিলোপ টেগেৰে সলনি কৰিছোঁ‌। --'''[[User:Chiring chandan|&lt;span style=&quot;background-color:white;color:#883000&quot;&gt;𝕮𝖍𝖆𝖓𝖉𝖆𝖓 &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;background-color:#FC6600;color:white;&quot;&gt;𝕮𝖍𝖎𝖗𝖎𝖓𝖌 𝕻𝖍𝖚𝖐𝖔𝖓&lt;/span&gt;]]'''[[User talk:Chiring chandan|&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:;&quot;&gt;Let's Talk&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;]] 18:56, 17 মে' 2021 (ইউ.টি.চি.)

== অসমীয়া সংস্কৃতি সমন্বয় আৰু সমাহৰণৰ সংস্কৃতি - ব্যাখ্যা কৰা। ==
অসমীয়া সংস্কৃতি সমন্বয় আৰু সমাহৰণৰ সংস্কৃতি - ব্যাখ্যা কৰা। [[বিশেষ:বৰঙনিসমূহ/~2026-50552-82|~2026-50552-82]] ([[সদস্য বাৰ্তা:~2026-50552-82|talk]]) 02:22, 19 September 2026 (ইউ.টি.চি.)</text>
      <sha1>8cfzzadqyrrxezvhcrxinvvuq69vcvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>কমলালয়া কাকতি</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74371</id>
    <revision>
      <id>636255</id>
      <parentid>387812</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salil Kumar Mukherjee</username>
        <id>28864</id>
      </contributor>
      <comment>চিত্র</comment>
      <origin>636255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4723" sha1="qwvp59zc8vz47bauyeemea9x8hvwze3" xml:space="preserve">{{infobox writer 
| name = কমলালয়া কাকতি 
| image = Kamalalaya Kakoti.png
| imagesize = 250px
| alt = 
| caption = 
| pseudonym = 
| birth_name = 
| Parents_name = 
| birth_date = {{birth date|1894|-|-}}
| birth_place = [[অসম]]
| death_date = 
| death_place =
| occupation = 
| nationality = [[ভাৰত|ভাৰতীয়]]
| ethnicity = 
| citizenship = ভাৰতীয়
| language = [[অসমীয়া ভাষা|অসমীয়া]]
| education = 
| alma_mater = 
| period = 
| genre = 
| subject = 
| movement = 
| notableworks =
| notableworks =
| partner = 
| children = 
| relatives = 
| influences = 
| influenced = 
| awards =
| signature = 
| signature_alt = 
| website = 
}}

'''কমলালয়া কাকতি'''({{lang-en|Kamalalaya Kakoti}}) হৈছে প্ৰথম অসমীয়া মহিলা আলোচনী 'ঘৰ জেউতি'ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সম্পাদক।&lt;ref name=&quot;সঅবি&quot;&gt;{{cite book | title=সংক্ষিপ্ত অসম বিশ্বকোষ | publisher=প্ৰীতিমা কৌশিক বৰুৱা, সঞ্জীৱন প্ৰকাশন | author=শান্তনু কৌশিক বৰুৱা | authorlink=শান্তনু কৌশিক বৰুৱা | year=আগষ্ট,২০২১ | pages=৩২৪ | isbn=978-81-950015-4-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;সাডঅ&quot;&gt;{{cite journal | url=https://xahitya.org/%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A6%A5%E0%A6%AE-%E0%A6%85%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%80%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A6%BE/ | title=প্ৰথম অসমীয়া মহিলা | author=বৰ্ণালী হাজৰিকা | journal=সাহিত্য ডট অৰ্গ | year=December 14, 2012 | access-date=September 17, 2021 | archivedate=September 17, 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210917134326/https://xahitya.org/%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A6%A5%E0%A6%AE-%E0%A6%85%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%80%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A6%BE/ | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

==জন্ম পৰিচয়==
১৮৯৪ চনত শিৱসাগৰত কমলালয়া কাকতিৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃৰ নাম কালীপ্ৰসাদ চলিহা আৰু মাতৃৰ নাম নিকুঞ্জলতা চলিহা।&lt;ref name=&quot;সঅবি&quot;/&gt;

==বিবাহ==
কমলালয়াৰ ১৯০৮{{cn|verification needed|Date=14-04-2022}} চনত মাত্ৰ চৈধ্য বছৰ বয়সত কমলচন্দ্ৰ কাকতিৰ লগত বিবাহ হয়। কালক্ৰমত তেওঁলোকৰ এটি পুত্ৰ সন্তান জন্ম হয়। 
কিন্তু স্বামীয়ে পিছত দ্বিতীয় বিবাহৰ প্ৰস্তুতি চলায়। সেইদেখি কমলালয়াই পুত্ৰসহিতে পিতৃগৃহলৈ গুচি আহে।&lt;ref name=&quot;সঅবি&quot;/&gt;

==কৰ্মজীৱন==
কমলালয়া কাকতিয়ে শিৱসাগৰত সক্ৰিয়ভাৱে বিভিন্ন সামাজিক কাম-কাজত আত্মনিয়োগ কৰে। কমলালয়াই বিভিন্ন অনুষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা কৰাত মুখ্য ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। তাৰ ভিতৰত শিৱসাগৰত গঠিত শিল্পী-ভাৰত, মহিলা সন্মিলনী আদি প্ৰধান। তেওঁৰ নবৌয়েক কনকলতা চলিহাৰ সৈতে লগলাগি ১৯২৮ চনত যুটীয়াভাৱে প্ৰকাশ কৰে 'ঘৰ জেউতি' নামৰ এখন আলোচনী। এইখনেই অসমৰ প্ৰথমখন মহিলা আলোচনী। ১৯৩৫ চনত 'ঘৰ জেউতি'ৰ প্ৰকাশ বন্ধ হৈ যায়।&lt;ref name=&quot;সঅবি&quot;/&gt;

==সাহিত্যৰাজি==
* 'ঘৰ জেউতি' আলোচনীৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সম্পাদক।&lt;ref name=&quot;সঅবি&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;সাডঅ&quot;/&gt;

==মৃত্যু==
১৯৪৬ চনৰ ২৪ জুনত কমলালয়া কাকতিৰ মৃত্যু হয়।&lt;ref name=&quot;সঅবি&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;সাডঅ&quot;/&gt;

==তথ্যউৎস==
{{reflist}}</text>
      <sha1>qwvp59zc8vz47bauyeemea9x8hvwze3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>তেলেগু দেশম পাৰ্টি</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87815</id>
    <revision>
      <id>636213</id>
      <parentid>370741</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T19:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>456legend</username>
        <id>35544</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>636213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5265" sha1="n5ppp3z8ol7aioicndn09v1u41ca8ma" xml:space="preserve">{{Infobox Indian political party
|party_name = তেলুগু দেশম পাৰ্টি&lt;br&gt;తెలుగుదేశం పార్టీ
|native_name = తెలుగు దేశం పార్టీ
|party_logo = [[File:Telugu Desam Party Flag.png|center|200px]]
|colorcode = Yellow
| founder = নন্দমুৰি তাৰকা ৰাম ৰাও
| leader = চন্দ্ৰবাবু নাইডু
|loksabha_leader = নমা নাগেস্বৰা ৰাও
|rajyasabha_leader = তুল্লা দেবেন্দাৰ গাউড
| foundation = ২৯ মাৰ্চ ১৯৮২
|alliance = [[জাতীয় ফ্ৰণ্ট (ভাৰত)|জাতীয় ফ্ৰণ্ট]] (১৯৮৯-১৯৯৬)&lt;br/&gt;[[ইউনাইটেড ফ্ৰণ্ট (ভাৰত)|ইউনাইটেড ফ্ৰণ্ট]] (১৯৯৬-১৯৯৮)&lt;br/&gt;[[মাৰ্কিন ন্যাশনাল প্ৰগ্ৰেসিভ এলায়েন্স|তৃতীয় ফ্ৰণ্ট]] (২০০৯)&lt;br/&gt; [[জাতীয় গণতান্ত্ৰিক জোট (ভাৰত)|জাতীয় গণতান্ত্ৰিক জোট]] (১৯৯৯-২০০৫) (২০১৪ - বৰ্তমান)&lt;br/&gt;
| Position = [[বাওঁপন্থী]]
|colours = হালধীয়া
|eci = আঞ্চলিক দল&lt;ref&gt;{{সংবাদ উদ্ধৃতি |ইউআৰএল=http://search.eci.gov.in/ae_2008e/parties/index.htm |শিৰোনাম=Election Commission of India |সংগ্ৰহৰ-তাৰিখ=১৬ মে ২০১৪ |আৰ্কাইভৰ-ইউআৰএল=https://web.archive.org/web/20090319000004/http://search.eci.gov.in/ae_2008e/parties/index.htm |আৰ্কাইভৰ-তাৰিখ=১৯ মাৰ্চ ২০০৯ |অকাৰ্যকৰ-ইউআৰএল=হয় }}&lt;/ref&gt;
| loksabha_seats = {{Infobox political party/seats|6|545|hex=#FFFF31}}
| rajyasabha_seats = {{Infobox political party/seats|4|245|hex=#FFFF31}}
| state_seats = {{Infobox political party/seats|81|294|hex=#FFFF31}}
| Legislative_Council = {{Infobox political party/seats|13|90|hex=#FFFF31}}
| symbol= 
|ideology = [[Regionalism (politics)|আঞ্চলিকতাবাদী]]&lt;br/&gt;[[সামাজিক উদাৰনীতিবাদ]]
|publication =
|headquarters = এনটিআৰ ভৱন, ৰোড ন. ২, বনজৰা হিলস, [[হায়দৰাবাদ]] - ৫০০০৩৪&lt;ref name=&quot;TDP headquarters&quot;&gt;{{ওয়েব উদ্ধৃতি |ইউআৰএল=http://www.telugudesam.org/tdpcms/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=86&amp;Itemid=73 |শিৰোনাম=contact TDP |প্ৰকাশক=Telugudesam.org |তাৰিখ= |সংগ্ৰহেৰ-তাৰিখ=2014-01-21 |আৰ্কাইভেৰ-ইউআৰএল=https://web.archive.org/web/20140204005122/http://www.telugudesam.org/tdpcms/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=86&amp;Itemid=73 |আৰ্কাইভেৰ-তাৰিখ=২০১৪-০২-০৪ |অকাৰ্যকৰ-ইউআৰএল=হ্যাঁ }}&lt;/ref&gt;
|website ={{URL|http://www.telugudesam.org/}}
}}

'''তেলেগু দেশম পাৰ্টি''' ({{lang-en|'''Telegu Desham Party'''}}) চমুকৈ 
টিডিপি হৈছে অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ আৰু তেলেংগানা ৰাজ্যত যথেষ্ট প্ৰভাৱ থকা ভাৰতীয় আঞ্চলিক ৰাজনৈতিক দল।&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Price |first1=Pamela |title=Power and Influence in India: Bosses, Lords, and Captains |last2=Ruud |first2=Arild Engelsen |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |date=October 8, 2010 |isbn=9781136197994 |pages=246–275 |language=en}}&lt;/ref&gt; ১৯৮২ চনৰ ২৯ মাৰ্চত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ প্ৰাক্তন মুখ্যমন্ত্ৰী এন টি ৰামা ৰাৱে (N.T.R.) প্ৰতিষ্ঠা কৰা এই সংস্থাটোৱে তেলেগু ভাষীসকলক সমৰ্থন কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ বিধানসভাত পাঁচবাৰৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰি ৰাজ্যখনৰ ইতিহাসৰ সবাতোকৈ সফল ৰাজনৈতিক দল হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। বৰ্তমান ই অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ বিধানসভাৰ প্ৰধান বিৰোধী দল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Party-Wise Representation of Members |url=https://loksabha.nic.in/Members/PartyWiseStatisticalList.aspx |access-date=2022-12-12 |website=[[Parliament of India]]: [[Lok Sabha]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-03-21 |title=ONCE UPON A POLL: Eighth Lok Sabha Election (1984) |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/once-upon-a-poll-eight-lok-sabha-election-1984/ |access-date=2022-12-12 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

==তথ্য সংগ্ৰহ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>n5ppp3z8ol7aioicndn09v1u41ca8ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>সোনম ৱাংচুক</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104471</id>
    <revision>
      <id>636214</id>
      <parentid>636166</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>45247</id>
      </contributor>
      <comment>AMP-Tracking URLs ৰ পৰা আঁতৰোৱা হৈছে ([[:m:User:KiranBOT/AMP|বিশদ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ভুল প'ৰিবেশ]]) v3.1.1-current</comment>
      <origin>636214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75697" sha1="90fce54duwl5adyyqgr8oaqcepfbsi8" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix = 
| name = চোনম ৱাংচুক
| honorific_suffix = 
| image = Sonam Wangchuk, 2017 (cropped).jpg
| image_size = &lt;!-- DISCOURAGED per WP:IMGSIZE. Use image_upright. --&gt;
| alt = 
| caption = ২০১৭ চনত ৱাংচুক
| native_name = 
| native_name_lang = 
| pronunciation = 
| birth_date = {{birth date and age|df=yes|1966|09|01}}
| birth_place = [[আলচি]], [[জম্মু আৰু কাশ্মীৰ]], ভাৰত &lt;br /&gt; (এতিয়া [[লাডাখ]], ভাৰত)
| other_names = 
| education = 
| alma_mater = [[ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, শ্ৰীনগৰ|এন আই টি শ্ৰীনগৰ]] ([[প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ স্নাতক]])&lt;br&gt;[[Craterre|CRAterre]]
| occupation = প্ৰযুক্তিবিদ, শিক্ষাবিদ
| years_active = 
| era = 
| employer = 
| organization = [[লাডাখৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শৈক্ষিক আৰু সাংস্কৃতিক আন্দোলন]]
| known_for = [[বৰফৰ স্তুপ]], [[লাডাখৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শৈক্ষিক আৰু সাংস্কৃতিক আন্দোলন|SECMOL]], [[Ladakh#Media|Ladags Melong]], [[অপাৰেচন নিউ হোপ]]
| notable_works = &lt;!-- produces label &quot;Notable work&quot;; may be overridden by |credits=, which produces label &quot;Notable credit(s)&quot;; or by |works=, which produces label &quot;Works&quot; --&gt;
| style = 
| height = &lt;!-- &quot;X cm&quot;, &quot;X m&quot; or &quot;X ft Y in&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| television = 
| title = 
| term = 
| predecessor = 
| successor = 
| movement = 
| opponents = 
| boards = 
| spouse = [[গীতাঞ্জলি জে আংমো]]&lt;ref name=&quot;BT&quot;&gt;{{cite web | title=Innovator, national asset: Anand Mahindra on meeting real life ‘Phunsukh Wangdu’ | website=[[Business Today (India)|Business Today]] | date=7 April 2022 | url=https://www.businesstoday.in/trending/story/innovator-national-asset-anand-mahindra-on-meeting-real-life-phunsukh-wangdu-329073-2022-04-07 | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
| partner = &lt;!-- (unmarried long-term partner) --&gt;
| children = 
| parents = &lt;!-- overrides mother and father parameters --&gt;
| father = চোনম ৱাংৱেল&lt;!-- please be careful with this as there may be another person with the same name --&gt;
| mother = চেৰিং ৱাংমো
| family = 
| callsign = 
| awards = [[বহনক্ষম স্থাপত্যৰ বাবে গ্ল’বেল এৱাৰ্ড]] (2017)&lt;ref name=&quot;fp1&quot;&gt;{{cite news|last1=Rana|first1=Nikita|title=World Environment Day 2017: Sonam Wangchuk's ice stupas ensure there's water in Ladakh|url=http://www.firstpost.com/living/world-environment-day-2017-sonam-wangchuks-ice-stupas-ensure-theres-water-in-ladakh-3504143.html|publisher=[[Firstpost]]|date=2 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; [[Fred M. Packard Award]] (2016) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iucn.org/commissions/world-commission-protected-areas/about/awards/fred-packard-award-outstanding-service/packard-awardees|title=Packard Awardees|date=10 June 2020|website=IUCN|access-date=14 April 2024|archivedate=18 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218045608/https://www.iucn.org/commissions/world-commission-protected-areas/about/awards/fred-packard-award-outstanding-service/packard-awardees|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;[[Rolex Awards for Enterprise]] (2016)&lt;ref name=&quot;ht1&quot;/&gt;&lt;br /&gt;[[Real Heroes Award]] (2008)&lt;br /&gt;[[Ashoka (non-profit organization)|Ashoka Fellowship for Social Entrepreneurship]] (2002)&lt;ref name=&quot;Hindu List&quot;/&gt;&lt;br /&gt;[[Ramon Magsaysay Award]] (2018)&lt;ref name=&quot;ashoka&quot;/&gt;
| website = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module = 
| module2 = 
| module3 = 
| module4 = 
| module5 = 
| module6 = 
| signature = 
| signature_size = 
| signature_alt = 
| footnotes = 
}}

'''সোনম ৱাংচুক''', উচ্চাৰণ চোনম ৱাংচুক, ( {{lang-en| : Sonam Wangchuk; জন্ম: ১ ছেপ্টেম্বৰ ১৯৬৬}}) এগৰাকী ভাৰতীয় অভিযন্তা&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rolex Partnerships - The engineer helping Himalayan farmers by creating artificial glaciers |url=https://www.rolex.org/partnerships/el-pais-semanal/sonam-wangchuk |archive-url=http://web.archive.org/web/20251216151011/https://www.rolex.org/partnerships/el-pais-semanal/sonam-wangchuk |archive-date=2025-12-16 |access-date=2026-06-30 |website=rolex.org |language=en |archivedate=2025-12-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251216151011/https://www.rolex.org/partnerships/el-pais-semanal/sonam-wangchuk |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Event information |url=https://www.nobelprize.org/events/nobel-week-dialogue/stockholm-2018/panellists/sonam-wangchuk/ |access-date=2026-06-30 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Extraordinary Indians: Sonam Wangchuk's Mission to Reimagine Schools, Water, and Work in the Himalayas |url=https://www.readersdigest.in/features/story-extraordinary-indians-sonam-wangchuks-mission-to-reimagine-schools-water-and-work-in-the-himalayas-128088 |access-date=2026-06-30 |website=www.readersdigest.in}}&lt;/ref&gt; সমাজকৰ্মী, উদ্ভাৱক, শিক্ষা সংস্কাৰক আৰু পৰিৱেশবিদ।&lt;ref name=&quot;Bio&quot;&gt;{{cite web | last=Varghese | first=Shiny | title=The green drive: Indian wins Rolex Award for philanthropic work | website=The Indian Express | date=17 November 2016 | url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/the-green-drive-4379400/ | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; ১৯৮৮ চনত লাডাখৰ ওপৰত জাপি দিয়া বিদেশী শিক্ষা-ব্যৱস্থাৰ ‘ভুক্তভোগী’ হৈ পৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ এটা দলে ১৯৮৮ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা লাডাখৰ ছাত্ৰ শিক্ষা আৰু সাংস্কৃতিক আন্দোলনৰ প্ৰতিষ্ঠাপক-সঞ্চালক। ৰন্ধা-বঢ়া, পোহৰ বা গৰম কৰাৰ বাবে কোনো জীৱাশ্ম ইন্ধন ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ কৰিব পৰা সৌৰশক্তিচালিত SECMOL কেম্পাছৰ ডিজাইনৰ বাবেও তেওঁ পৰিচিত। 

চৰকাৰ, গাঁও জনগোষ্ঠী আৰু নাগৰিক সমাজৰ সহযোগিতাৰে ১৯৯৪ চনত চৰকাৰী বিদ্যালয় ব্যৱস্থাত সংস্কাৰ আনিবলৈ অপাৰেচন নিউ হোপ আৰম্ভ কৰাত ৱাংচুকে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁ আইচ ষ্টুপা কৌশল উদ্ভাৱন কৰিছিল যিয়ে কৃত্ৰিম হিমবাহ সৃষ্টি কৰে, যিটো শীতকালীন পানী শঙ্কু আকৃতিৰ বৰফৰ স্তূপৰ ৰূপত সংৰক্ষণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। 

লাডাখৰ শিক্ষা খণ্ড আৰু জলবায়ু সম্পৰ্কীয় প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ প্ৰতি ৱাংচুকৰ অৱদান, আৰু স্থানীয় সমস্যাসমূহৰ উদ্ভাৱনীমূলক সমাধানে তেওঁক অসংখ্য প্ৰশংসা লাভ কৰিছে। ২০২৫ চনলৈকে তেওঁ প্ৰায় ১৫টা বঁটা লাভ কৰিছে, য’ত আছে ৰেমন মেগছেছে বঁটা (২০১৮), আই আই টি মাণ্ডীৰদ্বাৰা হিমালয়ান অঞ্চলৰ বিশিষ্ট প্ৰযুক্তিবিদৰ উপাধি (২০১৮), আৰু বহনক্ষম স্থাপত্যৰ বাবে গ্ল’বেল বঁটা (২০১৭)।&lt;ref name=&quot;Details&quot;&gt;{{cite web | last=Masood | first=Bashaarat | title=Innovator to ‘provocateur’, Wangchuk’s equation with Delhi changed over 3 decades | website=The Indian Express | date=27 September 2025 | url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/innovator-to-provocateur-wangchuks-equation-with-delhi-changed-over-3-decades-10273868/ | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
==প্ৰাথমিক জীৱন আৰু শিক্ষা==
ৱাংচুকৰ জন্ম হৈছিল ১৯৬৬ চনত ভাৰতৰ জম্মু-কাশ্মীৰ ৰাজ্যৰ লেহ জিলাৰ আলচিৰ ওচৰত (বৰ্তমান ভাৰতীয় কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল লাডাখত)। তেওঁৰ গাঁৱত স্কুল নথকাৰ বাবে তেওঁ ৯ বছৰ বয়সলৈকে কোনো স্কুলত নামভৰ্তি কৰা নাছিল। মাকে সেই বয়সলৈকে তেওঁক নিজৰ মাতৃভাষাত সকলো মূল কথা শিকাইছিল।&lt;ref name=&quot;Hindu List&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mint&quot;&gt;{{cite news|title=A Ladakhi dream fuelled by a Swiss award|url=http://www.livemint.com/Consumer/AUgmDNspGwS9SZGU68P5LK/A-Ladakhi-dream-fuelled-by-a-Swiss-award.html|publisher=[[Livemint]]|date=25 November 2016}}&lt;/ref&gt;

১৯৭৫ চনত তেওঁৰ পিতৃ সোনম ৱাংগিয়াল জম্মু-কাশ্মীৰ চৰকাৰলৈ নিৰ্বাচিত হয় আৰু তাৰপৰাই তেওঁ মন্ত্ৰী হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ndtv.com/india-news/sonam-wangchuk-ladakh-violence-sonam-wangchuks-journey-from-real-phunsukh-wangdu-to-activist-under-lens-9342129 |title=Sonam Wangchuk's Journey From Real 'Phunsukh Wangdu' To Activist Under Lens - NDTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/thesundaystandard/2023/Feb/05/sonam-wangchuk-the-man-the-mountains-and-a-mission-2544430.html |title=Sonam Wangchuk: The man, the mountains, and a mission |first=Fayaz |last=Wani |date=5 February 2023 |website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt; ৯ বছৰ বয়সত তেওঁক শ্ৰীনগৰলৈ লৈ যোৱা হয় আৰু তাতে এখন স্কুলত নামভৰ্তি কৰা হয়। যিহেতু আন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ তুলনাত তেওঁৰ চেহেৰা বেলেগ আছিল আৰু তেওঁক তেওঁ বুজি নোপোৱা ভাষাত সম্বোধন কৰা হৈছিল, যাৰ বাবে তেওঁ দিবলগীয়া সঁহাৰিৰ অভাৱত তেওঁক মূৰ্খ বুলি ভুল কৰা হৈছিল। এই সময়ছোৱাক তেওঁ জীৱনৰ আটাইতকৈ ক’লা অংশ বুলি স্মৰণ কৰে। এই অৱস্থা সহ্য কৰিব নোৱাৰি ১৯৭৭ চনত তেওঁ অকলে দিল্লীলৈ পলায়ন কৰে, য'ত তেওঁ কেন্দ্ৰীয় বিদ্যালয়ৰ বিদ্যালয়ৰ অধ্যক্ষৰ ওচৰত নিজৰ আবেদন নিজে দাখিল কৰে।&lt;ref name=&quot;ht1&quot; /&gt;

ৱাংচুকে বি.টেক সম্পূৰ্ণ কৰে। ১৯৮৭ চনত নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ টেকন’লজি শ্ৰীনগৰ (তেতিয়াৰ আৰ ই চি শ্ৰীনগৰ)ৰপৰা মেকানিকেল ইঞ্জিনিয়াৰিঙত স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2025-09-27 |title=Sonam Wangchuk educational qualifications: How this engineer from NIT Srinagar became a prominent activist in Ladakh |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/sonam-wangchuk-educational-qualifications-how-this-engineer-from-nit-srinagar-became-a-prominent-activist-in-ladakh/articleshow/124176451.cms |access-date=2025-09-28 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

অভিযান্ত্ৰিক ধাৰা বাছনিৰ ক্ষেত্ৰত পিতৃৰ সৈতে মতানৈক্যৰ বাবে তেওঁ নিজৰ শিক্ষাৰ বিত্তীয় খৰচ নিজেই উলিয়াবলগীয়া হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি ২০১১ চনত ফ্ৰান্সৰ গ্ৰেনোবলৰ ক্ৰেটাৰ স্কুল অৱ আৰ্কিটেকচাৰত মাটিৰ স্থাপত্য বিষয়ত দুবছৰীয়া উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Global Award 2017- Sonam Wangchuk, stupas et enseignements|url=http://www.lecourrierdelarchitecte.com/article_7796|publisher=lecourrierdelarchitecte.com|date=17 May 2017|language=fr|access-date=13 July 2026|archivedate=7 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191207000644/https://www.lecourrierdelarchitecte.com/article_7796|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
==কেৰিয়াৰ==
১৯৮৮ চনত স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰাৰ পাছত ৱাংচুকে (ভাতৃ আৰু পাঁচজন সমনীয়াৰ সৈতে) লাডাখৰ ছাত্ৰ শৈক্ষিক আৰু সাংস্কৃতিক আন্দোলন (SECMOL) আৰম্ভ কৰে। 
ছাছপলৰ চৰকাৰী হাইস্কুলত বিদ্যালয় সংস্কাৰৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰাৰ পাছত SECMOLএ চৰকাৰী শিক্ষা বিভাগ আৰু গাঁৱৰ জনসাধাৰণৰ সহযোগত [[অপাৰেচন নিউ হোপ]] আৰম্ভ কৰে।&lt;ref name=&quot;mint&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ashoka&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TOI&quot;&gt;{{cite news |last1=Khattar |first1=Sakshi |date=26 July 2008 |title=Teach India: Think local, think Ladakhi |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Teach-India-Think-local-think-Ladakhi/articleshow/3281987.cms |work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

১৯৯৩ চনৰ জুন মাহৰপৰা ২০০৫ চনৰ আগষ্ট মাহলৈকে ৱাংচুকে লাডাখৰ একমাত্ৰ ছপা আলোচনী লাডাগছ মেলংৰো প্ৰতিষ্ঠা আৰু সম্পাদক হিচাপে কাম কৰে।&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ashoka&quot;/&gt; ২০০১ চনত তেওঁক হিল কাউন্সিল চৰকাৰৰ শিক্ষাৰ উপদেষ্টা হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jharkhandfeed.com/sonam-wangchuk-the-real-phunsuk-wangdu/|title=Sonam Wangchuk: The real 'Phunsuk Wangdu'|date=19 January 2017|publisher=JharkhandFeed|access-date=19 January 2017|archivedate=11 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180411174425/https://www.jharkhandfeed.com/sonam-wangchuk-the-real-phunsuk-wangdu/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ২০০২ চনত তেওঁ অন্যান্য এন জি অ’ৰ মুৰব্বীৰ সৈতে মিলি লাডাখী এন জি অ’ৰ নেটৱৰ্ক লাডাখ ভলাণ্টাৰী নেটৱৰ্ক (এল ভি এন) প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু ২০০৫ চনলৈকে ইয়াৰ কাৰ্যবাহী সমিতিত সম্পাদক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। লাডাখ পাহাৰীয়া পৰিষদ চৰকাৰৰ দৃষ্টিভংগী নথি-পত্ৰ লাডাখ ২০২৫ৰ খচৰা সমিতিৰ সদস্য হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয় আৰু ২০০৪ চনত শিক্ষা আৰু পৰ্যটনৰ নীতি প্ৰণয়নৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;entremeetsmit&quot;&gt;{{cite web|title=Sonam Wangchuk at Entrepreneur's Meet 2017|url=http://entremeetsmit.in/website/EntreMeet/sonam.html|website=Entremeetsmit.in|access-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525013517/http://entremeetsmit.in/website/EntreMeet/sonam.html|archive-date=25 May 2017|url-status=dead|archivedate=25 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525013517/http://entremeetsmit.in/website/EntreMeet/sonam.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ২০০৫ চনত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী [[মনমোহন সিং|মনমোহন সিঙে]] এই নথিখন আনুষ্ঠানিকভাৱে উন্মোচন কৰিছিল। ২০০৫ চনত ৱাংচুক ভাৰত চৰকাৰৰ মানৱ সম্পদ উন্নয়ন মন্ত্ৰ্যালয়ৰ প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় শাসক পৰিষদৰ সদস্য হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়।&lt;ref name=&quot;entremeetsmit&quot;/&gt;

২০০৭ চনৰপৰা ২০১০ চনলৈকে তেওঁ শিক্ষা সংস্কাৰৰ বাবে শিক্ষা মন্ত্ৰ্যালয়ক সহায় কৰিবলৈ কাম কৰা ডেনিছ এন জি অ' এম এছৰ শিক্ষা উপদেষ্টা হিচাপে কাম কৰে।&lt;ref&gt;{{cite news|title=In conversation with Sonam Wangchuk|url=http://www.reachladakh.com/in-conversation-with-sonam-wangchuk/1560.html|publisher=Reach Ladakh|date=30 April 2013}}&lt;/ref&gt;

২০১৩ চনৰ শেষৰফালে ৱাংচুকে বৰফৰ ষ্টুপাৰ এটা আৰ্হি উদ্ভাৱন আৰু নিৰ্মাণ কৰে যিটো হৈছে এটা কৃত্ৰিম হিমবাহ যিয়ে শীতকালত অপচয় হোৱা নদীৰ পানীক বিশাল বৰফৰ শঙ্কু বা ষ্টুপাৰ আকৃতিত জমা কৰি ৰাখে আৰু বসন্তৰ শেষৰফালে পানী গলিবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে এৰি দিয়ে, যিটো সময় কৃষকসকলক পানীৰ প্ৰয়োজন হোৱাৰ নিখুঁত সময়।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Coates|first1=Ashley|title=Ice stupas: a Himalayan answer to climate change, water shortage and glacial flooding|url=https://www.independent.co.uk/environment/ice-stupas-himalayan-answer-to-climate-change-water-shortage-and-glacial-flooding-a7742906.html|work=[[The Independent]]|date=30 May 2017}}&lt;/ref&gt; ২০১৩ চনত জম্মু-কাশ্মীৰ ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা ব’ৰ্ডত নিযুক্তি লাভ কৰিছিল। ২০১৪ চনত তেওঁক জে এণ্ড কে ৰাজ্যিক শিক্ষা নীতি আৰু দৃষ্টিভংগী নথি-পত্ৰৰ ফ্ৰেমৱৰ্ক কৰাৰ বাবে বিশেষজ্ঞ পেনেলত নিযুক্তি দিয়া হয়। ২০১৫ চনৰপৰা ৱাংচুকে হিমালয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ অলটাৰনেটিভছ স্থাপনৰ কাম আৰম্ভ কৰিছে। তেওঁ চিন্তিত যে বেছিভাগ বিশ্ববিদ্যালয়, বিশেষকৈ পাহাৰৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহ কেনেকৈ জীৱনৰ বাস্তৱতাৰ সৈতে অপ্ৰাসংগিক হৈ পৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Sarkhel|first1=Aritra|title=Meet Sonam Wangchuk, the 50 year old innovator from Ladakh|url=http://tech.economictimes.indiatimes.com/news/people/meet-sonam-wangchuk-the-50-year-old-innovator-from-ladakh/56114652|publisher=[[The Economic Times]]|date=22 December 2016|access-date=13 July 2026|archivedate=23 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323062416/http://tech.economictimes.indiatimes.com/news/people/meet-sonam-wangchuk-the-50-year-old-innovator-from-ladakh/56114652|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

লাডাখৰ পৰ্যটকসকলক স্থানীয় পৰিয়ালৰ সৈতে থকাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিবলৈ ২০১৬ চনত ৱাংচুকে ফাৰ্মষ্টেইছ লাডাখ নামৰ এটা প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰিছিল। এই প্ৰকল্পটো মাতৃ আৰু আদবয়সীয়া মহিলাৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয়। ২০১৬ চনৰ ১৮ জুনত চেটছাং ৰিনপোচে এই প্ৰকল্পটো আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰে।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Chauhan|first1=Divya|title=These Ladakhi Mothers Are Opening Up Their Homes To Travellers. Time To Ditch Those Hotel Rooms|url=https://www.scoopwhoop.com/Experience-The-Ladakhi-Culture-With-Farmstays-Ladakh/#.uqib1fudp|publisher=[[ScoopWhoop]]|date=1 August 2016|access-date=13 July 2026|archivedate=22 May 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180522181135/https://www.scoopwhoop.com/Experience-The-Ladakhi-Culture-With-Farmstays-Ladakh/#.uqib1fudp|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
==উদ্ভাৱন==

ৱাংচুকে লাডাখ, ছিকিম আৰু নেপালৰ দৰে পাহাৰীয়া অঞ্চলত কেইবাটাও নিষ্ক্ৰিয় সৌৰ বোকাময় অট্টালিকাৰ ডিজাইন আৰু তদাৰকত সহায় কৰি আহিছে যাতে শক্তি সঞ্চয়ৰ নীতিসমূহ বৃহৎ পৰিসৰত কাৰ্যকৰী হয়। আনকি শীতকালত তাপমাত্ৰা -৩০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছলৈ হ্ৰাস পোৱাৰ সময়তো তেওঁৰ সৌৰশক্তিচালিত আৰু মাটিৰ গড়েৰে আৱৰি ৰখা বিদ্যালয়খনে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক গৰম কৰি ৰাখে।&lt;ref name=&quot;DNA&quot;&gt;{{cite news|last1=Mascarenhas|first1=Josceline|title=Here's what Sonam Wangchuk plans to do to solve Ladakh's water woes|url=http://www.dnaindia.com/india/report-here-s-what-sonam-wangchuk-plans-to-do-to-solve-ladakh-s-water-woes-2078092|publisher=[[DNA India]]|date=16 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Hasan|first1=Snigdha|title=Mumbaikars, here's your chance to meet Sonam Wangchuk who inspired Aamir Khan's character in '3 Idiots'|url=http://www.mid-day.com/articles/lifestyle-news-sonam-wangchuk-inspired-aamir-khan-character-3-idiots-mumbai-trip/18166169|publisher=[[Mid-Day]]|date=15 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Reddy|first1=R. Ravikanth|title='Three Idiots' inspirer to set up Mountain varsity|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/%E2%80%98Three-Idiots%E2%80%99-inspirer-to-set-up-Mountain-varsity/article17020424.ece|work=[[The Hindu]]|date=11 January 2017}}&lt;/ref&gt;

ৱাংচুকৰ নেতৃত্বত [[লাডাখৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ শৈক্ষিক আৰু সাংস্কৃতিক আন্দোলন| SECMOL]] এ ২০১৬ চনৰ জুলাই মাহত ফ্ৰান্সৰ লায়নত অনুষ্ঠিত হোৱা মাটিৰ স্থাপত্যৰ ওপৰত দ্বাদশ বিশ্ব কংগ্ৰেছত শ্ৰেষ্ঠ ভৱনৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় টেৰা বঁটা লাভ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.statetimes.in/secmol-wins-international-terra-award-best-building/|title=SECMOL wins International Terra Award for best building|publisher=State Times|access-date=16 July 2016}}&lt;/ref&gt; নিষ্ক্ৰিয় সৌৰ স্থাপত্যৰ নীতিৰ ওপৰত সৰল, কম খৰচী পৰম্পৰাগত কৌশল ব্যৱহাৰ কৰি এই কেম্পাছটো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;DNA&quot;/&gt; এই ভৱনটোত এটা ডাঙৰ সৌৰশক্তিৰে উত্তাপিত শিক্ষণ হল আছে, লগতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে কেইবাটাও কোঠা আৰু অন্যান্য শ্ৰেণীকোঠা আছে।&lt;ref name=&quot;Hindu List&quot;/&gt;
==হিমালয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ অলটাৰনেটিভছ লাডাখ (HIAL)==
[[File:HIAL CAMPUS 2023.jpg|alt=HIAL Campus|thumb|Academic building of [https://hial.edu.in/ HIAL] 2023]]
১৯৮৮ চনত স্থাপন কৰা লাডাখৰ ছাত্ৰ শিক্ষা আৰু সাংস্কৃতিক আন্দোলন (SECMOL)ৰ সৈতে তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য অভিজ্ঞতাৰ পিছত ৱাংচুকে গীতাঞ্জলি জে আংমোৰ সৈতে হিমালয়ান ইনষ্টিটিউট অৱ অলটাৰনেটিভ লাডাখ (HIAL)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Himalayan Institute of Alternatives, Ladakh (Hial) |url=https://ecoversities.org/ecoversity/himalayan-institute-of-alternatives-ladakh-hial/ |access-date=2025-01-22 |website=Ecoversities |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=2019-08-21 |title=This Woman Quit Her Job to Help Sonam Wangchuk Transform Education in Ladakh! |url=https://thebetterindia.com/192295/ladakh-sonam-wangchuk-education-entrepreneur-himalayas-gitanjali-india/ |access-date=2025-01-22 |website=The Better India |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Himalayan Institute OF Alternatives Ladakh Information - Himalayan Institute OF Alternatives Ladakh Company Profile, Himalayan Institute OF Alternatives Ladakh News on The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/company/himalayan-institute-of-alternatives-ladakh/U80902JK2017NPL009999 |access-date=2025-01-22 |website=The Economic Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-09-05 |title=Himalayan Institute of Alternatives, Ladakh |url=https://www.oneplanetnetwork.org/organisations/himalayan-institute-alternatives-ladakh |access-date=2025-01-22 |website=One Planet network |language=en}}&lt;/ref&gt; প্ৰতিষ্ঠা কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=2019-08-21 |title=This Woman Quit Her Job to Help Sonam Wangchuk Transform Education in Ladakh! |url=https://thebetterindia.com/192295/ladakh-sonam-wangchuk-education-entrepreneur-himalayas-gitanjali-india/ |access-date=2025-01-27 |website=The Better India |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-10-28 |title=Interesting story of Gitanjali JB and her Himalayan dreams |url=https://www.newindianexpress.com/lifestyle/books/2019/Oct/25/interesting-story-of-gitanjali-jb-and-her-himalayan-dreams-2052639.html |access-date=2025-01-27 |website=The New Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt; HIAL আৰম্ভ কৰাৰ বাবে তেওঁৰ প্ৰেৰণা লাডাখৰ অনন্য ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰেক্ষাপটৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট শৈক্ষিক আৰু উন্নয়নমূলক প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ ইচ্ছাৰপৰাই উদ্ভৱ হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Kanwal |date=2024-03-26 |title=In conversation with Sonam Wangchuk - Founding-Director of SECMOL and of HIAL |url=https://merasangeet.com/india/in-conversation-with-sonam-wangchuk-founding-director-of-secmol-and-of-hial/ |access-date=2025-01-22 |website=Mera Sangeet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hills Fellowship |url=https://hial.edu.in/hillsfello |access-date=2025-01-22 |website=hial.edu.in |archivedate=2025-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250927011619/https://hial.edu.in/hillsfello |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HIMALAYAN INSTITUTE OF ALTERNATIVES LADAKH: Investors, Shareholders, Directors and Contact Details |url=https://www.zaubacorp.com/company/HIMALAYAN-INSTITUTE-OF-ALTERNATIVES-LADAKH/U80902LH2017NPL009999 |access-date=2025-01-22 |website=Zauba Corp}}&lt;/ref&gt;

ৱাংচুকে HIAL প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো লাডাখৰ শিক্ষা সংস্কাৰৰ প্ৰতি তেওঁৰ দায়বদ্ধতাৰ ধাৰাবাহিকতা, SECMOL য়ে স্থাপন কৰা ভেটিৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰি। তেওঁৰ দৃষ্টিভংগী কেৱল উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰাই নহয়, যুৱক-যুৱতীসকলক তেওঁলোকৰ অনন্য পৰিৱেশত লাভৱান হ'বলৈ প্ৰয়োজনীয় দক্ষতাৰে সজ্জিত কৰি অঞ্চলটোৰ বাবে এক বহনক্ষম ভৱিষ্যত সৃষ্টি কৰা।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kyndryl and HIAL Empower Ladakh's Youth with Entrepreneurial Skills |url=https://www.kyndryl.com/in/en/about-us/news/2023/12/csr-outreach-himalayan-institute |access-date=2025-01-22 |website=Kyndryl |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-15 |title=Himalayan Institute of Alternatives |url=https://filminstitute.auroville.org/tag/himalayan-institute-of-alternatives/ |access-date=2025-01-22 |website=Auroville Film Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Himalayan Institute for Alternatives, in Ladakh (HIAL) - Sustainability as Pedagogy in Africa? |url=https://www.sdginhigheredafrica.co.za/organisations-we-re-following-1/himalayan-institute-for-alternatives-in-ladakh-hial |access-date=2025-01-22 |website=Sustainability as Pedagogy in Africa? |language=en}}&lt;/ref&gt;
===বৰফৰ স্তুপ===
*মূল প্ৰবন্ধ: [[বৰফৰ স্তুপ]]
২০১৪ চনৰ জানুৱাৰী মাহত ৱাংচুকে [[বৰফৰ স্তুপ| আইচ স্তুপ]] নামৰ এটা প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল প্ৰাকৃতিক হিমবাহৰ গলিত পানী ববলৈ আৰম্ভ কৰাৰ আগতে এপ্ৰিল আৰু মে’ মাহৰ কৃষিৰ বাবে জটিল মাহত লাডাখৰ কৃষকসকলে সন্মুখীন হোৱা পানীৰ সংকটৰ সমাধান বিচাৰি উলিওৱা। ২০১৪ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহৰ শেষৰফালে তেওঁলোকে সফলতাৰে বৰফৰ স্তুপৰ দুমহলীয়া প্ৰট’টাইপ নিৰ্মাণ কৰিছিল যিয়ে প্ৰায় ১৫০,০০০ লিটাৰ শীতকালীন নৈৰ পানী জমা কৰিব পাৰে যিটো সেই সময়ত কোনেও বিচৰা নাছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Pareek|first1=Shreya|title=The Engineer Who Is Creating Ice Stupas To Solve The Water Problems Of People In Ladakh|url=http://www.thebetterindia.com/15896/artificial-ice-stupa-can-solve-ladakh-water-problems-sonam-wangchuk/|access-date=30 June 2017|publisher=The Better India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mint&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Kattakayam|first1=Jiby|title=ice stupas Ice for a green Ladakh|url=http://www.dnaindia.com/india/report-ice-for-a-green-ladakh-2269396|publisher=[[DNA India]]|date=2 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Man-made glacier leads to a new water world|url=http://www.asianage.com/india/all-india/310317/man-made-glacier-leads-to-a-new-water-world.html|publisher=[[Asian Age]]|date=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;

২০১৫ চনত যেতিয়া লাডাখত ভূমিস্খলনত জান্সকাৰৰ ফুগতাল নদীখন বন্ধ হৈ যোৱাৰ ফলত সংকটৰ সম্মুখীন হৈছিল আৰু ১৫ কিলোমিটাৰ দীঘল হ্ৰদ গঠিত হৈছিল, আৰু ই নামনিত বাস কৰা জনগণৰ বাবে এক বৃহৎ ভাবুকি হৈ পৰিছিল, তেতিয়া ৱাংচুকে হ্ৰদটোৰ পানী নিষ্কাশন কৰিবলৈ চাইফন কৌশল ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল আৰু পৰিকল্পনা অনুসৰি হ্ৰদটোক বিস্ফোৰণ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে পানীৰ জেটৰ সহায়ত নিৰাপদে প্ৰান্তবোৰ কাটি পানী বোৱাই নিয়াৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। কিন্তু তেওঁৰ পৰামৰ্শক আওকাণ কৰি বিস্ফোৰণৰ কাম অব্যাহত ৰখা হয়। ২০১৫ চনৰ ৭ মে'ত অৱশেষত হ্ৰদটোৱে অকস্মাৎ হোৱা বাঢ়নী পানীয়ে ১২খন দলং আৰু বহুতো পথাৰ ধ্বংস কৰে।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Artificial lake in Kargil bursts; bridges, buildings damaged|url=http://www.tribuneindia.com/news/jammu-kashmir/community/artificial-lake-in-kargil-bursts-bridges-buildings-damaged/77433.html|publisher=[[The Tribune (Chandigarh)]]|date=8 May 2015|access-date=13 July 2026|archivedate=24 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024095954/http://www.tribuneindia.com/news/jammu-kashmir/community/artificial-lake-in-kargil-bursts-bridges-buildings-damaged/77433.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Mok|first1=Kimberley|title=This scientist wants to create 'artificial glaciers' to combat melting Himalayan ice|url=https://www.treehugger.com/climate-change/sonam-wangchuk-artificial-glaciers-ice-towers-himalayas.html|publisher=[[TreeHugger]]|date=24 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Devadas|first1=David|title=Ladakh's innovator Sonam Wangchuk toils for a visionary project to reverse climate change|url=http://www.firstpost.com/india/ladakhs-innovator-sonam-wangchuk-toils-for-a-visionary-project-to-reverse-climate-change-3125928.html|publisher=[[Firstpost]]|date=26 November 2016}}&lt;/ref&gt;

২০১৬ চনত ৱাংচুকে উচ্চ উচ্চতাৰ হিমবাহৰ হ্ৰদত দুৰ্যোগ প্ৰশমনৰ বাবে আইচ স্তুপ কৌশল প্ৰয়োগ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁক ছিকিম চৰকাৰে আমন্ত্ৰণ জনাইছিল ৰাজ্যৰ আন এটা বিপজ্জনক হ্ৰদৰ বাবে চাইফন কৌশল প্ৰয়োগ কৰিবলৈ। ২০১৬ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত তেওঁ উত্তৰ-পশ্চিম ছিকিমৰ দক্ষিণ লোনাক হ্ৰদলৈ তিনি সপ্তাহৰ অভিযান চলায়, যিটো বিগত কেইবছৰমানৰপৰা বিপজ্জনক বুলি ঘোষণা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Man Who Inspired Amir Khan's '3 Idiots' Role Explains How His Team Saved Lakhs Of Lives In Sikkim|url=http://www.indiatimes.com/news/india/sonam-wangchuck-explains-how-his-scientific-team-saved-lakhs-of-lives-in-sikkim-with-one-high-altitude-adventure-262177.html|publisher=[[indiatimes.com]]|date=17 November 2016}}&lt;/ref&gt; তেওঁৰ দলটোৱে বৰষুণ আৰু বৰফৰ মাজত হ্ৰদটোত দুসপ্তাহ ধৰি শিবিৰ পাতিছিল আৰু অন্য ব্যৱস্থা গ্ৰহণ নকৰালৈকে হ্ৰদটোৰ পানী নিষ্কাশন কৰিবলৈ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ চাইফন ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=South Lhonak Expedition 2016: A technical Report|url=http://dstsikkim.gov.in/Adv/South%20Lhonak%20Lake%20expedition_tech%20report.pdf|access-date=30 June 2017|agency=[[Government of Sikkim]]|publisher=dstsikkim.gov.in|archivedate=25 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125173436/http://dstsikkim.gov.in/Adv/South%20Lhonak%20Lake%20expedition_tech%20report.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Dhungel|first1=Pankaj|title=Lhonak lake situated deliberated at climate change consultation|url=http://www.ssdma.nic.in/CMS/GetPdf?MenuContentID=10212|publisher=[[Sikkim Express]] via [[Government of Sikkim|Sikkim State Disaster Management Authority]]|date=7 May 2016}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

২০১৬ চনৰ শেষৰফালে চুইজাৰলেণ্ডৰ আল্পছৰ কৰ্তৃপক্ষৰপৰা এই ধাৰণাটোৱে টান লাভ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ৱাংচুকক চুইজাৰলেণ্ডৰ এংগাডিন উপত্যকাৰ পণ্ট্ৰেচিনা পৌৰসভাৰ সভাপতিয়ে আমন্ত্ৰণ জনাইছিল যাতে তেওঁলোকৰ শীতকালীন পৰ্যটনৰ আকৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ [[বৰফৰ স্তুপ| আইচ স্তুপ]] নিৰ্মাণ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;DP&quot;&gt;{{cite news|title=Building Ice Stupas in Arid Landscape|url=http://www.deccanpost.in/building-ice-stupas-in-arid-landscape/|access-date=30 June 2017|publisher=Deccan Post}}&lt;/ref&gt; ২০১৬ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ৱাংচুক আৰু তেওঁৰ দলটোৱে চুইজাৰলেণ্ডৰ আল্পছ পৰ্বতমালালৈ গৈ ইউৰোপৰ প্ৰথমটো [[বৰফৰ স্তুপ| আইচ স্তুপ]] চুইজাৰলেণ্ডৰ অংশীদাৰসকলৰ সৈতে মিলি নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Yashwant|first1=Shailendra|title=Sonam Wangchuk's Ice Stupas Are Firing Up Interest From Ladakh To The Swiss Alps|url=http://www.huffingtonpost.in/shailendra-yashwant-/sonam-wangchuks-ice-stupa_b_10001210.html|work=[[The Huffington Post]]|date=18 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Tyagi|first1=Chhavi|title=Sonam Wangchuk's Ice Stupas Are Firing Up Interest From Ladakh To The Swiss Alps|url=http://economictimes.indiatimes.com/sonam-wangchuk-creates-ice-stupas-to-stall-climate-refugees/articleshow/55869106.cms|publisher=[[The Economic Times]]|date=14 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=3 इडियट्स में आमिर खान के किरदार को इंस्पायर करने वाले इंजीनियर को मिला ग्लोबल अवॉर्ड|url=http://www.jansatta.com/entertainment/real-character-of-aamir-khan-from-3-idiot-bagged-global-rolex-enterprise-award/187011/|publisher=[[Jansatta]]|date=17 November 2016|language=hi}}&lt;/ref&gt;
২০১৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত লাডাখৰ স্থানীয় যুৱ ভাস্কৰ্যশিল্পী আৰু শিল্পীৰ এটা দলে প্ৰকৃততে ১০ ফুট উচ্চতাৰ [[বৰফৰ স্তুপ| আইচ স্তুপ]] নিৰ্মাণ কৰিছিল। 
এই আচৰিত ভাস্কৰ্য্যটো সম্পূৰ্ণৰূপে বৰফৰদ্বাৰা নিৰ্মিত আৰু প্ৰকল্পটো সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ ২৫ দিনৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰম আৰু নিষ্ঠাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। 
যিহেতু এই স্তুপাটো আন এটা বিশাল বৰফৰ টাৱাৰৰ ভিতৰত (বৰফৰ স্তুপ কৃত্ৰিম হিমবাহ) ৰখা হৈছিল, সেয়েহে ইয়াক প্ৰায় -১২ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছৰ অতি কম উষ্ণতাত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ice stupa has a heart now, Ladakh ought to fight climate change with innovation and traditional values|url=http://www.ladakhhub.com/featured/ice-stupa|access-date=2026-07-13|archivedate=2018-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180410204831/http://www.ladakhhub.com/featured/ice-stupa/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
===ভ্ৰাম্যমাণ সৌৰশক্তি চালিত টেণ্ট===
২০২১ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ৱাংচুকে ভাৰতীয় সেনাৰ বাবে সৌৰশক্তি চালিত তম্বু নিৰ্মাণ কৰিছিল। প্ৰতিটো তম্বুত প্ৰায় ১০ জন জোৱান থাকিব পাৰে। ৱাংচুকৰ মতে, তেওঁৰ মনত এই উদ্ভাৱনৰ কথা তেতিয়াই আহিছিল যেতিয়া তেওঁ জানিব পাৰিছিল যে প্ৰায় ৫০,০০০ ভাৰতীয় সৈন্যই উচ্চ উচ্চতাৰ অঞ্চলত কঠোৰ বতৰত কাম কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/ladakh-based-engineer-sonam-wangchuk-develops-mobile-solar-powered-tent-for-indian-army/solar-powered-tents/slideshow/81189999.cms|title=Ladakh-based engineer Sonam Wangchuk develops mobile solar-powered tent for Indian Army - Solar-powered tents|website=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ornatesolar.com/blog/indias-first-solar-heated-tent|title=India’s First Solar Heated Tent|first=Nidhi|last=Sharma|date=25 May 2021}}&lt;/ref&gt; এই উদ্ভাৱনে দিনৰ ভাগত তাপ শক্তিক আৱদ্ধ কৰি ৰাখে আৰু এই শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি ৰাতি তম্বুটো গৰম কৰি ৰাখে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/innovator-sonam-wangchuk-develops-solar-heated-tent-for-army-personnel-2380151|title=Innovator Who Inspired '3 Idiots' Develops Solar Heated Tent For Army |work=NDTV}}&lt;/ref&gt;
==ৰাজনীতি==
২০১৩ চনত লাডাখৰ ছাত্ৰ সমাজৰ বাৰে বাৰে অনুৰোধত ৱাংচুকে বহনক্ষম শিক্ষা, পৰিৱেশ আৰু অৰ্থনীতিৰ বাবে কাম কৰাৰ লক্ষ্যৰে নিউ লাডাখ আন্দোলন (এন এল এম) আৰম্ভ কৰাত সহায় কৰে, যিটো এটা সামাজিক অভিযান আৰু লাডাখৰ সংস্কৰণ গ্ৰীণ পাৰ্টি।&lt;ref&gt;{{cite news|title=New Ladakh Movement releases manifesto|url=http://www.statetimes.in/epaper/uploads/2014/02/24/16.pdf|publisher=[[State Times]]|date=24 February 2014|location=[[Jammu]]|access-date=13 July 2026|archivedate=11 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170911204633/http://www.statetimes.in/epaper/uploads/2014/02/24/16.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=30 August 2016 |title=New Ladakh Movement (NLM) announces to plunge in forthcoming LAHDC elections in Leh |url=http://www.scoopnews.in/det.aspx?q=50146 |publisher=[[Scoop News]]}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ লগতে লাডাখৰ বৃদ্ধি আৰু উন্নয়নৰ বাবে সকলো স্থানীয় ৰাজনৈতিক নেতাক এক বেনাৰত একত্ৰিত কৰাৰ লক্ষ্য আছিল। অৱশেষত সদস্যসকলে ইয়াক অৰাজনৈতিক সামাজিক আন্দোলনলৈ পৰিণত কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pargal |first1=Sanjeev |date=24 December 2015 |title=BJP creates history, wins two-third majority in Leh Council elections |url=http://www.dailyexcelsior.com/bjp-creates-history-wins-two-third-majority-in-leh-council-elections/ |publisher=[[Daily Excelsior]]}}&lt;/ref&gt;
===চীনৰ সামগ্ৰী বৰ্জন===
২০২০ চনৰ জুন মাহত গালৱানত ভাৰত-চীন সীমান্তৰ সংঘৰ্ষৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই ৱাংচুকে ভাৰতীয়সকলক তেওঁলোকৰ &quot;মোনাৰ(ৱালেট) শক্তি&quot; ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰু চীনৰ সামগ্ৰী বৰ্জন কৰিবলৈ আহ্বান জনায়।&lt;ref name=&quot;Details&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Cite web|last=Ganai|first=Naseer|date=30 May 2020|title=Magsaysay Awardee Sonam Wangchuk Calls For 'Boycott Made in China'|url=https://www.outlookindia.com/website/story/india-news-software-in-a-week-hardware-in-a-year-magsaysay-awardee-sonam-wangchuk-calls-for-boycott-made-in-china/353838|access-date=6 June 2020|website=Outlook India}}&lt;/ref&gt; এই আবেদনে সংবাদ মাধ্যমত ব্যাপক প্ৰচাৰ লাভ কৰে আৰু কেইবাজনো বিশিষ্ট চেলিব্ৰিটিৰপৰা সমৰ্থন লাভ কৰে।&lt;ref name=&quot;:26&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Boycott Chinese products': Milind Soman quits TikTok after 3 Idiots' inspiration Sonam Wangchuk's call|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/boycott-chinese-products-milind-soman-quits-tiktok-after-3-idiots-inspiration-sonam-wangchuk-s-call/story-j6wNRmVwmwJ82DUcWfd67J.html|access-date=31 May 2020|website=Hindustan Times|date=31 May 2020 }}&lt;/ref&gt;
===লাডাখ স্বায়ত্তশাসনৰ প্ৰতিবাদ===
২০২৩ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীত লাডাখৰ ভংগুৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ওপৰত জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিবলৈ আৰু ভাৰতীয় সংবিধানৰ ষষ্ঠ অনুসূচীৰ অধীনত ইয়াৰ সুৰক্ষাৰ দাবী কৰিবলৈ ৱাংচুকে “খাৰডুংলা পাছ’’লৈ উপবাসে যাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু কৰ্তৃপক্ষই তেওঁক গৃহবন্দী কৰি খাৰডুংলালৈ যোৱাত বাধা দিয়াৰ লগতে তেওঁৰ চলাচলত বাধা আৰোপ কৰাৰ লগতে তেওঁৰ ওচৰলৈ মানুহ অহাত বাধা আৰোপ কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছে। লাডাখ আৰক্ষীয়ে এই অভিযোগ নাকচ কৰি কয় যে তেওঁক তাপমাত্ৰা উপবাসৰ বাবে অনুপযুক্ত বুলি উল্লেখ কৰি খাৰডুংলা পাছত প্ৰৱেশৰ অনুমতি দিয়া হোৱা নাই, -৪০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছতকৈ কম।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=29 January 2023 |title=Ladakhi innovator Sonam Wangchuk says he's under house arrest, police deny charge |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/ladakhi-innovator-sonam-wangchuk-says-hes-under-house-arrest-police-deny-charge/article66445976.ece |access-date=30 January 2023}}&lt;/ref&gt; 

২০২৪ চনৰ মাৰ্চ মাহত তেওঁ কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ বাবে সাংবিধানিক সুৰক্ষা আৰু ঔদ্যোগিক আৰু খনন লবীৰপৰা লাডাখক সুৰক্ষা দিয়াৰ দাবীৰ বাবে হেঁচা প্ৰয়োগ কৰিবলৈ মৃত্যুৰ আগমন আৰম্ভ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Sadhwani |first1=Karina |title=Explained: Ladakhi Climate Activist Sonam Wangchuk's 21-Day-Hunger Strike for 'Truth, Environment, &amp; Democracy' |url=https://www.thequint.com/climate-change/sonam-wangchuk-hunger-strike-climate-fast-ladakh-protest |access-date=23 March 2024 |work=[[The Quint]] |date=22 March 2024}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ উপৰি তেওঁ কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল লাডাখক ষষ্ঠ অনুসূচীৰ অধীনত ৰাজ্য প্ৰদান কৰাৰ বাবে ২১ দিনীয়া জলবায়ু দ্ৰুত অনশন আৰম্ভ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sonam Wangchuk (Phunsukh Wangdu of 3 Idiots) is on 21 days hunger strike (Day 21) |url=https://www.brutimes.com/news/politics/sonam-wangchuk-phunsukh-wangdu-of-3-idiots-is-on-21-days-hunger-strike-day-21 |website=Bru Times News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climate fast: Why is Sonam Wangchuk protesting in Ladakh? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/climate-fast-why-is-sonam-wangchuk-protesting-in-ladakh/photostory/108749321.cms |website=The Times of India |language=en |date=24 March 2024}}&lt;/ref&gt; ২০২৪ চনৰ ৩০ ছেপ্টেম্বৰত তেওঁলোকৰ দাবীৰ বাবে লাডাখৰপৰা দিল্লীলৈ খোজকাঢ়ি যোৱাৰ সময়ত ৱাংচুক আৰু তেওঁৰ সমৰ্থকসকলক দিল্লী আৰক্ষীয়ে সিংহু সীমান্তত আবদ্ধ কৰি ৰাখে আৰু ২০২৪ চনৰ ২ অক্টোবৰত মুকলি কৰি দিয়ে।&lt;ref name=&quot;z626&quot;&gt;{{cite web | title=Delhi Police Detain Climate Activist Sonam Wangchuk, Supporters At Singhu Border | website=NDTV.com | date=2019-02-22 | url=https://www.ndtv.com/india-news/delhi-police-detain-climate-activist-sonam-wangchuk-supporters-at-singhu-border-6687586 | access-date=2024-10-02}}&lt;/ref&gt;
===ককৰোচ জনতা পাৰ্টিৰ প্ৰতিবাদ===
ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্য্য কান্তে নিবনুৱা যুৱকক পঁইতাচোৰাৰ সৈতে তুলনা কৰি কৰা মন্তব্যৰ পিছত ২০২৬ চনৰ মে’ মাহত [[ককৰোচ জনতা পাৰ্টি]] গঠন হোৱাৰ পিছৰেপৰা ৱাংচুকে নিজকে &quot;ইচ্ছাকৃত পঁইতাচোৰা&quot; বুলি অভিহিত কৰি চিজেপি আন্দোলনৰ সমৰ্থনত আগবাঢ়ি আহিছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Sonam Wangchuk calls himself 'honorary cockroach', backs CJP, urges Centre to hear youth|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/23/sonam-wangchuk-calls-himself-honorary-cockroach-backs-cjp-urges-centre-to-hear-youth|work=The New Indian Express|date=23 May 2026|access-date=23 May 2026|archive-date=10 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610164114/https://www.newindianexpress.com/amp/story/india/2026/May/23/sonam-wangchuk-calls-himself-honorary-cockroach-backs-cjp-urges-centre-to-hear-youth|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[নীট ২০২৬ প্ৰশ্নকাকত ফাদিল]] আৰু [[চিবিএছচি অন-স্ক্ৰীণ মাৰ্কিং]]ৰ অনিয়মক লৈ কেন্দ্ৰীয় শিক্ষামন্ত্ৰী ধৰ্মেন্দ্ৰ প্ৰধানৰ পদত্যাগৰ দাবীত নতুন দিল্লীৰ [[যন্তৰ মন্তৰ, নতুন দিল্লী|যন্তৰ মন্তৰ]]ত চিজেপিৰ উদ্যোগত অনুষ্ঠিত প্ৰতিবাদত ৱাংচুকে বিশিষ্ট ব্যক্তিত্ব হিচাপে কাম কৰি আহিছে। ২৮ জুন তাৰিখৰপৰা ৱাংচুকে [[অল ইণ্ডিয়া ষ্টুডেণ্টছ এছ’চিয়েচন]] (AISA)ৰ ছয়জন ছাত্ৰৰ সৈতে অনিৰ্দিষ্টকালীন অনশন আৰম্ভ কৰে।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |last=Butani|first=Ashna|date=2026-06-28|title=Sonam Wangchuk begins hunger strike at Jantar Mantar, six students join|url=https://www.thehindu.com/news/national/sonam-wangchuk-joins-cjp-protest-begins-hunger-strike-at-jantar-mantar/article71157421.ece|access-date=2026-07-08|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; এই অনশন এতিয়াও অব্যাহত আছে। ১৮ জুলাইত ৱাংচুকক আৰক্ষীয়ে প্ৰতিবাদস্থলীৰ পৰা বলপূৰ্বকভাৱে আঁতৰাই ছফদৰজং হাস্পতাললৈ লৈ যায়।&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Pandey |first1=Geeta |title=Indian activist on hunger strike for 20 days forcibly taken to hospital |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cjej3dxxg2do |website=BBC |access-date=18 July 2026 |date=18 July 2026}}&lt;/ref&gt;

==গ্ৰেপ্তাৰ==
২০২৫ চনৰ ২৪ ছেপ্টেম্বৰত লেহত হোৱা প্ৰতিবাদৰ ফলত বিজেপিৰ কাৰ্যালয় জ্বলাই দিয়া হয় আৰু লাডাখ পাহাৰীয়া পৰিষদৰ চৌহদ ভাঙি পেলোৱা হয়। এই প্ৰতিবাদৰ চূড়ান্ত পৰ্যায়ত উপনীত হয় আৰক্ষীৰ দমন কাৰ্যসূচী। বিষয়াসকলে প্ৰতিবাদকাৰীসকলৰ ওপৰত গুলীচালনা কৰে, যাৰ ফলত চাৰিজন সাধাৰণ নাগৰিকৰ মৃত্যু হয় আৰু কেইবা ডজনো আহত হয়। গণগ্ৰেপ্তাৰৰ সমান্তৰালভাৱে চহৰখনত সান্ধ্য আইন জাৰি কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Vijaita |last2=Ashiq |first2=Peerzada |date=25 September 2025 |title=Leh protest turns deadly; Centre blames climate activist Sonam Wangchuk |url=https://www.thehindu.com/news/national/clashes-erupt-in-ladakh-amid-shutdown-to-press-for-advancing-talks-with-centre/article70088013.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925081640/https://www.thehindu.com/news/national/clashes-erupt-in-ladakh-amid-shutdown-to-press-for-advancing-talks-with-centre/article70088013.ece |archive-date=25 September 2025 |website=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt; গৃহ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰতিবাদৰ বাবে উচটনি দিয়াৰ বাবে ৱাংচুকক দোষাৰোপ কৰে।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Ashiq |first=Peerzada |date=27 September 2025 |title=Ladakh Statehood activist Sonam Wangchuk detained under NSA in Leh |url=https://www.thehindu.com/news/national/ladakh/climate-activist-sonam-wangchuk-arrested-in-leh/article70097428.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927062414/https://www.thehindu.com/news/national/ladakh/climate-activist-sonam-wangchuk-arrested-in-leh/article70097428.ece |archive-date=27 September 2025 |website=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Vijaita |last2=Ashiq |first2=Peerzada |date=26 September 2025 |title=Leh remains tense a day after death of four persons |url=https://www.thehindu.com/news/national/ladakh/ladakh-protesters-died-of-bullet-wounds-ladakh-buddhist-association/article70094344.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926045028/https://www.thehindu.com/news/national/ladakh/ladakh-protesters-died-of-bullet-wounds-ladakh-buddhist-association/article70094344.ece |archive-date=26 September 2025 |website=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt; ৱাংচুকে এই অভিযোগ অস্বীকাৰ কৰি কয় যে এই প্ৰতিবাদসমূহ চৰকাৰৰ প্ৰতি মানুহৰ হতাশাৰ প্ৰতিফলন;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bukhari |first=Fayaz |date=27 September 2025 |title=Indian police arrest activist Wangchuk after deadly Ladakh protests |url=https://www.reuters.com/world/india/indian-police-arrest-activist-wangchuk-after-deadly-ladakh-protests-2025-09-26/ |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ৱাংচুকে ইয়াৰ পূৰ্বে শান্তিৰ বাবে আবেদন জনাইছিল যেতিয়া প্ৰথম হিংসাত্মক পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Rishi |last2=Kuruganti |first2=Kavitha |last3=Kothari |first3=Ashish |date=1 November 2025 |title=Nine false claims about Sonam Wangchuk – and why they fall flat |url=https://scroll.in/article/1087992/nine-claims-against-sonam-wangchuk-and-why-they-fall-flat |website=[[Scroll.in]]}}&lt;/ref&gt; দুদিন পাছত ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আইন (এন এছ এ)ৰ বিধান অনুসৰি লাডাখৰ আৰক্ষী সঞ্চালক প্ৰধান (ডি জি পি)ৰ নেতৃত্বত শতাধিক আৰক্ষীয়ে ৱাংচুকক আটক কৰে।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

তাৰ পিছত লেহত ইণ্টাৰনেট সেৱা বন্ধ কৰি দিয়া হয়, আনহাতে কাৰ্ফিউ আৰু গণগ্ৰেপ্তাৰ অব্যাহত থাকে।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ৱাংচুকৰ পৰিয়ালক কোনো আনুষ্ঠানিকভাৱে আটক কৰাৰ আদেশ নিদিয়াৰ পাছতো কৰ্তৃপক্ষই তেওঁক যোধপুৰ কেন্দ্ৰীয় কাৰাগাৰলৈ লৈ যায়।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Vijaita |date=27 September 2025 |title=Police said Sonam Wangchuk was being taken to Jodhpur, says wife |url=https://www.thehindu.com/news/national/police-said-sonam-wangchuk-was-being-taken-to-jodhpur-says-wife/article70099458.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927062414/https://www.thehindu.com/news/national/police-said-sonam-wangchuk-was-being-taken-to-jodhpur-says-wife/article70099458.ece |archive-date=27 September 2025 |website=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Lakhera |first=Vedaant |date=30 September 2025 |title=Gitanjali Angmo accuses Centre of framing Sonam Wangchuk |url=https://frontline.thehindu.com/politics/sonam-wangchuk-nsa-detention-ladakh-protests/article70114394.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20251003183431/https://frontline.thehindu.com/politics/sonam-wangchuk-nsa-detention-ladakh-protests/article70114394.ece |archive-date=3 October 2025 |website=[[Frontline (magazine)]]}}&lt;/ref&gt; গৃহ মন্ত্ৰ্যালয়ে এফচিআৰএৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ বাতিল কৰাৰ পূৰ্বে ছেকম’লক সন্দেহজনক বিদেশী ধন গ্ৰহণ কৰাৰ অভিযোগ মিছাকৈ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; একেদৰে কেন্দ্ৰীয় তদন্তকাৰী ব্যুৰোৱে (চিবিআই) এইচআইএএলৰ ওপৰত তদন্ত আৰম্ভ কৰে আৰু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে কেইবাজনো কেন্দ্ৰীয় সংৰক্ষিত আৰক্ষী বাহিনী (চিআৰপিএফ)ৰ জোৱান নিয়োগ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; লাডাখৰ ডিজিপিয়ে ৱাংচুকক &quot;পাকিস্তানী সম্পৰ্ক&quot; থকা বুলি মিছা অভিযোগ উত্থাপন কৰিছিল কাৰণ তেওঁ ২০২৫ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ৰাষ্ট্ৰসংঘ আৰু ডন মিডিয়াই আয়োজন কৰা পত্নী গীতাঞ্জলি জে আংমোৰ সৈতে পাকিস্তানত অনুষ্ঠিত হোৱা হিমালয়ৰ জলবায়ু সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; আংমোক ৱাংচুকৰ স্বাস্থ্য বা অৱস্থাৰ বিষয়ে কোনো তথ্য দিয়া হোৱা নাছিল আৰু কৰ্তৃপক্ষই তেওঁক তেওঁৰ সৈতে কথা পাতিবলৈ অনুমতি দিয়া নাছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kissu |first=Sagrika |date=30 September 2025 |title=Sonam Wangchuk's wife in Delhi. 'Not allowed to speak to him, felt like I was under house arrest' |url=https://theprint.in/india/sonam-wangchuks-wife-in-delhi-not-allowed-to-speak-to-him-felt-like-i-was-under-house-arrest/2754213/ |website=[[ThePrint]]}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ পিছত ২ অক্টোবৰত আংমোৱে ৱাংচুকৰ গ্ৰেপ্তাৰৰ প্ৰত্যাহ্বান জনাই উচ্চতম ন্যায়ালয়ত [[বন্দী প্ৰত্যক্ষীকৰণ]] আবেদন দাখিল কৰিবলৈ আগবাঢ়ি যায়।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 October 2025 |title=Sonam Wangchuk’s wife Geetanjali moves Supreme Court seeking Ladakh activist’s release |url=https://indianexpress.com/article/india/sonam-wangchuk-wife-geetanjali-supreme-court-ladakh-protest-10284852/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251003192849/https://indianexpress.com/article/india/sonam-wangchuk-wife-geetanjali-supreme-court-ladakh-protest-10284852/ |archive-date=3 October 2025 |website=[[The Indian Express]]}}&lt;/ref&gt; ২৪ নৱেম্বৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে আংমোৰ আবেদন ৮ ডিচেম্বৰলৈ স্থগিত ৰাখে।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 November 2025 |title=Sonam Wangchuk's plea challenging NSA detention adjourned to December 8 |url=https://www.thehindu.com/news/national/sonam-wangchuk-detention-nsa-plea-supreme-court-hearing-live-updates-november-24-2025/article70316185.ece |website=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt; পিছলৈ এই গোচৰটো আৰু ২০২৬ চনৰ ২৯ জানুৱাৰীলৈ স্থগিত ৰখা হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=Top Court Adjourns Hearing On Sonam Wangchuk's Wife's Plea To January 29 |url=https://www.ndtv.com/india-news/top-court-adjourns-hearing-on-sonam-wangchuks-wifes-plea-to-january-29-10745288 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt; গৃহ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ে এন এছ এৰ অধীনত তেওঁৰ আটক বাতিল কৰাৰ পাছত ২০২৬ চনৰ ১৪ মাৰ্চত ৱাংচুকক মুকলি কৰি দিয়া হয়।&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Singh |first=Vijaita |date=2026-03-14 |title=Sonam Wangchuk released after 170 days as Centre revokes his detention under NSA |url=https://www.thehindu.com/news/national/centre-releases-sonam-wangchuk-detention-under-nsa/article70742477.ece |access-date=2026-03-15 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;
==জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিত==
২০০৯ চনত তেওঁৰ কাহিনীয়ে ৰাজকুমাৰ হিৰাণীৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত ৩ ইডিয়টছ ছবিত আমিৰ খানৰ চৰিত্ৰ ফুনছুখ ৱাংডুক অনুপ্ৰাণিত কৰাত ৱাংচুক চৰ্চালৈ আহে।&lt;ref name=&quot;telegraph&quot;&gt;{{cite news|last1=Menon|first1=Shyam G.|title=What you did not watch in 3 Idiots - Rethink after Ladakh education initiative fell victim to bureaucracy and resentment|url=https://www.telegraphindia.com/1100719/jsp/frontpage/story_12700204.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722043505/http://www.telegraphindia.com/1100719/jsp/frontpage/story_12700204.jsp|url-status=dead|archive-date=22 July 2010|publisher=[[The Telegraph (Calcutta)]]|date=19 July 2010}}&lt;/ref&gt;
তেওঁক &quot;বাস্তৱ জীৱনৰ ফুনছুখ ৱাংডু&quot; বুলি কোৱা হৈছে।&lt;ref name=&quot;ht1&quot;&gt;{{cite news|last1=Paul|first1=Satarupa|title=Meet Sonam Wangchuk, the real life Phunsukh Wangdu of 3 Idiots|url=http://www.hindustantimes.com/education/meet-sonam-wangchuk-the-real-life-phunsukh-wangdu-of-3-idiots/story-7qofYgkfHOxSHh1lXqZIFM.html|publisher=[[Hindustan Times]]|date=8 December 2016}}&lt;/ref&gt; ৱাংচুকে এই তুলনাক অস্বীকাৰ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=I am not Phunsukh Wangdu: Wangchuk|url=https://www.pressreader.com/india/ht-city/20161025/281706909223251|publisher=[[Hindustan Times]]|date=25 October 2016}}&lt;/ref&gt;
== বঁটা ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot; | বছৰ
! scope=&quot;col&quot; | নাম
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable | উৎস
|-
|2018
|[[Ramon Magsaysay Award]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;Magsaysay&quot;&gt;{{cite web | agency=PTI | title=Two Indians, Bharat Vatwani and Sonam Wangchuk, Receive Magsaysay Award | website=[[NDTV]] | date=1 September 2018 | url=https://www.ndtv.com/india-news/two-indians-bharat-vatwani-and-sonam-wangchuk-receive-this-years-ramon-magsaysay-award-1909529 | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|Honorary [[Doctor of Letters|D.Litt]] by [[Symbiosis International University|Symbiosis International]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;Litt&quot;&gt;{{cite web | title=Innovator Sonam Wangchuk Awarded Honorary D.Litt Degree | website=BW Education | url=https://www.bweducation.com/article/innovator-sonam-wangchuk-awarded-honorary-dlitt-degree-162828 | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|Eminent Technologist of the Himalayan Region by [[IIT Mandi]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;Mandi&quot;&gt;{{cite web | title=IIT Mandi convocation: 211 students including 40 research scholars graduated, check other achievements | website=[[India Today]] | date=30 October 2018 | url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/iit-mandi-convocation-divd-1378688-2018-10-30 | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|Indians for Collective Action (ICA) Honor Award, San Francisco, CA
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;Hindu List&quot;&gt;{{cite web | last=Ashiq | first=Peerzada | title=Sonam Wangchuk | website=[[The Hindu]] | date=4 February 2023 | url=https://www.thehindu.com/news/national/sonam-wangchuk-the-man-from-the-mountains/article66472065.ece | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|[[GQ]] Men of the Year Award, Social Entrepreneur of the Year
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;GQ&quot;&gt;{{cite web | title=GQ Awards: Men of the Year 2017 Winners | website=GQ India | date=23 September 2017 | url=https://www.gqindia.com/content/gq-awards-men-year-2017-winners#zorawar-kalra-restaurateur-of-the-year | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|[[Global Award for Sustainable Architecture]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;FP&quot;&gt;{{cite web | last=Rana | first=Nikita | title=World Environment Day 2017: Sonam Wangchuk's ice stupas ensure there's water in Ladakh | website=[[Firstpost]] | date=2 June 2017 | url=https://www.firstpost.com/living/world-environment-day-2017-sonam-wangchuks-ice-stupas-ensure-theres-water-in-ladakh-3504143.html | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|State Award for outstanding environmentalist by [[J&amp;K Govt.]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;j&amp;k&quot;&gt;{{cite web | last=Lakhera | first=Vedaant | title=Sonam Wangchuk Detained Under NSA Amid Ladakh Protests Over Statehood | website=[[Frontline (magazine)|Frontline]] | date=30 September 2025 | url=https://frontline.thehindu.com/politics/sonam-wangchuk-nsa-detention-ladakh-protests/article70114394.ece | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|[[Rolex Award for Enterprise]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;Rolex&quot;&gt;{{cite web | title=Supplying water to farmers in Northern India | website=rolex.org | date=10 November 2020 | url=https://www.rolex.org/partnerships/national-geographic-spain/sonam-wangchuk | access-date=30 September 2025 | archivedate=6 November 2025 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20251106233757/https://www.rolex.org/partnerships/national-geographic-spain/sonam-wangchuk | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|International Terra Award for best earth building
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;Terra&quot;&gt;{{cite web | last=Bahga | first=Sarbjit Singh | title=SECMOL School, Leh, Represents Himalayan Region in ‘NEW INDIAN ARCHITECTURE’ | website=Hill Post | date=3 August 2023 | url=https://hillpost.in/2023/08/secmol-school-leh-represents-himalayan-region-in-new-indian-architecture/120862/ | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014
|[[UNESCO]] Chair Earthen Architecture, by [[Craterre|CRATerre]] France 
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web | title=Innovator Sonam Wangchuk Built A Solar Powered Heated Tent For Galwan Valley Soldiers | website=ABP Live | date=22 February 2021 | url=https://news.abplive.com/news/sonam-wangchuk-s-solar-powered-heated-tent-can-keep-soldiers-in-galwan-valley-warm-in-rough-terrains-1445385 | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2008
|[[Real Heroes Award]] by [[CNN-IBN]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;{{cite web | title=Did Sonam Wangchuk provoke Gen Z in Ladakh?: How did the '3-Idiots' real-life hero become a 'villain' for the Modi govt? | website=Bhaskar English | date=26 September 2025 | url=https://www.bhaskarenglish.in/originals/news/did-sonam-wangchuk-provoke-gen-z-in-ladakh-how-did-the-3-idiots-hero-become-a-villain-for-modi-govt-136017047.html | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2004
|The Green Teacher Award by [[Sanctuary Asia]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;Green&quot;&gt;{{cite web | last=Varghese | first=Shiny | title=The green drive: Indian wins Rolex Award for philanthropic work | website=[[The Indian Express]] | date=17 November 2016 | url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/the-green-drive-4379400/ | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2002
|Ashoka Fellowship for Social Entrepreneurship, by Ashoka USA
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;d091&quot;&gt;{{cite web | title=Mr. Sonam Wangchuk | website=Expand | date=20 January 2024 | url=https://www.smutbi.com/2024/01/20/mr-sonam-wangchuk/ | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ashoka&quot;&gt;{{cite web |title=Sonam Wangchuk - Students Educational and Cultural Movement of Ladakh |url=https://www.ashoka.org/en-us/fellow/sonam-wangchuk |publisher=Ashoka United States |access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2001
|Man of the Year by ''[[The Week (Indian magazine)|The Week]]''
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;Week&quot;&gt;{{cite web | title=Sonam Wangchuk dedicates Magsaysay Award to 'every student, teacher' in Ladakh | website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] | date=26 July 2018 | url=https://www.theweek.in/news/india/2018/07/26/Sonam-Wangchuk-dedicates-Magsaysay-Award-to-every-student-teacher-in-Ladakh.html | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|1996
|Governor's Medal for educational reform in [[Jammu and Kashmir (state)|Jammu and Kashmir]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|&lt;ref name=&quot;SK&quot;&gt;{{cite web | title=Sonam Wangchuk's Climate Fast: A Call to Action for Environmental Sustainability | website=[[Sikkim Express]] | date=26 September 2025 | url=https://www.sikkimexpress.com/news-details/sonam-wangchuks-climate-fast-a-call-to-action-for-environmental-sustainability | access-date=30 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|}

==তথ্যসূত্ৰ==

[[শ্ৰেণী:পৰিৱেশ কৰ্মী]]
[[শ্ৰেণী:সমাজকৰ্মী]]
[[শ্ৰেণী:অভিযন্তা]]
[[শ্ৰেণী:শিক্ষাবিদ]]
[[শ্ৰেণী:ৰাজনীতিবিদ]]
[[শ্ৰেণী:জীৱিত ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:ৰমন মেগছেছে বঁটা বিজয়ী]]
[[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় ব্যক্তি]]</text>
      <sha1>90fce54duwl5adyyqgr8oaqcepfbsi8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ৰুবিনা ফ্ৰান্সিছ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107201</id>
    <revision>
      <id>636186</id>
      <parentid>464597</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>29706</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>636186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8737" sha1="tmpe7nom6yii4b0jcuww85loh8ex3jg" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| full_name = ৰুবিনা ফ্ৰান্সিছ
| birth_date = ১৯৯৯ চন
| birth_place = জবলপুৰ, [[মধ্য প্ৰদেশ]], ভাৰত
| height = 
| weight = 
| image =Rubina Francis in September 2024.jpg 
| caption = 
| country = {{IND}}
| sport = শ্বুটিং 
| event = 
| highestranking = 
| paralympics = {{*}} ২০২৪ পেৰিছ {{Bronze3}}
| medaltemplates = {{MedalCountry|{{IND}}}}
{{MedalSport|মহিলাৰ শ্বুটিং}} [[File:Shooting pictogram (Paralympics).svg|25px]]
{{MedalCompetition|পেৰালিম্পিক গেমছ}}
{{MedalBronze|২০২৪ পেৰিছ|পি২ মহিলাৰ ১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল এছএইচ১}}
{{Medal|Competition|এছিয়ান গেমছ}}
{{Medal|Bronze|২০২২ হাংঝৌ|১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল}}
}}

'''ৰুবিনা ফ্ৰান্সিছ''' ({{lang-en|Rubina Francis}}, জন্ম: ১৯৯৯ চন) এগৰাকী ভাৰতীয় পেৰা পিষ্টল শ্বুটাৰ। ২০২৪ চনৰ জুলাই মাহত দ্বিপাক্ষিক নীতিৰ অধীনত পেৰিছ পেৰালিম্পিকৰ বাবে তেওঁ যোগ্যতা লাভ কৰে।&lt;ref&gt;https://www.newsonair.gov.in/indian-para-shooters-rubina-francis-swaroop-unhalkar-secure-quota-for-paris-paralympics/&lt;/ref&gt; ২০২৪ চনত [[পেৰিছ]]ত অনুষ্ঠিত পেৰালিম্পিকত তেওঁ পি২ ১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল এছএইচ১ ইভেণ্টত ব্ৰঞ্জৰ পদক লাভ কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Rubina Francis wins bronze in 10m air pistol SH1 event, fourth medal for India in shooting at Paris Paralympics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/paris-paralympics/rubina-francis-wins-bronze-in-10m-air-pistol-sh1-event-fourth-medal-for-india-in-shooting-at-paris-paralympics/amp_articleshow/112952354.cms |access-date=2024-08-31 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ লগে লগে পিষ্টল গুলীচালনাত পেৰালিম্পিকত পদক লাভ কৰা প্ৰথমগৰাকী ভাৰতীয় মহিলা হিচাপে তেওঁ ইতিহাস ৰচনা কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-08-31 |title=Rubina Francis Wins Bronze To Create History, India's Medal Tally Rises In Paris Paralympics 2024 |url=https://www.timesnownews.com/sports/paralympics-2024-rubina-francis-wins-bronze-to-create-history-indias-medal-tally-rises-in-paris-article-112952111/amp |access-date=2024-08-31 |website=Times Now |language=en}}&lt;/ref&gt;

==প্ৰাৰম্ভিক জীৱন==
১৯৯৯ চনত [[মধ্য প্ৰদেশ]]ত ৰুবিনা ফ্ৰান্সিছৰ জন্ম হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Narasimman |first=Ananth |date=2021-08-17 |title=Shooter Rubina Francis overcame disability, financial struggle and COVID to seek Paralympic glory |url=https://thebridge.in/tokyo-2020-paralympics/ace-indian-shooter-rubina-francis-seeks-paralympic-glory-24457 |access-date=2024-08-29 |website=thebridge.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

==খেলুৱৈ জীৱন==
২০২১ চনত [[জাপান]]ৰ টকিঅ'ত অনুষ্ঠিত হোৱা গ্ৰীষ্মকালীন পেৰালিম্পিকৰ বাবে ৰুবিনায়ে যোগ্যতা অৰ্জন কৰিছিল আৰু চূড়ান্ত প্ৰতিযোগিতাত সপ্তম স্থান লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://thebridge.in/tokyo-2020-paralympics/para-shooter-rubina-francis-world-record-qualifies-paralympics-22194|title=Para-shooter Rubina Francis sets a world record; qualifies for Tokyo Paralympics|work= The Bridge News| access-date=}}&lt;/ref&gt;
ৰুবিনাই ২০২১ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্বুটিং ক্ৰীড়া ফেডাৰেচনৰ&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://db.ipc-services.org/sdms/web/ranking/sh/pdf/type/WR/list/464|title=World Shooting Para Sport Rankings / Official World Rankings 2021|work=World Shooting Para Sport|access-date=|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709182209/https://db.ipc-services.org/sdms/web/ranking/sh/pdf/type/WR/list/464|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; মহিলাৰ ১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল এছ এইচ ১ বিশ্ব শ্বুটিং পেৰা স্পৰ্ট ৰেংকিঙত পাঁচ নম্বৰ স্থান লাভ কৰিছিল। তেওঁ ২০১৮ চনৰ এছিয়ান পেৰা গেমছত পি২- মহিলাৰ ১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল এছএইচ১ ইভেণ্টত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/madhya-pradesh-jabalpur-para-shooter-sets-world-record-bags-oly-quota/articleshow/83592370.cms|title=MP: Jabalpur para shooter sets world record, bags Oly quota|work= Time of India News| access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.paralympicindia.org.in/shooting-backup/news/news-congratulations-pooja-agarwal-7.html|title=Congratulations: Pooja Agarwal, Sonia Sharma, Rubina Francis - Gold Medallists|work= ParalympicIndia News| access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.outlookindia.com/website/story/sports-news-rubina-francis-leads-10-member-indian-para-shooters-squad-for-tokyo-paralympics/387562|title=Rubina Francis Leads 10-Member Indian Para Shooters Squad For Tokyo Paralympics|work= Outlook India News| access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://thelogicalindian.com/story-feed/sports/indian-para-shooter-world-record-tokyo-palalymipcs-28994|title=Madhya Pradesh Para Shooter Creates World Record, Bags Gold For India At Peru Event|work=The Logical India News|access-date=|archivedate=2023-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003141822/https://thelogicalindian.com/story-feed/sports/indian-para-shooter-world-record-tokyo-palalymipcs-28994|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.bhaskar.com/news/MP-BPL-HMU-rubina-francis-mp-academy-parashooter-won-gold-5743591-PHO.html|title=पैरों पर ठीक से खड़े भी नहीं हो पाती, अब पैराशूटिंग में देश को दिलाया गोल्ड|work= Bhaskar News| access-date=}}&lt;/ref&gt;

২০২২ চনত [[সংযুক্ত আৰৱ আমিৰাত]]ৰ আল আইনত অনুষ্ঠিত হোৱা বিশ্ব শ্বুটিং পেৰা স্প'ৰ্ট চেম্পিয়নশ্বিপত তেওঁ সোণৰ পদক লাভ কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Shooting Para Sport Championships: MP’s Paralympian shooter Rubina Francis wins gold medal for the nation |url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/world-shooting-para-sport-championships-mps-paralympian-shooter-rubina-francis-wins-gold-medal-for-the-nation |access-date=2024-08-29 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt; ২০২৪ চনৰ জুলাই মাহত দ্বিপাক্ষিক নীতিৰ অধীনত পেৰিছ পেৰালিম্পিকৰ বাবে তেওঁ যোগ্যতা লাভ কৰে। ২০২৪ চনত [[পেৰিছ]]ত অনুষ্ঠিত পেৰালিম্পিকত তেওঁ পি২ - ১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল এছএইচ১ ইভেণ্টত ব্ৰঞ্জৰ পদক লাভ কৰে। 

==তথ্য উৎস==
{{ৰেফলিষ্ট}}

[[শ্ৰেণী:জীৱিত ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:মধ্য প্ৰদেশৰ ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ পেৰা-শ্বুটাৰ]]
[[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় পেৰালিম্পিক প্ৰতিযোগী]]
[[শ্ৰেণী:পেৰালিম্পিকত পদক বিজয়ী ভাৰতীয়]]
[[শ্ৰেণী:অৰ্জুন বঁটা বিজয়ী]]</text>
      <sha1>tmpe7nom6yii4b0jcuww85loh8ex3jg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636215</id>
      <parentid>636186</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T00:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>45247</id>
      </contributor>
      <comment>AMP-Tracking URLs ৰ পৰা আঁতৰোৱা হৈছে ([[:m:User:KiranBOT/AMP|বিশদ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ভুল প'ৰিবেশ]]) v3.1.1-current</comment>
      <origin>636215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8733" sha1="elwyh0oe7n32uv1yt52kfqffuvllawq" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| full_name = ৰুবিনা ফ্ৰান্সিছ
| birth_date = ১৯৯৯ চন
| birth_place = জবলপুৰ, [[মধ্য প্ৰদেশ]], ভাৰত
| height = 
| weight = 
| image =Rubina Francis in September 2024.jpg 
| caption = 
| country = {{IND}}
| sport = শ্বুটিং 
| event = 
| highestranking = 
| paralympics = {{*}} ২০২৪ পেৰিছ {{Bronze3}}
| medaltemplates = {{MedalCountry|{{IND}}}}
{{MedalSport|মহিলাৰ শ্বুটিং}} [[File:Shooting pictogram (Paralympics).svg|25px]]
{{MedalCompetition|পেৰালিম্পিক গেমছ}}
{{MedalBronze|২০২৪ পেৰিছ|পি২ মহিলাৰ ১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল এছএইচ১}}
{{Medal|Competition|এছিয়ান গেমছ}}
{{Medal|Bronze|২০২২ হাংঝৌ|১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল}}
}}

'''ৰুবিনা ফ্ৰান্সিছ''' ({{lang-en|Rubina Francis}}, জন্ম: ১৯৯৯ চন) এগৰাকী ভাৰতীয় পেৰা পিষ্টল শ্বুটাৰ। ২০২৪ চনৰ জুলাই মাহত দ্বিপাক্ষিক নীতিৰ অধীনত পেৰিছ পেৰালিম্পিকৰ বাবে তেওঁ যোগ্যতা লাভ কৰে।&lt;ref&gt;https://www.newsonair.gov.in/indian-para-shooters-rubina-francis-swaroop-unhalkar-secure-quota-for-paris-paralympics/&lt;/ref&gt; ২০২৪ চনত [[পেৰিছ]]ত অনুষ্ঠিত পেৰালিম্পিকত তেওঁ পি২ ১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল এছএইচ১ ইভেণ্টত ব্ৰঞ্জৰ পদক লাভ কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Rubina Francis wins bronze in 10m air pistol SH1 event, fourth medal for India in shooting at Paris Paralympics |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/paris-paralympics/rubina-francis-wins-bronze-in-10m-air-pistol-sh1-event-fourth-medal-for-india-in-shooting-at-paris-paralympics/articleshow/112952354.cms |access-date=2024-08-31 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ লগে লগে পিষ্টল গুলীচালনাত পেৰালিম্পিকত পদক লাভ কৰা প্ৰথমগৰাকী ভাৰতীয় মহিলা হিচাপে তেওঁ ইতিহাস ৰচনা কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-08-31 |title=Rubina Francis Wins Bronze To Create History, India's Medal Tally Rises In Paris Paralympics 2024 |url=https://www.timesnownews.com/sports/paralympics-2024-rubina-francis-wins-bronze-to-create-history-indias-medal-tally-rises-in-paris-article-112952111/amp |access-date=2024-08-31 |website=Times Now |language=en}}&lt;/ref&gt;

==প্ৰাৰম্ভিক জীৱন==
১৯৯৯ চনত [[মধ্য প্ৰদেশ]]ত ৰুবিনা ফ্ৰান্সিছৰ জন্ম হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Narasimman |first=Ananth |date=2021-08-17 |title=Shooter Rubina Francis overcame disability, financial struggle and COVID to seek Paralympic glory |url=https://thebridge.in/tokyo-2020-paralympics/ace-indian-shooter-rubina-francis-seeks-paralympic-glory-24457 |access-date=2024-08-29 |website=thebridge.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

==খেলুৱৈ জীৱন==
২০২১ চনত [[জাপান]]ৰ টকিঅ'ত অনুষ্ঠিত হোৱা গ্ৰীষ্মকালীন পেৰালিম্পিকৰ বাবে ৰুবিনায়ে যোগ্যতা অৰ্জন কৰিছিল আৰু চূড়ান্ত প্ৰতিযোগিতাত সপ্তম স্থান লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://thebridge.in/tokyo-2020-paralympics/para-shooter-rubina-francis-world-record-qualifies-paralympics-22194|title=Para-shooter Rubina Francis sets a world record; qualifies for Tokyo Paralympics|work= The Bridge News| access-date=}}&lt;/ref&gt;
ৰুবিনাই ২০২১ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্বুটিং ক্ৰীড়া ফেডাৰেচনৰ&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://db.ipc-services.org/sdms/web/ranking/sh/pdf/type/WR/list/464|title=World Shooting Para Sport Rankings / Official World Rankings 2021|work=World Shooting Para Sport|access-date=|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709182209/https://db.ipc-services.org/sdms/web/ranking/sh/pdf/type/WR/list/464|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; মহিলাৰ ১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল এছ এইচ ১ বিশ্ব শ্বুটিং পেৰা স্পৰ্ট ৰেংকিঙত পাঁচ নম্বৰ স্থান লাভ কৰিছিল। তেওঁ ২০১৮ চনৰ এছিয়ান পেৰা গেমছত পি২- মহিলাৰ ১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল এছএইচ১ ইভেণ্টত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/madhya-pradesh-jabalpur-para-shooter-sets-world-record-bags-oly-quota/articleshow/83592370.cms|title=MP: Jabalpur para shooter sets world record, bags Oly quota|work= Time of India News| access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.paralympicindia.org.in/shooting-backup/news/news-congratulations-pooja-agarwal-7.html|title=Congratulations: Pooja Agarwal, Sonia Sharma, Rubina Francis - Gold Medallists|work= ParalympicIndia News| access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.outlookindia.com/website/story/sports-news-rubina-francis-leads-10-member-indian-para-shooters-squad-for-tokyo-paralympics/387562|title=Rubina Francis Leads 10-Member Indian Para Shooters Squad For Tokyo Paralympics|work= Outlook India News| access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://thelogicalindian.com/story-feed/sports/indian-para-shooter-world-record-tokyo-palalymipcs-28994|title=Madhya Pradesh Para Shooter Creates World Record, Bags Gold For India At Peru Event|work=The Logical India News|access-date=|archivedate=2023-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231003141822/https://thelogicalindian.com/story-feed/sports/indian-para-shooter-world-record-tokyo-palalymipcs-28994|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.bhaskar.com/news/MP-BPL-HMU-rubina-francis-mp-academy-parashooter-won-gold-5743591-PHO.html|title=पैरों पर ठीक से खड़े भी नहीं हो पाती, अब पैराशूटिंग में देश को दिलाया गोल्ड|work= Bhaskar News| access-date=}}&lt;/ref&gt;

২০২২ চনত [[সংযুক্ত আৰৱ আমিৰাত]]ৰ আল আইনত অনুষ্ঠিত হোৱা বিশ্ব শ্বুটিং পেৰা স্প'ৰ্ট চেম্পিয়নশ্বিপত তেওঁ সোণৰ পদক লাভ কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Shooting Para Sport Championships: MP’s Paralympian shooter Rubina Francis wins gold medal for the nation |url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/world-shooting-para-sport-championships-mps-paralympian-shooter-rubina-francis-wins-gold-medal-for-the-nation |access-date=2024-08-29 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt; ২০২৪ চনৰ জুলাই মাহত দ্বিপাক্ষিক নীতিৰ অধীনত পেৰিছ পেৰালিম্পিকৰ বাবে তেওঁ যোগ্যতা লাভ কৰে। ২০২৪ চনত [[পেৰিছ]]ত অনুষ্ঠিত পেৰালিম্পিকত তেওঁ পি২ - ১০ মিটাৰ এয়াৰ পিষ্টল এছএইচ১ ইভেণ্টত ব্ৰঞ্জৰ পদক লাভ কৰে। 

==তথ্য উৎস==
{{ৰেফলিষ্ট}}

[[শ্ৰেণী:জীৱিত ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:মধ্য প্ৰদেশৰ ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ পেৰা-শ্বুটাৰ]]
[[শ্ৰেণী:ভাৰতীয় পেৰালিম্পিক প্ৰতিযোগী]]
[[শ্ৰেণী:পেৰালিম্পিকত পদক বিজয়ী ভাৰতীয়]]
[[শ্ৰেণী:অৰ্জুন বঁটা বিজয়ী]]</text>
      <sha1>elwyh0oe7n32uv1yt52kfqffuvllawq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ৰাজী (চলচ্চিত্ৰ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112905</id>
    <revision>
      <id>636178</id>
      <parentid>603681</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>29706</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>636178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29712" sha1="tvjru5rk94s8q9wcyvm999g3vcrpyu4" xml:space="preserve">{{Infobox film
| name = ৰাজী
| image = Raazi - Poster.jpg
| caption = থিয়েটাৰ ৰিলিচ পোষ্টাৰ
| director = [[মেঘনা গুলজাৰ]]
| producer = {{ubl|[[বিনীত জৈন]]|[[কৰণ জোহৰ]]|হিৰু যশ জোহৰ|[[অপূৰ্ব মেহতা]]}}
| writer = {{ubl|'''Screenplay:'''|[[ভৱানী আয়েৰ]]|মেঘনা গুলজাৰ|'''Dialogues:'''|মেঘনা গুলজাৰ}}
| story = হৰিন্দৰ ছিক্কা
| based_on = {{based on|''[[Calling Sehmat]]''|হৰিন্দৰ ছিক্কা}}
| starring = {{plainlist|
* [[আলিয়া ভাট]]
* [[ভিকি কৌশল]]
* [[জয়দীপ আহলাৱত]]
* [[ৰজিৎ কাপুৰ]]
* [[শিশিৰ শৰ্মা]]
* [[সোণি ৰাজদান]]
* [[অমৰুতা খানভিলকাৰ]]
* [[আৰিফ জাকাৰিয়া]]। 
}}
| music = [[শংকৰ–এহছান–লয়]]
| cinematography = জে আই পেটেল
| editing = নীতিন বাইদ
| studio = {{ubl|[[জংগলী ছবি]]|[[ধৰ্ম প্ৰডাকচন]]}}
| distributor = [[এ এ ফিল্মছ]]
| released = {{Film date|2018|5|11|df=y|ref1=&lt;ref name=&quot;release&quot;&gt;{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-vicky-kaushal-raazi-release-date-may-2018-4777282 |title=Alia Bhatt, Bhanu Chander singh film Raazi gets a release date |first=A. |last=Kameshwari |date=1 August 2017 |newspaper=[[The Indian Express]] |access-date=2 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180404073053/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-vicky-kaushal-raazi-release-date-may-2018-4777282/ |archive-date=4 April 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
| runtime = ১৪০ মিনিট
| country = ভাৰত
| language = হিন্দী
| budget = {{INR|৩৫-৪০ কোটি}}&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.livemint.com/Consumer/B52j1XMR0BDnHgHym0b8NJ/Why-Raazi-profits-signal-good-times-for-small-Bollywood-fi.html |title=Why 'Raazi' profits signal good times for small Bollywood films |last=Jha |first=Lata |date=17 May 2018 |newspaper=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=31 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140729/https://www.livemint.com/Consumer/B52j1XMR0BDnHgHym0b8NJ/Why-Raazi-profits-signal-good-times-for-small-Bollywood-fi.html |archive-date=12 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| gross = {{Estimation}} {{INR|207 crore}}&lt;ref name=boxrbh&gt;{{cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raazi/box-office/ |title=Raazi Box Office |date=16 January 2019 |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=16 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-worldwide-collections-day-wise-break-raazi/ |title=Box Office: Worldwide collections and day wise break up of Raazi |website=Bollywood Hungama |access-date=30 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180512105652/http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-worldwide-collections-day-wise-break-raazi/ |archive-date=12 May 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mumbaimirror&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;economictimes&quot;&gt;{{cite news |date= |title=Alia Bhatt-Vicky Kaushal's 'Raazi' mints Rs 207 crore worldwide |url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/raazi-mints-rs-207-cr-worldwide-118062000356_1.html |newspaper=[[Business Standard]]}}&lt;/ref&gt;
}}
ৰাজী ({{Lang-en| Raazi }}; অনুবাদ. চুক্তি/গোপনীয়) হৈছে ২০১৮ চনৰ ভাৰতীয় হিন্দী ভাষাৰ চোৰাংচোৱা থ্ৰিলাৰ ছবি।&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/all-that-matters/what-a-spy-thriller-teaches-us-about-patriotism-and-empathy/articleshow/64335499.cms? |title=What a spy thriller teaches us about patriotism and empathy |last=Faisal |first=Shah |date=27 May 2018 |newspaper=[[The Times of India]] |access-date=27 May 2018}}&lt;/ref&gt; 
যাৰ পৰিচালক মেঘনা গুলজাৰ আৰু বিনীত জৈন, কৰণ জোহৰ, হিৰু যশ জোহৰ আৰু অপূৰ্ব মেহতাৰ প্ৰযোজক জংগলী পিকচাৰ্ছ আৰু ধৰ্ম প্ৰডাকচনৰ বেনাৰত। ইয়াত আলিয়া ভাটে মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে আৰু সহযোগী চৰিত্ৰত বিকি কৌশল, ৰাজিত কাপুৰ, শিশিৰ শৰ্মা আৰু জয়দীপ আহলাৱটে অভিনয় কৰিছে।&lt;ref name=&quot;Lohana&quot;&gt;{{cite news |url=http://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/alia-bhatt-kicks-off-meghna-gulzars-upcoming-espionage-thriller-raazi-in-july/articleshow/59276486.cms |title=Alia Bhatt kicks off Meghna Gulzar's upcoming espionage thriller, Raazi, in July |last=Lohana |first=Avinash |date=23 June 2017 |newspaper=[[Mumbai Mirror]] |access-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625203429/http://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/alia-bhatt-kicks-off-meghna-gulzars-upcoming-espionage-thriller-raazi-in-july/articleshow/59276486.cms |archive-date=25 June 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/this-week-in-cinema-alia-bhatt-vicky-kaushal-start-shooting-for-raazi-a-sequel-to-baby-driver/article19239944.ece |title=This week in cinema: Alia Bhatt, Vicky Kaushal start shooting for 'Raazi'; a sequel to 'Baby Driver' |date=8 July 2017 |newspaper=[[The Hindu]] |access-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208111828/http://www.thehindu.com/entertainment/movies/this-week-in-cinema-alia-bhatt-vicky-kaushal-start-shooting-for-raazi-a-sequel-to-baby-driver/article19239944.ece |archive-date=8 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ২০০৮ চনৰ হৰিন্দৰ ছিক্কাৰ উপন্যাস কলিং চেহমতৰ অভিযোজন, ইণ্ডিয়ান ৰিচাৰ্চ এণ্ড এনালাইছিছ উইং (RAW) এজেণ্টৰ সঁচা বিৱৰণী যিয়ে পিতৃৰ অনুৰোধত ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তানী যুদ্ধৰ পূৰ্বে ভাৰতলৈ তথ্য প্ৰেৰণ কৰিবলৈ পাকিস্তানৰ সামৰিক বিষয়াৰ পৰিয়ালত বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/That-spy-princess/article15446864.ece |title=That spy princess! |date=3 May 2008 |newspaper=The Hindu |access-date=10 May 2018 |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://penguin.co.in/book/uncategorized/calling-sehmat/ |title=Calling Sehmat |website=[[Penguin India]] |access-date=10 May 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511013151/https://penguin.co.in/book/uncategorized/calling-sehmat/ |archive-date=11 May 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lohana&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.mid-day.com/articles/raazi-trailer-alia-bhatt-vicky-kaushal-put-up-a-promising-act/19303154 |title=Raazi Trailer: Alia Bhatt, Vicky Kaushal Put Up A Promising Act |date=10 April 2018 |newspaper=[[Mid-Day]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410135828/https://www.mid-day.com/articles/raazi-trailer-alia-bhatt-vicky-kaushal-put-up-a-promising-act/19303154 |archive-date=10 April 2018 |url-status=live |access-date=9 February 2025 |archivedate=10 April 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180410135828/https://www.mid-day.com/articles/raazi-trailer-alia-bhatt-vicky-kaushal-put-up-a-promising-act/19303154 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.connectedtoindia.com/script-was-my-bible-and-meghna-gulzar-was-my-priest-vicky-kaushal-4011.html |title=Script was my bible and Meghna Gulzar was my priest: Vicky Kaushal |website=Connected to India |access-date=10 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180510184305/https://www.connectedtoindia.com/script-was-my-bible-and-meghna-gulzar-was-my-priest-vicky-kaushal-4011.html |archive-date=10 May 2018 |url-status=live |archivedate=10 May 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180510184305/https://www.connectedtoindia.com/script-was-my-bible-and-meghna-gulzar-was-my-priest-vicky-kaushal-4011.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;ৰাজীৰ প্ৰধান ফটোগ্ৰাফী ২০১৭ চনৰ জুলাই মাহৰ পৰা মুম্বাইত আৰম্ভ হৈছিল আৰু ২০১৭ চনৰ ২৭ অক্টোবৰত সম্পূৰ্ণ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/spotted-alia-bhatt-dons-look-raazi-simply-pretty/ |title=Spotted: Alia Bhatt dons this look for Raazi and it is simply pretty |date=28 July 2017 |website=Bollywood Hungama |access-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809132956/http://www.bollywoodhungama.com/news/features/spotted-alia-bhatt-dons-look-raazi-simply-pretty/ |archive-date=9 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
পাটিয়ালা, নাভা, মালেৰকোটলা আৰু দুধপাথ্ৰিকে ধৰি কেইবাটাও স্থানত ইয়াৰ শ্বুটিং কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://ahmedabadmirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/discovery-of-india/articleshow/63356801.cms |title=From Meghna Gulzar to Vikas Bahl, filmmakers explore the untapped interiors of India |last=Iyer |first=Sanyukta |date=19 March 2018 |newspaper=[[Ahmedabad Mirror]] |access-date=25 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325233437/http://ahmedabadmirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/discovery-of-india/articleshow/63356801.cms |archive-date=25 March 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

২০১৮ চনৰ ১১ মে'ত ৰাজীক মুকলি কৰি দিয়া হৈছিল।&lt;ref name=&quot;release&quot;&gt;{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-vicky-kaushal-raazi-release-date-may-2018-4777282 |title=Alia Bhatt, Bhanu Chander singh film Raazi gets a release date |first=A. |last=Kameshwari |date=1 August 2017 |newspaper=[[The Indian Express]] |access-date=2 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180404073053/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/alia-bhatt-vicky-kaushal-raazi-release-date-may-2018-4777282/ |archive-date=4 April 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ৩৫০ মিলিয়ন ₹ (৪.০ মিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ) বাজেটত নিৰ্মিত ৰাজীয়ে বিশ্বজুৰি ১৯৫.৭৫ কোটি ₹ (২৩ মিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ) উপাৰ্জন কৰে,&lt;ref name=boxrbh /&gt;&lt;ref name=&quot;mumbaimirror&quot;&gt;{{cite news |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/raazi-box-office-collection-alia-bhatt-vicky-kaushal-starrer-enters-rs-200-crore-club/articleshow/64664437.cms |title=Raazi box office collection: Alia Bhatt, Vicky Kaushal-starrer enters Rs 200 crore-club |date=20 June 2018 |newspaper=[[Mumbai Mirror]] |access-date=16 July 2019 |archivedate=16 July 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716163858/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/raazi-box-office-collection-alia-bhatt-vicky-kaushal-starrer-enters-rs-200-crore-club/articleshow/64664437.cms |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;এগৰাকী মহিলা নায়িকাক লৈ সৰ্বাধিক উপাৰ্জন কৰা ভাৰতীয় ছবিসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3954 |title=Top Fifteen Films Driven By Female Leads |date=23 May 2018 |website=Box Office India |access-date=23 May 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180523104703/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=3954 |archive-date=23 May 2018}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ উপৰিও ই এক সমালোচনাত্মক সফলতা আছিল,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ibtimes.co.in/raazi-movie-review-roundup-what-critics-have-say-about-alia-vicky-starrer-768876 |title=Raazi movie review roundup: What critics have to say about Alia-Vicky starrer |last=Mehta |first=Ankita |date=May 11, 2018 |website=[[International Business Times]], India Edition |access-date=12 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511075006/https://www.ibtimes.co.in/raazi-movie-review-roundup-what-critics-have-say-about-alia-vicky-starrer-768876 |archive-date=11 May 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/m/raazi |title=Raazi |website=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=[[Fandango Media|Fandango]] |access-date={{RT data|access date|df=dmy}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20180510232159/https://www.rottentomatoes.com/m/raazi/ |archive-date=10 May 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; মেঘনাৰ পৰিচালনা আৰু ভাটৰ অভিনয়ে প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/raazi-movie-review-alia-bhatt-s-vulnerable-indian-spy-is-spotless-and-superlative/story-MVcn1wyCuXb14FBwwdUn5K.html |title=Raazi movie review: Alia Bhatt's vulnerable Indian spy is spotless and superlative |date=12 May 2018 |newspaper=[[Hindustan Times]] |access-date=27 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180527132927/https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/raazi-movie-review-alia-bhatt-s-vulnerable-indian-spy-is-spotless-and-superlative/story-MVcn1wyCuXb14FBwwdUn5K.html |archive-date=27 May 2018 |url-status=live}}{{Rating|4|5}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/raazi-review-alia-bhatt-5172237/ |title=Raazi movie review: A film like Raazi needs to be made |first=Shalini |last=Langer |date=11 May 2018 |newspaper=[[The Indian Express]] |access-date=27 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180527202500/http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/raazi-review-alia-bhatt-5172237/ |archive-date=27 May 2018 |url-status=live}}{{Rating|3.5|5}}&lt;/ref&gt;

৬৪ সংখ্যক ফিল্মফেয়াৰ বঁটাত,&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/nominations-for-the-64th-vimal-filmfare-awards-2019_-32898.html |title=Nominations for the 64th Vimal Filmfare Awards 2019 |date=12 March 2019 |magazine=[[Filmfare]] |access-date=17 March 2019}}&lt;/ref&gt; ৰাজীয়ে ১৫টা মনোনয়ন লাভ কৰে আৰু শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰ, শ্ৰেষ্ঠ পৰিচালক (গুলজাৰ) আৰু শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰী (ভাট)কে ধৰি ৫টা আগশাৰীৰ বঁটা লাভ কৰে (অন্ধধুনৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে।&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Winners of the 64th Vimal Filmfare Awards 2019 |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/all-winners-of-the-64th-vimal-filmfare-awards-2019_-33004-3.html |date=23 March 2019 |magazine=Filmfare |access-date=23 March 2019}}&lt;/ref&gt;

==পটভূমি==
১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা যুদ্ধৰ পূৰ্বে হিদয়ত খান পাকিস্তানী সেনাৰ তথ্যদাতাৰ ৰূপ লৈ ভাৰতীয় চোৰাংচোৱা এজেণ্ট। পাকিস্তানৰ আগত গোপনীয়তা ব্যৱসায় কৰা এজন ভাৰতীয় দেশদ্ৰোহী হিচাপে উপস্থাপন কৰি তেওঁ পাকিস্তান সেনাৰ ব্ৰিগেডিয়াৰ পাৰভেজ চৈয়দৰ সৈতে বন্ধুত্ব গঢ়ি তোলে আৰু ভাৰতৰ বিৰুদ্ধে পৰিকল্পিত অভিযানৰ বিষয়ে সতৰ্ক কৰি দিয়া হয়। হাওঁফাওঁৰ কৰ্কট ৰোগৰ বাবে অধিক সবিশেষ উন্মোচন কৰিব পৰাকৈ তেওঁ যথেষ্ট দিন জীয়াই নাথাকিব বুলি আশংকাত তেওঁ দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰী ২০ বছৰীয়া কন্যা চেহমতক চৈয়দৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ মেজৰ ইকবাল নামৰ পাকিস্তানী সামৰিক বিষয়াৰ সৈতে এক আয়োজিত বিবাহৰ জৰিয়তে পাকিস্তানত থকা ভাৰতৰ বহিঃ চোৰাংচোৱা সংস্থা ৰিচাৰ্চ এণ্ড এনালাইছিছ উইঙৰ আণ্ডাৰকাভাৰ এজেণ্ট হ’বলৈ কয়। ছেহমতে RAW ত যোগদান কৰে আৰু RAW ৰ জ্যেষ্ঠ বিষয়া খালিদ মিৰ আৰু তেওঁৰ সহায়ক নিখিল বাক্ষীয়ে প্ৰশিক্ষণ দিয়ে। যৌৱন আৰু অনভিজ্ঞতাৰ মাজতো চেহমত দ্ৰুত অধ্যয়ন, চোৰাংচোৱাৰ কামৰ প্ৰতি থকা বুদ্ধিমত্তাৰে নিজৰ উৰ্ধতন বিষয়াসকলক আচৰিত কৰি তুলিছে। বিয়াৰ পিছত তাই পাকিস্তান সেনাৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ৰাৱালপিণ্ডিত ইকবালৰ সৈতে তেওঁলোকৰ ঘৰলৈ গুচি যায়। ছৈয়দৰ বিশ্বাসযোগ্য চাকৰ আব্দুলৰ বাহিৰে গোটেই পৰিয়ালটোৰ আস্থা লাভ কৰে ছেহমাতে। এজন দয়ালু মানুহ ইকবালে চেহমত ধৈৰ্য্য ধৰে, দেউতাকে ভাৰতক বদনাম কৰাৰ বাবে সঘনাই তাইৰ ওচৰত ক্ষমা বিচাৰে। তেওঁলোকৰ মাজত অনুভৱৰ সৃষ্টি হয় যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ বিবাহৰ পূৰ্ণতা হয়, আৰু তেওঁলোকৰ মাজত অন্তৰংগ হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। অনুভৱৰ মাজতো চেহমত নিজৰ মিছনৰ প্ৰতি সত্যতাৰে আছে আৰু ভাৰতলৈ উভতি আহি নিজৰ হেণ্ডলাৰৰ সৈতে যোগাযোগৰ চেনেল স্থাপন কৰি তথ্য প্ৰেৰণ কৰে। 

ব্ৰিগেডিয়াৰ চৈয়দক মেজৰ জেনেৰেল পদত পদোন্নতি দিয়া হয়, যাৰ ফলত তেওঁৰ ঘৰৰ মাজেৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ নথি-পত্ৰ আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰতিৰক্ষা বাহিনীৰ সদস্যসকল পাৰ হৈ যায়। ছেহমাতে ভাৰতৰ বিৰুদ্ধে আক্ৰমণৰ পৰিকল্পনাৰ তথ্য প্ৰেৰণ কৰে, যিয়ে তেতিয়া বংগোপসাগৰত নিয়োজিত ভাৰতীয় বিমানবাহী জাহাজ আই এন এছ বিক্ৰান্তত পাকিস্তানী চাবমেৰিনে পৰিকল্পিত আক্ৰমণৰ কথা আঙুলিয়াই দিয়ে। আব্দুলে বাথৰুমত চেহমতৰ যোগাযোগৰ সঁজুলি আৱিষ্কাৰ কৰে আৰু উপলব্ধি কৰে যে তাই এগৰাকী ভাৰতীয় চোৰাংচোৱা। তেওঁ চৈয়দক ক’বলৈ লৰালৰিকৈ যায়, যাৰ ফলত চেহমতে তেওঁক আৰ্মিৰ জীপ এখনেৰে তললৈ নমাই নিবলৈ বাধ্য কৰে, যাৰ ফলত তাইৰ ওপৰত আৱেগিকভাৱে গধুৰ ক্ষতি হয়। আব্দুলে মৃত্যুৰ আগতেই হস্পিতালত চেহমতৰ নামটো হাঁহি হাঁহি উঠে আৰু ইকবালৰ ডাঙৰ ভাতৃ মেহবুবে তদন্ত আৰম্ভ কৰে। পাকিস্তানৰ অভ্যন্তৰীণ নিৰাপত্তা সংস্থা আই এছ আইক তেওঁৰ তথ্য দিয়াৰ আগতেই চেহমাতে অনিচ্ছা সত্ত্বেও তেওঁক বিষৰ বেজী দি হত্যা কৰে। তাইৰ কভাৰ উৰুৱাবলৈ ওলাইছে বুলি উপলব্ধি কৰি মিৰে ছদ্মবেশত তাইৰ ওচৰলৈ যায় আৰু পাকিস্তানৰ পৰা পলায়নৰ পৰিকল্পনা তাইক জনায়। 

হৃদয় বিদাৰক হৈ তেওঁ চেহমতৰ মুখামুখি হয়, যিয়ে কান্দি কান্দি তেওঁক বন্দুকৰ গুলীত ধৰি ৰাখে আৰু কয় যে তাইৰ কৰ্তব্য নিজৰ দেশৰ প্ৰতি। তেওঁলোকৰ সংঘৰ্ষ তীব্ৰতৰ হোৱাৰ আগতেই চেহমতে নিজৰ স্কুলৰ বাৰ্ষিক সেনা দিৱস উদযাপনৰ বাবে দেশপ্ৰেমমূলক গীত এটা গাবলৈ টিউচন দি অহা মেহবুবৰ সৰু পুত্ৰই লৰালৰিকৈ সোমাই আহে, তাইক আঁতৰি যোৱাৰ সুযোগ দিয়ে। তাইৰ কৰ্তব্যৰ বাবে ল’ৰাটো আৰু তাইৰ ড্ৰাইভাৰ দুয়োকে হত্যা কৰিব লাগিব বুলি উপলব্ধি কৰি তাই আঁতৰি যায় আৰু বোৰ্খা পিন্ধি লুকাই মিটিং পইণ্টত উপস্থিত হয়। ইকবালে তাত তাইৰ সৈতে মুখামুখি হয়, আই এছ আইক অৱগত কৰি, কিন্তু যেতিয়া মিৰে তেওঁলোকক দেখা পায়, তেতিয়া তেওঁ নিজৰ আণ্ডাৰকাভাৰ ৰ' দলটোক চেহমতক গুলীয়াবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু গ্ৰেনেড নিক্ষেপ কৰে, যাৰ ফলত চেহমাত আৰু ইকবাল দুয়োকে হত্যা কৰে। মিৰ আৰু তেওঁৰ দলটোৱে এটা নিৰাপদ ঘৰলৈ পলায়ন কৰে, য'ত প্ৰকৃত চেহমত দেখা দিয়ে, ইকবালৰ সৈতে বিস্ফোৰণত মৃত্যু হোৱা মহিলাগৰাকী ইকবালে ধৰা পৰাৰ আগতেই তেওঁৰ সৈতে ঠাই সলনি কৰা আন এজন গোপন এজেণ্ট বুলি প্ৰকাশ কৰে। স্বামীৰ মৃত্যু আৰু মিৰৰ তেওঁক হত্যা কৰাৰ নিৰ্দেশত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ চেহমাতে ৰ’ দলৰ সৈতে নিজৰ গৃহ চহৰলৈ উভতি যায়। আহি পোৱাৰ কিছু সময়ৰ পিছতে তাই অজ্ঞান হৈ পৰে আৰু পিছত গৰ্ভৱতী বুলি গম পায়, ইকবালৰ সন্তানটো ৰখাৰ সিদ্ধান্ত লয়। 

নিউজৰিলৰ ফুটেজত প্ৰকাশ পাইছে যে ভাৰতৰ নৌসেনাই ছেহমতৰ তথ্যৰ সহায়ত আই এন এছ বিক্ৰান্তত পৰিকল্পিত আক্ৰমণ চলাব পৰাৰ পূৰ্বে পাকিস্তানী ছাবমেৰিন পি এন এছ গাজী ডুবাই পেলাবলৈ সক্ষম হৈছিল। এতিয়া ভাৰতীয় সেনাৰ বিষয়া লেফটেনেণ্ট জেনেৰেল নিখিল বাক্ষীয়ে বিশাখাপট্টনমৰ উপকূলত ভাৰতীয় বিমানবাহী জাহাজ আই এন এছ বিৰাটত উঠি ট্ৰাই চাৰ্ভিচৰ বিষয়া আৰু জোৱান আৰু লগতে এন ডি এৰ কেডেটকো সম্বোধন কৰে। লেফটেনেণ্ট জেনেৰেল নিখিল বাক্ষীয়ে আই এন এছ বিৰাটৰ ওপৰত বিষয়াসকলৰ আগত দিয়া ভাষণৰ সামৰণি মাৰে, আৰু কৰ্ণেল সমৰ চৈয়দ ইকবাল আৰু চেহমতৰ পুত্ৰ বুলি প্ৰকাশ পায়। ছেহমত খানৰ ত্যাগ স্মৰণ। চিনেমাখনৰ শেষত এটা অজ্ঞাত স্থানত বাংলো টাইপৰ ঘৰ এটা দেখুওৱা হৈছে য’ত এতিয়া এজন বৃদ্ধ চেহমত নিৰাপত্তাৰ অধীনত কিন্তু অকলে বাস কৰি আছে। 

==অভিনয়==
{{div col|কলউইডথ=২৫em}}
* [[আলিয়া ভাট]] চেহমত চৈয়দ (জন্ম খান)ৰ চৰিত্ৰত
* [[ভিকি কৌশল]] ইকবাল চৈয়দৰ চৰিত্ৰত
* [[জয়দীপ আহলাৱত]] [[গৱেষণা আৰু বিশ্লেষণ শাখা|RAW]] এজেণ্ট মানৱ চৌধুৰী (কোডনাম খালিদ মিৰ) হিচাপে
* [[ৰজিত কাপুৰ]] হিদয়ত খানৰ চৰিত্ৰত
* [[শিশিৰ শৰ্মা]] ব্ৰিগেডিয়াৰ (পিছলৈ মেজৰ জেনেৰেল) পাৰভেজ চৈয়দ হিচাপে
* [[ছোনী ৰাজদান]] তেজী খানৰ চৰিত্ৰত
* [[অমৰুতা খানভিলকাৰ]] মুনিৰা চৈয়দৰ চৰিত্ৰত
* [[আৰিফ জাকাৰিয়া]] আব্দুল আহমেদৰ চৰিত্ৰত
* [[অশ্বত ভাট]] মেহবুব চৈয়দৰ চৰিত্ৰত
* নিখিল বক্ষীৰ চৰিত্ৰত অমন বশিষ্ঠ
* ৰাজবীৰ চৌহানক [[আন্তঃসেৱা চোৰাংচোৱা|ISI]] বিষয়া হিচাপে
* RAW এজেণ্ট হিচাপে জিতেন্দৰ হুদা
* [[ৰাজেশ জয়ছ]] সৰৱাৰ হিচাপে

=== কেমিঅ'ৰ উপস্থিতি ===
* [[কনৱালজিৎ সিং (অভিনেতা)|কনৱালজিৎ সিং]] এজন বয়সস্থ নিখিল বক্ষী, এজন [[ভাৰতীয় সেনা]] [[লেফটেনেণ্ট জেনেৰেল]]ৰ চৰিত্ৰত। 
* [[সঞ্জয় সূৰী]] সমৰ চৈয়দৰ চৰিত্ৰত
{{div col end}}

==তথ্য সংগ্ৰহ==
{{Reflist}}

[[শ্ৰেণী:চলচ্চিত্ৰ]]
[[শ্ৰেণী:হিন্দী চলচ্চিত্ৰ]]
[[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ নাৰী সম্পৰ্কীয় চলচ্চিত্ৰ]]</text>
      <sha1>tvjru5rk94s8q9wcyvm999g3vcrpyu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>অসমৰ প্ৰতীক</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126467</id>
    <revision>
      <id>636216</id>
      <parentid>621111</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T02:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>118</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Emblem_of_North_Cachar_Hills_Autonomous_Council.png|Emblem_of_North_Cachar_Hills_Autonomous_Council.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Minorax|Minorax]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Emblem of North</comment>
      <origin>636216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4269" sha1="hsifywew1e0on1dpjbe425gv2nn2p6e" xml:space="preserve">'''অসমৰ প্ৰতীক {{lang_en|Emblem of Assam}}''' বৰ্তমান [[ভাৰত]]ৰ [[অসম]] ৰাজ্যই চৰকাৰী ব্যৱহাৰৰ বাবে কোনো সুকীয়া প্ৰতীক গ্ৰহণ কৰা নাই আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ওপৰত &quot;অসম ছৰকাৰ&quot; আৰু তলত &quot;Government of Assam&quot; শব্দৰে [[ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীক]] ব্যৱহাৰ কৰে। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hubert-herald.nl/BhaAssam.htm|title=ASSAM|website=www.hubert-herald.nl}}&lt;/ref&gt; ২০২২ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত অসম চৰকাৰে ৰাজ্যখনৰ বাবে এটা সুকীয়া প্ৰতীকৰ ডিজাইনৰ বিষয়ে বিবেচনা কৰিবলৈ এখন সমিতি গঠন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.guwahatiplus.com/assam/assam-cabinet-constitutes-committee-to-finalise-state-emblem | title=Assam Cabinet Constitutes Committee to Finalise State Emblem }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.time8.in/breaking-assam-to-have-distinctive-state-emblem-committee-formed/ | title=BREAKING: Assam to have distinctive 'State Emblem'; Committee formed | date=2 February 2022 }}&lt;/ref&gt;

==ঐতিহাসিক প্ৰতীক==
বৃটিছ [[ভাৰত]]ৰ অসম প্ৰদেশত সোণৰ পটভূমিত ক'লা গঁড়ৰ চিত্ৰ অংকন কৰা এটা প্ৰতীক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। 
&lt;gallery&gt;
File:India House, London 20130414 118 - Copy.jpg|বৃটিছ ভাৰতত অসম প্ৰভিঞ্চৰ প্ৰতীক। 
&lt;/gallery&gt;

==অসমৰ স্বায়ত্তশাসিত জিলা পৰিষদৰ প্ৰতীক==

অসমৰ ভিতৰৰ [[স্বায়ত্তশাসিত জিলা পৰিষদ]]ৰ কিছুমানে নিজকে প্ৰতিনিধিত্ব কৰিবলৈ সুকীয়া প্ৰতীক গ্ৰহণ কৰিছে। 
&lt;gallery&gt;
File:Emblem of Bodoland.png|[[Bodoland Territorial Region|বড়োলেণ্ড]]ৃ
File:Deori Autonomous Council emblem.png|[[Deori Autonomous Council|দেউৰী]]
File:Kamatapur Autonomous Council logo.png|[[Kamatapur Autonomous Council|কমতাপুৰ]]
File:Karbi Anglong Autonomous Council logo.jpg|[[Karbi Anglong Autonomous Council|কাৰ্বি আংলং]]
File:Matak Autonomous Council logo.png|[[Matak Autonomous Council|মটক]]
File:Mising Autonomous Council logo.png|[[Mising Autonomous Council|মিছিং]]
File:Emblem of Rabha Hasong Autonomous Council.png|[[Rabha Hasong Autonomous Council|ৰাভা হাছং]]
File:Sonowal Kachari Autonomous Council.png|[[Sonowal Kachari Autonomous Council|সোণোৱাল কছাৰী]]
File:Thengal Kachari Autonomous Council.png|[[Thengal Kachari Autonomous Council|ঠেঙাল কছাৰী]]
&lt;/gallery&gt;

==চৰকাৰী বেনাৰ==
বগা প্ৰচ্ছদপটত ৰাজ্যৰ প্ৰতীক প্ৰদৰ্শিত বেনাৰেৰে অসম চৰকাৰক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dreamstime.com/assam-state-india-flag-textile-cloth-fabric-waving-top-sunrise-mist-fog-assam-state-india-flag-textile-cloth-fabric-image127909902|title=Assam State Of India Flag Textile Cloth Fabric Waving On The Top Sunrise Mist Fog Stock Illustration - Illustration of background, arms: 127909902|website=Dreamstime|access-date=2025-10-29|archivedate=2020-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322132925/https://www.dreamstime.com/assam-state-india-flag-textile-cloth-fabric-waving-top-sunrise-mist-fog-assam-state-india-flag-textile-cloth-fabric-image127909902|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Banner of Bodoland.png|বড়োলেণ্ডৰ বেনাৰ। 
&lt;/gallery&gt;

==তথ্যৰ উৎস==

[[শ্ৰেণী:অসম]]</text>
      <sha1>hsifywew1e0on1dpjbe425gv2nn2p6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>হৰিণী অমৰাছুৰীয়া</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127632</id>
    <revision>
      <id>636174</id>
      <parentid>602903</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>29706</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>636174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37405" sha1="o1tvbplb5k05gr65b21ux5wnhuqvwef" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = হৰিণী অমৰাছুৰীয়া
| native_name         = {{nobold|හරිනි අමරසූරිය}} &lt;br /&gt; {{nobold|ஹரிணி அமரசூரிய}}
| image               = File:Harini Amarasuriya, PM of Sri Lanka.jpeg
| caption             = ২০২৫ চনত অমৰাছুৰীয়া
| office              = শ্ৰী লংকাৰ ১৬সংখ্যক প্ৰধানমন্ত্ৰী
| term_start          = ২৪ ছেপ্তেম্বৰ ২০২৪
| term_end            = 
| president           = অনুৰ কুমাৰ দিছানায়েকে
| predecessor         = দিনেশ গুণৱৰ্ধনে
| office8             = 
| term_start8         = 
| term_end8           = 
| president8          = 
| predecessor8        = 
| succeeding8         = 
| successor8          = 
| office1             = 
| term_start1         = ১৮ নৱেম্বৰ ২০২৪
| term_end1           = 
| president1          = 
| primeminister1      = 
| predecessor1        = 
| successor1          = 
| term_start2         = 
| term_end2           = 
| president2          = 
| primeminister2      = 
| predecessor2        = 
| succeeding1         = 
| successor2          = 
| office3             = 
| term_start3         = 
| term_end3           = 
| president3          = 
| primeminister3      = 
| succeeding3         = 
| predecessor3        = 
| successor3          = 
| office7             = 
| term_start7         = 
| term_end7           = 
| president7          = 
| primeminister7      = 
| predecessor7        = 
| successor7          = 
| office5             = 
| term_start5         = 
| term_end5           = 
| president6          = 
| primeminister6      = 
| predecessor6        = 
| successor6          = 
| constituency_MP10   = 
| parliament10        = 
| term_start10        = 
| term_end10          = 
| majority10          = 
| constituency_MP11   = 
| parliament11        = 
| term_start11        = 
| term_end11          = 
| birth_name          = হৰিণী নিৰেকা অমৰাসুৰিয়া
| birth_place         = গাল্লে, চেইলন প্ৰদেশ
| birth_date          = {{Birth date and age|df=yes|1970|03|06}}
| nationality         = শ্ৰীলংকা
| education           = বিশ্বপ কলেজ
| alma_mater          = {{ubl|
*[[দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়]] (কলাৰ স্নাতক)
*মেকুউৰি বিশ্ববিদ্যালয় (স্নাতকোত্তৰ)
* এডিনবৰা বিশ্ববিদ্যালয় (ডক্তৰেট)
}}
| profession          = সমাজবিজ্ঞানী
| occupation          = শিক্ষাবিদ, ৰাজনীতিবিদ
| party               = 
| website             = {{URL|www.npp.lk/en/about}}
}}

'''হৰিণী নিৰেকা অমৰাছুৰীয়া (জন্ম ৬ মাৰ্চ ১৯৭০)'''({{Lang-en|Harini Nireka Amarasuriya}}) এগৰাকী [[শ্ৰীলংকাৰ নাৰী|শ্ৰীলংকা]]ন সমাজবিজ্ঞানী, শিক্ষাবিদ, কৰ্মী আৰু ৰাজনীতিবিদ যি ২০২৪ চনৰ পৰা শ্ৰীলংকাৰ ১৬ সংখ্যক প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি আছে।&lt;ref name=&quot;DeAlwis2024&quot;&gt;{{cite news |last1=De Alwis |first1=Dinesh |title=istoric government shift holds promise of education reform |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20240927170758911 |access-date=10 October 2024 |publisher=Universityworldnews.com}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰীলংকাৰ মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ত একাডেমিক হিচাপে&lt;ref&gt;{{cite news |title=Prime Minister: Discipline is allowed at schools, violence is not |url=https://www.newswire.lk/2025/09/28/prime-minister-discipline-is-allowed-at-schools-violence-is-not/ |access-date=28 September 2025 |work=Newswire |date=28 September 2025}}&lt;/ref&gt; তেওঁ এটা দশক কটায়, য'ত তেওঁ ফেডাৰেচন অৱ ইউনিভাৰ্চিটি টিচাৰ্ছ এছ'চিয়েচনৰ সৈতে ট্ৰেড ইউনিয়নৰ কাৰ্য্যত জড়িত আছিল৷ ২০২০ চনত নেশ্যনেল পিপলছ পাৱাৰ (এন পি পি) দলে ৰাষ্ট্ৰীয় তালিকাৰ সংসদৰ সদস্য হিচাপে তেওঁক মনোনীত কৰিছিল।

২০২৪ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত শ্ৰীলংকাৰ ১৬ সংখ্যক প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰা অমৰাছুৰীয়াই সমান্তৰালভাৱে প্ৰথমটো ডিছানায়াকে কেবিনেটত ন্যায়, স্বাস্থ্য, মহিলা, শিক্ষা, বাণিজ্য, আৰু উদ্যোগৰ অন্তৱৰ্তীকালীন মন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে। [[ছিৰিমাভো বন্দৰনাইকে]] আৰু কন্যা [[চন্দ্ৰিকা কুমাৰতুঙ্গা|চন্দ্ৰিকা কুমাৰটুংগাৰ]] পিছত শ্ৰীলংকাৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ পদত অধিষ্ঠিত হোৱা তৃতীয়গৰাকী মহিলা। ২০২৪ চনৰ শ্ৰীলংকাৰ সংসদীয় নিৰ্বাচনত এনপিপিয়ে ৬৫৫,২৮৯টা ভোট লাভ কৰাৰ পিছত ১৭ সংখ্যক প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে তেওঁ পুনৰ নিযুক্তি লাভ কৰে।

== প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা==
১৯৭০ চনৰ ৬ মাৰ্চত গালেত জন্মগ্ৰহণ কৰা অমৰাছুৰীয়াৰ পিতৃ আছিল কৃষক আৰু মাতৃ এগৰাকী গৃহিণী৷ তিনিটি সন্তানৰ ভিতৰত অমৰাছুৰীয়া সৰু আছিল। ১৯৪৮ চনৰ পৰা ১৯৫২ চনলৈকে বাণিজ্য আৰু বাণিজ্যৰ কেবিনেট মন্ত্ৰী এইচ ডব্লিউ অমৰাসুৰিয়াৰ আত্মীয়।১৯৭২ চনৰ ভূমি সংস্কাৰ আইন অনুসৰি পিতৃৰ বাগিচা চৰকাৰে দখল কৰাৰ পিছত পৰিয়ালটো কলম্বোলৈ গুচি যায়, য'ত তেওঁ বিচপ কলেজত পঢ়িছিল, আৰু আমেৰিকাত এবছৰ বিনিময় ছাত্ৰী হিচাপে পঢ়িছিল।&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe2022&quot;&gt;{{cite news |last1=Wickramasinghe |title=Harini Amarasuriya |url=https://www.dailymirror.lk/life/Harini-Amarasuriya/243-230231 |access-date=5 October 2024 |agency=Daily Mirror |date=February 2022}}&lt;/ref&gt;

১৯৯১ চনৰ পৰা ১৯৯৪ চনলৈকে [[হিন্দু মহাবিদ্যালয়]]ত [[সমাজ বিজ্ঞান|সমাজবিজ্ঞান]] পঢ়িবলৈ [[ভাৰত চৰকাৰ]]ৰ বৃত্তি লাভ কৰি [[দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ পৰা সমাজবিজ্ঞানত কলা শাখাত স্নাতক সন্মান লাভ কৰে। হিন্দু কলেজত তেওঁৰ সমসাময়িকসকলৰ ভিতৰত [[ইমতিয়াজ আলী]] আৰু [[অৰ্ণৱ গোস্বামী|অৰ্ণব গোস্বা]]মী আছিল।&lt;ref&gt;(24 September 2024). [https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/delhi-roots-colombo-heights-sri-lankas-new-pm-harini-amarasuriyas-fascinating-link-to-india/articleshow/113641309.cms &quot;Delhi roots, Colomobo heights: New Sri Lankan PM Harini Amarasuriya's fascinating link to India&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240928103121/https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/delhi-roots-colombo-heights-sri-lankas-new-pm-harini-amarasuriyas-fascinating-link-to-india/articleshow/113641309.cms|date=2024-09-28}}. ''[[The Times of India]]''. Retrieved on 24 September 2024.&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ পৰা উভতি অহাৰ পিছত তেওঁ নেষ্ট শ্ৰীলংকাৰ সৈতে সামূহিক স্বাস্থ্য কৰ্মী হিচাপে কাম কৰিছিল৷ আৰু [[ছুনামি]] প্ৰভাৱিত শিশুৰ সৈতে কাম কৰিছিল। পাঁচ বছৰৰ পিছত তেওঁ মেকুৱেৰী ​​বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা প্ৰয়োগ আৰু উন্নয়ন [[নৃবিজ্ঞান|নৃতত্ত্বত]] স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে আৰু তাৰ পিছত এডিনবৰা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা সামাজিক নৃতত্ত্বত পি এইচ ডি ডিগ্ৰী লাভ কৰে।&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe2022&quot; /&gt;

==শৈক্ষিক আৰু কৰ্মী==
তেওঁ পি এইচ ডি সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত ২০১১ চনত শ্ৰীলংকাৰ মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ত সমাজ বিজ্ঞান বিভাগৰ জ্যেষ্ঠ প্ৰবক্তা হিচাপে যোগদান কৰে আৰু পিছলৈ বিভাগটোৰ মুৰব্বী হয়। অমৰাসুৰিয়াই ইউৰোপীয় গৱেষণা পৰিষদৰ পুঁজিৰে শ্ৰীলংকাত মানৱ অধিকাৰ আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত গৱেষণা আৰু এডিনবাৰ্গ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ইনষ্টিটিউট ফৰ এডভান্সড ষ্টাডিজ ইন দ্য হিউমেনিটিজৰ পুঁজিৰে শ্ৰীলংকাত উগ্ৰ খ্ৰীষ্টানসকলৰ মতানৈক্যৰ ওপৰত পৰা প্ৰভাৱৰ ওপৰত গৱেষণা কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dr Harini Amarasuriya {{!}} IASH|url=https://www.iash.ed.ac.uk/profile/dr-harini-amarasuriya|access-date=12 August 2020|website=www.iash.ed.ac.uk}}&lt;/ref&gt;

===ট্ৰেড ইউনিয়নৰ ব্যৱস্থা===
ফেডাৰেচন অৱ ইউনিভাৰ্চিটি টিচাৰ্ছ এছ'চিয়েচনৰ (FUTA) সদস্য হোৱাৰ পিছত তেওঁ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ উন্নত কৰ্ম পৰিস্থিতি আৰু ন্যায্য ব্যৱহাৰৰ দাবীত ট্ৰেড ইউনিয়নৰ কাৰ্য্যত অংশগ্ৰহণ কৰে।&lt;ref name=&quot;LMD2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Basuriya |first1=Kasun |title=Former academic named Sri Lanka's third female Prime Minister |url=https://lmd.lk/former-academic-named-sri-lankas-third-female-prime-minister/ |access-date=17 October 2024 |work=[[LMD (magazine)|LMD]] |date=24 September 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cyber bullying prevents women from public positions - Harini Amarasuriya |url=http://www.dailymirror.lk/know_before_you_vote/Cyber-bullying-prevents-women-from-public-positions---Harini-Amarasuriya/392-191979 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928103123/https://www.dailymirror.lk/know_before_you_vote/Cyber-bullying-prevents-women-from-public-positions---Harini-Amarasuriya/392-191979 |archive-date=28 September 2024 |access-date=12 August 2020 |website=[[Daily Mirror (Sri Lanka)]] |language=English}}&lt;/ref&gt;

===শিক্ষাৰ বাবে জিডিপিৰ ৬%===
১৯৩৮ চনত শ্ৰীলংকাত বিনামূলীয়া শিক্ষাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ সময়ত চি ডব্লিউ ডব্লিউ কান্নাংগৰা ধাৰণাটোৰ ওপৰত অমৰাসুৰিয়াই ২০১১ আৰু ২০১২ চনত ফেডাৰেচন অৱ ইউনিভাৰ্চিটি টিচাৰ্ছ এছ'চিয়েচনৰ (FUTA)-ৰ সৈতে শিক্ষাৰ বাবে জিডিপিৰ ৬% চৰকাৰী আবণ্টনৰ বাবে প্ৰচাৰ চলাইছিল।&lt;ref name=&quot;Siriwardana2023&quot;&gt;{{cite news |last1=Siriwardana |first1=Ajith |title=Free education only nominal today: Dr. Harini |url=https://www.dailymirror.lk/breaking-news/Free-education-only-nominal-today-Dr-Harini/108-270625 |access-date=10 October 2024 |publisher=DailyMirror |date=4 November 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Amarasuriya2015&quot;&gt;{{cite news |last1=Amarasuriya |first1=Harini |title=Education: The Elusive &amp; Much Maligned 6% |url=https://www.colombotelegraph.com/index.php/education-the-elusive-much-maligned-6/ |access-date=10 October 2024 |publisher=Colombo Telegraph |date=4 December 2015}}&lt;/ref&gt;  কিন্তু ২০২৩ চনত শ্ৰীলংকাই নিজৰ জিডিপিৰ ২%হে শিক্ষাৰ বাবে আবণ্টন দিছিল।&lt;ref&gt;{{cite news |title=SL among the lowest in South Asia for spending on education: UNICEF |url=https://www.dailymirror.lk/print/breaking-news/SL-among-the-lowest-in-South-Asia-for-spending-on-education-UNICEF/108-265444 |access-date=25 October 2024 |work=www.dailymirror.lk |language=English}}&lt;/ref&gt;
==ৰাজনৈতিক কেৰিয়াৰ==

===সংসদৰ সদস্য===
২০১৯ চনত অমৰাসুৰিয়াই ৰাষ্ট্ৰীয় বুদ্ধিজীৱী সংগঠনত যোগদান কৰি ২০১৯ চনৰ শ্ৰীলংকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনৰ সময়ত এন পি পিৰ প্ৰাৰ্থী অনুৰা কুমাৰ দিছানায়াকেৰ হৈ প্ৰচাৰ চলাইছিল । ২০২০ চনৰ ১২ আগষ্টত ২০২০ চনৰ শ্ৰীলংকাৰ সংসদীয় নিৰ্বাচনৰ পিছত শ্ৰীলংকাৰ ১৬ সংখ্যক সংসদত প্ৰৱেশৰ বাবে এনপিপিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় তালিকাৰ প্ৰাৰ্থী হিচাপে মনোনীত কৰি নিযুক্তি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 August 2020 |title=Rights activist and academic Dr Harini Amarasuriya is the NPP National List nominee |url=https://economynext.com/rights-activist-and-academic-dr-harini-amarasuriya-is-the-npp-national-list-nominee-72873/ |access-date=13 October 2024 |website=EconomyNext |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 August 2020|title=Dr. Harini Amarasuriya named as JJB National List MP|url=https://www.newsfirst.lk/2020/08/12/dr-harini-amarasuriya-named-as-jjb-national-list-mp/|access-date=12 August 2020|website=Sri Lanka News - Newsfirst|language=en|archive-date=28 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240928103123/https://www.newsfirst.lk/2020/08/12/dr-harini-amarasuriya-named-as-jjb-national-list-mp/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=tharindu|title=හරිනි අමරසූරිය මාලිමාවේ ජාතික ලැයිස්තු මන්ත්‍රී ධුරයට|url=https://sinhala.srilankamirror.com/news/25016-harini-amarasuriya-named-npp-national-list-mp|access-date=12 August 2020|website=sinhala.srilankamirror.com|language=en-gb|archive-date=7 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907150642/https://sinhala.srilankamirror.com/news/25016-harini-amarasuriya-named-npp-national-list-mp|url-status=dead|archivedate=7 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210907150642/https://sinhala.srilankamirror.com/news/25016-harini-amarasuriya-named-npp-national-list-mp|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

ৰাষ্ট্ৰীয় তালিকাৰ প্ৰাৰ্থী হিচাপে মনোনীত হোৱাৰ পিছত তেওঁ মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ একাডেমিক জ্যেষ্ঠ প্ৰবক্তা পদৰ পৰা পদত্যাগ কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.themorning.lk/npp-national-list-slot-dr-harini-amarasuriyas-name-proposed/|access-date=12 August 2020|website=www.themorning.lk|title=NPP National List slot: Dr. Harini Amarasuriya's name proposed|date=12 August 2020 |archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812094338/http://www.themorning.lk/npp-national-list-slot-dr-harini-amarasuriyas-name-proposed/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰীলংকাত জাতিগত, ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক বিভাজন দূৰ কৰাত সহায় কৰিবলৈ তেওঁ মিলন আৰু সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰাৰ লগতে ৰাষ্ট্ৰীয় ঐক্য আৰু স্থিতিশীলতাক প্ৰসাৰিত কৰে। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ লিংগ সমতা আৰু এলজিবিটিকিউ+ অধিকাৰৰ (LGBTQ+ rights) পোষকতা কৰিছিল, পশু কল্যাণৰ বাবে সংসদীয় ককাছৰ সৈতে জড়িত আছিল আৰু বেচৰকাৰী সংস্থা নেষ্টৰ পৰিচালনা সমিতিৰ সদস্য হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 September 2024 |title=Positive effects of Harini Amarasuriya's appointment as Prime Minister |url=https://www.dailynews.lk/2024/09/25/local/636720/positive-effects-of-harini-amarasuriyas-appointment-as-prime-minister/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928103122/https://www.dailynews.lk/2024/09/25/local/636720/positive-effects-of-harini-amarasuriyas-appointment-as-prime-minister/ |archive-date=28 September 2024 |access-date=28 September 2024 |website=[[Daily News (Sri Lanka)]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 June 2024 |title=NPP will back bill to decriminalize same-sex relationships - Harini Amarasuriya |url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=100098 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924103938/https://www.adaderana.lk/news.php?nid=100098 |archive-date=24 September 2024 |access-date=24 September 2024 |website=[[Ada Derana]] |archivedate=24 September 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240924103938/https://www.adaderana.lk/news.php?nid=100098 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Parliamentary Caucus for Animal Welfare |url=https://www.parliament.lk/en/component/committees/commitee/showCommittee?id=582 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305005915/https://www.parliament.lk/en/component/committees/commitee/showCommittee?id=582 |archive-date=5 March 2024 |access-date=24 September 2024 |website= |publisher=Parliament of Sri Lanka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 June 2020 |title=Interview – Harini Amarasuriya |url=https://www.e-ir.info/2020/06/25/interview-harini-amarasuriya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805012457/https://www.e-ir.info/2020/06/25/interview-harini-amarasuriya/ |archive-date=5 August 2020 |access-date=12 August 2020 |website=E-International Relations}}&lt;/ref&gt;

=== প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে ===
২০২৪ চনৰ ২৪ ছেপ্টেম্বৰত ৰাষ্ট্ৰপতি অনুৰা কুমাৰ দিছানায়াকে শ্ৰীলংকাৰ ষোড়শ (১৬) প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে অমৰাছুৰীয়াক শপত গ্ৰহণ কৰোৱায়।.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Jayasinghe|first=Uditha|date=24 September 2024|title=Sri Lanka President Dissanayake picks Amarasuriya as PM, takes finance job|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sri-lanka-president-dissanayake-picks-harini-amarasuriya-pm-2024-09-24/|access-date=13 October 2024|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; তেওঁ নিজৰ দলৰ প্ৰথমগৰাকী প্ৰধানমন্ত্ৰী, আৰু ছিৰিমাভো বাণ্ডাৰনাইকে আৰু চন্দ্ৰিকা কুমাৰটুংগাৰ পিছত এই ভূমিকা গ্ৰহণ কৰা তৃতীয়গৰাকী মহিলা।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Former academic named Sri Lanka's third female prime minister|url=https://www.bbc.com/news/articles/c05gnm05qmdo|access-date=2024-09-24|website=BBC|date=24 September 2024|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925040816/https://www.bbc.com/news/articles/c05gnm05qmdo|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

যিহেতু দিছনায়াকে ৰাষ্ট্ৰপতি পদলৈ উন্নীত হোৱাৰ পিছত এন পি পিৰ সংসদত মাত্ৰ দুজন সদস্য বাকী আছিল, সেয়েহে তেওঁৰ প্ৰথম মন্ত্ৰীসভাত তেওঁ আৰু অমৰাছুৰীয়াকে ধৰি মাত্ৰ তিনিজন সদস্য আছিল। ১৪ নৱেম্বৰৰ সংসদীয় নিৰ্বাচনত নতুন সংসদ নিৰ্বাচিত নোহোৱালৈকে কেয়াৰটেকাৰ চৰকাৰত ন্যায়, ৰাজহুৱা প্ৰশাসন, প্ৰাদেশিক পৰিষদ, স্থানীয় চৰকাৰ আৰু শ্ৰম, শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি, বাণিজ্য, বাণিজ্যিক, খাদ্য সুৰক্ষা, সমবায় উন্নয়ন, উদ্যোগ আৰু উদ্যোগী উন্নয়ন, মহিলা, শিশু আৰু যুৱ পৰিক্ৰমা আৰু ক্ৰীড়া আৰু স্বাস্থ্যৰ পদবী প্ৰদান কৰা হয় ৷&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sri Lanka's new president calls parliamentary election to consolidate his mandate|url=https://apnews.com/article/sri-lanka-prime-minister-election-66fd3b9e7f42a0ec7fb3f37e60ad0ca6|access-date=25 September 2024|website=Associated Press|date=24 September 2024|archive-date=25 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925035304/https://apnews.com/article/sri-lanka-prime-minister-election-66fd3b9e7f42a0ec7fb3f37e60ad0ca6|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The New Cabinet of Sri Lanka|url=https://manthri.lk/en/blog/posts/the-new-cabinet-of-sri-lanka|website=manthri.lk|access-date=29 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240928103123/https://manthri.lk/en/blog/posts/the-new-cabinet-of-sri-lanka|archive-date=2024-09-28}}&lt;/ref&gt;

===শৈক্ষিক সংস্কাৰ===
[[File:Sri Lankan Prime Minister Paints Language On Canvas 2025-02-21 (PID-0003293).jpg|thumb|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ভাষা দিৱসৰ অনুষ্ঠানত হৰিনি পেইণ্টছ অন কেনভাছ
]]
শিক্ষা মন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি পোৱাৰ পিছত অমৰাসুৰিয়াই বিদ্যালয়ৰ পৰা ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ আঁতৰাবলৈ বিদ্যালয়ৰ প্ৰশাসকে ৰাজনীতিবিদসকলক বিদ্যালয়ৰ অনুষ্ঠানলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱাৰ দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰথা বন্ধ কৰি শিক্ষা সংস্কাৰৰ সূচনা কৰে।&lt;ref name=&quot;DeAlwis2024&quot;/&gt;

বিদ্যালয়ত অনুশাসন বলবৎ কৰাৰ নামত শিশুৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক শাস্তিৰ বিৰুদ্ধে শাৰীৰিক শাস্তিৰ লগতে মানসিক নিৰ্যাতন আৰু অপমানৰ বিৰুদ্ধে আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল। বৃহত্তৰ সমাজত হিংসাক স্বাভাৱিক কৰি তোলাৰ বাবে বিদ্যালয়ত হিংসাৰ ব্যৱহাৰক দোষাৰোপ কৰিছিল আৰু ঘৰ, প্ৰতিষ্ঠান, আনকি ধৰ্মীয় স্থানতো সংঘাত আগ্ৰাসনৰ পৰা হিংসাৰ বাহিৰলৈ ওলাই আহিবলৈ সকলোকে আহ্বান জনাইছিল।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Prime Minister: Discipline is allowed at schools, violence is not |url=https://www.newswire.lk/2025/09/28/prime-minister-discipline-is-allowed-at-schools-violence-is-not/ |access-date=28 September 2025 |work=Newswire |date=28 September 2025}}&lt;/ref&gt;

===২০২৪ চনৰ সংসদীয় নিৰ্বাচন===
এন পি পিৰ উপ-সচিব অমৰাসুৰিয়াই ২০২৪ চনৰ শ্ৰীলংকাৰ সংসদীয় নিৰ্বাচনত  কলম্বো জিলাৰ পৰা এন পি পিৰ মনোনয়নৰ নেতৃত্ব দি সৰ্বাধিক ৬৫৫,২৮৯টা ভোট লাভ কৰি এক নতুন অভিলেখ গঢ়িবলৈ সক্ষম হয়।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Prime Minister Harini to contest from Colombo |url=https://www.newswire.lk/2024/10/08/prime-minister-harini-to-contest-from-colombo/ |access-date=13 October 2024 |publisher=NewsWire}}&lt;/ref&gt;
সংসদীয় নিৰ্বাচনৰ পিছত অমৰাসুৰিয়াক পুনৰ শ্ৰীলংকাৰ সোতৰতম (১৭) প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। তেখেতক শিক্ষা, উচ্চ শিক্ষা আৰু বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ মন্ত্ৰী হিচাপেও নিযুক্তি দিয়া হয়।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Dr. Harini Amarasuriya re-appointed Prime Minister |url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=103576 |access-date=20 November 2024 |work=[[Ada Derana]] |date=18 November 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sri Lanka leader reappoints Amarasuriya as PM, retains finance and defence |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/18/sri-lanka-leader-reappoints-amarasuriya-as-pm-retains-finance-and-defence |access-date=20 November 2024 |work=[[Al Jazeera]] |date=18 November 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ ইংৰাজী মডিউলৰ বিতৰ্ক===
২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত কেইবাটাও নাগৰিক সমাজৰ সংগঠন, ৰাজনীতিবিদ আৰু শিক্ষা খণ্ডৰ ট্ৰেড ইউনিয়নে নতুনকৈ প্ৰণয়ন কৰা ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ ইংৰাজী মডিউলত কেইবাটাও আসোঁৱাহৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিছিল, যিটো ৰাষ্ট্ৰীয় জনশক্তি (এন পি পি) চৰকাৰৰ শিক্ষা সংস্কাৰৰ পৰিকল্পনা হিচাপে ২০২৬ শিক্ষাবৰ্ষত কাৰ্যকৰী হ’বলগীয়া আছিল। আটাইতকৈ বিতৰ্কিত বিষয়টো আছিল ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ ইংৰাজী পাঠ্যপুথিত প্ৰাপ্তবয়স্ক সমকামী কথোপকথন ৱেবছাইটৰ সৈতে লিংক কৰা URL অন্তৰ্ভুক্ত কৰা।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Samarawickrama |first=Chathuranga Pradeep |date=1 January 2026 |title=How did gay rights creep into the Grade Six English module? |url=https://www.dailymirror.lk/breaking-news/How-did-gay-rights-creep-into-the-Grade-Six-English-module/108-329180 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115103413/https://www.dailymirror.lk/breaking-news/How-did-gay-rights-creep-into-the-Grade-Six-English-module/108-329180 |archive-date=15 January 2026 |access-date=20 January 2026 |website=Daily Mirror |language=en}}&lt;/ref&gt;

এই ভুলসমূহৰ সমালোচনা অমৰাসুৰিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু শিক্ষামন্ত্ৰী হিচাপে কৰা হৈছিল আৰু কিছুমান শিতানে তেওঁক পদত্যাগ কৰাৰ আহ্বান জনাইছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perera |first=Yohan |date=6 January 2026 |title=Opposition chorus grows demanding Prime Minister's resignation over English module mishap |url=https://www.dailymirror.lk/breaking-news/Opposition-chorus-grows-demanding-Prime-Ministers-resignation-over-English-module-mishap/108-329608 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260120084850/https://www.dailymirror.lk/breaking-news/Opposition-chorus-grows-demanding-Prime-Ministers-resignation-over-English-module-mishap/108-329608 |archive-date=20 January 2026 |access-date=20 January 2026 |website=Daily Mirror |language=en}}&lt;/ref&gt;

প্ৰথম অৱস্থাত নেচনেল ইনষ্টিটিউট অৱ এডুকেচনে পাঠ্যপুথিখনৰ পৰা সকলো বিতৰ্কিত বিষয়বস্তু আঁতৰোৱাৰ অনুমোদন জনায়।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 January 2026 |title=NIE approves removal of questionable lesson from Grade 6 English module: PM Harini |url=https://www.adaderana.lk/news.php?nid=116870 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108035842/http://www.adaderana.lk/news.php?nid=116870 |archive-date=8 January 2026 |access-date=20 January 2026 |website=Ada Derana |language=en}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ পিছত শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ে নতুন পাঠ্যক্ৰম ৰূপায়ণ ২০২৭ চনলৈ পিছুৱাই দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 January 2026 |title=Grade Six Reforms Delayed Until 2027, Textbooks To Remain Same |url=https://english.newsfirst.lk/2026/1/17/grade-six-reforms-delayed-until-2027-textbooks-to-remain-same |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260120085153/https://english.newsfirst.lk/2026/01/17/grade-six-reforms-delayed-until-2027-textbooks-to-remain-same |archive-date=20 January 2026 |access-date=20 January 2026 |website=Newsfirst |language=en}}&lt;/ref&gt;

===বৈদেশিক নীতি===
প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে অমৰাসুৰিয়াই ২০২৫ চনৰ অক্টোবৰ মাহত প্ৰথম আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰত ভ্ৰমণ কৰিছিল, য’ত তেওঁ ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোডী আৰু বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী এছ জয়শংকৰৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰি দ্বিপাক্ষিক সহযোগিতা আৰু মাছমৰীয়া বিষয়ক শক্তিশালী কৰাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছিল। প্ৰধানমন্ত্ৰী মোদীৰ নেতৃত্বত অনুষ্ঠিত হোৱা আৰু ঋষি সুনক আৰু টনি এবটে অংশগ্ৰহণ কৰা ২০২৫ চনৰ এনডিটিভি বিশ্ব সন্মিলনতো তেওঁ ভাষণ দিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Prime Minister Harini Amarasuriya Returns After Official Visit to India |url=https://english.newsfirst.lk/2025/10/19/prime-minister-harini-amarasuriya-returns-after-official-visit-to-india |access-date=19 October 2025 |website=english.newsfirst.lk |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lankan PM calls for deeper India ties, says Colombo can be key partner in Viksit Bharat vision |url=https://www.tribuneindia.com/news/world/sri-lankan-pm-calls-for-deeper-india-ties-says-colombo-can-be-key-partner-in-viksit-bharat-vision/ |access-date=19 October 2025 |website=The Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;

==নিৰ্বাচনী ইতিহাস==
হৰিণী অমৰাসুৰিয়াই ২০২৪ চনৰ সংসদীয় নিৰ্বাচনত কলম্বো জিলা সমষ্টিৰ পৰা এন পি পি দলৰহৈ নিৰ্বাচন খেলি ৬৫৫,২৮৯ ভোট লাভ কৰি নিৰ্বাচিত হয়।

==ব্যক্তিগত জীৱন==
অমৰাসুৰিয়া অবিবাহিত, আৰু তেওঁৰ কোনো সন্তান নাই।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Aneez |first1=Shirar |title=Factbox – Sri Lanka's new PM Harini Amarasuriya's thorny path from social health worker |url=https://economynext.com/factbox-sri-lankas-new-pm-harini-amarasuriyas-thorny-path-from-social-health-worker-180880/ |access-date=28 September 2024 |work=EconomyNext |date=25 September 2024 |language=en |archive-date=27 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927022718/https://economynext.com/factbox-sri-lankas-new-pm-harini-amarasuriyas-thorny-path-from-social-health-worker-180880/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
==সন্মান==
২০২৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ডাক বিভাগে প্ৰধানমন্ত্ৰী অমৰাসুৰিয়াৰ ব্যক্তিগত ষ্টাম্প জাৰি কৰিছিল। এই কাণ্ডই কিছু বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Balasuriya |title=Only personalised stamps issued featuring Harini, Vijitha: Postal Department clarifies |url=https://www.dailymirror.lk/breaking-news/Only-personalised-stamps-issued-featuring-Harini-Vijitha-Postal-Department-clarifies/108-293458 |access-date=13 October 2024 |publisher=Daily Mirror}}&lt;/ref&gt;

==কৰ্ম==
[[''দ্য ইন্টিমেট লাইফ অৱ ডিজেন্ট: এন্থ্ৰ’প’লজিকেল পাৰ্সপেক্টিভছ'']] — ২০২০ চনৰ ১ ছেপ্টেম্বৰ

লেখকসকল:হৰিণী অমৰাসুৰিয়া, টবিয়াছ কেলি, সিদ্ধাৰ্থন মৌনাগুৰু, গালিনা অউষ্টিনোভা-ষ্টেপানোভিচ, জনাথন স্পেন্সৰ
প্ৰকাশক: ইউচিএল প্ৰেছ
আই এছ বি এন ৯৭৮-১-৭৮৭৩৫-৭৭৭-৮

==তথ্যসূত্ৰ==
[[শ্ৰেণী:মহিলা ৰাজনীতিবিদ]]
[[শ্ৰেণী:শ্ৰীলংকাৰ ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:জীৱিত ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:ৰাজনীতিবিদ]]
[[শ্ৰেণী:সমাজবিজ্ঞানী]]
[[শ্ৰেণী:শিক্ষাবিদ]]
[[শ্ৰেণী:সমাজকৰ্মী]]</text>
      <sha1>o1tvbplb5k05gr65b21ux5wnhuqvwef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>বি কল্যাণী আম্মা</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131682</id>
    <revision>
      <id>636173</id>
      <parentid>578836</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salil Kumar Mukherjee</username>
        <id>28864</id>
      </contributor>
      <comment>চিত্র</comment>
      <origin>636173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16423" sha1="48432q42uhlhcpi1ms4nbo4qvf4nanw" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = বি. কল্যাণী আম্মা
| image = Kalyani Amma.png
| birth_date = {{birth date|1883|2|22|df=y}}
| birth_place = তিৰুবনন্তপুৰম
| death_date = {{death date and age|1959|10|9|1883|2|22|df=y}}
| occupation = লেখিকা, সম্পাদক, শিক্ষয়িত্ৰী, সমাজ সংস্কাৰক
| notable_works = অৰ্মাইল নিন্নুম, ব্যাঝৱত্ত স্মৰণকাল, মহাথিকাল, ভেটিলুম পুৰাথুম, আৰোগ্য শাস্ত্ৰম, আৰোগ্য শাস্ত্ৰভম গ্ৰহভাৰনাভম
| spouse = স্বদেশাভিমানী কে. ৰামকৃষ্ণ পিল্লাই
}}

'''বি. কল্যাণী আম্মা''' (২২ ফেব্ৰুৱাৰী ১৮৮৩ – ৯ অক্টোবৰ ১৯৫৯) কেৰালাৰ এগৰাকী লেখিকা, সম্পাদক, শিক্ষয়িত্ৰী আৰু সমাজ সংস্কাৰক আছিল। কল্যাণী আম্মাৰ সৰ্বাধিক উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ হৈছে ''ভ্যাঝাভট্ট স্মৰণাকল'' (বাৰ বছৰৰ এটা চক্ৰৰ স্মৃতি) আৰু ''অৰ্ময়িল নিন্নুম'' (স্মৃতিচৰণ)।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Jayasree|first=G. S.|date=2015-08-27|title=Twelve eventful years|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/books/swadeshabhimani-k-ramakrishna-pillais-wife-b-kalyani-amma-was-a-writer-and-social-reformer-in-her-own-right/article7582805.ece|access-date=2021-04-21|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; তেওঁ কেৰালাত মহিলাৰ বাবে প্ৰকাশিত প্ৰাৰম্ভিক যুগৰ দুয়োখন সাময়িকী ''শাৰদা''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Unnikrishnan|first=Sandhya M.|title=Unregistered Representation of Women &quot;Heroes&quot; in the Indian Freedom Struggle with Special Reference to Kerala|publisher=Research Journal of Kisan Veer Mahavidyalaya, Wai|date=January–June 2019|pages=54}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |first=Saju |last=Chelangad |title=Women's Journalism and Kochi |url=https://www.mathrubhumi.com/ernakulam/nagaram/article-1.4108392 |access-date=2021-04-22 |website=Mathrubhumi |archive-date=22 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422050617/https://www.mathrubhumi.com/ernakulam/nagaram/article-1.4108392 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; আৰু ''মালয়ালমাসিকা''&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|last=Priyadarsanan|first=G.|title=Masikapatanangal (Studies on Magazines)|publisher=Sahitya Pravarthaka Co-operative Society Ltd.|year=1974|location=Kottayam}}&lt;/ref&gt;ৰ অন্যতম সম্পাদক আছিল। কল্যাণী আম্মা ৰাজনৈতিক লেখক, সাংবাদিক আৰু সম্পাদক স্বদেশাভিমানী কে. ৰামকৃষ্ণ পিল্লাইৰ পত্নী আছিল।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা ==
বি. কল্যাণী আম্মাই ঊনবিংশ শতিকাৰ অন্তিমভাগ আৰু বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাত প্ৰাক্তন দেশীয় ৰাজ্য ট্ৰেভাংকোৰত বাস কৰিছিল। তেওঁ ১৮৮৩ চনৰ ২২ ফেব্ৰুৱাৰীত তিৰুবনন্তপুৰমৰ কুঝিভিলাকাথু হাউচ, কুথিৰাভাট্টমত জন্মগ্ৰহণ কৰে। তেওঁ সুব্ৰায়ণ ভট্ট আৰু ভাগৱতী আম্মাৰ কন্যা আছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; তেওঁ এটা পৰম্পৰাগত নায়াৰ পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত আছিল। তেওঁ জেনানা মিছন বিদ্যালয়ত ম্যাট্ৰিক পৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ কৰে, য’ত বিদ্যালয়খন চলোৱা আৰু পাঠদান কৰা মিছনেৰীসকলে আৰ্থিক সহায় আগবঢ়াইছিল। তেওঁ অধ্যয়ন কৰা বিদ্যালয়খনত আনুষ্ঠানিকভাৱে উচ্চ বিদ্যালয় নাছিল; বিদ্যালয় কৰ্তৃপক্ষই তেওঁ আৰু আন দুগৰাকী বান্ধৱীক পঢ়ুৱাবলৈ বিশেষ শিক্ষক নিযুক্ত কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|last=Antony|first=Teena|date=2013|title=Women's Education Debates in Kerala: Fashioning Sthreedharmam|url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/11676/11/12_chapter4.pdf|url-status=live|access-date=21 April 2021|website=Shodhganga : a reservoir of Indian theses @ INFLIBNET|pages=223–236|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706074830/http://shodhganga.inflibnet.ac.in:80/bitstream/10603/11676/11/12_chapter4.pdf |archive-date=2016-07-06 }}&lt;/ref&gt;

এফ.এ. (বৰ্তমানৰ প্ৰাক-বিশ্ববিদ্যালয় বা একাদশ-দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ সমতুল্য) সম্পূৰ্ণ কৰাৰ আগতেই তেওঁৰ বিবাহ সম্পন্ন হয়। কিন্তু তেওঁৰ স্বামীয়ে শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰাত বিবাহৰ পিছতো তেওঁ উচ্চ শিক্ষা অব্যাহত ৰাখে।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Antony|first=Teena|date=January–June 2013|title=Malayali women: Education and the development of the self in the early 20th century|url=https://www.jyotinivas.org/pdf/Vol7(1).pdf|journal=National Journal of Jyoti Research Academy|volume=7|pages=24–30|issn=0975-461X|via=Jyoti Nivas College}}&lt;/ref&gt;

== ব্যক্তিগত জীৱন ==
কল্যাণী আম্মাই বিবাহৰ পূৰ্বেই ৰামকৃষ্ণ পিল্লাইক চিনিছিল। জ্যোতিষ গণনা (যি হিন্দু বিবাহত গুৰুত্বপূৰ্ণ) অনুসৰি দুয়োৰ জ্যোতিষ নোমিলাত তেওঁৰ পৰিয়ালৰ আপত্তি সত্ত্বেও ১৯০৪ চনত তেওঁলোকৰ বিবাহ সম্পন্ন হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=നഷ്ടജാതകവും ലാഭജാതകവും|url=https://www.manoramaonline.com/style/columns/kadhakkoottu/jathakam.html|access-date=2021-04-22|website=ManoramaOnline|language=ml}}&lt;/ref&gt; বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ কেৰালাত সাধাৰণতে দেখা নোপোৱা ধৰণে তেওঁ স্বামীৰ সৈতে এক গভীৰ বন্ধনত আবদ্ধ আছিল। 

ট্ৰেভাংকোৰ চৰকাৰে ৰামকৃষ্ণ পিল্লাইক নিৰ্বাসিত কৰাৰ পাছত তেওঁ দুয়োটা সৰু সন্তানসহ স্বামীৰ লগত যায়। তেওঁ নিজৰ শিক্ষয়িত্ৰীৰ চাকৰি ত্যাগ কৰি স্বামীৰ সৈতে মালাবাৰত স্থানান্তৰিত হয়। তেওঁলোকক পালঘাটত আন এজন প্ৰখ্যাত লেখিকা, চিন্তাবিদ আৰু কেৰালাৰ প্ৰথম মহিলা নাট্যকাৰ থাৰাভাথ আম্মালু আম্মাই আতিথ্য প্ৰদান কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=B. Kalyani Amma - Biography|url=http://www.keralasahityaakademi.org/PROFILES/BKalyaniAmma/Html/BKAmmagraphy.htm|access-date=2021-04-22|website=www.keralasahityaakademi.org}}&lt;/ref&gt; তেওঁ দম্পতীৰ বাবে লালন-পালনকাৰী মাতৃৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছিল। 

== পৰৱৰ্তী জীৱন ==
ৰামকৃষ্ণ পিল্লাই নিৰ্বাসিত হোৱাৰ পিছত কল্যাণী আম্মাই মাদ্ৰাজত শিক্ষা অব্যাহত ৰাখে। তেওঁ দৰ্শনত বিএ ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰি শিক্ষক প্ৰশিক্ষণ কোৰ্সো সম্পন্ন কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ মালাবাৰৰ কান্নুৰত এখন বিদ্যালয়ত শিক্ষকতা আৰম্ভ কৰে আৰু পৰিয়ালটো তেওঁৰ সৈতে তাতেই থাকে।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; পিছলৈ তেওঁ মাংগালোৰৰ এখন বিদ্যালয়লৈ স্থানান্তৰিত হয়। মালাবাৰত থকা সময়ছোৱাত ৰামকৃষ্ণ পিল্লাই যক্ষ্মা ৰোগত আক্ৰান্ত হয় আৰু ১৯১৬ চনত তেওঁৰ মৃত্যু হোৱা পৰ্যন্ত কল্যাণী আম্মাই তেওঁক যত্ন লয়। তেওঁ ১৯৩৭ চনত মুখ্য শিক্ষয়িত্ৰী হিচাপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু ট্ৰেভাংকোৰত থকা পৈতৃক গৃহলৈ নুঘূৰি মালাবাৰতেই থাকিবলৈ সিদ্ধান্ত লয়।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|last=Amma|first=B. Kalyani|title=Ormayil Ninnu|publisher=Sahitya Pravarthaka Co-operative Society Ltd.|year=1964|editor-last=K. Gomathy|editor-first=Amma|location=Kottayam}}&lt;/ref&gt;

== সাহিত্যিক কৃতিত্ব ==
মালাবাৰত থকা সময়ত কল্যাণী আম্মাই ''মালয়ালমাসিকা''ৰ সম্পাদনা আৰু লেখালিখিৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। ট্ৰেভাংকোৰত থাকোঁতেই তেওঁ ''শাৰদা''ৰ বাবে লিখা আৰু সম্পাদনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Priyadarshan|first=G.|title=Manmarinja Masikakal (Magazines that no longer exist)|publisher=National Book Stall|year=1972|location=Kottayam}}&lt;/ref&gt; দুয়োখন সাময়িকীত মহিলাৰ শিক্ষা, স্বাস্থ্য, সমাজ সংস্কাৰ আদি বিষয়ত প্ৰবন্ধ প্ৰকাশিত হৈছিল। তেওঁ আন বহু সাময়িকীত নিয়মিতভাৱে লিখিছিল। ''অৰ্ময়িল নিন্নুম'', ''ভ্যাঝাভট্ট স্মৰণাকল'', ''মহাথিকল'', ''থামাৰাস্সেৰী'', ''কৰ্মফলম'', ''ভীট্টিলুম পুৰত্তুম'' (ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ''The Home and the World''ৰ অনুবাদ), ''আৰোগ্য শাস্ত্ৰম'', ''আৰোগ্য শাস্ত্ৰমুম গৃহভৰণমুম'' আদি তেওঁৰ প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

''অৰ্ময়িল নিন্নুম'' তেওঁৰ আত্মজীৱনী, য’ত বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ কেৰালাত সমাজৰ ৰীতি-নীতি, অস্পৃশ্যতা-সম্পৰ্কীয় আচাৰ আৰু মহিলাৰ জীৱনৰ এক স্পষ্ট চিত্ৰ পোৱা যায়। তেওঁ সাহিত্য আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰত সুপৰিচিত ব্যক্তিত্ব আছিল। মৃত্যুৰ পাছত সাংবাদিকসকলে তেওঁৰ কন্যাক অসুবিধাত পেলাব বুলি ভাবি তেওঁ পুথিখনৰ পাণ্ডুলিপি থাৰাভাথ আম্মিন্নী আম্মাৰ ওচৰত এৰি গৈছিল।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

''ভ্যাঝাভট্ট স্মৰণাকল'' তেওঁৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় গ্ৰন্থ, য’ত স্বামী ৰামকৃষ্ণ পিল্লাইৰ সৈতে তেওঁৰ বাৰবছৰীয়া বৈবাহিক জীৱনৰ বৰ্ণনা আছে। ১৯৯৮ চনৰ সংস্কৰণ ডি.চি. বুকছে, কোট্টায়মৰপৰা প্ৰকাশ কৰে, য’ত থাৰাভাথ আম্মালু আম্মাৰ (১৪.১২.১৯১৬) প্ৰস্তাৱনা সংযোজিত আছিল। এই প্ৰস্তাৱনাত কল্যাণী আম্মাক বনবাসলৈ যোৱা ৰামৰ সৈতে বনলৈ গমন কৰা সীতাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ১৯১৬ চনত প্ৰথম প্ৰকাশৰ পিছৰেপৰা গ্ৰন্থখনৰ তেৰটাতকৈও অধিক সংস্কৰণ প্ৰকাশ পাইছে।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Amma|first=B. Kalyani|title=Vyaazhavattasmaranakal|publisher=D.C. Books|year=1997|location=Kottayam}}&lt;/ref&gt;

''মহাথিকল'' ক’চিন দেশীয় ৰাজ্যত পাঠ্যপুথি হিচাপে নিৰ্ধাৰিত হৈছিল বুলি জনা যায়।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Amma |first=B. Kalyani |url=https://ksaorg.sgp1.cdn.digitaloceanspaces.com/uploads/2023/04/H18-549kk.pdf |title=Lives of Good and Great Women (Mahatikal part 1) |publisher=The Svadeshabhimani Press |editor-last=K. Ramakrishna |editor-first=Pillai |edition=1st |location=Trivandrum |language=Malayalam}}&lt;/ref&gt;

কল্যাণী আম্মা কেৰালাৰ মহিলাৰ সাময়িকীৰ প্ৰাৰম্ভিক যুগৰ অন্যতম সুপৰিচিত অৱদানকাৰী আছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Devika|first=J.|title=Her-self: Early Writings on Gender by Malayalee Women, 1898-1938|publisher=Stree|year=2005|isbn=8185604746|location=Kolkata|pages=xxxi}}&lt;/ref&gt; তেওঁ মহিলাৰ স্বাস্থ্য, শিক্ষা, গৃহ ব্যৱস্থাপনা আদি বিভিন্ন বিষয়ত লিখিছিল।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ কেৰালাত সামাজিক আৰু সাম্প্ৰদায়িক সংস্কাৰ সাধনত তেওঁ গভীৰ আগ্ৰহী আছিল। তেওঁৰ আত্মজীৱনী সেই সময়ছোৱাত কেৰালাৰ নায়াৰ সমাজৰ দৃষ্টিভংগীৰে অস্পৃশ্যতা আৰু জাতি ব্যৱস্থাৰ কাৰ্যপদ্ধতিৰ ওপৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিগত দলিল। 
 
== তথ্যসূত্ৰ ==
{{reflist}}

[[শ্ৰেণী:কেৰালাৰ ব্যক্তি]]
[[শ্ৰেণী:লেখিকা]]</text>
      <sha1>48432q42uhlhcpi1ms4nbo4qvf4nanw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>অসমৰ সমজিলাসমূহৰ তলিকা</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136785</id>
    <revision>
      <id>636190</id>
      <parentid>604367</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50431-24</username>
        <id>51708</id>
      </contributor>
      <comment>/* কো-জিলাসমূহৰ তালিকা */</comment>
      <origin>636190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8815" sha1="8ghudeb9m4pxcbqicyd186kpczzdaqs" xml:space="preserve">'''সমজিলা''' ({{lang-en|Co-Districts}}) ভাৰতৰ [[অসম]] ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক বিকেন্দ্ৰিকৃত একক। শাসন-ব্যৱস্থাক অধিক কাৰ্যক্ষম কৰা আৰু প্ৰয়োজনীয় ৰাজহুৱা সেৱাসমূহ জনসাধাৰণৰ ওচৰলৈ সহজে প্ৰদান কৰিবলৈ সমজিলাসমূহ গঠন কৰা হৈছে।&lt;ref name=&quot;assamtribune&quot;&gt;{{cite news |last=Staff Reporter |date=2025-08-12 |title=49 &amp; counting: Eight new co-districts open in Assam, two more on August 13 |work=The Assam Tribune |url= https://assamtribune.com/amp/assam/49-counting-eight-new-co-districts-open-in-assam-two-more-on-august-13-1588099 |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt; এই এককসমূহ জিলা স্তৰৰ তলৰ প্ৰশাসনিক বিভাগ হিচাপে কাৰ্য কৰে। এগৰাকী সমজিলা আয়ুক্তয়ে সমজিলা পৰিচলনা কৰে।&lt;ref name=&quot;indiatodayne&quot;&gt;{{cite news |date=2024-09-30 |title=Assam: 39 sub-districts to become operational from October 4 |work=India Today NE |url= https://www.indiatodayne.in/amp/assam/story/assam-39-sub-districts-to-become-operational-from-october-4-1100032-2024-09-30 |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt; বৰ্তমান অসমত মুঠ সমজিলাৰ সংখ্যা ৪৯ টা।&lt;ref&gt;{{cite web |title=List of co-districts of Assam |url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_co-districts_of_Assam |access-date=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

== ইতিহাস ==
অসমে ভাৰতৰ ভিতৰত প্ৰথম ৰাজ্য হিচাপে এই বিকেন্দ্ৰিকৃত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছে।&lt;ref name=&quot;shillongtimes&quot;&gt;{{cite news |date=2025-05-14 |title=10 new Assam co-districts to be functional from Aug 15 |work=The Shillong Times |url= https://theshillongtimes.com/2025/05/14/10-new-assam-co-districts-to-be-functional-from-aug-15/ |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt; এই ব্যৱস্থা দুটা পৰ্যায়ত ৰূপায়ণ কৰা হৈছিল—

=== পৰ্যায় I ===
২০২৪ চনৰ ৪ আৰু ৫ অক্টোবৰ তাৰিখে [[অসম চৰকাৰ|অসম চৰকাৰে]] ২১খন জিলাত ৩৯টা সমজিলা কাৰ্যকৰী কৰে।&lt;ref name=&quot;syllad&quot;&gt;{{cite web |date=2024-10-04 |title=Assam launches 21 co-districts, leading the way in administrative reform |url= https://www.syllad.com/assam-launches-21-co-districts-leading-the-way-in-administrative-reform/ |work=Syllad |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

=== পৰ্যায় II ===
২০২৫ চনৰ আগষ্ট মাহত আৰু ১০টা নতুন সমজিলা উদ্বোধন কৰা হয়। যাৰ ফলত মুঠ সমজিলাৰ সংখ্যা ৪৯লৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;thehindu&quot;&gt;{{cite news |date=2025-08-12 |title=Assam to have 10 new co-districts |work=The Hindu |url= https://www.thehindu.com/news/national/assam/assam-to-have-10-new-co-districts/article69923263.ece/amp/ |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

== কাৰ্যসমূহ ==
কো-জিলাসমূহে স্থানীয় স্তৰত বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশাসনিক আৰু ৰাজহুৱা সেৱা প্ৰদান কৰে—

* ভূমি ৰাজহ প্ৰশাসন 
* প্ৰমাণ-পত্ৰ (যেনে জাতি, আয় আৰু বাসস্থান) জাৰি কৰা 
* ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ নিয়ন্ত্ৰণ 
* কাৰ্যবাহী দণ্ডাধিকাৰী ক্ষমতাৰ প্ৰয়োগ 
* দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা (বান সাহায্য আৰু অগ্নিকাণ্ড ক্ষতিপূৰণ)

== সম-জিলাসমূহৰ তালিকা ==
তলত অসমৰ ৪৯টা সম-জিলাৰ তালিকা দিয়া হৈছে—

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ক্ৰমিক নং
! জিলা
! সম-জিলা
! মুখ্য কাৰ্যালয়
|-
| 1 || rowspan=&quot;2&quot; | [[ধুবুৰী জিলা]] || বিলাসীপাৰা || বিলাসীপাৰা
|-
| 2 || গোলকগঞ্জ || গোলকগঞ্জ
|-
| 3 || [[বঙাইগাঁও জিলা]] || অভয়াপুৰী || অভয়াপুৰী
|-
| 4 || rowspan=&quot;3&quot; | [[কামৰূপ জিলা]] || ৰঙিয়া || ৰঙিয়া
|-
| 5 || বকো–ছয়গাঁও || বকো
|-
| 6 || পলাশবাৰী || মিৰ্জা
|-
| 7 || rowspan=&quot;2&quot; | [[নগাঁও জিলা]] || কলিয়াবৰ || কলিয়াবৰ
|-
| 8 || ৰাহা || ৰাহা
|-
| 9 || rowspan=&quot;2&quot; | [[বিশ্বনাথ জিলা]] || গহপুৰ || গহপুৰ
|-
| 10 || বিহালী || বিহালী
|-
| 11 || [[লখিমপুৰ জিলা]] || ঢকুৱাখানা || ঢকুৱাখানা
|-
| 12 || [[ধেমাজি জিলা]] || জোনাই || জোনাই
|-
| 13 || rowspan=&quot;5&quot; | [[তিনিচুকীয়া জিলা]] || মাৰ্ঘেৰিটা || মাৰ্ঘেৰিটা
|-
| 14 || শদিয়া || শদিয়া
|-
| 15 || ডুমডুমা || ডুমডুমা
|-
| 16 || মাকুম || মাকুম
|-
| 17 || ডিগবৈ || পানবাৰী পথ
|-
| 18 || rowspan=&quot;2&quot; | [[শিৱসাগৰ জিলা]] || নাজিৰা || নাজিৰা
|-
| 19 || ডিমৌ || ডিমৌ
|-
| 20 || rowspan=&quot;3&quot; | [[যোৰহাট জিলা]] || তিতাবৰ || তিতাবৰ
|-
| 21 || মৰিয়নী || শুকানজনীয়া
|-
| 22 || টিয়ক || কেন্দুগুৰি
|-
| 23 || rowspan=&quot;3&quot; | [[গোলাঘাট জিলা]] || বোকাখাট || বোকাখাট
|-
| 24 || সৰুপথাৰ || ধনশিৰি
|-
| 25 || দেৰগাঁও || দেৰগাঁও
|-
| 26 || rowspan=&quot;2&quot; | [[কাছাৰ জিলা]] || লক্ষিপুৰ || লক্ষিপুৰ
|-
| 27 || ধলাই || ধলাই বজাৰ
|-
| 28 || rowspan=&quot;2&quot; | [[গোৱালপাৰা জিলা]] || গোৱালপাৰা পশ্চিম || আগিয়া
|-
| 29 || দুধনৈ || দুধনৈ
|-
| 30 || rowspan=&quot;4&quot; | [[কামৰূপ মহানগৰ জিলা]] || দিছপুৰ || দিছপুৰ
|-
| 31 || ডিমৰীয়া || সোণাপুৰ
|-
| 32 || নতুন গুৱাহাটী || হেঙৰাবাৰী
|-
| 33 || জালুকবাৰী || জালুকবাৰী
|-
| 34 || rowspan=&quot;2&quot; | [[দৰং জিলা]] || ছিপাঝাৰ || ছিপাঝাৰ
|-
| 35 || দলগাঁও || দলগাঁও
|-
| 36 || rowspan=&quot;2&quot; | [[মৰিগাঁও জিলা]] || জাগীৰোড || জাগী ভকত গাঁও
|-
| 37 || লাহৰিঘাট || লাহৰিঘাট
|-
| 38 || [[হোজাই জিলা]] || লামডিং || বামুণগাঁও
|-
| 39 || rowspan=&quot;4&quot; | [[শোণিতপুৰ জিলা]] || ঢেকিয়াজুলি || ঢেকিয়াজুলি
|-
| 40 || নাদুৱাৰ || কুসুমতোলা
|-
| 41 || বৰছলা || ঠেলামৰা
|-
| 42 || ৰঙাপৰা || ৰঙাপৰা
|-
| 43 || rowspan=&quot;4&quot; | [[ডিব্ৰুগড় জিলা]] || খোৱাং || খোৱাং
|-
| 44 || দুলীয়াজান || দুলীয়াজান
|-
| 45 || টিংখাং || টিংখাং
|-
| 46 || নাহৰকটীয়া || নাহৰকটীয়া
|-
| 47 || [[চৰাইদেউ জিলা]] || মাহমৰা || মৰাণহাট
|-
| 48 || rowspan=&quot;2&quot; | [[Karimganj district|কৰিমগঞ্জ জিলা]] || পথাৰকান্দি || পথাৰকান্দি
|-
| 49 || ৰামকৃষ্ণ নগৰ || ৰামকৃষ্ণ নগৰ
|}

== লগতে চাওক ==
* [[অসমৰ জিলাসমূহ]]

==তথ্য সংগ্ৰহ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>8ghudeb9m4pxcbqicyd186kpczzdaqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636218</id>
      <parentid>636190</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T03:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>45247</id>
      </contributor>
      <comment>AMP-Tracking URLs ৰ পৰা আঁতৰোৱা হৈছে ([[:m:User:KiranBOT/AMP|বিশদ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ভুল প'ৰিবেশ]]) v3.1.1-current</comment>
      <origin>636218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8807" sha1="aernycuazd76z4orn0lqzvgtafo3bzc" xml:space="preserve">'''সমজিলা''' ({{lang-en|Co-Districts}}) ভাৰতৰ [[অসম]] ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক বিকেন্দ্ৰিকৃত একক। শাসন-ব্যৱস্থাক অধিক কাৰ্যক্ষম কৰা আৰু প্ৰয়োজনীয় ৰাজহুৱা সেৱাসমূহ জনসাধাৰণৰ ওচৰলৈ সহজে প্ৰদান কৰিবলৈ সমজিলাসমূহ গঠন কৰা হৈছে।&lt;ref name=&quot;assamtribune&quot;&gt;{{cite news |last=Staff Reporter |date=2025-08-12 |title=49 &amp; counting: Eight new co-districts open in Assam, two more on August 13 |work=The Assam Tribune |url= https://assamtribune.com/amp/assam/49-counting-eight-new-co-districts-open-in-assam-two-more-on-august-13-1588099 |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt; এই এককসমূহ জিলা স্তৰৰ তলৰ প্ৰশাসনিক বিভাগ হিচাপে কাৰ্য কৰে। এগৰাকী সমজিলা আয়ুক্তয়ে সমজিলা পৰিচলনা কৰে।&lt;ref name=&quot;indiatodayne&quot;&gt;{{cite news |date=2024-09-30 |title=Assam: 39 sub-districts to become operational from October 4 |work=India Today NE |url= https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-39-sub-districts-to-become-operational-from-october-4-1100032-2024-09-30 |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt; বৰ্তমান অসমত মুঠ সমজিলাৰ সংখ্যা ৪৯ টা।&lt;ref&gt;{{cite web |title=List of co-districts of Assam |url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_co-districts_of_Assam |access-date=2026-05-04}}&lt;/ref&gt;

== ইতিহাস ==
অসমে ভাৰতৰ ভিতৰত প্ৰথম ৰাজ্য হিচাপে এই বিকেন্দ্ৰিকৃত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছে।&lt;ref name=&quot;shillongtimes&quot;&gt;{{cite news |date=2025-05-14 |title=10 new Assam co-districts to be functional from Aug 15 |work=The Shillong Times |url= https://theshillongtimes.com/2025/05/14/10-new-assam-co-districts-to-be-functional-from-aug-15/ |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt; এই ব্যৱস্থা দুটা পৰ্যায়ত ৰূপায়ণ কৰা হৈছিল—

=== পৰ্যায় I ===
২০২৪ চনৰ ৪ আৰু ৫ অক্টোবৰ তাৰিখে [[অসম চৰকাৰ|অসম চৰকাৰে]] ২১খন জিলাত ৩৯টা সমজিলা কাৰ্যকৰী কৰে।&lt;ref name=&quot;syllad&quot;&gt;{{cite web |date=2024-10-04 |title=Assam launches 21 co-districts, leading the way in administrative reform |url= https://www.syllad.com/assam-launches-21-co-districts-leading-the-way-in-administrative-reform/ |work=Syllad |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

=== পৰ্যায় II ===
২০২৫ চনৰ আগষ্ট মাহত আৰু ১০টা নতুন সমজিলা উদ্বোধন কৰা হয়। যাৰ ফলত মুঠ সমজিলাৰ সংখ্যা ৪৯লৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;thehindu&quot;&gt;{{cite news |date=2025-08-12 |title=Assam to have 10 new co-districts |work=The Hindu |url= https://www.thehindu.com/news/national/assam/assam-to-have-10-new-co-districts/article69923263.ece/ |access-date=2026-05-03}}&lt;/ref&gt;

== কাৰ্যসমূহ ==
কো-জিলাসমূহে স্থানীয় স্তৰত বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশাসনিক আৰু ৰাজহুৱা সেৱা প্ৰদান কৰে—

* ভূমি ৰাজহ প্ৰশাসন 
* প্ৰমাণ-পত্ৰ (যেনে জাতি, আয় আৰু বাসস্থান) জাৰি কৰা 
* ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ নিয়ন্ত্ৰণ 
* কাৰ্যবাহী দণ্ডাধিকাৰী ক্ষমতাৰ প্ৰয়োগ 
* দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা (বান সাহায্য আৰু অগ্নিকাণ্ড ক্ষতিপূৰণ)

== সম-জিলাসমূহৰ তালিকা ==
তলত অসমৰ ৪৯টা সম-জিলাৰ তালিকা দিয়া হৈছে—

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ক্ৰমিক নং
! জিলা
! সম-জিলা
! মুখ্য কাৰ্যালয়
|-
| 1 || rowspan=&quot;2&quot; | [[ধুবুৰী জিলা]] || বিলাসীপাৰা || বিলাসীপাৰা
|-
| 2 || গোলকগঞ্জ || গোলকগঞ্জ
|-
| 3 || [[বঙাইগাঁও জিলা]] || অভয়াপুৰী || অভয়াপুৰী
|-
| 4 || rowspan=&quot;3&quot; | [[কামৰূপ জিলা]] || ৰঙিয়া || ৰঙিয়া
|-
| 5 || বকো–ছয়গাঁও || বকো
|-
| 6 || পলাশবাৰী || মিৰ্জা
|-
| 7 || rowspan=&quot;2&quot; | [[নগাঁও জিলা]] || কলিয়াবৰ || কলিয়াবৰ
|-
| 8 || ৰাহা || ৰাহা
|-
| 9 || rowspan=&quot;2&quot; | [[বিশ্বনাথ জিলা]] || গহপুৰ || গহপুৰ
|-
| 10 || বিহালী || বিহালী
|-
| 11 || [[লখিমপুৰ জিলা]] || ঢকুৱাখানা || ঢকুৱাখানা
|-
| 12 || [[ধেমাজি জিলা]] || জোনাই || জোনাই
|-
| 13 || rowspan=&quot;5&quot; | [[তিনিচুকীয়া জিলা]] || মাৰ্ঘেৰিটা || মাৰ্ঘেৰিটা
|-
| 14 || শদিয়া || শদিয়া
|-
| 15 || ডুমডুমা || ডুমডুমা
|-
| 16 || মাকুম || মাকুম
|-
| 17 || ডিগবৈ || পানবাৰী পথ
|-
| 18 || rowspan=&quot;2&quot; | [[শিৱসাগৰ জিলা]] || নাজিৰা || নাজিৰা
|-
| 19 || ডিমৌ || ডিমৌ
|-
| 20 || rowspan=&quot;3&quot; | [[যোৰহাট জিলা]] || তিতাবৰ || তিতাবৰ
|-
| 21 || মৰিয়নী || শুকানজনীয়া
|-
| 22 || টিয়ক || কেন্দুগুৰি
|-
| 23 || rowspan=&quot;3&quot; | [[গোলাঘাট জিলা]] || বোকাখাট || বোকাখাট
|-
| 24 || সৰুপথাৰ || ধনশিৰি
|-
| 25 || দেৰগাঁও || দেৰগাঁও
|-
| 26 || rowspan=&quot;2&quot; | [[কাছাৰ জিলা]] || লক্ষিপুৰ || লক্ষিপুৰ
|-
| 27 || ধলাই || ধলাই বজাৰ
|-
| 28 || rowspan=&quot;2&quot; | [[গোৱালপাৰা জিলা]] || গোৱালপাৰা পশ্চিম || আগিয়া
|-
| 29 || দুধনৈ || দুধনৈ
|-
| 30 || rowspan=&quot;4&quot; | [[কামৰূপ মহানগৰ জিলা]] || দিছপুৰ || দিছপুৰ
|-
| 31 || ডিমৰীয়া || সোণাপুৰ
|-
| 32 || নতুন গুৱাহাটী || হেঙৰাবাৰী
|-
| 33 || জালুকবাৰী || জালুকবাৰী
|-
| 34 || rowspan=&quot;2&quot; | [[দৰং জিলা]] || ছিপাঝাৰ || ছিপাঝাৰ
|-
| 35 || দলগাঁও || দলগাঁও
|-
| 36 || rowspan=&quot;2&quot; | [[মৰিগাঁও জিলা]] || জাগীৰোড || জাগী ভকত গাঁও
|-
| 37 || লাহৰিঘাট || লাহৰিঘাট
|-
| 38 || [[হোজাই জিলা]] || লামডিং || বামুণগাঁও
|-
| 39 || rowspan=&quot;4&quot; | [[শোণিতপুৰ জিলা]] || ঢেকিয়াজুলি || ঢেকিয়াজুলি
|-
| 40 || নাদুৱাৰ || কুসুমতোলা
|-
| 41 || বৰছলা || ঠেলামৰা
|-
| 42 || ৰঙাপৰা || ৰঙাপৰা
|-
| 43 || rowspan=&quot;4&quot; | [[ডিব্ৰুগড় জিলা]] || খোৱাং || খোৱাং
|-
| 44 || দুলীয়াজান || দুলীয়াজান
|-
| 45 || টিংখাং || টিংখাং
|-
| 46 || নাহৰকটীয়া || নাহৰকটীয়া
|-
| 47 || [[চৰাইদেউ জিলা]] || মাহমৰা || মৰাণহাট
|-
| 48 || rowspan=&quot;2&quot; | [[Karimganj district|কৰিমগঞ্জ জিলা]] || পথাৰকান্দি || পথাৰকান্দি
|-
| 49 || ৰামকৃষ্ণ নগৰ || ৰামকৃষ্ণ নগৰ
|}

== লগতে চাওক ==
* [[অসমৰ জিলাসমূহ]]

==তথ্য সংগ্ৰহ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>aernycuazd76z4orn0lqzvgtafo3bzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>চীনা মাছ ধৰা জাল</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138115</id>
    <revision>
      <id>636212</id>
      <parentid>620118</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tarunsamanta</username>
        <id>21467</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>636212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8678" sha1="10bvnj1zhv3i8nctr0xly2m5jsr4box" xml:space="preserve">[[File:Kochi chinese fishing-net 08.jpg|thumb|চীনা মাছ ধৰা জাল ফোর্ট কোচি]]
[[File:Chinese Fishing Net Raising Birds Sunrise Ashtamudi Kollam Mar22 A7C 01784.jpg|thumb|কেৰালাৰ কোল্লামত চীনা মাছ ধৰা জাল]]
[[File:Marine Drive View.JPG|thumb|চীনা মাছ ধৰা জাল। কোচিৰ মেৰিন ড্ৰাইভৰ পৰা সন্ধিয়াৰ নীলা আভাৰ এক দৃশ্য।]]

'''চীনা মাছ ধৰা জাল''' এক বিশেষ ধৰণৰ স্থায়ী জাল। [[ভাৰত]]ত ইয়াক ‘চীনা ভালা’ আৰু [[ইণ্ডোনেছিয়া]]ত ‘তাংকুল’ বোলা হয়।
এইবোৰ মাটিত থীকি মাছ ধৰা ব্যৱস্থা। ভাৰতত ইয়াক সাধাৰণতে ‘চীনা মাছ ধৰা জাল’ বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ আনুষ্ঠানিক নাম হ’ল ‘পাৰৰ পৰা চলোৱা উত্তোলক জাল’। &lt;ref&gt;[http://www.fao.org/figis/servlet/geartype?fid=255 Shore operated stationary lift nets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613191954/http://www.fao.org/figis/servlet/geartype?fid=255 |date=13 June 2006 }}.&lt;/ref&gt;

ডাঙৰ যান্ত্ৰিক গাঁথনিৰ সহায়ত ২০ মিটাৰতকৈও অধিক বহল জাল সাগৰৰ ওপৰত মেলি ৰখা হয়। প্ৰতিটো গাঁথনি অন্ততঃ ১০ মিটাৰ ওখ হয়। ইয়াৰ এফালে সাগৰৰ ওপৰত ওলমি থকা এখন ডাঙৰ জাল থাকে। আনটো মূৰে কাউণ্টাৰৱেইট বা ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ বাবে ৰচীৰে ডাঙৰ শিল ওলমাই থোৱা হয়। প্ৰতিখন জাল চলাবলৈ সৰ্বাধিক ছয়জন মাছমৰীয়াৰ প্ৰয়োজন হয়। এই জালসমূহ উপকূলীয় দক্ষিণ চীন আৰু ইণ্ডোচীনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ভাৰতত এইবোৰ ঘাইকৈ কোচি আৰু কোল্লাম চহৰত দেখিবলৈ পোৱা যায়। &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.panoramio.com/photo/89228861 |title=Panoramio - Images from Kollam ashtamudi |access-date=14 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924145919/http://www.panoramio.com/photo/89228861 |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; বৰ্তমান এইবোৰ পৰ্যটকসকলৰ বাবে এক আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছে। ভাৰতত মাছ ধৰাৰ এই পদ্ধতিটো অতি অস্বাভাৱিক আৰু কেৱল এই অঞ্চলতে সীমাবদ্ধ। চতুৰ্দশ শতিকাত অহা চীনা পৰিব্ৰাজকসকলে এই পদ্ধতিটো ইয়াত চিনাকি কৰাই দিছিল। কোচি চহৰৰ নামটো ‘কো-চিন’ শব্দৰ পৰা অহা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ‘চীনৰ দৰে’। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.backpackingbella.com/11-essential-experiences-kerala-backpacking-trip/|title=11 Essential Experiences for a Kerala Backpacking Trip}}&lt;/ref&gt;

এই সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটো অতি সুন্দৰভাৱে ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰি তৈয়াৰ কৰা হৈছে। মূল কাঠডালৰ ওপৰেৰে এজন মানুহ খোজ কাঢ়ি গ’লেই মানুহজনৰ ওজনতে জালখন সাগৰৰ পানীত ডুব যায়। জালখন অলপ সময়ৰ বাবে পানীত এৰি দিয়া হয়। সম্ভৱতঃ মাত্ৰ কেইমিনিটমানৰ বাবে ইয়াক পানীত ৰখা হয়। ইয়াৰ পিছত ৰচী টানি জালখন ওপৰলৈ তোলা হয়। জালখনত সাধাৰণতে বেছি মাছ নুঠে। ইয়াত মাত্ৰ কেইটামান মাছ আৰু মিছা মাছ বা কেঁকোৰা জাতীয় প্ৰাণী পোৱা যায়। এইবোৰ অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে ক্ৰেতাসকলৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰা হয়।

ৰচীৰ সহায়ত বিভিন্ন দৈৰ্ঘ্যত ডাঙৰ শিল ওলমাই থোৱা হয়। এই শিলবোৰ প্ৰায় ৩০ চেণ্টিমিটাৰ ব্যাসৰ হয়। জালখন ওপৰলৈ তোলাৰ সময়ত শিলবোৰ ইখনৰ পিছত সিখনকৈ এখন মঞ্চৰ ওপৰত পৰে। ইয়াৰ ফলত গোটেই ব্যৱস্থাটোৰ ভাৰসাম্য বজায় থাকে।প্ৰতিখন জাল চালনা কৰাৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট গভীৰতা থাকে। সেইবাবে জোৱাৰ-ভাটা অহা পানীত এখন নিৰ্দিষ্ট জাল একেৰাহে চলাই থাকিব নোৱাৰি। পানীৰ জোৱাৰ-ভাটাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিভিন্ন সময়ত বেলেগ বেলেগ জাল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

এই জালবোৰ চীনা পৰিব্ৰাজক ঝেং হে-ই ভাৰতত চিনাকি কৰাই দিছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। &lt;ref&gt;''[[U.S. News &amp; World Report]]'', Volume 136, No 21, p. 53. 14 June 2004.&lt;/ref&gt;

এই চীনা মাছ ধৰা জালবোৰ বৰ্তমান পৰ্যটকৰ বাবে অতি জনপ্ৰিয় আকৰ্ষণ হৈ পৰিছে। এইবোৰৰ ডাঙৰ আকাৰ আৰু ধুনীয়া গাঁথনি দেখিবলৈ বৰ ধুনীয়া। ইয়াৰ লেহেমীয়া গতি পৰ্যটকৰ বাবে অতি আকৰ্ষণীয়। ইয়াৰ উপৰি ক্ৰেতাই জালৰ পৰা পোনে পোনে নিজৰ পছন্দৰ মাছ কিনিব পাৰে। ওচৰতে থকা পদপথৰ সৰু দোকানীবোৰে এই মাছবোৰ থিতাতে ৰান্ধি দিয়ে।

==চিত্ৰভঁৰাল==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
File:Chinese Fishing Net (Kochi, India).jpg|[[কোচি]]ৰ চীনা মাছ ধৰা জাল
File:Raising a Chinese fishing net.jpg|জালখন ওপৰলৈ তোলাৰ দৃশ্য
File:Fort Cochin view.JPG|[[ফৰ্ট কোচি]]ৰ মাছ ধৰা জাল
File:Fishing, Cà Mau.jpg|[[ভিয়েটনাম]]ৰ কা মাউত থকা পাৰৰ পৰা চলোৱা উত্তোলক জাল
File:Chinese Fishing nets.webm|কোচি, কেৰালাৰ চীনা মাছ ধৰা জাল
File:Cheenavala Fort Kochi.jpg|চীনা মাছ ধৰা জাল
&lt;/gallery&gt;

== তথ‍্য উৎস ==
{{reflist}}

==বাহ্যিক সংযোগ==
{{commons category|Chinese fishing nets|চীনা মাছ ধৰা জাল}}
*[https://web.archive.org/web/20010818064043/http://www.time.com/time/asia/features/journey2001/india.html ঝেং হে আৰু কোচি]
*[https://www.youtube.com/watch?v=Ii81eUj6cXs ফ’ৰ্ট কোচিৰ চীনা মাছ ধৰা জাল সম্পৰ্কে এক চুটি তথ্যচিত্ৰ]

[[শ্ৰেণী:কেৰালাত পৰ্যটন]]
[[শ্ৰেণী:মাছ ধৰা জাল]]</text>
      <sha1>10bvnj1zhv3i8nctr0xly2m5jsr4box</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>কোচি পৌৰ নিগম</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138340</id>
    <revision>
      <id>636211</id>
      <parentid>625474</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pinakpani</username>
        <id>16353</id>
      </contributor>
      <comment>image</comment>
      <origin>636211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42876" sha1="lo894hsckba76t5esgwcw7bxq619gvs" xml:space="preserve">{{Infobox legislature
|name = কোচি পৌৰ নিগম
|LOGO = Logo_of_Corporation_of_Cochin.jpg
|logo_caption=কোচি পৌৰ নিগমৰ ল'গ'
|house_type = [[পৌৰ নিগম (ভাৰত)]]
|leader1_type = [[ মেয়ৰ (ভাৰত)|মেয়ৰ]]
|leader1 = অধিবক্তা.মিনিমল ভি কে
|party1 = [[ ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ|কংগ্ৰেছ]]
|election1 = 
|leader2_type = [[উপ-মেয়ৰ]]
|leader2 = দীপক জয়
|party2 = [[ ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ|কংগ্ৰেছ]]
|election2 = 
|leader3_type = বিৰোধী দলৰ নেতা
|leader3 = 
|party3 = 
|election3 = 
|leader4_type = [[পৌৰ আয়ুক্ত (ভাৰত)|পৌৰ নিগমৰ সম্পাদক]]
|leader4 = পি এছ চিবো&lt;ref&gt;https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in/en/secretary/370&lt;/ref&gt;
|seats = 76&lt;ref&gt;https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/boundaries-number-of-divisions-in-kochi-corporation-undergo-sweeping-changes-as-per-draft-of-delimitation-of-wards/article68885752.ece&lt;/ref&gt;
|jurisdiction =
|term_limits = 5 years
|foundation = {{start date and age|df=yes|1967}}
|house1 = 
|political_groups1 =
'''[[চৰকাৰ]] (৪৮)''' &lt;br /&gt;
{{colorbox|#046FFF}}[[ইউনাইটেড ডেম'ক্ৰেটিক ফ্ৰণ্ট (কেৰালা)|ইউডিএফ]] (৪৮)
*{{colorbox|#00BFFF}} [[ ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ|কংগ্ৰেছ]](৪২)
*{{colorbox|#228B22}} [[ইণ্ডিয়ান ইউনিয়ন মুছলিম লীগ| আই ইউ এম এল]] (৩)
*{{colorbox|#CC6600}} [[কেৰালা কংগ্ৰেছ|কেইচি]] (১)
*{{colorbox|#B2B2B2}} [[স্বাধীন ৰাজনীতিবিদ |আই এন ডি]] (২)
'''চৰকাৰী বিৰোধী (২০)''' &lt;br /&gt;
{{colorbox|#FF0000}}[[বাওঁ গণতান্ত্ৰিক ফ্ৰণ্ট (কেৰালা)|এল ডি এফ]] (২০)
*{{colorbox|#CC0D0D}} [[ভাৰতীয় কমিউনিষ্ট পাৰ্টি (মাৰ্ক্সবাদী)|চিপিআই(এম)]] (১৭)
*{{colorbox|#F9001B}} [[ভাৰতীয় কমিউনিষ্ট পাৰ্টি|চিপিআই]] (২)
*{{colorbox|#FF7F7F}}[[কংগ্ৰেছ (ধৰ্মনিৰপেক্ষ)| C O N (S)]] (১)
'''অন্যান্য বিৰোধী (৯)''' &lt;br /&gt;
*{{colorbox|#FF9933}} [[ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি|বিজেপি]] (৬)
*{{colorbox|#B2B2B2}} [[স্বাধীন ৰাজনীতিবিদ |আই এন ডি]]২
|committees1 = {{collapsible list|bullets=yes
 | title = ৮
 | 1 = উন্নয়ন স্থায়ী সমিতি
 | 2 = শিক্ষা আৰু ক্ৰীড়া স্থায়ী সমিতি 
 | 3 = বিত্ত স্থায়ী সমিতি 
 | 4 = স্বাস্থ্য স্থায়ী সমিতি 
 | 5 = ৰাজহুৱা কামৰ স্থায়ী সমিতি 
 | 6 = কৰ আপীল স্থায়ী সমিতি 
 | 7 = টাউন প্লেনিং ষ্টেণ্ডিং কমিটি 
 | 8 = কল্যাণ স্থায়ী সমিতি
 }}
|last_election1 = [[২০২৫ কেৰালাৰ স্থানীয় নিৰ্বাচন|৯ ডিচেম্বৰ ২০২৫]]
|next_election1 = ডিচেম্বৰ ২০৩০
|session_room = Kochi Municipal Corporation IMG 20180916 140014.jpg
|session_res = 250px
|meeting_place = পাৰ্ক এভিনিউত থকা পুৰণি নিগমৰ কাৰ্যালয়, [[এৰ্নাকুলাম]]
|website = {{url|https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in}}
|structure1_res={{Switcher|[[File:India Kerala Kochi Municipal Corporation Election Partywise 2025.svg|300px]]|By party|[[File:India Kerala Kochi Municipal Corporation Election Alliance Wise 2025.svg|300px]]|By alliance}}}}কোচি পৌৰ নিগম (ইংৰাজী- '''Kochi Municipal Corporation)''' হৈছে ভাৰতৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ কোচি চহৰখন পৰিচালনা কৰা পৌৰ নিগম। এই নিগমে কোচি চহৰৰ ৯৪.৮৮ কিলোমিটাৰ বৰ্গক্ষেত্ৰ পৰিচালনা কৰে আৰু সেই অঞ্চলৰ ভিতৰত ইয়াৰ জনসংখ্যা ৬৭৭,৩৮১&lt;ref name=&quot;Corporation Stats&quot;&gt;{{cite web|url=https://cochinmunicipalcorporation.kerala.gov.in/web/guest/poverty-reduction|title=Profile of Kochi|publisher=Kochi Municipal Corporation|access-date=15 August 2018}}&lt;/ref&gt;। ই ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ ঘন জনবসতিপূৰ্ণ চহৰ নিগম। ] চহৰৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰাৰ বাবে কাম-কাজ লৈ গঠন কৰা হৈছে কোচি পৌৰ নিগম।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.corporationofcochin.net/general.html|title=Official Website of Coorporation of Cochin|access-date=2015-12-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083458/http://www.corporationofcochin.net/general.html|archive-date=17 July 2015}}&lt;/ref&gt;

== ইতিহাস ==
[[File:Kochi Municipal Corporation new building in Kochi 03.jpg|thumb|কোচি পৌৰ নিগম]]
মধ্যযুগীয় কেৰালা উপকূলত কোঝিকোড বন্দৰে অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে এক শ্ৰেষ্ঠ স্থান অধিকাৰ কৰিছিল, আনহাতে কন্নুৰ, কোল্লাম আৰু কচি আছিল বাণিজ্যিকভাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ বন্দৰ, য’ত বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ ব্যৱসায়ীসকল একত্ৰিত হৈছিল। আৱিষ্কাৰৰ যুগ -ত ১৪৯৮ চনত কোঝিকোডৰ কাপ্পাদত পৰ্তুগীজসকলৰ আগমনৰ লগে লগে ইউৰোপৰপৰা ভাৰতলৈ এক প্ৰত্যক্ষ সাগৰীয় পথ মুকলি হয়। অৱশ্যে, পৰ্তুগীজসকলৰ আগমনৰ লগে লগে জামোৰিনসকলৰ ক্ষমতা হ্ৰাস পাবলৈ ধৰে আৰু কচি এই উপকূলীয় অঞ্চলটোৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বন্দৰ চহৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিবলৈ আৰম্ভ কৰে।&lt;ref name=&quot;Malekandathil&quot;&gt;''The Portuguese, Indian Ocean and European Bridgeheads 1500–1800''. Festschrift in Honour of Prof. K. S. Mathew (2001). Edited by: Pius Malekandathil and T. Jamal Mohammed. Fundacoa Oriente. Institute for Research in Social Sciences and Humanities of MESHAR (Kerala)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DC Books, Kottayam (2007), A. Sreedhara Menon, A Survey of Kerala History&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DC Books, Kottayam (2007), A. Shreedhara Menon, A Survey of Kerala History&lt;/ref&gt;

১৬৬৪ চনৰ ১৮ এপ্ৰিলত ডাচৰ প্ৰভাৱত ফ'ৰ্ট কোচিৰ প্ৰথম পৌৰসভা স্থাপন কৰা হয় যি ডাচ দখল কৰা কোচি ষ্টৰ্মবাৰ্গ দুৰ্গ (ইমানুৱেল ফ'ৰ্ট)ৰ ভিতৰত সীমিত আছিল, যিটো ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি পৌৰসভা আছিল। কিন্তু এংলো-ডাচ সন্ধিৰ অংশ হিচাপে কোচি ব্ৰিটিছৰ হাতত গতাই দিয়াৰ লগে লগে ফ’ৰ্ট কোচি পৌৰসভা ভংগ কৰা হয় আৰু তাৰ পিছত স্থানীয় প্ৰশাসনৰ বহুখিনি কাম পাণ্ডাৰাৰ বিষয়াসকলে (কোচিন ৰাজ্যৰ ৰাজহ বিভাগ) চলাইছিল। এৰ্নাকুলাম চহৰখন কোচিৰ ব্ৰিটিছ ৰেচিডেণ্টৰ প্ৰত্যক্ষ সুৰক্ষাৰ অধীনত আছিল। ১৮২৩ চনত ব্ৰিটিছ ৰেচিডেণ্টৰ অধ্যক্ষতাত এখন পৌৰসভাক এৰ্নাকুলাম চহৰ পৰিচালনাৰ বাবে নিযুক্তি দিয়া হয়। অৱশ্যে ইয়াৰ স্থানীয় প্ৰতিনিধিত্ব নাছিল, বৰঞ্চ ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীটোৰ সামৰিক বিষয়াসকলে গঠন কৰিছিল। 

১৯৫৬ চনলৈকে মালাবাৰ জিলাৰ অংশ হিচাপে থকা ফ'ৰ্ট কোচিক ১৮৬৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত কান্নুৰ, থালাছেৰী, কোজিকোড, আৰু পালাক্কাডৰ সৈতে পৌৰসভা হিচাপে গঢ়ি তোলা হয়, ১৮৬৫ চনৰ মাদ্ৰাজ আইন ১০ (Amendment of the Improvements in Towns act 1850)&lt;ref name=&quot;Ref1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc|title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014)|website=Lawmin.nic.in|access-date=2016-08-07|archive-date=7 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc|url-status=dead|archivedate=2018-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lewis McIver|first1=G. Stokes|title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras|date=1883|publisher=E.Keys at the Government Press|location=Madras|page=444|edition=(Vol II)|url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ|access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google.co.in&quot;&gt;{{cite book|last1=Presidency|first1=Madras (India|title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District.|date=1915|publisher=The Superintendent, Government Press|location=Madras|page=20|edition=Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ|access-date=2 December 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=HENRY FROWDE, M.A.|first1=Imperial Gazetteer of India|title=Imperial Gazetteer of India|date=1908–1909|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|edition=New|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/|access-date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt; অনুসৰি ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্যৰ। ইয়াৰ প্ৰথম পৌৰসভাৰ আসনৰ প্ৰতিযোগিতা অনুষ্ঠিত হৈছিল ১৮৮৩ চনত। এইখন আছিল অঞ্চলটোৰ প্ৰথম আধুনিক পৌৰসভা আৰু লগতে দেশৰ প্ৰথমখন স্থানীয় (ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ অধীনত নহয়) পৌৰসভা। স্থানীয় প্ৰশাসনৰ ক্ষেত্ৰত কোচিৰ বহুখিনি অগ্ৰগতি দিৱান সংকুন্নী মেননৰ সমৰ্থনৰ লগতে মহাৰাজ ৰাম বৰ্মাৰ ৰাজত্বৰ অধীনলৈ আহিছিল। ১৮৭৩ চনত মটানচেৰী অঞ্চলসমূহ ফ’ৰ্ট কোচিৰপৰা সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয় আৰু নতুন পৌৰসভা ব’ৰ্ড গঠন কৰা হয়। ১৮৯৬ চনত মহাৰাজে এৰ্নাকুলাম চহৰৰ বাবে এখন পৌৰসভা ব’ৰ্ড স্থাপন কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰে, য’ত ৰাজপ্ৰাসাদৰপৰা ৪ জন সদস্য, স্থানীয় সম্প্ৰদায়ৰ ২ জন সদস্য, এজন ইংৰাজ আৰু অন্যান্য ধৰ্মীয় সংখ্যালঘুৰ ২ জন সদস্য থাকে। মেয়ৰগৰাকীক মনোনীত কৰে মহাৰাজে। এইবোৰেই আছিল মহানগৰীত আধুনিক পৌৰসভা স্থাপনৰ দিশত প্ৰথম পদক্ষেপ। 

স্বাধীনতাৰ পিছত এই ৩খন পৌৰসভা থাকিল আৰু ভাৰতীয় আইনৰ অধীনলৈ অনা হ’ল। ১৯৫৬ চনত পূৰ্বৰ এলামকুলাম পঞ্চায়ত আৰু চেৰানালুৰ পঞ্চায়তৰ এটা অংশ (পাচালাম - বদুথালা) এৰ্নাকুলাম পৌৰসভাৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হয়। ১৯৬২ চনত পল্লুৰুথী পঞ্চায়তৰ (মুণ্ডামভেলী অঞ্চল) এটা অংশ তেতিয়াৰ মত্তনচেৰী পৌৰসভাৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হয়। ১৯৪৬ চনত এডাপ্ল্লী পঞ্চায়ত আৰু ১৯৫৩ চনত পল্লুৰুথী আৰু ভিটিলা গঠন কৰা হয়। কোচি পৌৰ নিগম&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.corporationofcochin.net/urban_kb/EVOLUTION.pdf|title=Archived copy|access-date=17 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719140058/http://www.corporationofcochin.net/urban_kb/EVOLUTION.pdf|archive-date=19 July 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; গঠনৰ আঁৰৰ ধাৰণাটো প্ৰথমে মত্তনচেৰী পৌৰসভাত গঢ় লৈ উঠিছিল। ১৯৬০ চনৰ ৯ জুলাইত পৰিষদে এৰ্নাকুলাম, মত্তনচেৰী আৰু ফ'ৰ্ট কোচি পৌৰসভাক একত্ৰিত কৰি কোচিন পৌৰ নিগম গঠন কৰিবলৈ চৰকাৰক অনুৰোধ জনাই এটা প্ৰস্তাৱ গৃহীত কৰে। কিন্তু পূৰ্বৰ ফ'ৰ্ট কোচি পৌৰ পৰিষদে এই প্ৰস্তাৱৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰে। 

কেৰালা ৰাজ্যিক বিধানসভাই কোচিন পৌৰ নিগমৰ প্ৰস্তাৱত অনুমোদন জনায়। কেৰালা চৰকাৰে তেওঁলোকৰ আদেশ অনুসৰি G.O.(MS) 276/67/DD dt. ২৭/৯/৬৭, পৌৰসভা গঠনৰ বিষয়ে অৱগত কৰে। 
[[চিত্ৰ:Fort Kochi City Map 1672.png|left|thumb|306x306px|ডাচ শাসনৰ অধীনত ফ'ৰ্ট কোচি পৌৰসভাৰ মানচিত্ৰ ফ'ৰ্ট ষ্টৰ্মবাৰ্গ (কোচি দুৰ্গ)ৰ সৈতে]]
ৰাজ্যখনৰ তিনিখন ঐতিহাসিক পৌৰসভা (এৰ্নাকুলাম, মত্তনচেৰী আৰু ফ’ৰ্ট কোচি)ক উইলিংডন দ্বীপ, চাৰিখন পঞ্চায়ত (পল্লুৰুথী, ভেন্নালা, ভিটিলা আৰু এডাপল্লী) আৰু গুণ্ডু দ্বীপু, ৰমন্থুৰুথৰ সৰু সৰু দ্বীপসমূহৰ সৈতে একত্ৰিত কৰি কোচি নিগম। ১৯৬৭ চনৰ ১ নৱেম্বৰত এই নতুন নিগমটোৰ মুঠ আয়তন ৮৩.৫২৪ কিলোমিটাৰ। পিছলৈ নিগমসমূহৰ নাম সলনি কৰি কোচি পৌৰ নিগম কৰা হয়, যাতে স্থানীয় নামটো প্ৰতিফলিত হয়। 

== গাঁথনি ==
নিগমটোৰ নেতৃত্বত আছে এজন মেয়ৰ। বৰ্তমানৰ মেয়ৰ ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ ভি কে মিনিমোল, উপ-মেয়ৰ হিচাপে দীপক জয়ৰ সমৰ্থন। প্ৰাক্তন মেয়ৰ আৰু ডেপুটি মেয়ৰৰ ভিতৰত মাৰ্চি উইলিয়ামছ আৰু চি.কে. মণিশংকৰ। ৭৬টা প্ৰশাসনিক ৱাৰ্ডত বিভক্ত হৈ নিগম পৰিষদৰ সদস্যসকলক পাঁচ বছৰৰ বাবে নিৰ্বাচিত কৰা হয়। নিগমটোৰ কেন্দ্ৰীয় কাৰ্যালয় এৰ্নাকুলামত অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ মণ্ডল কাৰ্যালয় ফ’ৰ্ট কোচি, মাটানচেৰী, পল্লুৰুথী, এডাপল্লী, ভাডুথালা আৰু ভিটিলাত আছে। 

প্ৰশাসনৰ উদ্দেশ্যে নিগমটোক বিভিন্ন বিভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে, প্ৰত্যেকেই চহৰৰ উন্নয়ন আৰু কল্যাণৰ এটা বেলেগ দিশৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিছে। কেৰালা চৰকাৰে নিযুক্তি দিয়া নিগমৰ সম্পাদকগৰাকী কোচি পৌৰ নিগমৰ প্ৰশাসনিক শাখাৰ মুৰব্বী আৰু ইয়াৰ প্ৰশাসনিক কাম-কাজ চোৱা-চিতা কৰে। ব্যক্তিগত বিভাগে চহৰৰ সাধাৰণ প্ৰশাসনৰ যত্ন লয়। বিভিন্ন বিভাগৰ ভিতৰত আছে টাউন প্লেনিং, স্বাস্থ্য, অভিযান্ত্ৰিক, ৰাজহ, একাউণ্ট আৰু কাউন্সিল শাখা। নিগমৰ এটা জনসেৱনকেন্দ্ৰ (অৰ্থাৎ জনসেৱাৰ কেন্দ্ৰ) আছে, যিয়ে জনসাধাৰণৰ সমস্যাসমূহৰ সমাধান কৰে। মহানগৰীত নিগমে ৮টা প্ৰসূতি আৰু শিশু কল্যাণ কেন্দ্ৰও চলাই আছে। 

=== ৱাৰ্ড ===
২০২৫ চনত সম্পন্ন হোৱা ৱাৰ্ড সীমা নিৰ্ধাৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ পিছত কোচি পৌৰ নিগমৰ মুঠ ৱাৰ্ডৰ সংখ্যা ৭৪ৰপৰা ৭৬লৈ বৃদ্ধি কৰা হয়। চহৰখনৰ ক্ৰমবৰ্ধমান জনসংখ্যা, দ্ৰুত নগৰীকৰণ আৰু বিভিন্ন এলেকাৰ ভৌগোলিক পৰিসৰৰ সমতুল্যতা বজাই ৰখাৰ উদ্দেশ্যেই স্থানীয় প্ৰশাসনৰফালৰপৰা এই পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হৈছে। এই নতুন সীমা নিৰ্ধাৰণে পৌৰসভাৰ স্থানীয় শাসন-ব্যৱস্থাক অধিক সুদৃঢ় আৰু কাৰ্যক্ষম কৰি তোলাত সহায় কৰিব, যাৰ ফলত স্থানীয় বাসিন্দাসকলৰ অভাৱ-অভিযোগ আৰু উন্নয়নমূলক কাম-কাজসমূহৰ তদাৰক কৰাত প্ৰতিনিধিসকলৰ বাবে সুবিধা হ'ব। ইয়াৰ উপৰি, বৰ্ধিত ৱাৰ্ডৰ সংখ্যায় আসন্ন পৌৰ নিগম নিৰ্বাচনৰ পৰিৱেশটোতো এক নতুন ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kochi Municipal Corporation; Wards - Kerala State Election Commission|url=https://sec.kerala.gov.in/public/cnstncy/wd/d0f41644-754b-4b6e-a8dc-97ecbf5fee16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|date=2025-11-05|title=38 divisions in Kochi Corporation reserved for women after fresh draw of lots|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/38-divisions-in-kochi-corporation-reserved-for-women-after-fresh-draw-of-lots/article70245461.ece|access-date=2025-11-12|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

== কাৰ্যালয়ৰ গৰাকী ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ কোচি পৌৰ নিগম — কাৰ্যালয়ধাৰী (২০২৫–২০৩০)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Corporation of Kochi |url=https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in/en/list-councilors-2025-2030/647}}&lt;/ref&gt;
|-
! কাৰ্যালয়!! নাম!! টোকা
|-
| [[মেয়ৰ]] || ভি কে মিনিমোল
([[ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ|কংগ্ৰেছ]])
| নিৰ্বাচিত মেয়ৰ; ২০২৫ চনৰ পৰিষদীয় নিৰ্বাচনৰ পিছত কাৰ্যকালৰ প্ৰথমাৰ্ধত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰা; [[Palarivattom|পালাৰিভাটম]] বিভাগৰপৰা কাউন্সিলাৰ
|-
| ডেপুটি মেয়ৰ || দীপক জয়
([[Indian National Congress|কংগ্ৰেছ]])
| নিৰ্বাচিত উপ-মেয়ৰ; কাৰ্যকালৰ প্ৰথম অংশত সেৱা আগবঢ়োৱা। 
|-
|বিত্ত স্থায়ী সমিতিৰ অধ্যক্ষ 
|দীপক জয়
|ডেপুটি মেয়ৰ 
|-
|উন্নয়ন স্থায়ী সমিতিৰ অধ্যক্ষ
|শকৰুথা
(কংগ্ৰেছ)
|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Standing committee members - Kochi Corporation |url=https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in/en/standing-committee-members/648}}&lt;/ref&gt;
|-
|কল্যাণ স্থায়ী সমিতিৰ অধ্যক্ষ 
|এণ্টনি পাইনুথাৰা
(কংগ্ৰেছ)
|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|-
|স্বাস্থ্য স্থায়ী সমিতিৰ অধ্যক্ষ
|সীনা টিচাৰ 
(কংগ্ৰেছ)
|&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ലേഖിക |first=സ്വന്തം |date=2026-01-08 |title=കൊച്ചി കോർപറേഷൻ; മത്സരമില്ല, സ്ഥിരംസമിതി അംഗങ്ങളായി {{!}} Kochi Corporation; No contest, standing committee members appointed {{!}} Madhyamam |url=https://www.madhyamam.com/kerala/local-news/ernakulam/kochi/kochi-corporation-no-contest-standing-committee-members-appointed-1484208 |access-date=2026-01-08 |website=www.madhyamam.com |language=ml}}&lt;/ref&gt;
|-
|ৰাজহুৱা কামৰ স্থায়ী সমিতি
|আশ্ৰফ টি কে.
(আই ইউ এম এল)
|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|-
|টাউন প্লেনিং ষ্টেণ্ডিং কমিটি
|অধিবক্তা। পি.এম. নসীমা
(কংগ্ৰেছ)
|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|-
|কৰ আপীল স্থায়ী সমিতি
|কে.এ. মানফ 
(কংগ্ৰেছ)
|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|-
|শিক্ষা আৰু ক্ৰীড়া স্থায়ী সমিতি
|জিছমি জেৰাল্ড
(কংগ্ৰেছ)
|&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
|-
|নিগমৰ সম্পাদক 
|পি.এছ. চিবো
|কেৰালা চৰকাৰে নিযুক্তি দিয়া বিষয়া।&lt;ref&gt;https://kochicorporation.lsgkerala.gov.in/en/secretary/370&lt;/ref&gt;
|}

=== কাৰ্যবাহী বিষয়াসকল ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; &quot;
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color:#0000FF; color:white; font-size:110%; &quot; | কোচি পৌৰ নিগমৰ নেতৃত্ব
|-
! অৱস্থান
! নাম
! বিভাগ
! colspan=&quot;2&quot; | দল
! colspan=&quot;2&quot; | মিত্ৰতা
|-
| style=&quot;background-color:#e6f2ff; &quot; | মেয়ৰ
| '''অধিবক্তা। ''' '''ভি কে মিনিমোল'''
| পালাৰিভাটম (৩৩)
| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
| {{Party name with color|United Democratic Front (Kerala)}}
|-
| style=&quot;background-color:#e6f2ff; &quot; | ডেপুটি মেয়ৰ
| খালী
| 
| {{Full party name with color|Indian National Congress}}
| {{Party name with color|United Democratic Front (Kerala)}}
|}

=== বিধানসভা সমষ্টি অনুসৰি ৱাৰ্ড বিভাজন ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%; border-collapse: collapse; &quot;
|-
! style=&quot;background-color:#333333; color:white; width:25%; &quot; | বিধানসভা সমষ্টি
! style=&quot;background-color:#333333; color:white; width:15%; &quot; | মুঠ ৱাৰ্ড
! style=&quot;background-color:#0072C6; color:white; width:15%; &quot; | ইউ.ডি.এফ
! style=&quot;background-color:#CC0000; color:white; width:15%; &quot; | এল.ডি.এফ
! style=&quot;background-color:#FF9933; color:white; width:15%; &quot; | এন.ডি.এ
! style=&quot;background-color:#808080; color:white; width:15%; &quot; | অন্যান্য
! style=&quot;background-color:#333333; color:white; width:15%; &quot; | আগশাৰীৰ মিত্ৰতা
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Thrikkakara Assembly constituency|থ্ৰিক্কাকাৰ]]
| '''২৩'''
| style=&quot;background-color:#e6f2ff; color:#000000; &quot; | '''২২'''
| ১
| ০
| ০
| style=&quot;background-color:#0072C6; color:white; &quot; | ইউ.ডি.এফ
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Ernakulam Assembly constituency|এৰ্নাকুলাম]]
| '''২৩'''
| style=&quot;background-color:#e6f2ff; color:#000000; &quot; | '''১৫'''
| ৪
| ৩
| ১
| style=&quot;background-color:#0072C6; color:white; &quot; | ইউ.ডি.এফ
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Kochi Assembly constituency|কোচি]]
| '''২১'''
| style=&quot;background-color:#e6f2ff; color:#000000; &quot; | '''১০'''
| ৭
| ৩
| ১
| style=&quot;background-color:#0072C6; color:white; &quot; |ইউ.ডি.এফ
|-
| align=&quot;left&quot; | [[Thrippunithura Assembly constituency|থ্ৰিপপুনিথুৰা]]
| '''৯'''
| ১
| style=&quot;background-color:#ffe6e6; color:#000000; &quot; | '''৮'''
| ০
| ০
| style=&quot;background-color:#CC0000; color:white; &quot; | এল ডি এফ
|-
! style=&quot;background-color:#DCDCDC; &quot; align=&quot;right&quot; | মুঠ
! style=&quot;background-color:#DCDCDC; &quot; | ৭৬
! style=&quot;background-color:#0072C6; &quot; | ৪৮
! style=&quot;background-color:#CC0000; &quot; | ২০
! style=&quot;background-color:#FF9933; &quot; | ৬
! style=&quot;background-color:#D3D3D3; &quot; | ২
! style=&quot;background-color:#0072C6; &quot; | ইউ.ডি.এফ
|}

== জনগাঁথনি ==
২০০১ চনৰ ভাৰতীয় লোকপিয়ল অনুসৰি কোচি চহৰৰ মূল জনসংখ্যা ৫,৯৬,৪৭৩ জন আছিল যদিও বিগত কিছু দশকত চহৰখনত এক অভিলেখ সৃষ্টিকাৰী জনসংখ্যা বৃদ্ধি দেখা গৈছে। তুলনামূলকভাৱে কোচি পৌৰ নিগম অঞ্চলৰ গড় দশকীয় জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ ৭.৮৩% হোৱাৰ বিপৰীতে ইয়াৰ কাষৰীয়া পৌৰসভা অঞ্চলসমূহত এই হাৰ ১৮.৬৫% আৰু ওচৰ-পাজৰৰ পঞ্চায়তসমূহত ১২.১৩% লৈ বৃদ্ধি পাইছে। এই পৰিসংখ্যাই স্পষ্টভাৱে সূচায় যে মূল চহৰখনৰ তুলনাত ইয়াৰ উপকণ্ঠ তথা উপ-নগৰীয়া অঞ্চলসমূহে অধিক দ্ৰুতগতিৰে জনসংখ্যা সংগ্ৰহ কৰি এক ব্যাপক পৌৰ সম্প্ৰসাৰণৰ  দিশে আগবাঢ়িছে। বাণিজ্য, উদ্যোগ আৰু পৰ্যটনৰ ক্ৰমবৰ্ধমান বিকাশৰ ফলত কাষৰীয়া গাঁও আৰু সৰু সৰু চহৰসমূহ দ্ৰুত নগৰীকৰণৰ বুকুলৈ সোমাই আহিছে। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে ৯৫.৫% ৰো অধিক উচ্চ সাক্ষৰতাৰ হাৰে কোচিক মানৱ সম্পদ আৰু সামাজিকা-অৰ্থনৈতিক দিশত কেৰালাৰ অন্যতম অগ্ৰণী তথা উন্নত মহানগৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।

== ৰাজহৰ উৎস ==
কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা নিগমৰ বাবে আয়ৰ উৎস তলত উল্লেখ কৰা হ’ল।&lt;ref name=&quot;Ko11&quot;&gt;{{cite news|last1=Jadhav|first1=Radheshyam|title=Why civic bodies in India need municipal bonds|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/why-civic-bodies-in-india-need-municipal-bonds/article33237962.ece|access-date=18 May 2022|publisher=www.thehindubusinessline.com|date=3 December 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ko12&quot;&gt;{{cite news|title=Municipal corporations under severe strain as revenues sink: RBI Report|url=https://www.businesstoday.in/latest/economy/story/municipal-corporations-under-severe-strain-as-revenues-sink-rbi-report-314215-2021-12-02|access-date=18 May 2022|publisher=Business Today|date=2 December 2021|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ko13&quot;&gt;{{cite news|title=If cities are to deliver better quality life, need to have business models which are sustainable|url=https://www.financialexpress.com/opinion/if-cities-are-to-deliver-better-quality-life-need-to-have-business-models-which-are-sustainable/642276/|access-date=18 May 2022|publisher=Financialexpress|date=17 May 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== কৰৰ পৰা ৰাজহ ===
তলত নিগমৰ বাবে কৰ সম্পৰ্কীয় ৰাজহ দিয়া হ’ল।

* সম্পত্তিৰ কৰ।
* পেছা কৰ।
* মনোৰঞ্জনৰ কৰ।
* কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা পোৱা অনুদান যেনে সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ।
* বিজ্ঞাপন কৰ।

=== কৰবিহীন  উৎসৰ পৰা ৰাজহ ===
তলত নিগমৰ বাবে নন টেক্স সম্পৰ্কীয় ৰাজহ দিয়া হ’ল।

* পানী ব্যৱহাৰৰ চাৰ্জ।
* নথিপত্ৰ সেৱাৰ পৰা মাচুল।
* পৌৰসভাৰ সম্পত্তিৰ পৰা লাভ কৰা ভাড়া।
* পৌৰসভাৰ বণ্ডৰ পৰা ধন।
* মাচুল আৰু ব্যৱহাৰকাৰীৰ চাৰ্জ
* বিক্ৰী আৰু ভাড়াৰ চাৰ্জ

== নিৰ্বাচনৰ ইতিহাস ==

=== নিগম নিৰ্বাচন ২০২৫ ===
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! ক্ৰমিক নং 
! দলৰ নাম
! দলৰ চিহ্ন
! নিগমৰ সংখ্যা
! পৰিৱৰ্তন
!মানচিত্ৰ
|-
|! style=&quot;text-align:center; background:{{party color|United Democratic Front (Kerala)}};color:white&quot;|'''১.''' 
| align=&quot;center&quot;| [[United Democratic Front (Kerala)|'''ইউ.ডি.এফ''']] 
|  [[File:UDF logo.png|50px]] 
| align=&quot;center&quot;| '''৪৮''' 
| align=&quot;center&quot;| {{increase}} '''১৮'''
| rowspan=&quot;4&quot; |[[File:C07003 - Cochin Municipal Corporation 2025.svg|frameless]]
|-
|! style=&quot;text-align:center; background:{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}};color:white&quot;|'''২.''' 
| align=&quot;center&quot;| [[Left Democratic Front (Kerala)|'''এল.ডি.এফ''']] 
| [[File:Left Democratic Front (Kerala) Logo.svg|50px]] 
| align=&quot;center&quot;|  '''২০''' 
| align=&quot;center&quot;| {{decrease}} '''০৯'''
|-
|! style=&quot;text-align:center; background:{{party color|Bharatiya Janata Party}};color:white&quot;|'''৩.'''
| align=&quot;center&quot;| [[Bharatiya Janata Party|'''বিজেপি''']] 
| [[File:Logo of the Bharatiya Janata Party.svg|50px]]
| align=&quot;center&quot;| '''০৬''' 
| align=&quot;center&quot;| {{increase}} '''০১'''
|-
|! style=&quot;text-align:center; background:{{party color|Independent politician}};color:white&quot;|'''৪.'''
| align=&quot;center&quot;| [[Independent politician|'''স্বাধীন''']] 
| [[File:No flag.svg|50px]]
| align=&quot;center&quot;| '''০২'''
| align=&quot;center&quot;| {{decrease}} '''০৮'''
|-
|}

=== নিগম নিৰ্বাচন ২০২০ ===
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! ক্ৰমিক নং 
! দলৰ নাম
! দলৰ চিহ্ন
! নিগমৰ সংখ্যা
! পৰিৱৰ্তন
|-
|! style=&quot;text-align:center; background:{{party color|United Democratic Front (Kerala)}};color:white&quot;|'''১.''' 
| align=&quot;center&quot;| [[United Democratic Front (Kerala)|'''ইউ.ডি.এফ''']] 
|  [[File:UDF logo.png|50px]] 
| align=&quot;center&quot;| '''৩০''' 
| align=&quot;center&quot;| {{decrease}} '''০৮'''
|-
|! style=&quot;text-align:center; background:{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}};color:white&quot;|'''২.''' 
| align=&quot;center&quot;| [[Left Democratic Front (Kerala)|'''এল.ডি.এফ''']] 
| [[File:Left Democratic Front (Kerala) Logo.svg|50px]] 
| align=&quot;center&quot;|  '''২৯''' 
| align=&quot;center&quot;| {{increase}} '''০৬'''
|-
|! style=&quot;text-align:center; background:{{party color|Others}};color:white&quot;|'''৩.'''
| align=&quot;center&quot;| '''অন্যান্য''' 
| [[File:No flag.svg|50px]]
| align=&quot;center&quot;| '''১০'''
| align=&quot;center&quot;| {{decrease}} '''০১'''
|-
|! style=&quot;text-align:center; background:{{party color|Bharatiya Janata Party}};color:white&quot;|'''৪.'''
| align=&quot;center&quot;| [[Bharatiya Janata Party|'''বিজেপি''']] 
| [[File:Logo of the Bharatiya Janata Party.svg|50px]]
| align=&quot;center&quot;| '''০৫''' 
| align=&quot;center&quot;| {{increase}} '''০৩'''
|-
|}

=== ২০১৫ চনৰ স্থানীয় সংস্থাৰ নিৰ্বাচন ===
ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ পৰা সৌমিনি জৈনে ২০১৫ চনত কোচি নিগমৰ মেয়ৰ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=CORPORATION {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |url=https://ernakulam.nic.in/corporation/ |access-date=2020-12-10 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2019-10-31 |title=Thiruvananthapuram: Soumini Jain sails through for now |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/311019/thiruvananthapuram-soumini-jain-sails-through-for-now.html |access-date=2020-07-31 |website=[[Deccan Chronicle]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Soumini Jain to step down; Shiny likely to be next Kochi mayor |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2019/dec/07/soumini-jain-to-step-down-shiny-likely-to-be-next-kochi-mayor-2072579.html |access-date=2020-07-31 |website=[[The New Indian Express]] |date=7 December 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=2015-11-18 |title=Soumini Jain to be Kochi Mayor |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/soumini-jain-to-be-kochi-mayor/article7890302.ece |access-date=2020-07-31 |work=[[The Hindu]] |language=en-IN}}&lt;/ref&gt; পৰিষদত সৌমিনীয়ে পৌৰ নিগমৰ ৩৬ নং বিভাগ (এলামকুলাম)ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite news |date=2020-12-27 |title=Anil Kumar likely to be Kochi Mayor, Ansiya Deputy Mayor |url=https://www.onmanorama.com/kerala/top-news/2020/12/27/anil-kumar-likely-to-be-kochi-mayor-ansiya-deputy-mayor.html |work=[[Manorama News|Manorama]] |language=en-IN |access-date=2026-08-03 |archivedate=2020-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201227083537/https://www.onmanorama.com/kerala/top-news/2020/12/27/anil-kumar-likely-to-be-kochi-mayor-ansiya-deputy-mayor.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
!ক্ৰমিক নং 
!ৰাজনৈতিক মঞ্চ/দল
!নিগমকাৰীৰ সংখ্যা
|-
|১
|[[United Democratic Front (Kerala)|ইউনাইটেড ডেম'ক্ৰেটিক ফ্ৰন্ট]] (ইউ ডি এফ)
|৩৮
|-
|২
|[[বাওঁ গণতান্ত্ৰিক মঞ্চ (কেৰালা)|বাওঁ গণতান্ত্ৰিক মঞ্চ]] (এল ডি এফ)
|২৩
|-
|৩
|[[ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি|ৰাষ্ট্ৰীয় গণতান্ত্ৰিক মিত্ৰজোঁট]] (এন ডি এ)
|০২
|-
|৪
|অন্যান্য
|১১
|}

== সমস্যা ==
কোচি পৌৰ নিগমে সন্মুখীন হোৱা এটা মূল সমস্যা হ’ল আধুনিক চহৰখনৰ বহু অংশই চৰকাৰী চহৰৰ সীমাৰ বাহিৰত বিকশিত হৈছে যিটো শেষবাৰৰ বাবে ১৯৬৭ চনত সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছিল।ফলস্বৰূপে ভাৰতৰ আন যিকোনো চহৰতকৈ বৰ্ধিত নগৰীয়া সংঘটন বহু বেছি বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত নিগমটো সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত শুকান হৈ পৰিছিল। যিহেতু কোচি এটা ডাঙৰ উদ্যোগ আৰু সমৃদ্ধিশালী আধুনিক বন্দৰ-নগৰ, গতিকে ইয়াৰ বাবে বহুত বেছি শক্তিশালী নেতৃত্ব আৰু পৰিকল্পনাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল, যিটো এতিয়ালৈকে কেতিয়াও বাস্তৱায়িত হোৱা নাছিল। কোনো মাষ্টাৰ প্লেনে অধিক সমস্যাৰ সৃষ্টি নকৰাকৈয়ে অপৰিকল্পিতভাৱে চহৰখন বৃদ্ধি পালে। যিহেতু পৰিবহণ, বিদ্যুৎ, পানী বিতৰণ আদি নগৰ পৰিকল্পনা সংস্থাসমূহৰ অধিকাংশই কেৰালা চৰকাৰে পৰিচালনা কৰিছিল, সেয়েহে কোচি নিগমে বিভিন্ন প্ৰকল্প ৰূপায়ণ কৰা বিভিন্ন সংস্থাসমূহৰ সমন্বয় সাধনত ব্যৰ্থ হৈছিল। এই সকলোবোৰৰ বাহিৰেও চহৰখনৰ বাবে আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ বহুখিনি পুঁজি বৃহত্তৰ কোচিন উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষক দিয়া হৈছিল যিয়ে প্ৰায়ে কাৰ্যকৰীকৰণক লৈ প্ৰশাসনিক সংঘৰ্ষ আৰু সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে।

ইয়াৰ পূৰ্বে চহৰখনে সন্মুখীন হোৱা এটা ডাঙৰ সমস্যা আছিল আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা যিটো ২০০২ চনত আৰু বেছি বেয়া হৈ পৰিছিল, যিটো ২০০৮ চনত ব্ৰহ্মপুৰম আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা প্লাণ্ট আৰম্ভ কৰি আংশিকভাৱে সমাধান কৰা হৈছিল। ২০২৩ চনত ব্ৰহ্মপুৰম প্লাণ্টত এক বৃহৎ অগ্নিকাণ্ডৰ ফলত কোচি চহৰৰ বৃহৎ অংশ ধোঁৱাই আগুৰি ধৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-03-05|title=Toxic fumes continue to engulf Kochi nearly 3 days into fire at Brahmapuram waste plant|url=https://indianexpress.com/article/cities/thiruvananthapuram/toxic-fumes-engulf-kochi-3-days-fire-brahmapuram-waste-plant-8480517/|access-date=2023-03-06|website=The Indian Express|language=en}}&lt;/ref&gt;

== লগতে চাওক ==
[[:en:Kochi_metropolitan_area|কোচি মহানগৰ অঞ্চল]]

== তথ্যসূত্ৰ ==
&lt;references /&gt;

== বাহ্যিক সংযোগ ==

* [https://web.archive.org/web/20100809114442/http://www.corporationofcochin.net/ Website1]
* [https://cochinmunicipalcorporation.kerala.gov.in/ Website2]

[[শ্ৰেণী:কেৰালা]]</text>
      <sha1>lo894hsckba76t5esgwcw7bxq619gvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>চাৰ্টাৰ্ড ফাইনেঞ্চিয়েল এনালিষ্ট</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139548</id>
    <revision>
      <id>636189</id>
      <parentid>636142</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rumi Borah~aswiki</username>
        <id>6664</id>
      </contributor>
      <origin>636189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64843" sha1="nb1me377dyc7j8jafpigmgd1wng0k2i" xml:space="preserve">'''[[চাৰ্টাৰ্ড ফাইনেঞ্চিয়েল এনালিষ্ট]]''' ({{lang-en|Chartered Financial Analyst (CFA)}}) হৈছে আমেৰিকাভিত্তিক CFA Institute (পূৰ্বতে Association for Investment Management and Research বা AIMR)-এ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত বিনিয়োগ আৰু বিত্তীয় পেছাদাৰীসকলক আগবঢ়োৱা এক স্নাতকোত্তৰ স্তৰৰ পেছাদাৰী প্ৰমাণ-পত্ৰ কাৰ্যসূচী। এই কাৰ্যসূচীয়ে উন্নত বিনিয়োগ বিশ্লেষণ সম্পৰ্কীয় বহল পৰিসৰৰ বিষয়সমূহ শিকায়। ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত বিষয়সমূহ হ'ল ব্যৱসায় বিশ্লেষণ, পৰিসংখ্যা, সম্ভাৱ্যতা তত্ত্ব, স্থিৰ আয়যুক্ত বিনিয়োগ (Fixed Income), ডেৰিভেটিভছ, অৰ্থনীতি, বিত্তীয় বিশ্লেষণ, কৰ্প'ৰেট ফাইনেন্স, বিকল্প বিনিয়োগ, পৰ্টফ'লিঅ' ব্যৱস্থাপনা আৰু বিত্তীয় উদ্যোগত প্ৰযোজ্য নৈতিকতা। লগতে, এই কাৰ্যসূচীয়ে বিত্তৰ আন বিভিন্ন ক্ষেত্ৰসমূহৰো এক সামগ্ৰিক জ্ঞান প্ৰদান কৰে। 

এই কাৰ্যসূচী সফলতাৰে সম্পূৰ্ণ কৰাৰ লগতে অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় পেছাগত অৰ্হতাসমূহ পূৰণ কৰা এজন প্ৰাৰ্থীক “CFA চাৰ্টাৰ” প্ৰদান কৰা হয় আৰু তেওঁ “CFA চাৰ্টাৰধাৰী” (CFA Charterholder) হিচাপে পৰিচিত হয়। সফল প্ৰাৰ্থীসকলে সাধাৰণতে গড় হিচাপে প্ৰায় চাৰি বছৰ সময় লৈ CFA চাৰ্টাৰ লাভ কৰে। 

CFA চাৰ্টাৰ লাভ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থীয়ে কেৱল CFA কাৰ্যসূচীৰ সকলো স্তৰৰ পৰীক্ষাত সফল হ'লেই নহয়, CFA Institute-এ নিৰ্ধাৰণ কৰা অন্যান্য পেছাগত প্ৰয়োজনীয়তাসমূহো পূৰণ কৰিব লাগে। তেতিয়াহে তেওঁক CFA চাৰ্টাৰ প্ৰদান কৰা হয় আৰু CFA চাৰ্টাৰধাৰী হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়। &lt;ref&gt;{{cite web |title=Become a CFA Charterholder |url=https://www.cfainstitute.org/programs/cfa-program |access-date=2015-12-19 |publisher=Cfainstitute.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;passrates&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.cfainstitute.org/programs/cfaprogram/Documents/1963_current_candidate_exam_results.pdf|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20140729093324/http://www.cfainstitute.org/programs/cfaprogram/Documents/1963_current_candidate_exam_results.pdf|archive-date = July 29, 2014|title = 1963 - Current Candidate Examination Results|publisher = CFA Institute|access-date = September 16, 2026|archivedate = July 29, 2014|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140729093324/http://www.cfainstitute.org/programs/cfaprogram/Documents/1963_current_candidate_exam_results.pdf|deadurl = yes}}&lt;/ref&gt;

== ইতিহাস ==

CFA Institute-ৰ পূৰ্বসূৰী সংগঠন Financial Analysts Federation (FAF) ১৯৪৭ চনত বিনিয়োগ পেছাদাৰীসকলৰ বাবে এক সেৱামূলক সংস্থা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ১৯৬২ চনত FAF-এ Institute of Chartered Financial Analysts প্ৰতিষ্ঠা কৰে। আৰম্ভণিৰ CFA চাৰ্টাৰধাৰীসকলক কেৱল কৰ্ম-অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিতেই (&quot;grandfathering&quot; পদ্ধতিৰ জৰিয়তে) চাৰ্টাৰ প্ৰদান কৰা হৈছিল। পিছলৈ তিনিটা স্তৰৰ পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হয় আৰু পৰীক্ষাসমূহত অৱতীৰ্ণ হোৱাৰ আগতে কেইবছৰমান পেছাগতভাৱে কাম কৰাৰ অভিজ্ঞতা বাধ্যতামূলক কৰা হয়। 

১৯৯০ চনত, এই প্ৰমাণ-পত্ৰটোৰ জনপ্ৰিয়তা আৰু সৰ্বজনীন পৰিচিতি বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্যে CFA Institute (তেতিয়াৰ Association for Investment Management and Research (AIMR))-এ FAF আৰু Institute of Chartered Financial Analysts-ৰ সৈতে একত্ৰিত হয়। 

প্ৰথম CFA পৰীক্ষা ১৯৬৩ চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল। ই প্ৰথমে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু কানাডাত আৰম্ভ হৈছিল যদিও পিছলৈ বিশ্বব্যাপী বিস্তাৰ লাভ কৰে। ইউৰোপ, এছিয়া আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াৰ বহু পেছাদাৰীয়ে CFA চাৰ্টাৰ লাভ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ২০০৩ চনলৈ CFA কাৰ্যসূচীৰ আধাতকৈ কম প্ৰাৰ্থী আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু কানাডাভিত্তিক আছিল; আনহাতে বেছিভাগ প্ৰাৰ্থী এছিয়া আৰু ইউৰোপত অৱস্থিত আছিল। ২০০৫ চনৰপৰা ২০০৬ চনৰ ভিতৰত ভাৰত আৰু চীনত CFA চাৰ্টাৰধাৰীৰ সংখ্যা ক্ৰমে ২৫% আৰু ৫৩% বৃদ্ধি পাইছিল। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tatham|first=Charles Jr.|date=1945-01-01|title=A Brief History of The Society|url=https://doi.org/10.2469/faj.v1.n1.3934|journal=Financial Analysts Journal|volume=1|issue=1|pages=3–5|doi=10.2469/faj.v1.n1.3934|issn=0015-198X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

== CFA চাৰ্টাৰ ==

CFA উপাধিটো উন্নত বিনিয়োগ বিশ্লেষণ (Advanced Investment Analysis) আৰু পৰ্টফ'লিঅ' ব্যৱস্থাপনা (Portfolio Management) ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী জ্ঞানভিত্তি আৰু দক্ষতা প্ৰদৰ্শন কৰাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। ইয়াৰ লগতে নৈতিক আচৰণ আৰু পেছাগত সততাৰ ওপৰতো বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। 


এজন CFA চাৰ্টাৰধাৰীক সৰ্বোচ্চ নৈতিক মানদণ্ড অনুসৰণ কৰাৰ আশা কৰা হয়। এজন বিনিয়োগ পেছাদাৰীয়ে CFA চাৰ্টাৰ লাভ কৰাৰ পাছত, তেওঁ প্ৰতিবছৰে কঠোৰ পেছাগত আচৰণবিধি (Code of Conduct) আৰু নৈতিক মানদণ্ড (Ethical Standards) মানি চলাৰ অংগীকাৰ গ্ৰহণ কৰে। 

CFA নৈতিকতা সংহিতা (Code of Ethics) উলংঘা কৰিলে সংশ্লিষ্ট ব্যক্তিৰ বিৰুদ্ধে বিত্তীয় উদ্যোগ-সম্পৰ্কীয় শাস্তিমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হ'ব পাৰে। ইয়াৰ অন্তৰ্গত হ'ব পাৰে CFA উপাধি ব্যৱহাৰৰ অধিকাৰ স্থগিত কৰা অথবা CFA Institute-ৰ সদস্যপদ বাতিল কৰা। 

=== অৰ্হতাসমূহ ===

এজন CFA চাৰ্টাৰধাৰী হ'বলৈ প্ৰাৰ্থীয়ে তলত দিয়া অৰ্হতাসমূহ পূৰণ কৰিব লাগিবঃ

*স্বীকৃত স্নাতক ডিগ্ৰী বা ইয়াৰ সমমানৰ অৰ্হতা লাভ কৰিব লাগিব, অথবা স্নাতক পাঠ্যক্ৰমত অধ্যয়নৰত হ'ব লাগিব আৰু নিৰ্বাচিত পৰীক্ষাৰ সময়সীমা স্নাতক উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ তাৰিখৰ ২৩ মাহতকৈ অধিক আগৰ হ'ব নালাগিব। &lt;ref&gt;{{cite journal |title=Membership Requirements |url=https://www.cfainstitute.org/programs/cfa-program/policies |url-status=live |journal= |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-08-02 |website=cfainstitute.org}}&lt;/ref&gt;
*CFA কাৰ্যসূচীৰ প্ৰতিটো স্তৰত সংশ্লিষ্ট পৰীক্ষাৰ ফলাফল ঘোষণা কৰাৰ পূৰ্বে কমেও এটা Practical Skills Module (PSM) সফলতাৰে সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগিব। &lt;ref&gt;{{Cite journal |date=2026-08-02 |title=CFA® Program Practical Skills Modules (PSM) |url=https://www.cfainstitute.org/about/governance/policies/psm-policy |journal= |language=en}}&lt;/ref&gt;
*CFA কাৰ্যসূচীৰ তিনিওটা স্তৰৰ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ'ব লাগিব, যাৰদ্বাৰা বৰ্তমানৰ CFA পাঠ্যক্ৰমৰ ওপৰত দক্ষতা প্ৰমাণিত হয়। 
*CFA Institute-এ গ্ৰহণযোগ্য বুলি স্বীকৃতি দিয়া ন্যূনতম তিনিবছৰৰ সময়ছোৱাত ৪,০০০ ঘণ্টাৰ যোগ্য কৰ্ম-অভিজ্ঞতা থাকিব লাগিব। অৱশ্যে, এই অৰ্হতা পূৰণ কৰাৰ আগতেই ব্যক্তিগতভাৱে CFA পৰীক্ষাসমূহ দিব পাৰি। 
*দুটা বা তিনিটা পৰিচয়-পত্ৰ (Reference Letter) যোগান ধৰিব লাগিব। 
*CFA Institute-ৰ সদস্য হ'ব লাগিব। 
*CFA Institute Code of Ethics and Standards of Professional Conduct অনুসৰণ আৰু মানি চলিব লাগিব। 

CFA পৰীক্ষাসমূহৰ সময়সূচী অনুসৰি, এজন প্ৰাৰ্থীয়ে তাত্ত্বিকভাৱে দুই বছৰৰ ভিতৰত তিনিওটা স্তৰ সম্পূৰ্ণ কৰিব পাৰে। কিন্তু CFA চাৰ্টাৰধাৰী হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিবলৈ হ'লে তেওঁক ন্যূনতম তিনিবছৰৰ ভিতৰত ৪,০০০ ঘণ্টাৰ প্ৰয়োজনীয় কৰ্ম-অভিজ্ঞতা সম্পূৰ্ণ কৰিবই লাগিব। 

=== উত্তীৰ্ণ হাৰৰ তথ্য ===

২০২১ চনত CFA কাৰ্যসূচী বিশেষভাৱে সংবাদ শিৰোনামত আহিছিল, কাৰণ সেই বছৰত Level I পৰীক্ষাৰ উত্তীৰ্ণ হাৰ অভিলেখসংখ্যক নিম্ন স্তৰলৈ নামি ২৫% হৈছিল। 

পিছলৈ, ২০২১ চনৰ আগষ্ট মাহত Level II পৰীক্ষাৰ উত্তীৰ্ণ হাৰো হ্ৰাস পাই ২৯% হৈছিল।&lt;ref&gt;Bloomberg, [https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-10-21/cfa-pass-rate-slides-again-to-new-low-of-29-for-level-ii-exam CFA Level II Exam Pass Rate Is Lowest Ever at 29%]&lt;/ref&gt;

এই হ্ৰাসপ্ৰাপ্ত উত্তীৰ্ণ হাৰে CFA কাৰ্যসূচীৰ কঠোৰতা আৰু মূল্যায়ন প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত ব্যাপক আলোচনা সৃষ্টি কৰিছিল। CFA পৰীক্ষাসমূহ বিশ্বৰ অন্যতম কঠিন পেছাদাৰী বিত্তীয় পৰীক্ষা হিচাপে গণ্য কৰা হয়, আৰু উত্তীৰ্ণ হাৰ বছৰে বছৰে প্ৰাৰ্থীসকলৰ প্ৰদৰ্শন আৰু মূল্যায়নৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পৰিৱৰ্তিত হ'ব পাৰে। 

==পাঠ্যক্ৰম (Curriculum)==

CFA কাৰ্যসূচীৰ পাঠ্যক্ৰম (Curriculum) CFA Institute-এ প্ৰস্তুত কৰা Candidate Body of Knowledge (CBOK)-ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি তোলা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cfainstitute.org/cfaprog/courseofstudy/topic.html|title=Topical Outline|publisher=Cfainstitute.org|access-date=2010-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071005132946/http://cfainstitute.org/cfaprog/courseofstudy/topic.html|archive-date=October 5, 2007}}&lt;/ref&gt; বিনিয়োগ জগতৰ সৰ্বশেষ উত্তম অনুশীলনসমূহৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখিবলৈ এই পাঠ্যক্ৰম প্ৰতি বছৰে হালনাগাদ কৰা হয়। 

CFA কাৰ্যসূচীত তিনিটা স্তৰৰ (Level) পৰীক্ষা থাকে, যিবোৰে পাঠ্যক্ৰমৰ শৈক্ষিক অংশ মূল্যায়ন কৰে। তিনিওটা স্তৰতে নৈতিকতা (Ethics) বিষয়টোৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। বিভিন্ন স্তৰৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ হৈছে:

Level I-ত বিশ্লেষণৰ সঁজুলি (Tools) আৰু তথ্যসমূহ (Inputs)-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। ইয়াত সম্পদ মূল্যায়ন (Asset Valuation), বিত্তীয় প্ৰতিৱেদন আৰু বিশ্লেষণ (Financial Reporting and Analysis), আৰু পৰ্টফ'লিঅ’ ব্যৱস্থাপনা কৌশলৰ পৰিচয় দিয়া হয়। 
Level II-ত সম্পদ মূল্যায়নৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়। ইয়াত অৰ্থনীতি, বিত্তীয় প্ৰতিৱেদন আৰু বিশ্লেষণ, আৰু পৰিমাণগত পদ্ধতিসমূহ (Quantitative Methods) ব্যৱহাৰ কৰি সম্পদ মূল্য নিৰ্ধাৰণৰ প্ৰয়োগ শিকোৱা হয়। 
Level III-ত পৰ্টফ'লিঅ’ ব্যৱস্থাপনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। ইয়াত ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ বাবে ইকুইটি, স্থিৰ আয়যুক্ত বিনিয়োগ আৰু ডেৰিভেটিভ বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ কৌশলসমূহ শিকোৱা হয়। ২০২৫ চনৰপৰা CFA Institute-এ মূল পাঠ্যক্ৰম (Core Curriculum)-ৰ লগতে তিনিটা ঐচ্ছিক বিশেষায়িত পথ (Specialized Pathways) প্ৰৱৰ্তন কৰিছে: Portfolio Management, Private Markets, আৰু Private Wealth। 

২০০৮ চনৰপৰা পৰীক্ষাৰ বাবে নামভৰ্তি কৰাৰ সময়ত CFA Institute-এ প্ৰাৰ্থীসকলক স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে পাঠ্যক্ৰমৰ অধ্যয়ন সামগ্ৰী প্ৰদান কৰে। যদি কোনো প্ৰাৰ্থী পৰীক্ষাত অসফল হয় আৰু একে বছৰত পুনৰ পৰীক্ষা দিয়ে, তেন্তে তেওঁ পাঠ্যক্ৰম পুনৰ নাপায়, কাৰণ পাঠ্যক্ৰম সাধাৰণতে বছৰত এবাৰহে সংশোধন কৰা হয়। কিন্তু ভিন্ন বছৰত পুনৰ পৰীক্ষা দিলে তেওঁ নতুন পাঠ্যক্ৰম লাভ কৰে। 

CFA পৰীক্ষাৰ বাবে বিভিন্ন বাণিজ্যিক শিক্ষা-প্ৰদানকাৰীয়েও অধ্যয়ন সামগ্ৰী আৰু প্ৰস্তুতি পাঠ্যক্ৰম আগবঢ়ায়, যদিও এইবোৰ CFA Institute-ৰ আনুষ্ঠানিক অনুমোদিত নহয়।&lt;ref&gt;{{cite web |title=CFA List of Registered Curriculums and Educational Programs |url=https://www.cfainstitute.org/universities/university-affiliation |access-date=2025-12-19 |publisher=Cfainstitute.org}}&lt;/ref&gt;

২০১৯ চনৰপৰা CFA পৰীক্ষাত কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Artificial Intelligence), স্বয়ংক্ৰিয় বিনিয়োগ সেৱা (Automated Investment Services) আৰু অপ্ৰচলিত তথ্যৰ উৎস (Unconventional Data Sources) সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্নসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kang|first1=Qiang|last2=Li|first2=Xi|last3=Su|first3=Tie|date=2018-04-01|title=Sell-Side Financial Analysts and the CFA® Program|journal=Financial Analysts Journal|volume=74|issue=2|pages=70–83|doi=10.2469/faj.v74.n2.2|s2cid=218507866 |issn=0015-198X}}&lt;/ref&gt;

===নৈতিক আৰু পেছাগত মানদণ্ড (Ethical and Professional Standards)===

এই অংশত মূলতঃ বিনিয়োগকাৰীৰ ধন পৰিচালনা কৰাৰ সময়ত অথবা গৱেষণা প্ৰতিৱেদন প্ৰস্তুত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পালন কৰিবলগীয়া নিয়ম-নীতি আৰু প্ৰতিৱেদন ব্যৱস্থাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। 

কিছুমান নিয়ম সামগ্ৰিকভাৱে পেছাগত আচৰণৰ সৈতে জড়িত, যেনে:

চৌৰ্যবৃত্তি (Plagiarism) নিষিদ্ধকৰণ। 
সততা, সক্ষমতা আৰু দায়িত্বশীলতাৰে কাম কৰা। 
গ্ৰাহকৰ স্বাৰ্থক ব্যক্তিগত স্বাৰ্থৰ ওপৰত স্থান দিয়া। 
পুঁজি বজাৰৰ সততা আৰু নিয়মসমূহৰ সুৰক্ষা কৰা। 
নিজৰ আৰু আন পেছাদাৰীৰ পেছাগত দক্ষতা উন্নত কৰা। 

এই নীতিসমূহ Code of Ethics আৰু Standards of Professional Conduct-ত বিৱৰণসহ উল্লেখ কৰা হৈছে। 

===পৰিমাণগত পদ্ধতি (Quantitative Methods)===

এই বিষয়ক্ষেত্ৰ মূলতঃ পৰিসংখ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠিছে। ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত:

সম্ভাৱ্যতা তত্ত্ব (Probability Theory)
Hypothesis Testing
বহুচলকীয় Regression Analysis
Time-Series Analysis
টকাৰ সময়মূল্য (Time Value of Money)
Yield আৰু Return গণনা
পৰ্টফ'লিঅ’-সম্পৰ্কীয় গণনা
Technical Analysis &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cfainstitute.org/CFA%20Program%20Study%20Session/2017_L1_SS02.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204170154/https://www.cfainstitute.org/CFA%20Program%20Study%20Session/2017_L1_SS02.pdf|url-status=dead|archive-date=February 4, 2017|title=2017 Level I CFA Program Curriculum|publisher=CFA Institute|access-date=2017-02-03|archivedate=2017-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170204170154/https://www.cfainstitute.org/CFA|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

সাম্প্ৰতিক সংযোজনসমূহৰ ভিতৰত Machine Learning আৰু Big Data-ৰ পৰিচয়ও অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। 

===অৰ্থনীতি (Economics)===

ইয়াত ক্ষুদ্ৰ অৰ্থনীতি (Microeconomics) আৰু মেক্ৰো অৰ্থনীতি (Macroeconomics) দুয়োটা বিষয় সামৰি লোৱা হয়। ইয়াৰ লগতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতি, বিনিময় হাৰ, সুতৰ হাৰ আৰু মুদ্ৰাস্ফীতিৰ প্ৰভাৱ আদিও আলোচনা কৰা হয়। 

Level III-ত অৰ্থনৈতিক বিশ্লেষণক পৰ্টফ'লিঅ’ ব্যৱস্থাপনা আৰু সম্পদ বণ্টনত (Asset Allocation) কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি সেই বিষয়ে গুৰুত্ব দিয়া হয়। 

===বিত্তীয় বিবৃতি বিশ্লেষণ (Financial Statement Analysis)===

এই অংশত অন্তৰ্ভুক্ত:

Financial Reporting → বিত্তীয় প্ৰতিৱেদন প্ৰস্তুতকৰণ (বা বিত্তীয় প্ৰতিৱেদন)
International Financial Reporting Standards (IFRS) → আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় প্ৰতিৱেদন মানদণ্ড (IFRS)
U.S. Generally Accepted Accounting Principles (GAAP) → যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সাধাৰণভাৱে স্বীকৃত হিচাপ-নিকাচৰ নীতি (GAAP)
Financial Ratio Analysis → বিত্তীয় অনুপাত বিশ্লেষণ
Financial Statement Analysis → বিত্তীয় বিবৃতি বিশ্লেষণ

Level I আৰু Level II-ত এই বিষয়টোৰ ওপৰত যথেষ্ট গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। 

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]](Corporate Finance)===

ইয়াত তলৰ বিষয়সমূহ অন্তৰ্ভুক্ত:

পুঁজি বিনিয়োগ সিদ্ধান্ত (Capital Investment Decisions)
পুঁজি গাঁথনি (Capital Structure)
লভ্যাংশ নীতি (Dividend Policy)
একত্ৰীকৰণ আৰু অধিগ্ৰহণ (M&amp;A) Merger &amp; Acquisition (M&amp;A)
নিগমীয় শাসন-ব্যৱস্থা (Corporate Governance)
ব্যাৱসায়িক আৰু বিত্তীয় বিপদ বিশ্লেষণ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Is the CFA Useful for Corporate Finance? - Kaplan Schweser|url=https://www.schweser.com/cfa/blog/career-information/cfa-charter-in-corporate-finance|access-date=2021-09-23|website=www.schweser.com}}&lt;/ref&gt;

===ছিকিউৰিটি বিশ্লেষণ (Security Analysis)=== 

ইয়াত বিশ্বব্যাপী বিত্তীয় বজাৰ আৰু বিভিন্ন সম্পদশ্ৰেণীৰ মূল্যায়ন শিকোৱা হয়:

ইকুইটি (Shares/Stocks)
স্থিৰ আয়যুক্ত ছিকিউৰিটি (Bonds)
ডেৰিভেটিভ (Futures, Forwards, Options, Swaps)
বিকল্প বিনিয়োগ (Alternative Investments)

===ইকুইটি আৰু স্থিৰ আয় (Equity and Fixed Income)===

এই অংশত অন্তৰ্ভুক্ত:

ষ্টক বজাৰৰ কাৰ্যপদ্ধতি
ষ্টক মাৰ্কেট সূচক (Indices)
ষ্টক মূল্যায়ন
উদ্যোগ বিশ্লেষণ
বণ্ডৰ ঝুঁকি আৰু মূল্যায়ন
ফলন ব্যৱধান বিশ্লেষণ (Yield Spread Analysis)

===ডেৰিভেটিভ (Derivatives)===

এই অংশত ডেৰিভেটিভ বজাৰৰ মৌলিক কাঠামো, মূল্যায়ন, হেজিং আৰু ব্যাৱসায়িক কৌশলসমূহ আলোচনা কৰা হয়। 

অন্তৰ্ভুক্ত বিষয়সমূহ:

Futures (ফিউচাৰ্ছ চুক্তি) → ভৱিষ্যতৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট তাৰিখত পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত মূল্যত কোনো সম্পদ ক্ৰয় বা বিক্ৰয় কৰাৰ মানক চুক্তি। 

Forwards (ফৰৱাৰ্ড চুক্তি) → দুটাপক্ষৰ মাজত ভৱিষ্যতে নিৰ্দিষ্ট মূল্যত সম্পদ ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰাৰ ব্যক্তিগতভাৱে কাষ্টমাইজ কৰা চুক্তি। 

Swaps (স্বেপ চুক্তি) → দুটাপক্ষৰ মাজত নগদ প্ৰৱাহ বা বিত্তীয় দায়বদ্ধতাৰ আদান-প্ৰদানৰ চুক্তি। 

Options (অপচন চুক্তি) → নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত নিৰ্দিষ্ট মূল্যত সম্পদ ক্ৰয় বা বিক্ৰয় কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা চুক্তি, কিন্তু ই বাধ্যবাধকতা নহয়। 

মূল্য নিৰ্ধাৰণ মডেলসমূহ:

Black-Scholes Model (ব্লেক-স্ক'লছ মডেল) → অপচন চুক্তিৰ তাত্ত্বিক মূল্য নিৰ্ধাৰণৰ বাবে বহুলভাৱে ব্যৱহৃত গাণিতিক আৰ্হি। 

Binomial Option Pricing Model (দ্বিপদী অপচন মূল্য নিৰ্ধাৰণ মডেল) → ভৱিষ্যতৰ বিভিন্ন সম্ভাৱ্য মূল্য পৰিস্থিতি ব্যৱহাৰ কৰি অপচনৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা এক মডেল। 

===বিকল্প বিনিয়োগ (Alternative Investments)===

এই শাখাত অন্তৰ্ভুক্ত:

Hedge Funds → হেজ ফাণ্ড

Private Equity → ব্যক্তিগত ইকুইটি বিনিয়োগ

Real Estate → স্থাৱৰ সম্পত্তি (ৰিয়েল এষ্টেট)

Natural Resources → প্ৰাকৃতিক সম্পদ

Precious Metals → মূল্যৱান ধাতু

Infrastructure → আধাৰভূত আন্তঃগাঁথনি

অন্যান্য বিকল্প বিনিয়োগ

ইয়াৰ লগতে ঝুঁকি, লাভ-লোকচান, ফি গাঁথনি আৰু যথাযথ পৰ্যবেক্ষণ আৰু মূল্যায়ন (Due Diligence) বিষয়সমূহো আলোচনা কৰা হয়। 

===পৰ্টফ'লিঅ’ ব্যৱস্থাপনা আৰু সম্পদ পৰিকল্পনা (Portfolio Management and Wealth Planning)===

এই অংশটোৰ গুৰুত্ব প্ৰতিটো স্তৰৰ লগে লগে বৃদ্ধি পায় আৰু অন্যান্য সকলো বিষয়ৰ জ্ঞান একত্ৰিত কৰে। 

ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত:

Modern Portfolio Theory (MPT) → আধুনিক পৰ্টফ'লিঅ’ তত্ত্ব

Efficient Frontier → কাৰ্যক্ষম সীমাৰেখা

Capital Asset Pricing Model (CAPM) → মূলধনী সম্পদ মূল্য নিৰ্ধাৰণ আৰ্হি (CAPM)

Investment Management Practice → বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা অনুশীলন অথবা বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰয়োগিক দিশ

Investment Policy Statement (IPS)
ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানভিত্তিক বিনিয়োগ নীতি
Asset Allocation → সম্পদ বণ্টন
ক্ৰয়-বিক্ৰয় আদেশ কাৰ্যকৰণ
Derivatives-ৰ জৰিয়তে Hedging

বিনিয়োগৰ কাৰ্যসম্পাদন পৰিমাপ (Investment Performance Measurement)

বিনিয়োগৰ ফলাফল আৰু প্ৰদৰ্শন মূল্যায়ন। 

এই অংশটোৱেই CFA পাঠ্যক্ৰমৰ কেন্দ্ৰবিন্দু, য'ত পূৰ্বৰ সকলো বিষয়ৰ জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি বাস্তৱ বিনিয়োগ আৰু সম্পদ ব্যৱস্থাপনাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ শিকোৱা হয়। 

==CFA কাৰ্যসূচীৰ কাৰ্যকাৰিতা (Efficacy of the CFA Program)==

CFA কাৰ্যসূচী সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থীসকলে যথেষ্ট সময়, অধ্যৱসায় আৰু প্ৰচেষ্টা ব্যয় কৰিবলগীয়া হয়। সেয়েহে আশা কৰা যায় যে CFA চাৰ্টাৰধাৰীসকলৰ মানৱ পুঁজি (Human Capital), পেছাগত দক্ষতা আৰু কাৰ্যক্ষমতা, কাৰ্যসূচী সম্পূৰ্ণ নকৰাসকলতকৈ অধিক হ'ব। 

শৈক্ষিক গৱেষণাই এই কথা সূচায় যে CFA চাৰ্টাৰধাৰী আৰু অ-চাৰ্টাৰধাৰীৰ কাৰ্যসম্পাদনৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য অৰ্থনৈতিকভাৱে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ (economically significant)। অৰ্থাৎ CFA উপাধি লাভ কৰা ব্যক্তিসকলৰ পেছাগত জ্ঞান, বিশ্লেষণ ক্ষমতা আৰু কৰ্মদক্ষতাই বাস্তৱ বিনিয়োগ আৰু বিত্তীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। 

গৱেষকসকলৰ মতে, এই উন্নত কাৰ্যসম্পাদনক দুটা প্ৰধান তত্ত্বৰ জৰিয়তে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি:

মানৱ পুঁজি তত্ত্ব (Human Capital Theory): CFA কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে লাভ কৰা জ্ঞান, দক্ষতা আৰু প্ৰশিক্ষণে ব্যক্তিৰ উৎপাদনশীলতা আৰু পেছাগত সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰে। 
সংকেত তত্ত্ব (Signaling Theory): CFA উপাধিয়ে নিয়োগকৰ্তা, গ্ৰাহক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলক এই সংকেত দিয়ে যে ব্যক্তিজনৰ উচ্চমানৰ জ্ঞান, প্ৰতিশ্ৰুতি আৰু পেছাগত যোগ্যতা আছে। 

ফলস্বৰূপে, CFA চাৰ্টাৰক বিশ্বজুৰি বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা আৰু বিত্তীয় বিশ্লেষণ ক্ষেত্ৰত এক মূল্যৱান আৰু সন্মানজনক পেছাগত অৰ্হতা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।&lt;ref&gt; supporting the predominance of [[Signalling (economics)|signaling]]. Furthermore, research in the ''[[Financial Analysts Journal]]'' (a journal published by CFA Institute) suggests a positive human capital impact from the CFA program.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kang|first1=Qiang|last2=Li|first2=Xi|last3=Su|first3=Tie|date=2018-04-01|title=Sell-Side Financial Analysts and the CFA® Program|journal=Financial Analysts Journal|volume=74|issue=2|pages=70–83|doi=10.2469/faj.v74.n2.2|s2cid=218507866 |issn=0015-198X}}&lt;/ref&gt;

==বিশ্বজুৰি নিয়ন্ত্ৰণমূলক আৰু আইনী স্বীকৃতি (Global Regulatory and Legal Recognition)==

===দেশভিত্তিক আইনী স্বীকৃতি (Legal Recognition by Country)===

===অষ্ট্ৰেলিয়া (Australia)===

*অষ্ট্ৰেলিয়ান ছিকিউৰিটিজ এণ্ড ইনভেষ্টমেণ্টছ কমিশন (ASIC)-এ CFA চাৰ্টাৰধাৰী আৰু CFA কাৰ্যসূচীৰ প্ৰাৰ্থীসকলৰ বাবে RG 146 Gap Training Program-ক Tier 1 স্তৰত স্বীকৃতি দিছে। 

RG 146 Gap Training Program-টো বিশেষভাৱে সেইসকল ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে যিসকলে CFA Level I পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হৈছে অথবা CFA চাৰ্টাৰধাৰী। এই প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচীৰ উদ্দেশ্য হৈছে খুচুৰা গ্ৰাহকসকলক (retail clients) বিত্তীয় সামগ্ৰী (financial products) সম্পৰ্কে পৰামৰ্শ (financial product advice) আৰু ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰামৰ্শ (personal advice) আগবঢ়োৱাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অৰ্হতা পূৰণ কৰাত সহায় কৰা।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=RG146 Gap Training Program for CFA charterholders and Candidates (Personal Advice) &amp;#124; ASIC - Australian Securities and Investments Commission|url=https://asic.gov.au/online-services/search-asic-s-registers/asic-s-training-register/asic-s-training-register-search-results/training-registers/rg146-gap-training-program-for-cfa-charterholders-and-candidates-personal-advice/|website=[[Australian Securities &amp; Investments Commission]]}}&lt;/ref&gt;

*অষ্ট্ৰেলিয়াৰ চৰকাৰে CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক অনুমোদিত আৰ্থিক পৰামৰ্শদাতা (Authorized Financial Advisers) (AFA)-ৰ পেচাগত আচৰণৰ বিধি (Code of Professional Conduct)ৰ অধীনত Standard Sets A, C, আৰু D পূৰ্ণকৈ সন্তুষ্ট বুলি স্বীকৃতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fasea.gov.au/fasea-approves-education-credits-for-cima-and-cfa-coursework-to-attain-a-professional-designation/|title=FASEA approves education credits for CIMA and CFA coursework to attain a Professional Designation|newspaper=Financial Adviser Standards and Ethics Authority Ltd |date=August 9, 2019}}&lt;/ref&gt;

*ম্যাকুৱেৰী বিশ্ববিদ্যালয় (Macquarie University)-এ CFA Level III সম্পূৰ্ণ কৰিলে, সেইটো প্ৰাসংগিক শাখাৰ ব্যাচেলৰ ডিগ্ৰীৰ সমান বুলি ভৰ্তিৰ প্ৰক্ৰিয়াত গণ্য কৰে। 

CFA Level I বা II সফলভাৱে সম্পূৰ্ণ কৰি, যদি কোনো অপ্ৰাসংগিক শাখাৰ ব্যাচেলৰ ডিগ্ৰী থাকে, তেন্তে সেইটোও ভৰ্তিৰ প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰাসংগিক শাখাৰ ব্যাচেলৰ ডিগ্ৰী হিচাপে গণ্য কৰা হয়। 

CFA Level I, II, বা III উত্তীৰ্ণ হোৱা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে ক'ৰ্ছ ৱেইভাৰ (course waivers) পাবলৈ যোগ্য।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Macquarie CFA|url=https://www.mafc.mq.edu.au/apply/how-to-apply/credit-and-exemption}}&lt;/ref&gt;

*গ্ৰিফিথ বিশ্ববিদ্যালয় (Griffith University)-এ CFA Level I পৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ হোৱা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে GMAT, GRE, আৰু BAT স্ক'ৰৰ আৱশ্যকতা, লগতে আৰ্থিক শাখাৰ বিশেষীকৃত স্নাতক ডিগ্ৰীৰ আৱশ্যকতাৰপৰা অব্যাহতি বা ৰেহাই প্ৰদান থাকে। 

CFA Level I উত্তীৰ্ণ হোৱা আবেদনকাৰীসকলে আৰ্থিকত স্নাতকোত্তৰ (Master of Finance) প্ৰগ্ৰামৰ ভিত্তি অংশ (foundation component)-ত ৪০ CP ক্ৰেডিট (চাৰিটা ক'ৰ্ছ) পাবলৈ যোগ্য।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Griffith University CFA|url=https://www.griffith.edu.au/study/degrees/5592}}&lt;/ref&gt;

===বাহৰেইন===

বাহৰেইন কেন্দ্ৰীয় বেংক (Central Bank of Bahrain) (CBB) CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক স্বীকৃতি দিয়ে যে তেওঁলোকে তলত উল্লিখিত নিয়ন্ত্ৰিত পদসমূহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিছে —
ভঁৰালৰ মুৰব্বী (Head of Treasury)

আৰ্থিক সঁজুলি ব্যৱসায়ী (Financial Instruments Trader)

বিনিয়োগ পৰামৰ্শদাতা (Investment Consultant)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=CFA charterholder exemptions by CBB |url=https://www.cfainstitute.org/-/media/documents/support/waiver/bahrain-recognition.ashx |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

*CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক 'আৰ্থিক পৰামৰ্শ প্ৰগ্ৰাম' (Financial Advice Program) (AFP) Level II-ৰ বাধ্যতামূলক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰ্ণ কৰা বুলি স্বীকৃতি দিয়া হয়। 

===ব্ৰাজিল===

*Comissão de Valores Mobiliários (CVM) CFA Level III সফলভাৱে উত্তীৰ্ণ হোৱা প্ৰাৰ্থীসকলক National Certificate of Professional Investment (CNPI)-ৰ গ্লোবেল বিষয়-বস্তু পৰীক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰ্ণ কৰা বুলি স্বীকৃতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.br/cvm/pt-br/assuntos/noticias|title=Notícias|website=Comissão de Valores Mobiliários}}&lt;/ref&gt;
*ব্ৰাজিলৰ প্ৰধান ছিকিউৰিটিজ এনালিষ্ট নিয়ন্ত্ৰক সংস্থা APIMEC CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক তেওঁলোকৰ গ্লোবেল বিষয়-বস্তু, 'global content' পৰীক্ষাৰ সমতুল্য বুলি স্বীকৃতি দিয়ে। যদিও সদস্যপদ লাভ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থীসকলে স্থানীয় বিষয়-বস্তু, 'local content' পৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ হ’ব লাগিব।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apimec.com.br/apimec/default.aspx|title=APIMEC|publisher=Apimec.com.br|access-date=2015-11-21}}&lt;/ref&gt;

===কানাডা===

*CFA প্ৰতিষ্ঠান (CFA Institute)-ক 'ৰেভেনু কুৱেবেক' (Revenu Québec)-এ স্বীকৃত শিক্ষাগত প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে গণ্য কৰে। 

*কানাডীয় ছিকিউৰিটিজ প্ৰশাসক (Canadian Securities Administrators) CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক আইনগতভাৱে স্বীকৃতি দিয়ে যে তেওঁলোকে তলত উল্লিখিত পদসমূহৰ বাবে যোগ্য —

পৰ্টফ'লিঅ' মেনেজাৰ (Portfolio Manager)

বিনিয়োগ পৰামৰ্শদাতা (Investment Counsel)

ডেৰিভেটিভ আৰু পণ্যভৱিষ্যত পৰামৰ্শদাতা (Adviser in Derivatives &amp; Commodity Futures)

বিনিময় চুক্তি পৰামৰ্শদাতা (Exchange Contracts Adviser)

ছিকিউৰিটিজ পৰামৰ্শদাতা (Securities Adviser)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=CSA recognition of CFA charterholders |url=https://www.cfainstitute.org/membership/benefits |access-date=19 December 2025}}&lt;/ref&gt;

*কিছুমান আৰ্থিক প্ৰগ্ৰামক CFA প্ৰতিষ্ঠানে বিশ্ববিদ্যালয় স্বীকৃতি প্ৰগ্ৰামৰ অংশ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে। এই মৰ্যাদা সেই শিক্ষাপ্ৰতিষ্ঠানসমূহক প্ৰদান কৰা হয় যাৰ ডিগ্ৰী প্ৰগ্ৰামত CFA প্ৰগ্ৰামৰ প্ৰাৰ্থীসকলৰ জ্ঞানভাণ্ডাৰৰ কমেও ৭০ শতাংশ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cfainstitute.org/en/about/universities/university-affiliation#f:_99DF75D5-FDB5-4414-BBD9-D793CAD18210=[Canada |title=University Affiliation Program |website=CFA Institute}}&lt;/ref&gt;

===ইজিপ্ত ===

*মিছৰীয় আৰ্থিক নিয়ামক প্ৰাধিকৰণ (Egyptian Financial Regulatory Authority) (FRA) এ CFA Level 1 উত্তীৰ্ণ হোৱা প্ৰাৰ্থীসকলক প্ৰাসংগিক পদৰ বাবে পৰীক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা পৰা অব্যাহতি বা ৰেহাই বুলি গণ্য কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cfainstitute.org/en/membership/benefits/-/media/820E5072E0AE4F5FBD35E6EDD10D0A27.ashx|title=CFA Level 1 exemption}}&lt;/ref&gt;

===জাৰ্মানি===

*ডয়চে বোৰছে AG, (Deutsche Börse AG) CFA Level III পৰীক্ষা সফলভাৱে সম্পূৰ্ণ কৰাক এক্সচেঞ্জ ট্ৰেডাৰ হোৱাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণৰ বাবে সন্তোষজনক বুলি গণ্য কৰে। 

*ফ্ৰাঙ্কফুৰ্ট আৰ্থিক আৰু ব্যৱস্থাপনা বিদ্যালয়, (Frankfurt School of Finance &amp; Management) CFA পৰীক্ষাৰ যিকোনো স্তৰ উত্তীৰ্ণ হ’লে elective waivers প্ৰদান কৰে। 

===গ্ৰীচ===

*পুঁজিবজাৰ আয়োগ (Capital Market Commission) (CMC) CFA Level III উত্তীৰ্ণ হোৱা প্ৰাৰ্থীসকলক 'বিনিয়োগ বিশ্লেষক' (investment analyst) আৰু 'পৰ্টফলিঅ’ মেনেজাৰ' (portfolio manager) পদৰ বাবে লাইচেন্সৰ প্ৰয়োজনীয়তা পৰা অব্যাহতি বা ৰেহাই প্ৰদান কৰে। 

===হংকং, চীন===

*হংকং চৰকাৰে CFA চাৰ্টাৰক এটা পেচাগত যোগ্যতা হিচাপে আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://en-rules.sfc.hk/net_file_store/new_rulebooks/h/k/HKSFC3527_455_VER10.pdf|title=CFA Charter official recognition}}&lt;/ref&gt;

*হংকং ছিকিউৰিটিজ আৰু ফিউচাৰ্ছ আয়োগ (Securities and Futures Commission) (SFC) এ CFA Level I উত্তীৰ্ণ হোৱা প্ৰাৰ্থীসকলক বিভিন্ন লাইচেন্সিং পৰীক্ষাৰ বাবে উদ্যোগৰ যোগ্যতা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://en-rules.sfc.hk/net_file_store/new_rulebooks/h/k/HKSFC3527_456_VER10.pdf|title=SFC Licensing exams CFA recognition}}&lt;/ref&gt;

*হংকং ছিকিউৰিটিজ আৰু ফিউচাৰ্ছ আয়োগ (Securities and Futures Commission) SFC ৰ 'শিক্ষা আৰু স্বীকৃতি উপদেষ্টা সমিতি' (Academic and Accreditation Advisory Committee) এ CFA designationক 'দায়িত্বশীল অধিকাৰী' (Responsible Officers) লাইচেন্সিংৰ বাবে উদ্যোগৰ স্বীকৃত যোগ্যতা হিচাপে অনুমোদন কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Securities and Futures Commission |date=January 2022 |title=Guidelines on Competence |url=https://www.sfc.hk/-/media/EN/assets/components/codes/files-current/web/guidelines/guidelines-on-competence/Guidelines-on-Competence.pdf |website=Guidelines on Competence}}&lt;/ref&gt;

*CFA সমাজ হংকং (CFA Society Hong Kong) পূৰ্বে &quot;হংকং আৰ্থিক বিশ্লেষক সমাজ লিমিটেড&quot; (formerly The Hong Kong Society of Financial Analysts Limited) সংস্থাক SFCদ্বাৰা 'অবিৰত পেচাগত প্ৰশিক্ষণ' (Continuous Professional Training) (CPT) প্ৰদানকাৰী প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। CFA সমাজ হংকং (CFA Society Hong Kong)-এ আয়োজন কৰা 'অবিৰত শিক্ষা প্ৰগ্ৰাম' (Continuing Education programs) আৰু seminars CPT ঘণ্টাৰ বাবে যোগ্য বুলি গণ্য কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=List of Approved CPT Providers |url=https://www.sfc.hk/-/media/EN/files/LIC/cpt_provider/List-of-Approved-CPT-Providers_eng_20220315.pdf}}&lt;/ref&gt;

===ইণ্ডোনেচিয়া===

ইণ্ডোনেচিয়াৰ আৰ্থিক সেৱা আয়োগ (FSA)-এ নিৰ্দেশ দিছে যে যিকোনো সমষ্টিগত বিনিয়োগ আঁচনি (collective investment scheme)-ত কমেও এজন CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰ থাকিব লাগিব। 

===আয়াৰলেণ্ড===

আয়াৰলেণ্ডৰ 'বেংকিং প্ৰতিষ্ঠান' (Institute of Banking)-এ CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক 'আৰ্থিক পৰামৰ্শ' (Financial Advice)-ৰ পেচাগত ডিপ্লোমাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ৬টা মডিউলৰ ভিতৰত ২টা মডিউল পৰা অব্যাহতি বা ৰেহাই প্ৰদান কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iob.ie/sites/default/files/Exemption%20Handbook%20for%20QFA%202017-2018%20Updated%20Jan%202018_0.pdf|title=IOB CFA exemption}}&lt;/ref&gt;

===ইজৰাইল===

*ইজৰাইল ছিকিউৰিটিজ আয়োগ (ISA)-এ এজন পৰ্টফোলিঅ’ মেনেজাৰ হ’বলৈ ছয়টা পৰীক্ষা আৰু এটা ইণ্টাৰ্নশ্বিপৰ প্ৰয়োজনীয়তা ৰাখে। 

এই পৰীক্ষাসমূহত অন্তৰ্ভুক্ত — ছিকিউৰিটিজ আইন আৰু নীতি-নৈতিকতা, একাউণ্টিং, পৰিসংখ্যা আৰু অৰ্থনীতি; অৰ্থনীতি; ছিকিউৰিটিজ আৰু আৰ্থিক সঁজুলি বিশ্লেষণ; আৰু পৰ্টফোলিঅ’ ব্যৱস্থাপনা। 

CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ছয়টা পৰীক্ষাৰ ভিতৰত পাঁচটা সম্পূৰ্ণ কৰা বুলি গণ্য কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.isa.gov.il/Pages/default.aspx|title=ISA CFA recognition}}&lt;/ref&gt;

=== মালয়েচিয়া ===

*মালয়েচিয়াৰ 'ছিকিউৰিটিজ আয়োগ' (Securities Commission) (SC)-এ 'পুঁজিবজাৰ সেৱা প্ৰতিনিধি লাইচেন্স' (Capital Markets Services Representatives License) (CMSRL) আবেদনকাৰীসকলক বিভিন্ন পৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ হ’বলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। 

CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক এই পৰীক্ষাসমূহৰ ভিতৰত চাৰিটা পৰীক্ষাৰপৰা অব্যাহতি বা ৰেহাই কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sc.com.my/wp-content/uploads/eng/html/cmsa/Licensinghandbook.pdf|title=SC CFA Recognition|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209181143/http://www.sc.com.my/wp-content/uploads/eng/html/cmsa/Licensinghandbook.pdf|archive-date=2014-02-09}}&lt;/ref&gt;

=== মেক্সিকো ===

*'অৱসৰ সঞ্চয় প্ৰণালীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয়োগ' (Comision Nacional del Sistema de Ahorro para el Retiro) (CONSAR) 'CFA প্ৰতিষ্ঠান বিনিয়োগ ভিত্তি প্ৰগ্ৰাম' (CFA Institute Investment Foundations Program) সম্পূৰ্ণ কৰা ব্যক্তিসকলক সাধাৰণ আৰ্থিক প্ৰমাণ-পত্ৰ (general finance certification)ৰ স্থায়ী লাইচেন্স প্ৰদান কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Comision Nacional del Sistema de Ahorro para el Retiro (CONSAR) CFA recognition|url=http://comision|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821214320/http://comision|archive-date=2013-08-21}}&lt;/ref&gt;

=== নেদাৰলেণ্ড ===

*'ডাচ ছিকিউৰিটিজ প্ৰতিষ্ঠান' (Dutch Securities Institute) (DSI) CFA Level 1 পৰীক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰাক এজন আৰ্থিক বিশ্লেষক হ’বলৈ প্ৰয়োজনীয় যোগ্যতাৰ বাবে যথেষ্ট বুলি স্বীকৃতি দিয়ে। 

*'ডাচ ছিকিউৰিটিজ প্ৰতিষ্ঠান' (Dutch Securities Institute) (DSI) CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে এজন জ্যেষ্ঠ তহবিল ব্যৱস্থাপক (Senior Fund Manager) হ’বলৈ প্ৰয়োজনীয় যোগ্যতাৰ মানদণ্ড পূৰণ কৰা বুলি গণ্য কৰে। 

=== পেৰু ===

*'মূল্যবজাৰৰ পৰ্যবেক্ষণৰ সুপাৰিণ্টেণ্ডেন্সিয়া' (Superintendencia del Mercado de Valores) (SMV) CFA Level I উত্তীৰ্ণ হোৱা আবেদনকাৰীসকলক 'প’ৰ্টফ’লিঅ’ মেনেজাৰ' (Portfolio Manager) পদৰ বাবে অনুমোদন দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.smv.gob.pe/uploads/PeruLeyMercadoValores.pdf|title=SMV CFA recognition}}&lt;/ref&gt;

=== ফিলিপাইন্‌ছ ===

*ফিলিপাইন্‌ছৰ ছিকিউৰিটিজ আৰু এক্সচেঞ্জ আয়োগ (Securities and Exchange Commission)-এ মিউচুৱেল ফাণ্ড পৰিচালনা কৰিবলৈ কমেও এজন ফাণ্ড মেনেজাৰে CFA Level I উত্তীৰ্ণ হ’ব লাগিব বুলি নিৰ্দেশ দিয়ে। 

=== পৰ্তুগাল ===

*'পৰ্তুগীজ ছিকিউৰিটিজ মাৰ্কেট আয়োগ' (Comissão do Mercado de Valores Mobiliários) (CMVM) CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক বিনিয়োগ উপদেষ্টা বা আৰ্থিক বিশ্লেষক হিচাপে নিবন্ধন কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় যোগ্যতা সম্পূৰ্ণ কৰা বুলি আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cmvm.pt/pt/Legislacao/Legislacaonacional/Regulamentos/Pages/Reg2010_03aspx.aspx|title=CMVM - Regulamento da CMVM n.º 3/2010|website=www.cmvm.pt}}&lt;/ref&gt;

=== ছৌদি আৰব ===

*'পুঁজিবজাৰ আয়োগ' (Capital Market Authority) (CMA) CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক উন্নত বিনিয়োগকাৰী (sophisticated investors) হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে আৰু তেওঁলোকক CMA Level I পৰীক্ষাৰপৰা অব্যাহতি বা ৰেহাই প্ৰদান কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cma.org.sa/en/RulesRegulations/FAQ/Pages/FAQ453.aspx|title=What are the certificates accepted by the Saudi CMA}}&lt;/ref&gt;

=== ছিংগাপুৰ ===

*'ছিংগাপুৰ ম’নিটৰী আথৰিটি, (Monetary Authority of Singapore) (MAS) CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক 'পুঁজিবজাৰ সেৱা' (Capital Markets Services) (CMS) 'প্ৰতিনিধি' (Representative) হিচাপে লাইচেন্সৰ বাবে আবেদন কৰাৰ সময়ত 'পুঁজিবজাৰ আৰু আৰ্থিক পৰামৰ্শ সেৱা' (Capital Markets and Financial Advisory Services) (CMFAS) পৰীক্ষাৰ মডিউল 6 আৰু 7 ৰপৰা অব্যাহতি বা ৰেহাই প্ৰদান কৰে। 

=== দক্ষিণ আফ্ৰিকা ===

*'আৰ্থিক সেৱা আয়োগ' (Financial Services Board) (FAIS)-ৰ লাইচেন্সিং প্ৰক্ৰিয়াত 'আৰ্থিক সেৱা প্ৰদানকাৰী' (Financial Service Providers) (FSP)-ৰ বাবে CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক 'মুখ্যব্যক্তি' (Key Individuals) আৰু 'প্ৰতিনিধি' (Representatives) লাইচেন্সিং প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰৱেশ-স্তৰৰ যোগ্যতাৰ Category I, II, IIA, III আৰু IV ৰপৰা অব্যাহতি বা ৰেহাই প্ৰদান কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fia.org.za/uploads/2010/02/BOARD_NOTICE_106_OF_20081.pdf|title=FAIS Board Notice 106, Determination of Fit and Proper Requirements, and Category FSP Definitions|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626031833/http://www.fia.org.za/uploads/2010/02/BOARD_NOTICE_106_OF_20081.pdf|archive-date=2013-06-26}}&lt;/ref&gt;

*দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ আৰ্থিক বজাৰ প্ৰতিষ্ঠান (SAIFM)-ৰ &quot;নিবন্ধিত ব্যক্তিসকলৰ পৰীক্ষা&quot; (Registered Persons Examination)-ত CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে বিভিন্ন মডিউলত অব্যাহতি বা ৰেহাই (Exemptions) উপলব্ধ। এই অব্যাহতি বা ৰেহাই প্ৰাৰ্থীৰ স্তৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

*'স্থানীয় বজাৰ নিয়মাৱলী আৰু অনুগততা' (local market regulations and compliance) পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো অব্যাহতি বা ৰেহাই উপলব্ধ নহয়। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.saifm.co.za/rpe.htm|title=The South African Institute of Financial Markets: Registered Persons Examination|publisher=Saifm.co.za|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830140010/http://www.saifm.co.za/rpe.htm|archive-date=2010-08-30|access-date=2010-03-23}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.saifm.co.za/13.htm|title=Registered Persons Examination Exemptions|publisher=Saifm.co.za|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101001220610/http://www.saifm.co.za/13.htm|archive-date=2010-10-01|access-date=2010-03-23}}&lt;/ref&gt;

*'দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ যোগ্যতা আয়োগ' (South African Qualifications Authority - SAQA)-এ CFA চাৰ্টাৰক নিজৰ 'আৰ্থিক বজাৰ আৰু সঁজুলি বিষয়ক ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰমাণ-পত্ৰ' (National Certificate in Financial Markets and Instruments)-ৰ সৈতে তুলনীয় বুলি বেঞ্চমাৰ্ক কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=South African Qualifications Authority Registered Qualification|url=https://qspe.saqa.org.za/showQualification.php?id=50481}}&lt;/ref&gt;

*'দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ষ্টকব্ৰ’কাৰস্‌ প্ৰতিষ্ঠান' (South African Institute of Stockbrokers)-ৰ ছয়টা যোগ্যতা পৰীক্ষাৰ ভিতৰত CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে দুটা পৰীক্ষাৰপৰা অব্যাহতি বা ৰেহাই (Exemptions) উপলব্ধ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sais.co.za/documents/SAIS%20Education%20Policy.pdf|title=SAIS Education Policy}}&lt;/ref&gt;

=== স্পেইন ===

*CFA প্ৰগ্ৰামৰ Level 1 উত্তীৰ্ণ প্ৰাৰ্থীসকলে Certified Advisor (CAd) উপাধিৰ বাবে আবেদন কৰিব পাৰে। এই প্ৰমাণ-পত্ৰ CFA Society of Spain-এ প্ৰদান কৰে। 

*CAd প্ৰমাণ-পত্ৰ স্পেইনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ছিকিউৰিটিজ নিয়ন্ত্ৰক CNMV-এ ইউৰোপীয় সংঘৰ MiFID II নিৰ্দেশনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰা বুলি স্বীকৃতি দিয়ে, বিশেষকৈ গ্ৰাহক পৰামৰ্শত জড়িত বিনিয়োগ পেছাদাৰীসকলৰ বাবে। 

*প্ৰাৰ্থীসকলে স্পেইন আৰু ইউৰোপীয় নিয়মাৱলীসমূহৰ ওপৰত CAd পৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ হ’ব লাগিব, CFA Institute-ৰ Code of Ethics and Standards of Professional Conduct-ৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিব লাগিব আৰু CFA Society Spain-ৰ স্থানীয় সদস্য হ’ব লাগিব। 

*CAd প্ৰমাণ-পত্ৰ বছৰি নবীকৰণ কৰিব লাগে, য’ত ৩০ ঘণ্টাৰ Continuous Professional Development (CPD) প্ৰদৰ্শন আৰু নীতি-নৈতিকতা আৰু মানদণ্ডৰ পুনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি অন্তৰ্ভুক্ত।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Certified Advisor - CAd Program|url=https://www.cfasociety.org/spain/Pages/CAD.aspx|access-date=2021-01-20|website=www.cfasociety.org}}&lt;/ref&gt;

=== শ্ৰীলংকা ===

শ্ৰীলংকাৰ 'ছিকিউৰিটিজ আৰু এক্সচেঞ্জ আয়োগে' (Securities and Exchange Commission of Sri Lanka) অনুমোদন কৰিছে যে CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলে 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপক' (investment managers) হিচাপে গ্ৰাহকৰ তহবিল পৰিচালনা কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে পূৰণ কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sec.gov.lk/|title=Securities &amp; Exchange Commission}}&lt;/ref&gt;

===টাইৱান===

টাইৱানৰ 'ছিকিউৰিটিজ বিনিয়োগ ট্ৰাষ্ট আৰু পৰামৰ্শ সংগঠন' (Securities Investment Trust &amp; Consulting Association) (SITCA)-এ CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক 'ছিকিউৰিটিজ বিনিয়োগ বিশ্লেষক' (securities investment analysts) হিচাপে কাৰ্য্য কৰিবলৈ যোগ্য বুলি আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিয়ে।

CFA চাৰ্টাৰহোল্ডাৰসকলক 'ছিকিউৰিটিজ বিনিয়োগ ট্ৰাষ্ট লাইচেন্সিং পৰীক্ষা' (Securities Investment Trust Licensing Exam) পৰীক্ষা দিবলগীয়া নহয়।

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]</text>
      <sha1>nb1me377dyc7j8jafpigmgd1wng0k2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cfa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139549</id>
    <redirect title="চাৰ্টাৰ্ড ফাইনেঞ্চিয়েল এনালিষ্ট" />
    <revision>
      <id>636252</id>
      <parentid>635765</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1983</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[চাৰ্টাৰ্ড ফাইনেঞ্চিয়েল এনালিষ্ট]] পাতায় করা দ্বিপুনর্নির্দেশনা ঠিক করেছে</comment>
      <origin>636252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="i2xv9q5npedm2t4qflqapgbciaxe153" xml:space="preserve">#REDIRECT [[চাৰ্টাৰ্ড ফাইনেঞ্চিয়েল এনালিষ্ট]]</text>
      <sha1>i2xv9q5npedm2t4qflqapgbciaxe153</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ভাৰতত শ্ৰম</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139556</id>
    <revision>
      <id>636233</id>
      <parentid>636106</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73406" sha1="6u1yikfoq1hydoqicf6aoaklvrf3gc9" xml:space="preserve">[[File:Deaths from Karoshi.png|thumb|500px|প্ৰতি ১ লাখ ১৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ভিতৰত দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টাৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ হাৰ। ২০১৬ চনত [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]] আৰু [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ যুটীয়া অধ্যয়ন]]

[[File:Annual working time in OECD.svg|thumb|right|300px|১৯৭০ চনৰপৰা ২০২০ চনলৈ [[অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু উন্নয়ন সংস্থা]]ৰ দেশসমূহত প্ৰতিজন কৰ্মীৰ প্ৰকৃত গড় বাৰ্ষিক কৰ্মঘণ্টা]]

'''ভাৰতত শ্ৰম''' বুলিলে [[ভাৰত]]ৰ অৰ্থনীতিত থকা কৰ্মসংস্থাপনক বুজোৱা হয়। ২০২০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৪৭৬.৬৭ নিযুত শ্ৰমিক আছিল। এই সংখ্যা চীনৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ কৰ্মশক্তি।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|year=2020|title=Labour force|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=IN|publisher=CIA, United States}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰে কৃষি খণ্ডত ৪১.১৯ শতাংশ, উদ্যোগ খণ্ডত ২৬.১৮ শতাংশ আৰু সেৱা খণ্ডত ৩২.৩৩ শতাংশ কৰ্মশক্তি নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ইয়াৰে ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক লোক নিগমবিহীন আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত কাম কৰে। এই উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ঠেলাগাড়ীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ঘৰত হীৰা আৰু ৰত্ন পলিচ কৰা লোকলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্মী আছে।&lt;ref name=pcoi/&gt;&lt;ref name=diamond&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|title=Protecting children in the world of work (see article on Child Labour in the Diamond Industry)|publisher=International Labour Organization|pages=51–53|author1=Chandra Korgaokar|author2=Geir Myrstad|year=1997|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084915/http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|archive-date=27 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; সংগঠিত খণ্ডত চৰকাৰ, চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। ২০০৮ চনত সংগঠিত খণ্ডত ২৭.৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰে ১৭.৩ নিযুত লোকে চৰকাৰ বা চৰকাৰী মালিকানাধীন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰিছিল।&lt;ref name=survey11&gt;{{cite web | title=Economic Survey 2010-2011 |publisher=The Government of India | year=2012 | url=http://indiabudget.nic.in/es2010-11/estat1.pdf}}&lt;/ref&gt;

মানৱ অধিকাৰ পৰিমাপন পদক্ষেপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত কৰ্মৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনৰ আয়ৰ স্তৰৰ তুলনাত সম্ভৱপৰ মাত্ৰাৰ ৪৩.৯ শতাংশহে লাভ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries|url=https://humanrightsmeasurement.org/|access-date=2022-02-25|website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=India – HRMI Rights Tracker|url=https://rightstracker.org/|access-date=2022-02-25|website=rightstracker.org|language=en|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085646/https://rightstracker.org/|url-status=dead|archivedate=2022-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220315171721/https://rightstracker.org/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ সকলো ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য শ্ৰম-নিয়মৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতৰ শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰদ্বাৰা শোষিত হয় বুলি বিভিন্ন প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Schultz |first1=Kai |last2=Paton |first2=Elizabeth |last3=Jay |first3=Phyllida |date=2020-03-11 |title=Luxury's Hidden Indian Supply Chain |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/03/11/style/dior-saint-laurent-indian-labor-exploitation.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Perspective {{!}} Child labor: The inconvenient truth behind India's growth story |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/08/21/child-labor-the-inconvenient-truth-behind-indias-growth-story/ |access-date=2023-02-14 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-17 |title=Indian factory workers supplying major brands allege routine exploitation |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54960346 |access-date=2023-02-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paton |first=Elizabeth |date=2019-02-06 |title=Made for Next to Nothing. Worn by You? |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/fashion/india-fast-fashion-homeworkers.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ মতে, বিশ্বৰ দহটা বৃহৎ অৰ্থনীতিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে ভাৰতীয়সকলৰ গড় কৰ্মসপ্তাহ অন্যতম দীঘলীয়া। ভাৰতত গড় কৰ্মঘণ্টা প্ৰতি সপ্তাহত প্ৰায় ৪৭.৭ ঘণ্টা।&lt;ref name=ILO&gt;{{cite web | url=https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ | title=Statistics on working time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ito&gt;{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/business/story/indians-hardest-workers-globally-average-work-hours-narayana-murthy-low-productivity-2456567-2023-11-01 | title=Maybe not 70 hours, but Indians are among hardest workers in the world | date=November 2023 }}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক কৰ্মঘণ্টা থকা দেশসমূহৰ তালিকাত ভাৰত সপ্তম স্থানত আছে।&lt;ref name=ILO/&gt;&lt;ref name=ito/&gt; দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা থকাৰ পিছতো ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বিশ্বৰ ভিতৰত তুলনামূলকভাৱে কম।&lt;ref&gt;Dougherty, S., R. Herd and T. Chalaux (2009), &quot;What is holding back productivity growth in India?: Recent microevidence&quot;, OECD Journal: Economic Studies, vol. 2009/1, {{doi|10.1787/eco_studies-v2009-art3-en}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sapovadia, Vrajlal K., Low Productivity: India’s Bottleneck of Growth (May 21, 2019). Available at SSRN: {{ssrn|3391621}} or {{doi|10.2139/ssrn.3391621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloom, Nicholas, Aprajit Mahajan, David McKenzie, and John Roberts. 2010. &quot;Why Do Firms in Developing Countries Have Low Productivity?&quot; American Economic Review, 100 (2): 619–23. {{doi|10.1257/aer.100.2.619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sivadasan, Jagadeesh. &quot;Barriers to Competition and Productivity: Evidence from India&quot; The B.E. Journal of Economic Analysis &amp; Policy, vol. 9, no. 1, 2009. {{doi|10.2202/1935-1682.2161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldar, B., Krishna, K.L., Aggarwal, S.C. et al. Productivity growth in India since the 1980s: the KLEMS approach. Ind. Econ. Rev. 52, 37–71 (2017). {{doi|10.1007/s41775-017-0002-y}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি==

[[File:Fruit seller in Kolkata.jpg|thumb|ভাৰতৰ অধিকাংশ কৰ্মসংস্থান অসংগঠিত খণ্ডত। ছবিখনত কলকাতাত ফল বিক্ৰী কৰা এজন শিশু বিক্ৰেতা]]
[[File:Marble Grinding Near Taj Mahal June 2006.JPG|thumb|উত্তৰ প্ৰদেশৰ এটা হস্তশিল্প উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰমিক]]
[[File:Flooring work at a Portico in Hydershakote.JPG|thumb|হায়দৰাবাদৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ মজিয়া নিৰ্মাণৰ কাম]]

ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক কৰ্মৰত জনসংখ্যা অসংগঠিত খণ্ডৰ অন্তৰ্গত।&lt;ref name=pcoi/&gt; ভাৰতত ''সংগঠিত খণ্ড'' বা ''আনুষ্ঠানিক খণ্ড'' বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা আৰু পঞ্জীয়নভুক্ত সংগঠনক বুজোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱাভাৱে লেনদেন কৰা কোম্পানী, নিগম বা আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰতিষ্ঠান, নিগম, কাৰখানা, বজাৰ-ভৱন, হোটেল আৰু বৃহৎ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। ''অসংগঠিত খণ্ড'', যাক ''নিজা হিচাপৰ উদ্যোগ'' বুলিও কোৱা হয়, বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰবিহীন, স্ব-নিয়োজিত বা অপঞ্জীয়নভুক্ত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুজায়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে মালিকে নিজে চলোৱা সাধাৰণ দোকান, হস্তশিল্প আৰু তাঁতশিল্পৰ কৰ্মী, গ্ৰাম্য ব্যৱসায়ী আৰু কৃষক আদি।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Understanding the informal sector: a survey|author=M Swaminathan|year=1991|url=http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|access-date=23 July 2012|archive-date=15 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615202901/http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gender Dimensions of the Informal Sector and Informal Employment in India|page=3|author=S Chakrabarti|url=http://unstats.un.org/unsd/gender/Ghana_Jan2009/Doc41.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৮ চনৰ প্ৰতিৱেদনত ভাৰতৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unorganized Labour|publisher=Ministry of Labour, Government of India|year=2009|url=http://labour.nic.in/annrep/files2k1/lab8.pdf}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনত বৃত্তি, কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতি, বিশেষভাৱে সংকটগ্ৰস্ত শ্ৰেণী আৰু সেৱা-ভিত্তিক শ্ৰেণীৰ আধাৰত অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক ভাগ কৰা হৈছিল। 

অসংগঠিত বৃত্তিগত শ্ৰেণীৰ ভিতৰত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক, অংশীদাৰী কৃষক, মাছমৰীয়া, পশুপালনত নিয়োজিত লোক, বিড়ি বনোৱা লোক, লেবেল লগোৱা আৰু পেকিং কৰা কৰ্মী, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, চামৰাৰ কৰ্মী, তাঁতী, কাৰিকৰ, নিমখ উৎপাদন কৰা শ্ৰমিক, ইটাভাটাৰ আৰু শিলৰ খনিত কাম কৰা শ্ৰমিক, কাঠফলা কলৰ শ্ৰমিক আৰু তেলকলৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত আন এটা শ্ৰেণীত কৃষিৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে জড়িত শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

সংকটগ্ৰস্ত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত তাল গছৰ ৰস সংগ্ৰহ কৰা লোক, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কাম কৰা লোক, মূৰত বোজা কঢ়িওৱা লোক, পশুচালিত বাহনৰ চালক, বোজা উঠোৱা আৰু নমোৱা শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

শেষৰ অসংগঠিত শ্ৰমিক শ্ৰেণীত ধাই, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, নাপিত, শাক-পাচলি আৰু ফল বিক্ৰেতা, বাতৰি কাকত বিক্ৰেতা, পথৰ কাষৰ বিক্ৰেতা, ঠেলাগাড়ী চলোৱা লোক আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ কৰ্মী অন্তৰ্ভুক্ত।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Informal Sector in Asia from the Decent Work Perspective|author=Nurul Amin|publisher=International Labour Office, Geneva|year=2002|url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234032/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Street Food Vendors in Delhi: Nomads in the storm of modernity|author=Stephan Shankar Nath|year=2010|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/10256/1/2010-06-09_0208808.pdf}}&lt;/ref&gt;

অসংগঠিত খণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা কম আৰু ইয়াত কম মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। ২০০৬ চনত ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক অসংগঠিত খণ্ডত থকাৰ বিপৰীতে এই খণ্ডই দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ মাত্ৰ ৫৭ শতাংশ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ সংগঠিত খণ্ডৰ তুলনাত প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদন প্ৰায় ন গুণ কম আছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=A. C. KULSHRESHTHA|title=Measuring the Unorganized Sector in India|journal=Review of Income and Wealth |volume=57|issue=Supplement s1|pages=S123–S134|date=May 2011|doi=10.1111/j.1475-4991.2011.00452.x|s2cid=96476547}}&lt;/ref&gt; ভল্লাৰ মতে, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অসংগঠিত খণ্ডৰ তুলনা কৰিলে উৎপাদনশীলতাৰ ব্যৱধান আৰু অধিক বৃদ্ধি পায়। বৃত্তি অনুসৰি এই ব্যৱধান আৰু দুইৰপৰা চাৰিগুণলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[শীলা ভল্লা]]|year=2003|title=The restructuring of unorganised sector in India|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|publisher=Planning Commission, Govt of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=More jobs, better jobs|author1=Kalpana Kochhar |author2=Pradeep Mitra |author3=Reema Nayar |journal=Finance and Development|volume=49|number=2|date=June 2012|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/06/kochhar.htm}}&lt;/ref&gt; গ্ৰাম্য অসংগঠিত খণ্ডত কম আয়ৰ বহুতো কৰ্মসংস্থান আছে। যিবোৰ পৰিয়ালৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ সকলো সদস্যই জীৱনজুৰি কেৱল অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছে, তেনে পৰিয়ালত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ অধিক বুলি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। 

কৃষি, দুগ্ধ উৎপাদন, উদ্যানশস্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিসমূহে অকলেই ভাৰতৰ ৪১.৪৯ শতাংশ শ্ৰমিকক নিয়োজিত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employment in Agriculture industry|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS?locations=IN}}&lt;/ref&gt;

প্ৰায় ৩০ নিযুত শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াৰে অধিকাংশ কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী কৰ্মসংস্থান সহজলভ্য নহয়। 

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ কাৰ্যালয়ে ইয়াৰ ৬৭সংখ্যক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে ২০১০ চনত অসংগঠিত উৎপাদন, অসংগঠিত বাণিজ্য বা খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু অসংগঠিত সেৱা খণ্ডত দেশৰ মুঠ কৰ্মীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশকৈ নিয়োজিত আছিল। প্ৰতিৱেদনখনত লগতে কোৱা হৈছিল যে ২০১০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৫৮ নিযুত নিগমবিহীন অ-কৃষি উদ্যোগ আছিল। 

২০০৮ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ব্যক্তিগত খণ্ডত সৰ্বাধিক নিয়োগ কৰা খণ্ড আছিল উৎপাদন খণ্ড, য'ত ৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। সামাজিক সেৱা খণ্ডত ২.২ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় অন্তৰ্ভুক্ত। বিত্তীয় খণ্ডত ১.১ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেংক, বীমা আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। কৃষি খণ্ডত ১ নিযুত কৰ্মী আছিল। 

২০০৮ চনত ভাৰতত সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীত থকা কৰ্মীৰ সংখ্যাতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা অধিক আছিল। চৰকাৰী মালিকানাধীন কোম্পানী আৰু পৌৰ চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে ভাৰতত ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কৰ্মচাৰীৰ অনুপাত আছিল ১.৮:১। লিংগভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত আছিল ৫:১। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই অনুপাত ৩:১ আছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড একেলগে গণনা কৰিলে ৫.৫ নিযুত মহিলা আৰু ২২ নিযুত পুৰুষ নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=survey11/&gt;

জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক হাৰ আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ বাবে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৩ নিযুত নতুন শ্ৰমিক কৰ্মশক্তিত যোগ কৰে। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৮ নিযুত নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিছে। এই কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাংশ কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত সৃষ্টি হয়।&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Passes 1.2 Billion Mark|author=Tripti Lahiri|newspaper=The Wall Street Journal|date=April 2011|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703806304576233981941525872}}&lt;/ref&gt; বাকী প্ৰায় ৫ নিযুত যুৱক-যুৱতী কম মজুৰিৰ আংশিক কৰ্মসংস্থান, অস্থায়ী আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তি নিৰ্মাণৰ কামত দৈনিক বা অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। বহু ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিবনুৱা হৈ থাকে। 

==শ্ৰমিক সম্পৰ্ক==

২০০০ চনত ৪০০ নিযুতীয়া কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত আছিল। এই খণ্ডত চৰকাৰ আৰু বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;[http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf 28m workers employed by 400k companies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218032232/http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf |date=18 December 2010 }}&lt;/ref&gt; এই কৰ্মীসকলে দেশৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৬০ শতাংশলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬ৰ জৰিয়তে ভাৰতত নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক সংঘসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। 

১৯৯৭ চনত ভাৰতত চৰকাৰৰ ওচৰত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰায় ৫৯,০০০ শ্ৰমিক সংঘ আছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt; ইয়াৰে মাত্ৰ ৯,৯০০টা সংঘই আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল আৰু মুঠ ৭.৪ নিযুত শ্ৰমিকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দাবী কৰিছিল। [[কেৰালা]] ৰাজ্যত ৯,৮০০টা শ্ৰমিক সংঘ আছিল, যি সংখ্যা সৰ্বাধিক আছিল। কিন্তু ইয়াৰে অতি কমসংখ্যক সংঘই ভাৰত চৰকাৰৰ ওচৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল। [[কৰ্ণাটক]] ৰাজ্যত ১৯৫০-ৰ দশকৰপৰা ১৯৯০-ৰ দশকলৈ শ্ৰমিক সংঘৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। 

১৯৯৫ চনত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘৰ ১০টা কেন্দ্ৰীয় মহাসংঘ আছিল। ১৯৮০ চনত সদস্য সংঘৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সেইবোৰ আছিল ক্ৰমে আই এন টি ইউ চি, চি আই টি ইউ, বি এম এছ, এ আই টি ইউ চি, এইচ এম এছ, এন এল অ', ইউ টি ইউ চি, এ আই ইউ টি ইউ চি, এন এফ আই টি ইউ আৰু টি ইউ চি চি। প্ৰতিটো মহাসংঘৰ অধীনত বহুতো স্থানীয় শ্ৰমিক সংঘ আছিল। সৰুতম টি ইউ চি চিৰ ৬৫টা আৰু আই এন টি ইউ চিৰ ১,৬০৪টা সংযুক্ত সংঘ আছিল। ১৯৮৯ চনলৈ বি এম এছ ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্ৰমিক সংঘৰ মহাসংঘ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ৩,১১৭টা সংঘ সংযুক্ত আছিল। আনহাতে, মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত আই এন টি ইউ চি সৰ্ববৃহৎ মহাসংঘ হৈ আছিল আৰু ইয়াৰ সদস্য আছিল ২.২ নিযুত।&lt;ref name=sinha04/&gt; আই এন টি ইউ চিয়ে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডত ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৫ শতাংশ কৰ্মশক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০১০ চনত ভাৰতৰ ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক কোনো শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নাছিল আৰু কোনো সামূহিক দৰ-দাম চুক্তিৰ অধীনতো নাছিল। 

===১৯৫০–১৯৯০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

বহুতো অৰ্থনীতিবিদে ভাৰতৰ উদ্যোগিক সম্পৰ্কৰ পৰিৱেশ অধ্যয়ন কৰিছে। ইয়াৰে বহু অধ্যয়নে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যভেদে থকা পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। কিছুমান অধ্যয়নে দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইনত শ্ৰমিকৰ পক্ষত কৰা সংশোধনে উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু দৰিদ্ৰতাও বৃদ্ধি কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Can Labor Regulation Hinder Economic Performance? Evidence from India|author=Besley and Burgess|journal=The Quarterly Journal of Economics|year=2004|volume=119|number=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/indreg.pdf}}&lt;/ref&gt; কিন্তু এই অধ্যয়নসমূহত ব্যৱহৃত তথ্য ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Labour market regulation and industrial performance in India: A critical review of the empirical evidence|author=Bhattacharjea, A.|journal=Indian Journal of Labour Economics|year=2006|volume=39|number=2}}&lt;/ref&gt; লগতে সাধাৰণ অৰ্থমিতীয় পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো ফলাফলসমূহ দৃঢ় নহয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mostly Harmless Econometrics|author=Angrist and Pischke|year=2008}}&lt;/ref&gt;

১৯৫০ আৰু ১৯৭০ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি গড়ে ১,০০০টা শ্ৰমিক বিবাদৰপৰা এই সংখ্যা ৩,০০০টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৭৩ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৩,৩৭০টা হৈছিল। ১৯৭৯ চনত শ্ৰমিক বিবাদত অংশ লৈ কাম-বন্ধ কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ২.৯ নিযুত হৈছিল। ১৯৮২ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৭৪.৬ নিযুত হৈছিল। এই সংখ্যা সংগঠিত খণ্ডৰ মুঠ কৰ্মদিনৰ প্ৰায় ২.৭ শতাংশ আছিল।&lt;ref name=sinha04&gt;{{cite book|title=Industrial Relations, Trade Unions, and Labour Legislation|author=P.R.N. Sinha|year=2004|isbn=9788177588132|pages=92–110|publisher=Pearson Education}}&lt;/ref&gt; ১৯৭০-ৰ দশকত শ্ৰমিক সংঘ আৰু বিবাদৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু ১৯৭৫–১৯৭৭ চনৰ সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা হঠাতে হ্ৰাস পাইছিল। সেই সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ লগতে শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘট কৰাৰ অধিকাৰো স্থগিত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=db99&gt;{{cite book|title=Organized labour and economic liberalisation India: Past, present and future|author=Debashish Bhattacherjee|publisher=International Institute for Labour Studies, Geneva|year=1999|isbn=978-92-9014-613-1}}&lt;/ref&gt;

তলৰ তালিকাখনত সংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ধাৰা দেখুওৱা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804|title=Publications - Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; width:40em&quot;
|-
! বছৰ || ৰাজহুৱা খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত)|| ব্যক্তিগত খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত) || জীৱিত নিবনুৱা পঞ্জী&lt;br /&gt;(নিযুতত)
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৭৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৩.৬৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৬.৭৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৯.৭৮
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৫.৪৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৪০ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৮৪
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৩৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩০.১৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.০৬ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৬.৩০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.৪৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৫১ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৭.৪৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.১৪ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৬৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪২.০০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৮.১৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৭৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪১.৪৭
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০১০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৫৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১১.৪৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪০.১৭
|}

===১৯৯০–২০০০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

সংগঠিত খণ্ডত শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্যপদ কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুঠ সদস্যৰ সংখ্যা প্ৰায় ৯ নিযুত আছিল। বহুতো শ্ৰমিক সংঘ আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় মহাসংঘৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘসমূহ আছিল [[ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘৰ কেন্দ্ৰ]], [[হিন্দ মজদূৰ সভা]] আৰু [[ভাৰতীয় মজদূৰ সংঘ]]। ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিছুমান বিশ্লেষকৰ মতে, শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থতকৈ ৰাজনৈতিক দলৰ স্বাৰ্থ আগবঢ়াবলৈ ধৰ্মঘট আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক আন্দোলন আহ্বান কৰা হৈছিল। 

১৯৯০ চনত চৰকাৰে ১,৮২৫টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ২৪.১ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ইয়াৰে ১০.৬ নিযুত কৰ্মদিন ধৰ্মঘট আৰু ১৩.৫ নিযুত কৰ্মদিন তলাবন্ধৰ বাবে হেৰাইছিল। এই শ্ৰমিক বিবাদসমূহত ১.৩ নিযুততকৈ অধিক শ্ৰমিক জড়িত আছিল। 

ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বছৰে বছৰে সলনি হৈছিল। ১৯৯০ চন আৰু ১৯৯১ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক তথ্যই ১৯৮০-ৰ দশকৰ তুলনাত হ্ৰাস দেখুৱাইছিল। সেই সময়ত শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি ৩৩ নিযুতৰপৰা ৭৫ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় ৯২৭টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধ নথিভুক্ত কৰিছিল। এই সংখ্যা ১৯৯০ চনৰ প্ৰায় আধা আছিল। ১৯৯৯ আৰু ১৯৯১ চনত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা প্ৰায় একে আছিল, যদিও ১৯৯০-ৰ দশকত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt;

===২০০০–২০১১ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

২০০৪ আৰু ২০১১ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল। এই সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা বছৰি প্ৰায় ৪০০লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ১৯৯০-ৰ দশকত এই সংখ্যা ১,০০০তকৈ অধিক আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি গড়ে প্ৰায় ২৭ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ২০১০ চনলৈ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে কৰ্মশক্তিও বৃদ্ধি পাইছিল। তথাপি হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ গড় সংখ্যা প্ৰায় ৩০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল। বিবাদৰ সংখ্যা আৰু প্ৰতিটো বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিন দুয়োটাই হ্ৰাস পাইছিল। ২০১০ চনৰ প্ৰথম পাঁচ মাহত ভাৰতত ২৪৯টা শ্ৰমিক বিবাদ হৈছিল। ২০১২ চনৰ একে সময়ছোৱাত এই সংখ্যা ১০১টা আছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maruti riot: awful but isolated?|work=The Financial Times|date=23 July 2012|author=Rob Minto|url=http://blogs.ft.com/beyond-brics/2012/07/23/maruti-riot-awful-but-isolated/#axzz21SZI8fMC}}&lt;/ref&gt;

==অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ সমস্যা==

অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, ঘৰত কাম কৰা শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক আৰু শিশু শ্ৰমিকৰ সমস্যাক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে। 

===প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক===
{{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 200
 | footer = ভাৰতীয় দক্ষ আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বহু অঞ্চলৰ কম মজুৰিৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪০ৰপৰা ৮৫ শতাংশ গঠন কৰে। ডুবাইৰ বুৰ্জ খলিফাকে ধৰি আৰব দেশসমূহৰ বহু উল্লেখযোগ্য ভৱন নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ অৱদান আছে। তেওঁলোকৰ দুৰ্বল জীৱন-যাপন আৰু শ্ৰমিকৰ ওপৰত হোৱা নিৰ্যাতনৰ বিভিন্ন অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai/&gt;
 | image1 = Burj dubai 3.11.08.jpg
 | image2 = Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg
}}

ভাৰতত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ দুটা বহল গোট আছে। এটা গোটে সাময়িকভাৱে বিদেশলৈ গৈ কাম কৰে আৰু আনটো গোটে ঋতুভিত্তিক বা কামৰ সুবিধা অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰপৰা আন এটা ঠাইলৈ যায়। 

যোৱা কেইটামান দশকত উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত বাংলাদেশ আৰু নেপালৰপৰা ভাৰতলৈ যথেষ্টসংখ্যক লোক আহিছে। বিদেশী উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে যাত্ৰাপথত, কৰ্মস্থলীত আৰু ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত প্ৰায়ে হাৰাশাস্তি, হিংসা আৰু বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref&gt;Samuels, F. et al. (2012) [http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination Stories of harassment, violence and discrimination: migrant experiences between India, Nepal and Bangladesh. Overseas Development Institute Briefing Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105144500/http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination |date=5 November 2013 }}&lt;/ref&gt;

দেশত ঘৰুৱা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪.২ নিযুত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই সংখ্যা ঘৰুৱা প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত নকৰে। এই শ্ৰমিকসকল পূৰ্ণকালীন বা আংশিককালীন, অস্থায়ী বা স্থায়ী হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধন বা সামগ্ৰীৰ বিনিময়ত কোনো সংস্থা বা পোনপটীয়াকৈ কোনো পৰিয়ালত ঘৰুৱা কাম কৰে। নিয়োগকৰ্তাৰ পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিছুমান শ্ৰমিকে কেৱল এজন নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে, আন কিছুমানে একাধিক নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে। কিছুমান নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত থাকি কাম কৰে আৰু কিছুমান ঋতুভিত্তিক কাম কৰে। এই শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মসংস্থান সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পাৰিশ্ৰমিক ভিন্ন হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers in India|publisher=WIEGO|year=2012|url=http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|access-date=12 July 2012|archive-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|url-status=dead|archivedate=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Final Report of the Task Force on Domestic Workers|publisher=Ministry of Labour and Employment, Govt of India|date=12 September 2011|url=http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|url-status=dead|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

====কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰত]]ৰ ৰাজ্য [[কেৰালা]]ত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকল অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ২০১৩ চনত গুলাটি বিত্ত আৰু কৰ প্ৰতিষ্ঠানে কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি ৰাজ্যখনত প্ৰায় ২.৫ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। প্ৰতি বছৰে কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২.৩৫ লাখকৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;FirstPost-01&quot;&gt;{{cite news |last=K |first=Rejimon K |title=Left-led Kerala govt will be first in country to provide insurance, free medical treatment for migrant workers |url=http://www.firstpost.com/india/left-led-kerala-govt-will-be-first-in-country-to-provide-insurance-free-medical-treatment-for-migrant-workers-3416142.html |work=Firstpost |date=1 May 2017 |access-date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;

এই অধ্যয়নটো কেৰালাত শেষ হোৱা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ৰে'লৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। সেয়েহে আন যাতায়াত ব্যৱহাৰ কৰা ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল। যদি এই অনুমান সঠিক বুলি ধৰা হয় আৰু বছৰি নতুনকৈ যোগ হোৱা লোকৰ সংখ্যা, প্ৰব্ৰজনৰ সম্ভাৱ্য বৃদ্ধি আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰপৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনো ধৰা হয়, তেন্তে ২০১৭ চনত কেৰালাত ৩.৫ৰপৰা ৪ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক থাকিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Unescogym&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|title=Directorio de Entrenadores Personales en España|access-date=2 May 2020|archive-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221750/https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব থকা সত্ত্বেও আৰু বহুতে ৰাজ্যখনৰ কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰশংসা কৰা সত্ত্বেও, তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/kerala-a-dubai-for-bengali-migrants-111072700087_1.html|title=Kerala, a 'Dubai' for Bengali migrants|first=Sreelatha|last=Menon|newspaper=Business Standard India|date=27 July 2011|access-date=14 December 2017|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

====মধ্যপ্ৰাচ্যত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে প্ৰায় ৪ নিযুত ভাৰতীয় মূলৰ শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। ডুবাই, বাহৰেইন, কাটাৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহু আধুনিক স্থাপত্য নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ বৃহৎ অৱদান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[বুৰ্জ খলিফা]]ও আছে। ই ২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত মুকলি কৰা হৈছিল। 

উন্নত মজুৰি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ ধন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতত থকা পৰিয়ালক ধন পঠোৱাৰ সুবিধাৰ বাবে এই শ্ৰমিকসকল মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ আকৰ্ষিত হয়। সাধাৰণতে তেওঁলোকে প্ৰতি ঘণ্টাত ২ৰপৰা ৫ মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০০৯ চনত ভাৰতীয় মূলৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে ভাৰতলৈ প্ৰায় ২০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পঠিয়াইছিল। 

নিৰ্মাণ প্ৰকল্প শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকক নিজা খৰচত ঘৰলৈ উভতি যাবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে নিবনুৱা ভাট্টা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত বেতন নিদিয়া, অসুৰক্ষিত কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ দৰে [[সংযুক্ত আৰব আমিৰাতত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ|শ্ৰমিক নিৰ্যাতন]]ৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai&gt;{{cite web|title=Asia/Middle East: Increase Protections for Migrant Workers|date=22 November 2010|url=https://www.hrw.org/news/2010/11/22/indiauae-use-visit-raise-migrant-worker-issue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reverse exodus of migrant workers in Persian Gulf challenges India|newspaper=The Washington Post|date=6 February 2010|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html|first=Emily|last=Wax}}&lt;/ref&gt;

====ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰতত ক'ভিড-১৯ বৈশ্বিক মহামাৰী|ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশত জাৰি কৰা লকডাউনৰ বাবে কাৰখানা আৰু কৰ্মস্থলী বন্ধ হৈ পৰিছিল। ফলত লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে আয় হেৰুৱাইছিল আৰু খাদ্যৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=In India, the world's biggest lockdown has forced migrants to walk hundreds of miles home|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers/2020/03/27/a62df166-6f7d-11ea-a156-0048b62cdb51_story.html|last1=Slater|first1=Joanna|last2=Masih|first2=Niha|newspaper=The Washington Post|date=28 March 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus outbreak: Ensuring water, hygiene facilities for migrant labourers can safeguard millions stranded during shutdown|url=https://www.firstpost.com/india/coronavirus-outbreak-ensuring-water-hygiene-facilities-for-migrant-labourers-can-safeguard-millions-stranded-during-shutdown-8228331.html|first1=Kanika|last1=Singh|date=6 April 2020|website=Firstpost|access-date=16 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছত বহুতো শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়াল খাদ্যৰ অভাৱত পৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Yasir|first2=Sameer|date=29 March 2020|title=India's Coronavirus Lockdown Leaves Vast Numbers Stranded and Hungry|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/03/29/world/asia/coronavirus-india-migrants.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে খোজকাঢ়ি ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;HinduUncertainty4Apr&quot;&gt;{{Cite news|last1=Rashid|first1=Omar|last2=Anand|first2=Jatin|last3=Mahale|first3=Ajeet|date=4 April 2020|title=India coronavirus lockdown {{!}} Migrant workers and their long march to uncertainty|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers-and-their-long-march-to-uncertainty/article31251952.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

লকডাউনৰ ফলত ২০২০ চনৰ ৫ মে'লৈ ৩০০তকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছিল। মৃত্যুৰ কাৰণৰ ভিতৰত অনাহাৰ, আত্মহত্যা,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The human cost of India's coronavirus lockdown: Deaths by hunger, starvation, suicide and more|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-human-cost-of-indias-coronavirus-lockdown-deaths-by-hunger-starvation-suicide-and-more-1.1586956637547|website=Gulf News|first1=Evangeline|last1=Elsa|date=15 April 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; ক্লান্তি,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=5 May 2020|title=Suicide leading cause for over 300 lockdown deaths in India, says study|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/suicide-leading-cause-for-over-300-lockdown-deaths-in-india-says-study/articleshow/75519279.cms|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; পথ আৰু ৰে'ল দুৰ্ঘটনা,&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gettleman|first1=Jeffrey|last2=Raj|first2=Suhasini|last3=Kumar|first3=Hari|date=8 May 2020|title=As India Reopens, Deadly Accidents Break Out|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/08/world/asia/india-leak-train-reopen.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; আৰক্ষীৰ হিংসা&lt;ref&gt;{{Cite news|title=56-year-old migrant dies on road to home, another dies after police lathi charge|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/56-year-old-migrant-worker-on-his-way-to-home-dies-on-road-28-year-old-migrant-dies-in-police-lathicharge-in-surat/story-O1NI1kDAWYRAAQOg4dkT6M.html|date=15 May 2020|first1=Debabrata|last1=Mohanty|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; আৰু সময়মতে চিকিৎসা নোপোৱাও আছিল। প্ৰতিৱেদন অনুসৰি মৃতসকলৰ অধিকাংশই প্ৰান্তীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=More than 300 Indians have died of the coronavirus, and nearly 200 of the lockdown|url=https://theprint.in/opinion/more-than-300-indians-have-died-of-the-coronavirus-and-nearly-200-of-the-lockdown/400714/|last1=Vij|first1=Shivam|date=13 April 2020|website=ThePrint|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Just the Aurangabad Accident, 383 People Have Died Due to the Punitive Lockdown|url=https://thewire.in/rights/migrant-workers-non-coronavirus-lockdown-deaths|last1=Agarwal|first1=Kabir|date=10 May 2020|website=The Wire|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰমিকসকলক লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰথম এক মাহত শ্ৰমিক বিশেষ ৰে'লত ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ সময়ত ৮০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus in India: 80 migrant workers have died on Shramik Special trains, Indian tweeps furious|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/coronavirus-in-india-80-migrant-workers-have-died-on-shramik-special-trains-indian-tweeps-furious-1.1590935479789|first=Evangeline |last=Elsa |date=31 May 2020 |work=Gulf News|access-date=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 May 2020|title=Indian Authorities Probe Deaths of Migrant Workers on Trains|work=The New York Times|agency=Associated Press|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/05/29/world/asia/ap-as-virus-outbreak-india-migrant-deaths.html|access-date=29 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলক সহায় কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;21000camps&quot;&gt;{{Cite news|date=1 April 2020|title=More than 21,000 camps set up for over 6,60,000 migrants: State governments|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/more-than-21000-camps-set-up-for-over-660000-migrants-state-governments/articleshow/74920798.cms|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Press Trust of India|date=15 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Over 60,000 people have registered on Delhi govt portal to go back home|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/over-60000-people-have-registered-on-delhi-govt-portal-to-go-back-home/article31586991.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTFreeFood14May&quot;&gt;{{Cite news|agency=Reuters|date=14 May 2020|title=India to Provide Free Food Grains to Millions of Migrant Workers|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/05/14/world/asia/14reuters-health-coronavirus-india-stimulus.html|access-date=16 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; পিছলৈ তেওঁলোকৰ বাবে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;NDTVBuses30Apr&quot;&gt;{{cite web|title=Buses Not Feasible For Moving Migrants, States Appeal To Centre: Sources|url=https://www.ndtv.com/india-news/buses-not-feasible-for-moving-migrants-states-appeal-to-centre-sources-2221212|publisher=NDTV|first1=Arvind |last1=Gunasekar|date=30 April 2020|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HinduShramikSpecial1May&quot;&gt;{{Cite news|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=1 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Railways to run 'Shramik Special' trains to move migrant workers, other stranded persons|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/railways-to-run-shramik-special-trains-to-move-migrant-workers-other-stranded-persons/article31481996.ece|access-date=9 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

===ঋণ বন্ধকী শ্ৰম===

বন্ধকী শ্ৰম নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত থকা এনে এক বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক, য'ত শ্ৰমিকৰ ওপৰত থকা ঋণৰ বাবে তেওঁ কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঋণৰ ওপৰত ইমান অধিক সুত জমা হয় যে বন্ধকী শ্ৰম বহু দীঘলীয়া সময়লৈ বা অনিৰ্দিষ্টকাললৈ চলি থাকে। কেতিয়াবা শ্ৰমিকৰ ভাৰতৰ সংগঠিত বা অসংগঠিত খণ্ডত আন কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ নাথাকে। এনে ক্ষেত্ৰত তেওঁ বন্ধকী শ্ৰমৰ দৰে ব্যৱস্থাতো কৰ্মসংস্থানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়। 

বন্ধকী শ্ৰম অবৈধ। তথাপি বল প্ৰয়োগ বা সামাজিক পৰম্পৰাৰ বাবে এনে সম্পৰ্ক চলি থাকিব পাৰে। কোনো শ্ৰমিক বন্ধকী সম্পৰ্কত সোমোৱাৰ পিছত তথ্যৰ অসমতা, বিকল্প কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, আন কাম বিচাৰিবলৈ সময়ৰ অভাৱ আৰু চাকৰি এৰাৰ অধিক ব্যয়ৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Bonded labor and serfdom: a paradox of voluntary choice|author=G. Genicot|journal=Journal of Development Economics|volume=67|issue=1|date=February 2002|pages=101–127|doi=10.1016/S0304-3878(01)00179-1|citeseerx=10.1.1.507.5113}}&lt;/ref&gt;

জৰীপ পদ্ধতি, ধাৰণা আৰু তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান যথেষ্ট ভিন্ন। ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী অনুমান অনুসৰি বন্ধকী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কেইবালাখ। আনহাতে ১৯৭৮ চনৰ এটা অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২.৬২ নিযুত বন্ধকী শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|page=4|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ ৩২সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থাৰ জৰীপত ১৬খন মুখ্য ৰাজ্যত ৩৪৩,০০০ বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ১৯৯৬ চনলৈ ২৮৫,৩৭৯জনক চিনাক্ত কৰি মুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|pages=4–7|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ঋণৰ বিনিময়ত বন্ধকী শ্ৰমৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত কৃষি, শিলৰ খনি, ইটাভাটা, ধৰ্মীয় আৰু মন্দিৰৰ কাম, মৃৎশিল্প, গ্ৰাম্য তাঁতশিল্প, মাছ ধৰা, বনজ কাম, তামোল আৰু বিড়ি উদ্যোগ, কাৰ্পেট উদ্যোগ, অবৈধ খনন আৰু আতচবাজী উদ্যোগ অন্তৰ্ভুক্ত। পৰিয়ালৰ ঋণৰ সৈতে জড়িত বন্ধকী শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমিকো পোৱা গৈছে। বিভিন্ন জৰীপত বন্ধকী শ্ৰমিকক অসংগঠিত আৰু নিগমবিহীন খণ্ডত পোৱা গৈছে।&lt;ref name=ravisr&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতে বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা বিলোপ আইন, ১৯৭৬ প্ৰণয়ন কৰি সকলো ধৰণৰ বন্ধকী শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু বন্ধকী শ্ৰমিক নিয়োগ, ৰখা বা বিচৰা ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;

===শিশু শ্ৰম===
২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০.১ নিযুত। ইয়াৰে ৫.৬ নিযুত ল'ৰা আৰু ৪.৫ নিযুত ছোৱালী। বিশ্বজুৰি প্ৰায় ১৫২ নিযুত শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ নিযুত ছোৱালী আৰু ৮৮ নিযুত ল'ৰা। অৰ্থাৎ বিশ্বৰ প্ৰায় প্ৰতি দহটা শিশুৰ ভিতৰত এটাৰ সৈতে শিশু শ্ৰম জড়িত।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef.org/india/what-we-do/child-labour-exploitation|title=Protecting Children Without Family Care &amp;#124; UNICEF India|website=www.unicef.org}}&lt;/ref&gt;

দৰিদ্ৰতা, বিদ্যালয়ৰ অভাৱ, দুৰ্বল শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি [[ভাৰতত শিশু শ্ৰম]]ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।&lt;ref name=ilo2008a&gt;{{cite web|title=Child labor - causes|year=2008|publisher=ILO, United Nations|url=http://www.ilo.org/public/english/region/eurpro/moscow/areas/ipec/causes.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools|newspaper=The Wall Street Journal|date=3 January 2012|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/03/india-journal-the-basic-shortages-that-plague-our-schools/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mbsm&gt;{{cite book|title=Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection|author1=Mario Biggeri |author2=Santosh Mehrotra |publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-38275-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book|author=Brown, D. K., Deardorff, A. V. and Stern, R. M.|title=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options)|pages=194–247|doi=10.1002/9780470754818.ch3|isbn=9781405105552|chapter=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy|year=2003|url=http://www.fordschool.umich.edu/rsie/workingpapers/Papers451-475/r474.pdf |chapter-url=http://ase.tufts.edu/econ/papers/200111.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪নং অনুচ্ছেদে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে। অৱশ্যে ইয়াৰ নিষেধাজ্ঞা কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, কিশোৰ ন্যায় আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু বিলোপ আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, বিচাৰ আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।&lt;ref name=&quot;ilolaw&quot;&gt;{{cite web|title=National Legislation and Policies Against Child Labour in India |publisher=International Labour Organization - an Agency of the United Nations, Geneva |year=2011 |url=http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |archive-date= 9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছতো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অসংগঠিত, ক্ষুদ্ৰ আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতে শিশু শ্ৰমিক দেখা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |title=Child Labour |publisher=Labour.nic.in |access-date=13 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512153454/http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |archive-date=12 May 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | title=The schedule - Occupations | access-date=2012-02-09 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120129102953/http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | archive-date=29 January 2012 | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns|last=Burra|first=Neera|publisher=National Commission for Protection of Child Rights|url=http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|access-date=19 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124054134/http://ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_migration_agriculture_%20mining_by_Neera_Burra.pdf|archive-date=24 January 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতৰ শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগসমূহক বৃহৎ আকাৰলৈ বিকশিত হোৱাত বাধা দিয়া আইনী জটিলতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কাৰক।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Policy Analysis of Child Labor: A Comparative Study|author1=Christiaan Grootaert |author2=Harry Anthony Patrinos |publisher=Palgrave Macmillan|year=1999|isbn=978-0312221225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Child Labor and the Division of Labor in the Early English Cotton Mills|author=Douglas Galbi|journal=Journal of Population Economics|year=1997|volume=10|issue=4|pages= 357–375|url=http://www.galbithink.org/child.pdf|doi=10.1007/s001480050048|pmid=12293082|s2cid=5858814}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>6u1yikfoq1hydoqicf6aoaklvrf3gc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636235</id>
      <parentid>636233</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* শিশু শ্ৰম */</comment>
      <origin>636235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80167" sha1="osoytd07pnxid64xmsv8ckwb4fcakca" xml:space="preserve">[[File:Deaths from Karoshi.png|thumb|500px|প্ৰতি ১ লাখ ১৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ভিতৰত দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টাৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ হাৰ। ২০১৬ চনত [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]] আৰু [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ যুটীয়া অধ্যয়ন]]

[[File:Annual working time in OECD.svg|thumb|right|300px|১৯৭০ চনৰপৰা ২০২০ চনলৈ [[অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু উন্নয়ন সংস্থা]]ৰ দেশসমূহত প্ৰতিজন কৰ্মীৰ প্ৰকৃত গড় বাৰ্ষিক কৰ্মঘণ্টা]]

'''ভাৰতত শ্ৰম''' বুলিলে [[ভাৰত]]ৰ অৰ্থনীতিত থকা কৰ্মসংস্থাপনক বুজোৱা হয়। ২০২০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৪৭৬.৬৭ নিযুত শ্ৰমিক আছিল। এই সংখ্যা চীনৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ কৰ্মশক্তি।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|year=2020|title=Labour force|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=IN|publisher=CIA, United States}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰে কৃষি খণ্ডত ৪১.১৯ শতাংশ, উদ্যোগ খণ্ডত ২৬.১৮ শতাংশ আৰু সেৱা খণ্ডত ৩২.৩৩ শতাংশ কৰ্মশক্তি নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ইয়াৰে ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক লোক নিগমবিহীন আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত কাম কৰে। এই উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ঠেলাগাড়ীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ঘৰত হীৰা আৰু ৰত্ন পলিচ কৰা লোকলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্মী আছে।&lt;ref name=pcoi/&gt;&lt;ref name=diamond&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|title=Protecting children in the world of work (see article on Child Labour in the Diamond Industry)|publisher=International Labour Organization|pages=51–53|author1=Chandra Korgaokar|author2=Geir Myrstad|year=1997|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084915/http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|archive-date=27 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; সংগঠিত খণ্ডত চৰকাৰ, চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। ২০০৮ চনত সংগঠিত খণ্ডত ২৭.৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰে ১৭.৩ নিযুত লোকে চৰকাৰ বা চৰকাৰী মালিকানাধীন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰিছিল।&lt;ref name=survey11&gt;{{cite web | title=Economic Survey 2010-2011 |publisher=The Government of India | year=2012 | url=http://indiabudget.nic.in/es2010-11/estat1.pdf}}&lt;/ref&gt;

মানৱ অধিকাৰ পৰিমাপন পদক্ষেপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত কৰ্মৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনৰ আয়ৰ স্তৰৰ তুলনাত সম্ভৱপৰ মাত্ৰাৰ ৪৩.৯ শতাংশহে লাভ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries|url=https://humanrightsmeasurement.org/|access-date=2022-02-25|website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=India – HRMI Rights Tracker|url=https://rightstracker.org/|access-date=2022-02-25|website=rightstracker.org|language=en|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085646/https://rightstracker.org/|url-status=dead|archivedate=2022-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220315171721/https://rightstracker.org/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ সকলো ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য শ্ৰম-নিয়মৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতৰ শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰদ্বাৰা শোষিত হয় বুলি বিভিন্ন প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Schultz |first1=Kai |last2=Paton |first2=Elizabeth |last3=Jay |first3=Phyllida |date=2020-03-11 |title=Luxury's Hidden Indian Supply Chain |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/03/11/style/dior-saint-laurent-indian-labor-exploitation.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Perspective {{!}} Child labor: The inconvenient truth behind India's growth story |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/08/21/child-labor-the-inconvenient-truth-behind-indias-growth-story/ |access-date=2023-02-14 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-17 |title=Indian factory workers supplying major brands allege routine exploitation |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54960346 |access-date=2023-02-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paton |first=Elizabeth |date=2019-02-06 |title=Made for Next to Nothing. Worn by You? |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/fashion/india-fast-fashion-homeworkers.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ মতে, বিশ্বৰ দহটা বৃহৎ অৰ্থনীতিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে ভাৰতীয়সকলৰ গড় কৰ্মসপ্তাহ অন্যতম দীঘলীয়া। ভাৰতত গড় কৰ্মঘণ্টা প্ৰতি সপ্তাহত প্ৰায় ৪৭.৭ ঘণ্টা।&lt;ref name=ILO&gt;{{cite web | url=https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ | title=Statistics on working time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ito&gt;{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/business/story/indians-hardest-workers-globally-average-work-hours-narayana-murthy-low-productivity-2456567-2023-11-01 | title=Maybe not 70 hours, but Indians are among hardest workers in the world | date=November 2023 }}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক কৰ্মঘণ্টা থকা দেশসমূহৰ তালিকাত ভাৰত সপ্তম স্থানত আছে।&lt;ref name=ILO/&gt;&lt;ref name=ito/&gt; দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা থকাৰ পিছতো ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বিশ্বৰ ভিতৰত তুলনামূলকভাৱে কম।&lt;ref&gt;Dougherty, S., R. Herd and T. Chalaux (2009), &quot;What is holding back productivity growth in India?: Recent microevidence&quot;, OECD Journal: Economic Studies, vol. 2009/1, {{doi|10.1787/eco_studies-v2009-art3-en}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sapovadia, Vrajlal K., Low Productivity: India’s Bottleneck of Growth (May 21, 2019). Available at SSRN: {{ssrn|3391621}} or {{doi|10.2139/ssrn.3391621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloom, Nicholas, Aprajit Mahajan, David McKenzie, and John Roberts. 2010. &quot;Why Do Firms in Developing Countries Have Low Productivity?&quot; American Economic Review, 100 (2): 619–23. {{doi|10.1257/aer.100.2.619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sivadasan, Jagadeesh. &quot;Barriers to Competition and Productivity: Evidence from India&quot; The B.E. Journal of Economic Analysis &amp; Policy, vol. 9, no. 1, 2009. {{doi|10.2202/1935-1682.2161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldar, B., Krishna, K.L., Aggarwal, S.C. et al. Productivity growth in India since the 1980s: the KLEMS approach. Ind. Econ. Rev. 52, 37–71 (2017). {{doi|10.1007/s41775-017-0002-y}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি==

[[File:Fruit seller in Kolkata.jpg|thumb|ভাৰতৰ অধিকাংশ কৰ্মসংস্থান অসংগঠিত খণ্ডত। ছবিখনত কলকাতাত ফল বিক্ৰী কৰা এজন শিশু বিক্ৰেতা]]
[[File:Marble Grinding Near Taj Mahal June 2006.JPG|thumb|উত্তৰ প্ৰদেশৰ এটা হস্তশিল্প উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰমিক]]
[[File:Flooring work at a Portico in Hydershakote.JPG|thumb|হায়দৰাবাদৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ মজিয়া নিৰ্মাণৰ কাম]]

ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক কৰ্মৰত জনসংখ্যা অসংগঠিত খণ্ডৰ অন্তৰ্গত।&lt;ref name=pcoi/&gt; ভাৰতত ''সংগঠিত খণ্ড'' বা ''আনুষ্ঠানিক খণ্ড'' বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা আৰু পঞ্জীয়নভুক্ত সংগঠনক বুজোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱাভাৱে লেনদেন কৰা কোম্পানী, নিগম বা আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰতিষ্ঠান, নিগম, কাৰখানা, বজাৰ-ভৱন, হোটেল আৰু বৃহৎ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। ''অসংগঠিত খণ্ড'', যাক ''নিজা হিচাপৰ উদ্যোগ'' বুলিও কোৱা হয়, বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰবিহীন, স্ব-নিয়োজিত বা অপঞ্জীয়নভুক্ত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুজায়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে মালিকে নিজে চলোৱা সাধাৰণ দোকান, হস্তশিল্প আৰু তাঁতশিল্পৰ কৰ্মী, গ্ৰাম্য ব্যৱসায়ী আৰু কৃষক আদি।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Understanding the informal sector: a survey|author=M Swaminathan|year=1991|url=http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|access-date=23 July 2012|archive-date=15 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615202901/http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gender Dimensions of the Informal Sector and Informal Employment in India|page=3|author=S Chakrabarti|url=http://unstats.un.org/unsd/gender/Ghana_Jan2009/Doc41.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৮ চনৰ প্ৰতিৱেদনত ভাৰতৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unorganized Labour|publisher=Ministry of Labour, Government of India|year=2009|url=http://labour.nic.in/annrep/files2k1/lab8.pdf}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনত বৃত্তি, কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতি, বিশেষভাৱে সংকটগ্ৰস্ত শ্ৰেণী আৰু সেৱা-ভিত্তিক শ্ৰেণীৰ আধাৰত অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক ভাগ কৰা হৈছিল। 

অসংগঠিত বৃত্তিগত শ্ৰেণীৰ ভিতৰত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক, অংশীদাৰী কৃষক, মাছমৰীয়া, পশুপালনত নিয়োজিত লোক, বিড়ি বনোৱা লোক, লেবেল লগোৱা আৰু পেকিং কৰা কৰ্মী, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, চামৰাৰ কৰ্মী, তাঁতী, কাৰিকৰ, নিমখ উৎপাদন কৰা শ্ৰমিক, ইটাভাটাৰ আৰু শিলৰ খনিত কাম কৰা শ্ৰমিক, কাঠফলা কলৰ শ্ৰমিক আৰু তেলকলৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত আন এটা শ্ৰেণীত কৃষিৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে জড়িত শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

সংকটগ্ৰস্ত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত তাল গছৰ ৰস সংগ্ৰহ কৰা লোক, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কাম কৰা লোক, মূৰত বোজা কঢ়িওৱা লোক, পশুচালিত বাহনৰ চালক, বোজা উঠোৱা আৰু নমোৱা শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

শেষৰ অসংগঠিত শ্ৰমিক শ্ৰেণীত ধাই, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, নাপিত, শাক-পাচলি আৰু ফল বিক্ৰেতা, বাতৰি কাকত বিক্ৰেতা, পথৰ কাষৰ বিক্ৰেতা, ঠেলাগাড়ী চলোৱা লোক আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ কৰ্মী অন্তৰ্ভুক্ত।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Informal Sector in Asia from the Decent Work Perspective|author=Nurul Amin|publisher=International Labour Office, Geneva|year=2002|url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234032/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Street Food Vendors in Delhi: Nomads in the storm of modernity|author=Stephan Shankar Nath|year=2010|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/10256/1/2010-06-09_0208808.pdf}}&lt;/ref&gt;

অসংগঠিত খণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা কম আৰু ইয়াত কম মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। ২০০৬ চনত ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক অসংগঠিত খণ্ডত থকাৰ বিপৰীতে এই খণ্ডই দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ মাত্ৰ ৫৭ শতাংশ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ সংগঠিত খণ্ডৰ তুলনাত প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদন প্ৰায় ন গুণ কম আছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=A. C. KULSHRESHTHA|title=Measuring the Unorganized Sector in India|journal=Review of Income and Wealth |volume=57|issue=Supplement s1|pages=S123–S134|date=May 2011|doi=10.1111/j.1475-4991.2011.00452.x|s2cid=96476547}}&lt;/ref&gt; ভল্লাৰ মতে, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অসংগঠিত খণ্ডৰ তুলনা কৰিলে উৎপাদনশীলতাৰ ব্যৱধান আৰু অধিক বৃদ্ধি পায়। বৃত্তি অনুসৰি এই ব্যৱধান আৰু দুইৰপৰা চাৰিগুণলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[শীলা ভল্লা]]|year=2003|title=The restructuring of unorganised sector in India|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|publisher=Planning Commission, Govt of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=More jobs, better jobs|author1=Kalpana Kochhar |author2=Pradeep Mitra |author3=Reema Nayar |journal=Finance and Development|volume=49|number=2|date=June 2012|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/06/kochhar.htm}}&lt;/ref&gt; গ্ৰাম্য অসংগঠিত খণ্ডত কম আয়ৰ বহুতো কৰ্মসংস্থান আছে। যিবোৰ পৰিয়ালৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ সকলো সদস্যই জীৱনজুৰি কেৱল অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছে, তেনে পৰিয়ালত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ অধিক বুলি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। 

কৃষি, দুগ্ধ উৎপাদন, উদ্যানশস্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিসমূহে অকলেই ভাৰতৰ ৪১.৪৯ শতাংশ শ্ৰমিকক নিয়োজিত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employment in Agriculture industry|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS?locations=IN}}&lt;/ref&gt;

প্ৰায় ৩০ নিযুত শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াৰে অধিকাংশ কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী কৰ্মসংস্থান সহজলভ্য নহয়। 

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ কাৰ্যালয়ে ইয়াৰ ৬৭সংখ্যক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে ২০১০ চনত অসংগঠিত উৎপাদন, অসংগঠিত বাণিজ্য বা খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু অসংগঠিত সেৱা খণ্ডত দেশৰ মুঠ কৰ্মীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশকৈ নিয়োজিত আছিল। প্ৰতিৱেদনখনত লগতে কোৱা হৈছিল যে ২০১০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৫৮ নিযুত নিগমবিহীন অ-কৃষি উদ্যোগ আছিল। 

২০০৮ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ব্যক্তিগত খণ্ডত সৰ্বাধিক নিয়োগ কৰা খণ্ড আছিল উৎপাদন খণ্ড, য'ত ৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। সামাজিক সেৱা খণ্ডত ২.২ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় অন্তৰ্ভুক্ত। বিত্তীয় খণ্ডত ১.১ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেংক, বীমা আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। কৃষি খণ্ডত ১ নিযুত কৰ্মী আছিল। 

২০০৮ চনত ভাৰতত সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীত থকা কৰ্মীৰ সংখ্যাতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা অধিক আছিল। চৰকাৰী মালিকানাধীন কোম্পানী আৰু পৌৰ চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে ভাৰতত ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কৰ্মচাৰীৰ অনুপাত আছিল ১.৮:১। লিংগভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত আছিল ৫:১। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই অনুপাত ৩:১ আছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড একেলগে গণনা কৰিলে ৫.৫ নিযুত মহিলা আৰু ২২ নিযুত পুৰুষ নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=survey11/&gt;

জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক হাৰ আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ বাবে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৩ নিযুত নতুন শ্ৰমিক কৰ্মশক্তিত যোগ কৰে। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৮ নিযুত নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিছে। এই কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাংশ কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত সৃষ্টি হয়।&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Passes 1.2 Billion Mark|author=Tripti Lahiri|newspaper=The Wall Street Journal|date=April 2011|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703806304576233981941525872}}&lt;/ref&gt; বাকী প্ৰায় ৫ নিযুত যুৱক-যুৱতী কম মজুৰিৰ আংশিক কৰ্মসংস্থান, অস্থায়ী আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তি নিৰ্মাণৰ কামত দৈনিক বা অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। বহু ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিবনুৱা হৈ থাকে। 

==শ্ৰমিক সম্পৰ্ক==

২০০০ চনত ৪০০ নিযুতীয়া কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত আছিল। এই খণ্ডত চৰকাৰ আৰু বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;[http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf 28m workers employed by 400k companies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218032232/http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf |date=18 December 2010 }}&lt;/ref&gt; এই কৰ্মীসকলে দেশৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৬০ শতাংশলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬ৰ জৰিয়তে ভাৰতত নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক সংঘসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। 

১৯৯৭ চনত ভাৰতত চৰকাৰৰ ওচৰত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰায় ৫৯,০০০ শ্ৰমিক সংঘ আছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt; ইয়াৰে মাত্ৰ ৯,৯০০টা সংঘই আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল আৰু মুঠ ৭.৪ নিযুত শ্ৰমিকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দাবী কৰিছিল। [[কেৰালা]] ৰাজ্যত ৯,৮০০টা শ্ৰমিক সংঘ আছিল, যি সংখ্যা সৰ্বাধিক আছিল। কিন্তু ইয়াৰে অতি কমসংখ্যক সংঘই ভাৰত চৰকাৰৰ ওচৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল। [[কৰ্ণাটক]] ৰাজ্যত ১৯৫০-ৰ দশকৰপৰা ১৯৯০-ৰ দশকলৈ শ্ৰমিক সংঘৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। 

১৯৯৫ চনত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘৰ ১০টা কেন্দ্ৰীয় মহাসংঘ আছিল। ১৯৮০ চনত সদস্য সংঘৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সেইবোৰ আছিল ক্ৰমে আই এন টি ইউ চি, চি আই টি ইউ, বি এম এছ, এ আই টি ইউ চি, এইচ এম এছ, এন এল অ', ইউ টি ইউ চি, এ আই ইউ টি ইউ চি, এন এফ আই টি ইউ আৰু টি ইউ চি চি। প্ৰতিটো মহাসংঘৰ অধীনত বহুতো স্থানীয় শ্ৰমিক সংঘ আছিল। সৰুতম টি ইউ চি চিৰ ৬৫টা আৰু আই এন টি ইউ চিৰ ১,৬০৪টা সংযুক্ত সংঘ আছিল। ১৯৮৯ চনলৈ বি এম এছ ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্ৰমিক সংঘৰ মহাসংঘ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ৩,১১৭টা সংঘ সংযুক্ত আছিল। আনহাতে, মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত আই এন টি ইউ চি সৰ্ববৃহৎ মহাসংঘ হৈ আছিল আৰু ইয়াৰ সদস্য আছিল ২.২ নিযুত।&lt;ref name=sinha04/&gt; আই এন টি ইউ চিয়ে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডত ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৫ শতাংশ কৰ্মশক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০১০ চনত ভাৰতৰ ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক কোনো শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নাছিল আৰু কোনো সামূহিক দৰ-দাম চুক্তিৰ অধীনতো নাছিল। 

===১৯৫০–১৯৯০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

বহুতো অৰ্থনীতিবিদে ভাৰতৰ উদ্যোগিক সম্পৰ্কৰ পৰিৱেশ অধ্যয়ন কৰিছে। ইয়াৰে বহু অধ্যয়নে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যভেদে থকা পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। কিছুমান অধ্যয়নে দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইনত শ্ৰমিকৰ পক্ষত কৰা সংশোধনে উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু দৰিদ্ৰতাও বৃদ্ধি কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Can Labor Regulation Hinder Economic Performance? Evidence from India|author=Besley and Burgess|journal=The Quarterly Journal of Economics|year=2004|volume=119|number=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/indreg.pdf}}&lt;/ref&gt; কিন্তু এই অধ্যয়নসমূহত ব্যৱহৃত তথ্য ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Labour market regulation and industrial performance in India: A critical review of the empirical evidence|author=Bhattacharjea, A.|journal=Indian Journal of Labour Economics|year=2006|volume=39|number=2}}&lt;/ref&gt; লগতে সাধাৰণ অৰ্থমিতীয় পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো ফলাফলসমূহ দৃঢ় নহয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mostly Harmless Econometrics|author=Angrist and Pischke|year=2008}}&lt;/ref&gt;

১৯৫০ আৰু ১৯৭০ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি গড়ে ১,০০০টা শ্ৰমিক বিবাদৰপৰা এই সংখ্যা ৩,০০০টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৭৩ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৩,৩৭০টা হৈছিল। ১৯৭৯ চনত শ্ৰমিক বিবাদত অংশ লৈ কাম-বন্ধ কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ২.৯ নিযুত হৈছিল। ১৯৮২ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৭৪.৬ নিযুত হৈছিল। এই সংখ্যা সংগঠিত খণ্ডৰ মুঠ কৰ্মদিনৰ প্ৰায় ২.৭ শতাংশ আছিল।&lt;ref name=sinha04&gt;{{cite book|title=Industrial Relations, Trade Unions, and Labour Legislation|author=P.R.N. Sinha|year=2004|isbn=9788177588132|pages=92–110|publisher=Pearson Education}}&lt;/ref&gt; ১৯৭০-ৰ দশকত শ্ৰমিক সংঘ আৰু বিবাদৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু ১৯৭৫–১৯৭৭ চনৰ সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা হঠাতে হ্ৰাস পাইছিল। সেই সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ লগতে শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘট কৰাৰ অধিকাৰো স্থগিত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=db99&gt;{{cite book|title=Organized labour and economic liberalisation India: Past, present and future|author=Debashish Bhattacherjee|publisher=International Institute for Labour Studies, Geneva|year=1999|isbn=978-92-9014-613-1}}&lt;/ref&gt;

তলৰ তালিকাখনত সংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ধাৰা দেখুওৱা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804|title=Publications - Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; width:40em&quot;
|-
! বছৰ || ৰাজহুৱা খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত)|| ব্যক্তিগত খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত) || জীৱিত নিবনুৱা পঞ্জী&lt;br /&gt;(নিযুতত)
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৭৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৩.৬৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৬.৭৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৯.৭৮
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৫.৪৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৪০ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৮৪
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৩৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩০.১৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.০৬ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৬.৩০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.৪৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৫১ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৭.৪৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.১৪ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৬৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪২.০০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৮.১৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৭৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪১.৪৭
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০১০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৫৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১১.৪৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪০.১৭
|}

===১৯৯০–২০০০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

সংগঠিত খণ্ডত শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্যপদ কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুঠ সদস্যৰ সংখ্যা প্ৰায় ৯ নিযুত আছিল। বহুতো শ্ৰমিক সংঘ আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় মহাসংঘৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘসমূহ আছিল [[ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘৰ কেন্দ্ৰ]], [[হিন্দ মজদূৰ সভা]] আৰু [[ভাৰতীয় মজদূৰ সংঘ]]। ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিছুমান বিশ্লেষকৰ মতে, শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থতকৈ ৰাজনৈতিক দলৰ স্বাৰ্থ আগবঢ়াবলৈ ধৰ্মঘট আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক আন্দোলন আহ্বান কৰা হৈছিল। 

১৯৯০ চনত চৰকাৰে ১,৮২৫টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ২৪.১ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ইয়াৰে ১০.৬ নিযুত কৰ্মদিন ধৰ্মঘট আৰু ১৩.৫ নিযুত কৰ্মদিন তলাবন্ধৰ বাবে হেৰাইছিল। এই শ্ৰমিক বিবাদসমূহত ১.৩ নিযুততকৈ অধিক শ্ৰমিক জড়িত আছিল। 

ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বছৰে বছৰে সলনি হৈছিল। ১৯৯০ চন আৰু ১৯৯১ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক তথ্যই ১৯৮০-ৰ দশকৰ তুলনাত হ্ৰাস দেখুৱাইছিল। সেই সময়ত শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি ৩৩ নিযুতৰপৰা ৭৫ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় ৯২৭টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধ নথিভুক্ত কৰিছিল। এই সংখ্যা ১৯৯০ চনৰ প্ৰায় আধা আছিল। ১৯৯৯ আৰু ১৯৯১ চনত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা প্ৰায় একে আছিল, যদিও ১৯৯০-ৰ দশকত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt;

===২০০০–২০১১ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

২০০৪ আৰু ২০১১ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল। এই সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা বছৰি প্ৰায় ৪০০লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ১৯৯০-ৰ দশকত এই সংখ্যা ১,০০০তকৈ অধিক আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি গড়ে প্ৰায় ২৭ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ২০১০ চনলৈ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে কৰ্মশক্তিও বৃদ্ধি পাইছিল। তথাপি হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ গড় সংখ্যা প্ৰায় ৩০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল। বিবাদৰ সংখ্যা আৰু প্ৰতিটো বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিন দুয়োটাই হ্ৰাস পাইছিল। ২০১০ চনৰ প্ৰথম পাঁচ মাহত ভাৰতত ২৪৯টা শ্ৰমিক বিবাদ হৈছিল। ২০১২ চনৰ একে সময়ছোৱাত এই সংখ্যা ১০১টা আছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maruti riot: awful but isolated?|work=The Financial Times|date=23 July 2012|author=Rob Minto|url=http://blogs.ft.com/beyond-brics/2012/07/23/maruti-riot-awful-but-isolated/#axzz21SZI8fMC}}&lt;/ref&gt;

==অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ সমস্যা==

অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, ঘৰত কাম কৰা শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক আৰু শিশু শ্ৰমিকৰ সমস্যাক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে। 

===প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক===
{{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 200
 | footer = ভাৰতীয় দক্ষ আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বহু অঞ্চলৰ কম মজুৰিৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪০ৰপৰা ৮৫ শতাংশ গঠন কৰে। ডুবাইৰ বুৰ্জ খলিফাকে ধৰি আৰব দেশসমূহৰ বহু উল্লেখযোগ্য ভৱন নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ অৱদান আছে। তেওঁলোকৰ দুৰ্বল জীৱন-যাপন আৰু শ্ৰমিকৰ ওপৰত হোৱা নিৰ্যাতনৰ বিভিন্ন অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai/&gt;
 | image1 = Burj dubai 3.11.08.jpg
 | image2 = Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg
}}

ভাৰতত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ দুটা বহল গোট আছে। এটা গোটে সাময়িকভাৱে বিদেশলৈ গৈ কাম কৰে আৰু আনটো গোটে ঋতুভিত্তিক বা কামৰ সুবিধা অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰপৰা আন এটা ঠাইলৈ যায়। 

যোৱা কেইটামান দশকত উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত বাংলাদেশ আৰু নেপালৰপৰা ভাৰতলৈ যথেষ্টসংখ্যক লোক আহিছে। বিদেশী উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে যাত্ৰাপথত, কৰ্মস্থলীত আৰু ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত প্ৰায়ে হাৰাশাস্তি, হিংসা আৰু বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref&gt;Samuels, F. et al. (2012) [http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination Stories of harassment, violence and discrimination: migrant experiences between India, Nepal and Bangladesh. Overseas Development Institute Briefing Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105144500/http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination |date=5 November 2013 }}&lt;/ref&gt;

দেশত ঘৰুৱা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪.২ নিযুত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই সংখ্যা ঘৰুৱা প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত নকৰে। এই শ্ৰমিকসকল পূৰ্ণকালীন বা আংশিককালীন, অস্থায়ী বা স্থায়ী হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধন বা সামগ্ৰীৰ বিনিময়ত কোনো সংস্থা বা পোনপটীয়াকৈ কোনো পৰিয়ালত ঘৰুৱা কাম কৰে। নিয়োগকৰ্তাৰ পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিছুমান শ্ৰমিকে কেৱল এজন নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে, আন কিছুমানে একাধিক নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে। কিছুমান নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত থাকি কাম কৰে আৰু কিছুমান ঋতুভিত্তিক কাম কৰে। এই শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মসংস্থান সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পাৰিশ্ৰমিক ভিন্ন হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers in India|publisher=WIEGO|year=2012|url=http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|access-date=12 July 2012|archive-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|url-status=dead|archivedate=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Final Report of the Task Force on Domestic Workers|publisher=Ministry of Labour and Employment, Govt of India|date=12 September 2011|url=http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|url-status=dead|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

====কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰত]]ৰ ৰাজ্য [[কেৰালা]]ত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকল অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ২০১৩ চনত গুলাটি বিত্ত আৰু কৰ প্ৰতিষ্ঠানে কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি ৰাজ্যখনত প্ৰায় ২.৫ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। প্ৰতি বছৰে কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২.৩৫ লাখকৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;FirstPost-01&quot;&gt;{{cite news |last=K |first=Rejimon K |title=Left-led Kerala govt will be first in country to provide insurance, free medical treatment for migrant workers |url=http://www.firstpost.com/india/left-led-kerala-govt-will-be-first-in-country-to-provide-insurance-free-medical-treatment-for-migrant-workers-3416142.html |work=Firstpost |date=1 May 2017 |access-date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;

এই অধ্যয়নটো কেৰালাত শেষ হোৱা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ৰে'লৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। সেয়েহে আন যাতায়াত ব্যৱহাৰ কৰা ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল। যদি এই অনুমান সঠিক বুলি ধৰা হয় আৰু বছৰি নতুনকৈ যোগ হোৱা লোকৰ সংখ্যা, প্ৰব্ৰজনৰ সম্ভাৱ্য বৃদ্ধি আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰপৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনো ধৰা হয়, তেন্তে ২০১৭ চনত কেৰালাত ৩.৫ৰপৰা ৪ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক থাকিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Unescogym&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|title=Directorio de Entrenadores Personales en España|access-date=2 May 2020|archive-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221750/https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব থকা সত্ত্বেও আৰু বহুতে ৰাজ্যখনৰ কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰশংসা কৰা সত্ত্বেও, তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/kerala-a-dubai-for-bengali-migrants-111072700087_1.html|title=Kerala, a 'Dubai' for Bengali migrants|first=Sreelatha|last=Menon|newspaper=Business Standard India|date=27 July 2011|access-date=14 December 2017|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

====মধ্যপ্ৰাচ্যত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে প্ৰায় ৪ নিযুত ভাৰতীয় মূলৰ শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। ডুবাই, বাহৰেইন, কাটাৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহু আধুনিক স্থাপত্য নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ বৃহৎ অৱদান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[বুৰ্জ খলিফা]]ও আছে। ই ২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত মুকলি কৰা হৈছিল। 

উন্নত মজুৰি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ ধন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতত থকা পৰিয়ালক ধন পঠোৱাৰ সুবিধাৰ বাবে এই শ্ৰমিকসকল মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ আকৰ্ষিত হয়। সাধাৰণতে তেওঁলোকে প্ৰতি ঘণ্টাত ২ৰপৰা ৫ মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০০৯ চনত ভাৰতীয় মূলৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে ভাৰতলৈ প্ৰায় ২০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পঠিয়াইছিল। 

নিৰ্মাণ প্ৰকল্প শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকক নিজা খৰচত ঘৰলৈ উভতি যাবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে নিবনুৱা ভাট্টা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত বেতন নিদিয়া, অসুৰক্ষিত কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ দৰে [[সংযুক্ত আৰব আমিৰাতত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ|শ্ৰমিক নিৰ্যাতন]]ৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai&gt;{{cite web|title=Asia/Middle East: Increase Protections for Migrant Workers|date=22 November 2010|url=https://www.hrw.org/news/2010/11/22/indiauae-use-visit-raise-migrant-worker-issue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reverse exodus of migrant workers in Persian Gulf challenges India|newspaper=The Washington Post|date=6 February 2010|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html|first=Emily|last=Wax}}&lt;/ref&gt;

====ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰতত ক'ভিড-১৯ বৈশ্বিক মহামাৰী|ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশত জাৰি কৰা লকডাউনৰ বাবে কাৰখানা আৰু কৰ্মস্থলী বন্ধ হৈ পৰিছিল। ফলত লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে আয় হেৰুৱাইছিল আৰু খাদ্যৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=In India, the world's biggest lockdown has forced migrants to walk hundreds of miles home|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers/2020/03/27/a62df166-6f7d-11ea-a156-0048b62cdb51_story.html|last1=Slater|first1=Joanna|last2=Masih|first2=Niha|newspaper=The Washington Post|date=28 March 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus outbreak: Ensuring water, hygiene facilities for migrant labourers can safeguard millions stranded during shutdown|url=https://www.firstpost.com/india/coronavirus-outbreak-ensuring-water-hygiene-facilities-for-migrant-labourers-can-safeguard-millions-stranded-during-shutdown-8228331.html|first1=Kanika|last1=Singh|date=6 April 2020|website=Firstpost|access-date=16 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছত বহুতো শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়াল খাদ্যৰ অভাৱত পৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Yasir|first2=Sameer|date=29 March 2020|title=India's Coronavirus Lockdown Leaves Vast Numbers Stranded and Hungry|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/03/29/world/asia/coronavirus-india-migrants.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে খোজকাঢ়ি ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;HinduUncertainty4Apr&quot;&gt;{{Cite news|last1=Rashid|first1=Omar|last2=Anand|first2=Jatin|last3=Mahale|first3=Ajeet|date=4 April 2020|title=India coronavirus lockdown {{!}} Migrant workers and their long march to uncertainty|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers-and-their-long-march-to-uncertainty/article31251952.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

লকডাউনৰ ফলত ২০২০ চনৰ ৫ মে'লৈ ৩০০তকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছিল। মৃত্যুৰ কাৰণৰ ভিতৰত অনাহাৰ, আত্মহত্যা,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The human cost of India's coronavirus lockdown: Deaths by hunger, starvation, suicide and more|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-human-cost-of-indias-coronavirus-lockdown-deaths-by-hunger-starvation-suicide-and-more-1.1586956637547|website=Gulf News|first1=Evangeline|last1=Elsa|date=15 April 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; ক্লান্তি,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=5 May 2020|title=Suicide leading cause for over 300 lockdown deaths in India, says study|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/suicide-leading-cause-for-over-300-lockdown-deaths-in-india-says-study/articleshow/75519279.cms|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; পথ আৰু ৰে'ল দুৰ্ঘটনা,&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gettleman|first1=Jeffrey|last2=Raj|first2=Suhasini|last3=Kumar|first3=Hari|date=8 May 2020|title=As India Reopens, Deadly Accidents Break Out|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/08/world/asia/india-leak-train-reopen.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; আৰক্ষীৰ হিংসা&lt;ref&gt;{{Cite news|title=56-year-old migrant dies on road to home, another dies after police lathi charge|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/56-year-old-migrant-worker-on-his-way-to-home-dies-on-road-28-year-old-migrant-dies-in-police-lathicharge-in-surat/story-O1NI1kDAWYRAAQOg4dkT6M.html|date=15 May 2020|first1=Debabrata|last1=Mohanty|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; আৰু সময়মতে চিকিৎসা নোপোৱাও আছিল। প্ৰতিৱেদন অনুসৰি মৃতসকলৰ অধিকাংশই প্ৰান্তীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=More than 300 Indians have died of the coronavirus, and nearly 200 of the lockdown|url=https://theprint.in/opinion/more-than-300-indians-have-died-of-the-coronavirus-and-nearly-200-of-the-lockdown/400714/|last1=Vij|first1=Shivam|date=13 April 2020|website=ThePrint|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Just the Aurangabad Accident, 383 People Have Died Due to the Punitive Lockdown|url=https://thewire.in/rights/migrant-workers-non-coronavirus-lockdown-deaths|last1=Agarwal|first1=Kabir|date=10 May 2020|website=The Wire|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰমিকসকলক লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰথম এক মাহত শ্ৰমিক বিশেষ ৰে'লত ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ সময়ত ৮০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus in India: 80 migrant workers have died on Shramik Special trains, Indian tweeps furious|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/coronavirus-in-india-80-migrant-workers-have-died-on-shramik-special-trains-indian-tweeps-furious-1.1590935479789|first=Evangeline |last=Elsa |date=31 May 2020 |work=Gulf News|access-date=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 May 2020|title=Indian Authorities Probe Deaths of Migrant Workers on Trains|work=The New York Times|agency=Associated Press|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/05/29/world/asia/ap-as-virus-outbreak-india-migrant-deaths.html|access-date=29 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলক সহায় কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;21000camps&quot;&gt;{{Cite news|date=1 April 2020|title=More than 21,000 camps set up for over 6,60,000 migrants: State governments|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/more-than-21000-camps-set-up-for-over-660000-migrants-state-governments/articleshow/74920798.cms|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Press Trust of India|date=15 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Over 60,000 people have registered on Delhi govt portal to go back home|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/over-60000-people-have-registered-on-delhi-govt-portal-to-go-back-home/article31586991.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTFreeFood14May&quot;&gt;{{Cite news|agency=Reuters|date=14 May 2020|title=India to Provide Free Food Grains to Millions of Migrant Workers|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/05/14/world/asia/14reuters-health-coronavirus-india-stimulus.html|access-date=16 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; পিছলৈ তেওঁলোকৰ বাবে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;NDTVBuses30Apr&quot;&gt;{{cite web|title=Buses Not Feasible For Moving Migrants, States Appeal To Centre: Sources|url=https://www.ndtv.com/india-news/buses-not-feasible-for-moving-migrants-states-appeal-to-centre-sources-2221212|publisher=NDTV|first1=Arvind |last1=Gunasekar|date=30 April 2020|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HinduShramikSpecial1May&quot;&gt;{{Cite news|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=1 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Railways to run 'Shramik Special' trains to move migrant workers, other stranded persons|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/railways-to-run-shramik-special-trains-to-move-migrant-workers-other-stranded-persons/article31481996.ece|access-date=9 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

===ঋণ বন্ধকী শ্ৰম===

বন্ধকী শ্ৰম নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত থকা এনে এক বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক, য'ত শ্ৰমিকৰ ওপৰত থকা ঋণৰ বাবে তেওঁ কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঋণৰ ওপৰত ইমান অধিক সুত জমা হয় যে বন্ধকী শ্ৰম বহু দীঘলীয়া সময়লৈ বা অনিৰ্দিষ্টকাললৈ চলি থাকে। কেতিয়াবা শ্ৰমিকৰ ভাৰতৰ সংগঠিত বা অসংগঠিত খণ্ডত আন কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ নাথাকে। এনে ক্ষেত্ৰত তেওঁ বন্ধকী শ্ৰমৰ দৰে ব্যৱস্থাতো কৰ্মসংস্থানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়। 

বন্ধকী শ্ৰম অবৈধ। তথাপি বল প্ৰয়োগ বা সামাজিক পৰম্পৰাৰ বাবে এনে সম্পৰ্ক চলি থাকিব পাৰে। কোনো শ্ৰমিক বন্ধকী সম্পৰ্কত সোমোৱাৰ পিছত তথ্যৰ অসমতা, বিকল্প কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, আন কাম বিচাৰিবলৈ সময়ৰ অভাৱ আৰু চাকৰি এৰাৰ অধিক ব্যয়ৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Bonded labor and serfdom: a paradox of voluntary choice|author=G. Genicot|journal=Journal of Development Economics|volume=67|issue=1|date=February 2002|pages=101–127|doi=10.1016/S0304-3878(01)00179-1|citeseerx=10.1.1.507.5113}}&lt;/ref&gt;

জৰীপ পদ্ধতি, ধাৰণা আৰু তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান যথেষ্ট ভিন্ন। ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী অনুমান অনুসৰি বন্ধকী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কেইবালাখ। আনহাতে ১৯৭৮ চনৰ এটা অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২.৬২ নিযুত বন্ধকী শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|page=4|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ ৩২সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থাৰ জৰীপত ১৬খন মুখ্য ৰাজ্যত ৩৪৩,০০০ বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ১৯৯৬ চনলৈ ২৮৫,৩৭৯জনক চিনাক্ত কৰি মুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|pages=4–7|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ঋণৰ বিনিময়ত বন্ধকী শ্ৰমৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত কৃষি, শিলৰ খনি, ইটাভাটা, ধৰ্মীয় আৰু মন্দিৰৰ কাম, মৃৎশিল্প, গ্ৰাম্য তাঁতশিল্প, মাছ ধৰা, বনজ কাম, তামোল আৰু বিড়ি উদ্যোগ, কাৰ্পেট উদ্যোগ, অবৈধ খনন আৰু আতচবাজী উদ্যোগ অন্তৰ্ভুক্ত। পৰিয়ালৰ ঋণৰ সৈতে জড়িত বন্ধকী শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমিকো পোৱা গৈছে। বিভিন্ন জৰীপত বন্ধকী শ্ৰমিকক অসংগঠিত আৰু নিগমবিহীন খণ্ডত পোৱা গৈছে।&lt;ref name=ravisr&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতে বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা বিলোপ আইন, ১৯৭৬ প্ৰণয়ন কৰি সকলো ধৰণৰ বন্ধকী শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু বন্ধকী শ্ৰমিক নিয়োগ, ৰখা বা বিচৰা ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;

===শিশু শ্ৰম===
২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০.১ নিযুত। ইয়াৰে ৫.৬ নিযুত ল'ৰা আৰু ৪.৫ নিযুত ছোৱালী। বিশ্বজুৰি প্ৰায় ১৫২ নিযুত শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ নিযুত ছোৱালী আৰু ৮৮ নিযুত ল'ৰা। অৰ্থাৎ বিশ্বৰ প্ৰায় প্ৰতি দহটা শিশুৰ ভিতৰত এটাৰ সৈতে শিশু শ্ৰম জড়িত।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef.org/india/what-we-do/child-labour-exploitation|title=Protecting Children Without Family Care &amp;#124; UNICEF India|website=www.unicef.org}}&lt;/ref&gt;

দৰিদ্ৰতা, বিদ্যালয়ৰ অভাৱ, দুৰ্বল শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি [[ভাৰতত শিশু শ্ৰম]]ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।&lt;ref name=ilo2008a&gt;{{cite web|title=Child labor - causes|year=2008|publisher=ILO, United Nations|url=http://www.ilo.org/public/english/region/eurpro/moscow/areas/ipec/causes.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools|newspaper=The Wall Street Journal|date=3 January 2012|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/03/india-journal-the-basic-shortages-that-plague-our-schools/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mbsm&gt;{{cite book|title=Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection|author1=Mario Biggeri |author2=Santosh Mehrotra |publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-38275-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book|author=Brown, D. K., Deardorff, A. V. and Stern, R. M.|title=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options)|pages=194–247|doi=10.1002/9780470754818.ch3|isbn=9781405105552|chapter=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy|year=2003|url=http://www.fordschool.umich.edu/rsie/workingpapers/Papers451-475/r474.pdf |chapter-url=http://ase.tufts.edu/econ/papers/200111.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪নং অনুচ্ছেদে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে। অৱশ্যে ইয়াৰ নিষেধাজ্ঞা কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, কিশোৰ ন্যায় আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু বিলোপ আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, বিচাৰ আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।&lt;ref name=&quot;ilolaw&quot;&gt;{{cite web|title=National Legislation and Policies Against Child Labour in India |publisher=International Labour Organization - an Agency of the United Nations, Geneva |year=2011 |url=http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |archive-date= 9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছতো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অসংগঠিত, ক্ষুদ্ৰ আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতে শিশু শ্ৰমিক দেখা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |title=Child Labour |publisher=Labour.nic.in |access-date=13 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512153454/http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |archive-date=12 May 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | title=The schedule - Occupations | access-date=2012-02-09 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120129102953/http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | archive-date=29 January 2012 | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns|last=Burra|first=Neera|publisher=National Commission for Protection of Child Rights|url=http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|access-date=19 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124054134/http://ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_migration_agriculture_%20mining_by_Neera_Burra.pdf|archive-date=24 January 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতৰ শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগসমূহক বৃহৎ আকাৰলৈ বিকশিত হোৱাত বাধা দিয়া আইনী জটিলতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কাৰক।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Policy Analysis of Child Labor: A Comparative Study|author1=Christiaan Grootaert |author2=Harry Anthony Patrinos |publisher=Palgrave Macmillan|year=1999|isbn=978-0312221225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Child Labor and the Division of Labor in the Early English Cotton Mills|author=Douglas Galbi|journal=Journal of Population Economics|year=1997|volume=10|issue=4|pages= 357–375|url=http://www.galbithink.org/child.pdf|doi=10.1007/s001480050048|pmid=12293082|s2cid=5858814}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰম আইন==
{{main|ভাৰতীয় শ্ৰম আইন}}

[[ভাৰত]]ত শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহক সাধাৰণতে &quot;ঔদ্যোগিক আইন&quot; হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bhasin |first=Lalit |date=24 August 2007 |title=Labour And Employment Laws Of India |url=https://www.mondaq.com/india/employee-rights-labour-relations/50440/labour-and-employment-laws-of-india |url-status=live |access-date=2026-06-02 |website=[www.mondaq.com](http://www.mondaq.com) |language=en}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ বহুতো শ্ৰম আইন সীমিত ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। কিছুমান আইন কেৱল ২০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কাৰখানাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, কিছুমান কেৱল নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু কিছুমান আইনৰ ক্ষেত্ৰত [[ভাৰত চৰকাৰ]] বা ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা ক্ষেত্ৰত সেই আইন প্ৰয়োগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে। 

ভাৰতত একক আৰু কেন্দ্ৰীভূত শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ত শ্ৰমক [[সমৱৰ্তী তালিকা]]ৰ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ সমৱৰ্তী তালিকাত ২২, ২৩ আৰু ২৪ নং প্ৰৱেশ আৰু সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এই ক্ষমতা নিৰ্ধাৰিত হৈছে। শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সাংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজনৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োখন চৰকাৰে শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন [[আইন]] প্ৰণয়ন কৰিছে। 

ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ আইনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ নিয়োগকৰ্তাসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পিছত অধিকাংশ শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি অধিক ন্যায়সংগত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। শেহতীয়ালৈকে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ ৪০টাতকৈ অধিক পৃথক সংসদীয় আইনত বিভক্ত হৈ আছিল। [[ভাৰতৰ সংসদ|ভাৰতৰ সংসদে]] ২০১৯ আৰু ২০২০ চনত চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা প্ৰণয়ন কৰে। এই চাৰিখন সংহিতাই ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-29|title=Summary of Labour Codes 2020|url=https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|access-date=2021-03-29|website=Labour Codes 2020|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|url-status=dead|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; এই সংহিতাসমূহ হৈছে [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]], [[সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০]], [[বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]] আৰু [[মজুৰি সংহিতা, ২০১৯]]। নতুন সংহিতাসমূহ ২১ নৱেম্বৰ ২০২৫ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-05-09 |title=Labour law overhaul done: Centre notifies rules for all 4 labour codes; new wage, social security norms kick in |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/labour-law-overhaul-done-centre-notifies-rules-for-all-4-labour-codes-new-wage-social-security-norms-kick-in/articleshow/130975018.cms |access-date=2026-06-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰোই এই ৰূপায়ণক এক &quot;ঐতিহাসিক সংস্কাৰ&quot; হিচাপে অভিহিত কৰিছে, যিয়ে নিয়ম-অনুসৰণ সৰল কৰে, পুৰণি বিধানসমূহ আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ সুৰক্ষিত কৰি ব্যৱসায় কৰাটো সহজ কৰাৰ বাবে এক সৰল আৰু দক্ষ কাঠামো সৃষ্টি কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India’s Labour Reforms: Simplification, Security, and Sustainable Growth |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504055226/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-date=2026-05-04 |access-date=2026-06-02 |website=[www.pib.gov.in](http://www.pib.gov.in)}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>osoytd07pnxid64xmsv8ckwb4fcakca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636236</id>
      <parentid>636235</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ভাৰতীয় শ্ৰম আইন */</comment>
      <origin>636236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112517" sha1="nqgc4u9uo7wd9kohuz51aur1ebth7jm" xml:space="preserve">[[File:Deaths from Karoshi.png|thumb|500px|প্ৰতি ১ লাখ ১৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ভিতৰত দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টাৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ হাৰ। ২০১৬ চনত [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]] আৰু [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ যুটীয়া অধ্যয়ন]]

[[File:Annual working time in OECD.svg|thumb|right|300px|১৯৭০ চনৰপৰা ২০২০ চনলৈ [[অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু উন্নয়ন সংস্থা]]ৰ দেশসমূহত প্ৰতিজন কৰ্মীৰ প্ৰকৃত গড় বাৰ্ষিক কৰ্মঘণ্টা]]

'''ভাৰতত শ্ৰম''' বুলিলে [[ভাৰত]]ৰ অৰ্থনীতিত থকা কৰ্মসংস্থাপনক বুজোৱা হয়। ২০২০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৪৭৬.৬৭ নিযুত শ্ৰমিক আছিল। এই সংখ্যা চীনৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ কৰ্মশক্তি।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|year=2020|title=Labour force|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=IN|publisher=CIA, United States}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰে কৃষি খণ্ডত ৪১.১৯ শতাংশ, উদ্যোগ খণ্ডত ২৬.১৮ শতাংশ আৰু সেৱা খণ্ডত ৩২.৩৩ শতাংশ কৰ্মশক্তি নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ইয়াৰে ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক লোক নিগমবিহীন আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত কাম কৰে। এই উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ঠেলাগাড়ীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ঘৰত হীৰা আৰু ৰত্ন পলিচ কৰা লোকলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্মী আছে।&lt;ref name=pcoi/&gt;&lt;ref name=diamond&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|title=Protecting children in the world of work (see article on Child Labour in the Diamond Industry)|publisher=International Labour Organization|pages=51–53|author1=Chandra Korgaokar|author2=Geir Myrstad|year=1997|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084915/http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|archive-date=27 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; সংগঠিত খণ্ডত চৰকাৰ, চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। ২০০৮ চনত সংগঠিত খণ্ডত ২৭.৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰে ১৭.৩ নিযুত লোকে চৰকাৰ বা চৰকাৰী মালিকানাধীন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰিছিল।&lt;ref name=survey11&gt;{{cite web | title=Economic Survey 2010-2011 |publisher=The Government of India | year=2012 | url=http://indiabudget.nic.in/es2010-11/estat1.pdf}}&lt;/ref&gt;

মানৱ অধিকাৰ পৰিমাপন পদক্ষেপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত কৰ্মৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনৰ আয়ৰ স্তৰৰ তুলনাত সম্ভৱপৰ মাত্ৰাৰ ৪৩.৯ শতাংশহে লাভ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries|url=https://humanrightsmeasurement.org/|access-date=2022-02-25|website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=India – HRMI Rights Tracker|url=https://rightstracker.org/|access-date=2022-02-25|website=rightstracker.org|language=en|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085646/https://rightstracker.org/|url-status=dead|archivedate=2022-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220315171721/https://rightstracker.org/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ সকলো ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য শ্ৰম-নিয়মৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতৰ শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰদ্বাৰা শোষিত হয় বুলি বিভিন্ন প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Schultz |first1=Kai |last2=Paton |first2=Elizabeth |last3=Jay |first3=Phyllida |date=2020-03-11 |title=Luxury's Hidden Indian Supply Chain |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/03/11/style/dior-saint-laurent-indian-labor-exploitation.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Perspective {{!}} Child labor: The inconvenient truth behind India's growth story |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/08/21/child-labor-the-inconvenient-truth-behind-indias-growth-story/ |access-date=2023-02-14 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-17 |title=Indian factory workers supplying major brands allege routine exploitation |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54960346 |access-date=2023-02-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paton |first=Elizabeth |date=2019-02-06 |title=Made for Next to Nothing. Worn by You? |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/fashion/india-fast-fashion-homeworkers.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ মতে, বিশ্বৰ দহটা বৃহৎ অৰ্থনীতিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে ভাৰতীয়সকলৰ গড় কৰ্মসপ্তাহ অন্যতম দীঘলীয়া। ভাৰতত গড় কৰ্মঘণ্টা প্ৰতি সপ্তাহত প্ৰায় ৪৭.৭ ঘণ্টা।&lt;ref name=ILO&gt;{{cite web | url=https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ | title=Statistics on working time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ito&gt;{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/business/story/indians-hardest-workers-globally-average-work-hours-narayana-murthy-low-productivity-2456567-2023-11-01 | title=Maybe not 70 hours, but Indians are among hardest workers in the world | date=November 2023 }}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক কৰ্মঘণ্টা থকা দেশসমূহৰ তালিকাত ভাৰত সপ্তম স্থানত আছে।&lt;ref name=ILO/&gt;&lt;ref name=ito/&gt; দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা থকাৰ পিছতো ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বিশ্বৰ ভিতৰত তুলনামূলকভাৱে কম।&lt;ref&gt;Dougherty, S., R. Herd and T. Chalaux (2009), &quot;What is holding back productivity growth in India?: Recent microevidence&quot;, OECD Journal: Economic Studies, vol. 2009/1, {{doi|10.1787/eco_studies-v2009-art3-en}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sapovadia, Vrajlal K., Low Productivity: India’s Bottleneck of Growth (May 21, 2019). Available at SSRN: {{ssrn|3391621}} or {{doi|10.2139/ssrn.3391621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloom, Nicholas, Aprajit Mahajan, David McKenzie, and John Roberts. 2010. &quot;Why Do Firms in Developing Countries Have Low Productivity?&quot; American Economic Review, 100 (2): 619–23. {{doi|10.1257/aer.100.2.619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sivadasan, Jagadeesh. &quot;Barriers to Competition and Productivity: Evidence from India&quot; The B.E. Journal of Economic Analysis &amp; Policy, vol. 9, no. 1, 2009. {{doi|10.2202/1935-1682.2161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldar, B., Krishna, K.L., Aggarwal, S.C. et al. Productivity growth in India since the 1980s: the KLEMS approach. Ind. Econ. Rev. 52, 37–71 (2017). {{doi|10.1007/s41775-017-0002-y}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি==

[[File:Fruit seller in Kolkata.jpg|thumb|ভাৰতৰ অধিকাংশ কৰ্মসংস্থান অসংগঠিত খণ্ডত। ছবিখনত কলকাতাত ফল বিক্ৰী কৰা এজন শিশু বিক্ৰেতা]]
[[File:Marble Grinding Near Taj Mahal June 2006.JPG|thumb|উত্তৰ প্ৰদেশৰ এটা হস্তশিল্প উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰমিক]]
[[File:Flooring work at a Portico in Hydershakote.JPG|thumb|হায়দৰাবাদৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ মজিয়া নিৰ্মাণৰ কাম]]

ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক কৰ্মৰত জনসংখ্যা অসংগঠিত খণ্ডৰ অন্তৰ্গত।&lt;ref name=pcoi/&gt; ভাৰতত ''সংগঠিত খণ্ড'' বা ''আনুষ্ঠানিক খণ্ড'' বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা আৰু পঞ্জীয়নভুক্ত সংগঠনক বুজোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱাভাৱে লেনদেন কৰা কোম্পানী, নিগম বা আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰতিষ্ঠান, নিগম, কাৰখানা, বজাৰ-ভৱন, হোটেল আৰু বৃহৎ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। ''অসংগঠিত খণ্ড'', যাক ''নিজা হিচাপৰ উদ্যোগ'' বুলিও কোৱা হয়, বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰবিহীন, স্ব-নিয়োজিত বা অপঞ্জীয়নভুক্ত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুজায়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে মালিকে নিজে চলোৱা সাধাৰণ দোকান, হস্তশিল্প আৰু তাঁতশিল্পৰ কৰ্মী, গ্ৰাম্য ব্যৱসায়ী আৰু কৃষক আদি।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Understanding the informal sector: a survey|author=M Swaminathan|year=1991|url=http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|access-date=23 July 2012|archive-date=15 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615202901/http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gender Dimensions of the Informal Sector and Informal Employment in India|page=3|author=S Chakrabarti|url=http://unstats.un.org/unsd/gender/Ghana_Jan2009/Doc41.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৮ চনৰ প্ৰতিৱেদনত ভাৰতৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unorganized Labour|publisher=Ministry of Labour, Government of India|year=2009|url=http://labour.nic.in/annrep/files2k1/lab8.pdf}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনত বৃত্তি, কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতি, বিশেষভাৱে সংকটগ্ৰস্ত শ্ৰেণী আৰু সেৱা-ভিত্তিক শ্ৰেণীৰ আধাৰত অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক ভাগ কৰা হৈছিল। 

অসংগঠিত বৃত্তিগত শ্ৰেণীৰ ভিতৰত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক, অংশীদাৰী কৃষক, মাছমৰীয়া, পশুপালনত নিয়োজিত লোক, বিড়ি বনোৱা লোক, লেবেল লগোৱা আৰু পেকিং কৰা কৰ্মী, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, চামৰাৰ কৰ্মী, তাঁতী, কাৰিকৰ, নিমখ উৎপাদন কৰা শ্ৰমিক, ইটাভাটাৰ আৰু শিলৰ খনিত কাম কৰা শ্ৰমিক, কাঠফলা কলৰ শ্ৰমিক আৰু তেলকলৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত আন এটা শ্ৰেণীত কৃষিৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে জড়িত শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

সংকটগ্ৰস্ত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত তাল গছৰ ৰস সংগ্ৰহ কৰা লোক, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কাম কৰা লোক, মূৰত বোজা কঢ়িওৱা লোক, পশুচালিত বাহনৰ চালক, বোজা উঠোৱা আৰু নমোৱা শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

শেষৰ অসংগঠিত শ্ৰমিক শ্ৰেণীত ধাই, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, নাপিত, শাক-পাচলি আৰু ফল বিক্ৰেতা, বাতৰি কাকত বিক্ৰেতা, পথৰ কাষৰ বিক্ৰেতা, ঠেলাগাড়ী চলোৱা লোক আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ কৰ্মী অন্তৰ্ভুক্ত।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Informal Sector in Asia from the Decent Work Perspective|author=Nurul Amin|publisher=International Labour Office, Geneva|year=2002|url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234032/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Street Food Vendors in Delhi: Nomads in the storm of modernity|author=Stephan Shankar Nath|year=2010|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/10256/1/2010-06-09_0208808.pdf}}&lt;/ref&gt;

অসংগঠিত খণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা কম আৰু ইয়াত কম মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। ২০০৬ চনত ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক অসংগঠিত খণ্ডত থকাৰ বিপৰীতে এই খণ্ডই দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ মাত্ৰ ৫৭ শতাংশ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ সংগঠিত খণ্ডৰ তুলনাত প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদন প্ৰায় ন গুণ কম আছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=A. C. KULSHRESHTHA|title=Measuring the Unorganized Sector in India|journal=Review of Income and Wealth |volume=57|issue=Supplement s1|pages=S123–S134|date=May 2011|doi=10.1111/j.1475-4991.2011.00452.x|s2cid=96476547}}&lt;/ref&gt; ভল্লাৰ মতে, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অসংগঠিত খণ্ডৰ তুলনা কৰিলে উৎপাদনশীলতাৰ ব্যৱধান আৰু অধিক বৃদ্ধি পায়। বৃত্তি অনুসৰি এই ব্যৱধান আৰু দুইৰপৰা চাৰিগুণলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[শীলা ভল্লা]]|year=2003|title=The restructuring of unorganised sector in India|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|publisher=Planning Commission, Govt of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=More jobs, better jobs|author1=Kalpana Kochhar |author2=Pradeep Mitra |author3=Reema Nayar |journal=Finance and Development|volume=49|number=2|date=June 2012|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/06/kochhar.htm}}&lt;/ref&gt; গ্ৰাম্য অসংগঠিত খণ্ডত কম আয়ৰ বহুতো কৰ্মসংস্থান আছে। যিবোৰ পৰিয়ালৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ সকলো সদস্যই জীৱনজুৰি কেৱল অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছে, তেনে পৰিয়ালত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ অধিক বুলি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। 

কৃষি, দুগ্ধ উৎপাদন, উদ্যানশস্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিসমূহে অকলেই ভাৰতৰ ৪১.৪৯ শতাংশ শ্ৰমিকক নিয়োজিত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employment in Agriculture industry|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS?locations=IN}}&lt;/ref&gt;

প্ৰায় ৩০ নিযুত শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াৰে অধিকাংশ কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী কৰ্মসংস্থান সহজলভ্য নহয়। 

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ কাৰ্যালয়ে ইয়াৰ ৬৭সংখ্যক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে ২০১০ চনত অসংগঠিত উৎপাদন, অসংগঠিত বাণিজ্য বা খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু অসংগঠিত সেৱা খণ্ডত দেশৰ মুঠ কৰ্মীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশকৈ নিয়োজিত আছিল। প্ৰতিৱেদনখনত লগতে কোৱা হৈছিল যে ২০১০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৫৮ নিযুত নিগমবিহীন অ-কৃষি উদ্যোগ আছিল। 

২০০৮ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ব্যক্তিগত খণ্ডত সৰ্বাধিক নিয়োগ কৰা খণ্ড আছিল উৎপাদন খণ্ড, য'ত ৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। সামাজিক সেৱা খণ্ডত ২.২ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় অন্তৰ্ভুক্ত। বিত্তীয় খণ্ডত ১.১ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেংক, বীমা আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। কৃষি খণ্ডত ১ নিযুত কৰ্মী আছিল। 

২০০৮ চনত ভাৰতত সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীত থকা কৰ্মীৰ সংখ্যাতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা অধিক আছিল। চৰকাৰী মালিকানাধীন কোম্পানী আৰু পৌৰ চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে ভাৰতত ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কৰ্মচাৰীৰ অনুপাত আছিল ১.৮:১। লিংগভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত আছিল ৫:১। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই অনুপাত ৩:১ আছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড একেলগে গণনা কৰিলে ৫.৫ নিযুত মহিলা আৰু ২২ নিযুত পুৰুষ নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=survey11/&gt;

জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক হাৰ আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ বাবে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৩ নিযুত নতুন শ্ৰমিক কৰ্মশক্তিত যোগ কৰে। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৮ নিযুত নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিছে। এই কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাংশ কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত সৃষ্টি হয়।&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Passes 1.2 Billion Mark|author=Tripti Lahiri|newspaper=The Wall Street Journal|date=April 2011|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703806304576233981941525872}}&lt;/ref&gt; বাকী প্ৰায় ৫ নিযুত যুৱক-যুৱতী কম মজুৰিৰ আংশিক কৰ্মসংস্থান, অস্থায়ী আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তি নিৰ্মাণৰ কামত দৈনিক বা অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। বহু ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিবনুৱা হৈ থাকে। 

==শ্ৰমিক সম্পৰ্ক==

২০০০ চনত ৪০০ নিযুতীয়া কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত আছিল। এই খণ্ডত চৰকাৰ আৰু বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;[http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf 28m workers employed by 400k companies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218032232/http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf |date=18 December 2010 }}&lt;/ref&gt; এই কৰ্মীসকলে দেশৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৬০ শতাংশলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬ৰ জৰিয়তে ভাৰতত নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক সংঘসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। 

১৯৯৭ চনত ভাৰতত চৰকাৰৰ ওচৰত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰায় ৫৯,০০০ শ্ৰমিক সংঘ আছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt; ইয়াৰে মাত্ৰ ৯,৯০০টা সংঘই আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল আৰু মুঠ ৭.৪ নিযুত শ্ৰমিকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দাবী কৰিছিল। [[কেৰালা]] ৰাজ্যত ৯,৮০০টা শ্ৰমিক সংঘ আছিল, যি সংখ্যা সৰ্বাধিক আছিল। কিন্তু ইয়াৰে অতি কমসংখ্যক সংঘই ভাৰত চৰকাৰৰ ওচৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল। [[কৰ্ণাটক]] ৰাজ্যত ১৯৫০-ৰ দশকৰপৰা ১৯৯০-ৰ দশকলৈ শ্ৰমিক সংঘৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। 

১৯৯৫ চনত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘৰ ১০টা কেন্দ্ৰীয় মহাসংঘ আছিল। ১৯৮০ চনত সদস্য সংঘৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সেইবোৰ আছিল ক্ৰমে আই এন টি ইউ চি, চি আই টি ইউ, বি এম এছ, এ আই টি ইউ চি, এইচ এম এছ, এন এল অ', ইউ টি ইউ চি, এ আই ইউ টি ইউ চি, এন এফ আই টি ইউ আৰু টি ইউ চি চি। প্ৰতিটো মহাসংঘৰ অধীনত বহুতো স্থানীয় শ্ৰমিক সংঘ আছিল। সৰুতম টি ইউ চি চিৰ ৬৫টা আৰু আই এন টি ইউ চিৰ ১,৬০৪টা সংযুক্ত সংঘ আছিল। ১৯৮৯ চনলৈ বি এম এছ ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্ৰমিক সংঘৰ মহাসংঘ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ৩,১১৭টা সংঘ সংযুক্ত আছিল। আনহাতে, মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত আই এন টি ইউ চি সৰ্ববৃহৎ মহাসংঘ হৈ আছিল আৰু ইয়াৰ সদস্য আছিল ২.২ নিযুত।&lt;ref name=sinha04/&gt; আই এন টি ইউ চিয়ে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডত ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৫ শতাংশ কৰ্মশক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০১০ চনত ভাৰতৰ ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক কোনো শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নাছিল আৰু কোনো সামূহিক দৰ-দাম চুক্তিৰ অধীনতো নাছিল। 

===১৯৫০–১৯৯০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

বহুতো অৰ্থনীতিবিদে ভাৰতৰ উদ্যোগিক সম্পৰ্কৰ পৰিৱেশ অধ্যয়ন কৰিছে। ইয়াৰে বহু অধ্যয়নে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যভেদে থকা পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। কিছুমান অধ্যয়নে দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইনত শ্ৰমিকৰ পক্ষত কৰা সংশোধনে উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু দৰিদ্ৰতাও বৃদ্ধি কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Can Labor Regulation Hinder Economic Performance? Evidence from India|author=Besley and Burgess|journal=The Quarterly Journal of Economics|year=2004|volume=119|number=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/indreg.pdf}}&lt;/ref&gt; কিন্তু এই অধ্যয়নসমূহত ব্যৱহৃত তথ্য ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Labour market regulation and industrial performance in India: A critical review of the empirical evidence|author=Bhattacharjea, A.|journal=Indian Journal of Labour Economics|year=2006|volume=39|number=2}}&lt;/ref&gt; লগতে সাধাৰণ অৰ্থমিতীয় পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো ফলাফলসমূহ দৃঢ় নহয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mostly Harmless Econometrics|author=Angrist and Pischke|year=2008}}&lt;/ref&gt;

১৯৫০ আৰু ১৯৭০ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি গড়ে ১,০০০টা শ্ৰমিক বিবাদৰপৰা এই সংখ্যা ৩,০০০টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৭৩ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৩,৩৭০টা হৈছিল। ১৯৭৯ চনত শ্ৰমিক বিবাদত অংশ লৈ কাম-বন্ধ কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ২.৯ নিযুত হৈছিল। ১৯৮২ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৭৪.৬ নিযুত হৈছিল। এই সংখ্যা সংগঠিত খণ্ডৰ মুঠ কৰ্মদিনৰ প্ৰায় ২.৭ শতাংশ আছিল।&lt;ref name=sinha04&gt;{{cite book|title=Industrial Relations, Trade Unions, and Labour Legislation|author=P.R.N. Sinha|year=2004|isbn=9788177588132|pages=92–110|publisher=Pearson Education}}&lt;/ref&gt; ১৯৭০-ৰ দশকত শ্ৰমিক সংঘ আৰু বিবাদৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু ১৯৭৫–১৯৭৭ চনৰ সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা হঠাতে হ্ৰাস পাইছিল। সেই সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ লগতে শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘট কৰাৰ অধিকাৰো স্থগিত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=db99&gt;{{cite book|title=Organized labour and economic liberalisation India: Past, present and future|author=Debashish Bhattacherjee|publisher=International Institute for Labour Studies, Geneva|year=1999|isbn=978-92-9014-613-1}}&lt;/ref&gt;

তলৰ তালিকাখনত সংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ধাৰা দেখুওৱা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804|title=Publications - Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; width:40em&quot;
|-
! বছৰ || ৰাজহুৱা খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত)|| ব্যক্তিগত খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত) || জীৱিত নিবনুৱা পঞ্জী&lt;br /&gt;(নিযুতত)
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৭৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৩.৬৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৬.৭৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৯.৭৮
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৫.৪৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৪০ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৮৪
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৩৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩০.১৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.০৬ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৬.৩০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.৪৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৫১ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৭.৪৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.১৪ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৬৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪২.০০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৮.১৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৭৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪১.৪৭
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০১০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৫৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১১.৪৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪০.১৭
|}

===১৯৯০–২০০০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

সংগঠিত খণ্ডত শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্যপদ কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুঠ সদস্যৰ সংখ্যা প্ৰায় ৯ নিযুত আছিল। বহুতো শ্ৰমিক সংঘ আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় মহাসংঘৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘসমূহ আছিল [[ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘৰ কেন্দ্ৰ]], [[হিন্দ মজদূৰ সভা]] আৰু [[ভাৰতীয় মজদূৰ সংঘ]]। ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিছুমান বিশ্লেষকৰ মতে, শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থতকৈ ৰাজনৈতিক দলৰ স্বাৰ্থ আগবঢ়াবলৈ ধৰ্মঘট আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক আন্দোলন আহ্বান কৰা হৈছিল। 

১৯৯০ চনত চৰকাৰে ১,৮২৫টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ২৪.১ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ইয়াৰে ১০.৬ নিযুত কৰ্মদিন ধৰ্মঘট আৰু ১৩.৫ নিযুত কৰ্মদিন তলাবন্ধৰ বাবে হেৰাইছিল। এই শ্ৰমিক বিবাদসমূহত ১.৩ নিযুততকৈ অধিক শ্ৰমিক জড়িত আছিল। 

ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বছৰে বছৰে সলনি হৈছিল। ১৯৯০ চন আৰু ১৯৯১ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক তথ্যই ১৯৮০-ৰ দশকৰ তুলনাত হ্ৰাস দেখুৱাইছিল। সেই সময়ত শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি ৩৩ নিযুতৰপৰা ৭৫ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় ৯২৭টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধ নথিভুক্ত কৰিছিল। এই সংখ্যা ১৯৯০ চনৰ প্ৰায় আধা আছিল। ১৯৯৯ আৰু ১৯৯১ চনত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা প্ৰায় একে আছিল, যদিও ১৯৯০-ৰ দশকত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt;

===২০০০–২০১১ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

২০০৪ আৰু ২০১১ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল। এই সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা বছৰি প্ৰায় ৪০০লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ১৯৯০-ৰ দশকত এই সংখ্যা ১,০০০তকৈ অধিক আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি গড়ে প্ৰায় ২৭ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ২০১০ চনলৈ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে কৰ্মশক্তিও বৃদ্ধি পাইছিল। তথাপি হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ গড় সংখ্যা প্ৰায় ৩০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল। বিবাদৰ সংখ্যা আৰু প্ৰতিটো বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিন দুয়োটাই হ্ৰাস পাইছিল। ২০১০ চনৰ প্ৰথম পাঁচ মাহত ভাৰতত ২৪৯টা শ্ৰমিক বিবাদ হৈছিল। ২০১২ চনৰ একে সময়ছোৱাত এই সংখ্যা ১০১টা আছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maruti riot: awful but isolated?|work=The Financial Times|date=23 July 2012|author=Rob Minto|url=http://blogs.ft.com/beyond-brics/2012/07/23/maruti-riot-awful-but-isolated/#axzz21SZI8fMC}}&lt;/ref&gt;

==অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ সমস্যা==

অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, ঘৰত কাম কৰা শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক আৰু শিশু শ্ৰমিকৰ সমস্যাক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে। 

===প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক===
{{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 200
 | footer = ভাৰতীয় দক্ষ আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বহু অঞ্চলৰ কম মজুৰিৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪০ৰপৰা ৮৫ শতাংশ গঠন কৰে। ডুবাইৰ বুৰ্জ খলিফাকে ধৰি আৰব দেশসমূহৰ বহু উল্লেখযোগ্য ভৱন নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ অৱদান আছে। তেওঁলোকৰ দুৰ্বল জীৱন-যাপন আৰু শ্ৰমিকৰ ওপৰত হোৱা নিৰ্যাতনৰ বিভিন্ন অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai/&gt;
 | image1 = Burj dubai 3.11.08.jpg
 | image2 = Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg
}}

ভাৰতত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ দুটা বহল গোট আছে। এটা গোটে সাময়িকভাৱে বিদেশলৈ গৈ কাম কৰে আৰু আনটো গোটে ঋতুভিত্তিক বা কামৰ সুবিধা অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰপৰা আন এটা ঠাইলৈ যায়। 

যোৱা কেইটামান দশকত উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত বাংলাদেশ আৰু নেপালৰপৰা ভাৰতলৈ যথেষ্টসংখ্যক লোক আহিছে। বিদেশী উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে যাত্ৰাপথত, কৰ্মস্থলীত আৰু ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত প্ৰায়ে হাৰাশাস্তি, হিংসা আৰু বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref&gt;Samuels, F. et al. (2012) [http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination Stories of harassment, violence and discrimination: migrant experiences between India, Nepal and Bangladesh. Overseas Development Institute Briefing Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105144500/http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination |date=5 November 2013 }}&lt;/ref&gt;

দেশত ঘৰুৱা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪.২ নিযুত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই সংখ্যা ঘৰুৱা প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত নকৰে। এই শ্ৰমিকসকল পূৰ্ণকালীন বা আংশিককালীন, অস্থায়ী বা স্থায়ী হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধন বা সামগ্ৰীৰ বিনিময়ত কোনো সংস্থা বা পোনপটীয়াকৈ কোনো পৰিয়ালত ঘৰুৱা কাম কৰে। নিয়োগকৰ্তাৰ পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিছুমান শ্ৰমিকে কেৱল এজন নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে, আন কিছুমানে একাধিক নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে। কিছুমান নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত থাকি কাম কৰে আৰু কিছুমান ঋতুভিত্তিক কাম কৰে। এই শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মসংস্থান সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পাৰিশ্ৰমিক ভিন্ন হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers in India|publisher=WIEGO|year=2012|url=http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|access-date=12 July 2012|archive-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|url-status=dead|archivedate=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Final Report of the Task Force on Domestic Workers|publisher=Ministry of Labour and Employment, Govt of India|date=12 September 2011|url=http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|url-status=dead|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

====কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰত]]ৰ ৰাজ্য [[কেৰালা]]ত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকল অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ২০১৩ চনত গুলাটি বিত্ত আৰু কৰ প্ৰতিষ্ঠানে কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি ৰাজ্যখনত প্ৰায় ২.৫ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। প্ৰতি বছৰে কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২.৩৫ লাখকৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;FirstPost-01&quot;&gt;{{cite news |last=K |first=Rejimon K |title=Left-led Kerala govt will be first in country to provide insurance, free medical treatment for migrant workers |url=http://www.firstpost.com/india/left-led-kerala-govt-will-be-first-in-country-to-provide-insurance-free-medical-treatment-for-migrant-workers-3416142.html |work=Firstpost |date=1 May 2017 |access-date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;

এই অধ্যয়নটো কেৰালাত শেষ হোৱা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ৰে'লৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। সেয়েহে আন যাতায়াত ব্যৱহাৰ কৰা ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল। যদি এই অনুমান সঠিক বুলি ধৰা হয় আৰু বছৰি নতুনকৈ যোগ হোৱা লোকৰ সংখ্যা, প্ৰব্ৰজনৰ সম্ভাৱ্য বৃদ্ধি আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰপৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনো ধৰা হয়, তেন্তে ২০১৭ চনত কেৰালাত ৩.৫ৰপৰা ৪ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক থাকিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Unescogym&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|title=Directorio de Entrenadores Personales en España|access-date=2 May 2020|archive-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221750/https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব থকা সত্ত্বেও আৰু বহুতে ৰাজ্যখনৰ কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰশংসা কৰা সত্ত্বেও, তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/kerala-a-dubai-for-bengali-migrants-111072700087_1.html|title=Kerala, a 'Dubai' for Bengali migrants|first=Sreelatha|last=Menon|newspaper=Business Standard India|date=27 July 2011|access-date=14 December 2017|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

====মধ্যপ্ৰাচ্যত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে প্ৰায় ৪ নিযুত ভাৰতীয় মূলৰ শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। ডুবাই, বাহৰেইন, কাটাৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহু আধুনিক স্থাপত্য নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ বৃহৎ অৱদান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[বুৰ্জ খলিফা]]ও আছে। ই ২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত মুকলি কৰা হৈছিল। 

উন্নত মজুৰি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ ধন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতত থকা পৰিয়ালক ধন পঠোৱাৰ সুবিধাৰ বাবে এই শ্ৰমিকসকল মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ আকৰ্ষিত হয়। সাধাৰণতে তেওঁলোকে প্ৰতি ঘণ্টাত ২ৰপৰা ৫ মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০০৯ চনত ভাৰতীয় মূলৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে ভাৰতলৈ প্ৰায় ২০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পঠিয়াইছিল। 

নিৰ্মাণ প্ৰকল্প শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকক নিজা খৰচত ঘৰলৈ উভতি যাবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে নিবনুৱা ভাট্টা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত বেতন নিদিয়া, অসুৰক্ষিত কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ দৰে [[সংযুক্ত আৰব আমিৰাতত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ|শ্ৰমিক নিৰ্যাতন]]ৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai&gt;{{cite web|title=Asia/Middle East: Increase Protections for Migrant Workers|date=22 November 2010|url=https://www.hrw.org/news/2010/11/22/indiauae-use-visit-raise-migrant-worker-issue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reverse exodus of migrant workers in Persian Gulf challenges India|newspaper=The Washington Post|date=6 February 2010|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html|first=Emily|last=Wax}}&lt;/ref&gt;

====ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰতত ক'ভিড-১৯ বৈশ্বিক মহামাৰী|ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশত জাৰি কৰা লকডাউনৰ বাবে কাৰখানা আৰু কৰ্মস্থলী বন্ধ হৈ পৰিছিল। ফলত লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে আয় হেৰুৱাইছিল আৰু খাদ্যৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=In India, the world's biggest lockdown has forced migrants to walk hundreds of miles home|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers/2020/03/27/a62df166-6f7d-11ea-a156-0048b62cdb51_story.html|last1=Slater|first1=Joanna|last2=Masih|first2=Niha|newspaper=The Washington Post|date=28 March 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus outbreak: Ensuring water, hygiene facilities for migrant labourers can safeguard millions stranded during shutdown|url=https://www.firstpost.com/india/coronavirus-outbreak-ensuring-water-hygiene-facilities-for-migrant-labourers-can-safeguard-millions-stranded-during-shutdown-8228331.html|first1=Kanika|last1=Singh|date=6 April 2020|website=Firstpost|access-date=16 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছত বহুতো শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়াল খাদ্যৰ অভাৱত পৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Yasir|first2=Sameer|date=29 March 2020|title=India's Coronavirus Lockdown Leaves Vast Numbers Stranded and Hungry|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/03/29/world/asia/coronavirus-india-migrants.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে খোজকাঢ়ি ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;HinduUncertainty4Apr&quot;&gt;{{Cite news|last1=Rashid|first1=Omar|last2=Anand|first2=Jatin|last3=Mahale|first3=Ajeet|date=4 April 2020|title=India coronavirus lockdown {{!}} Migrant workers and their long march to uncertainty|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers-and-their-long-march-to-uncertainty/article31251952.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

লকডাউনৰ ফলত ২০২০ চনৰ ৫ মে'লৈ ৩০০তকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছিল। মৃত্যুৰ কাৰণৰ ভিতৰত অনাহাৰ, আত্মহত্যা,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The human cost of India's coronavirus lockdown: Deaths by hunger, starvation, suicide and more|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-human-cost-of-indias-coronavirus-lockdown-deaths-by-hunger-starvation-suicide-and-more-1.1586956637547|website=Gulf News|first1=Evangeline|last1=Elsa|date=15 April 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; ক্লান্তি,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=5 May 2020|title=Suicide leading cause for over 300 lockdown deaths in India, says study|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/suicide-leading-cause-for-over-300-lockdown-deaths-in-india-says-study/articleshow/75519279.cms|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; পথ আৰু ৰে'ল দুৰ্ঘটনা,&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gettleman|first1=Jeffrey|last2=Raj|first2=Suhasini|last3=Kumar|first3=Hari|date=8 May 2020|title=As India Reopens, Deadly Accidents Break Out|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/08/world/asia/india-leak-train-reopen.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; আৰক্ষীৰ হিংসা&lt;ref&gt;{{Cite news|title=56-year-old migrant dies on road to home, another dies after police lathi charge|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/56-year-old-migrant-worker-on-his-way-to-home-dies-on-road-28-year-old-migrant-dies-in-police-lathicharge-in-surat/story-O1NI1kDAWYRAAQOg4dkT6M.html|date=15 May 2020|first1=Debabrata|last1=Mohanty|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; আৰু সময়মতে চিকিৎসা নোপোৱাও আছিল। প্ৰতিৱেদন অনুসৰি মৃতসকলৰ অধিকাংশই প্ৰান্তীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=More than 300 Indians have died of the coronavirus, and nearly 200 of the lockdown|url=https://theprint.in/opinion/more-than-300-indians-have-died-of-the-coronavirus-and-nearly-200-of-the-lockdown/400714/|last1=Vij|first1=Shivam|date=13 April 2020|website=ThePrint|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Just the Aurangabad Accident, 383 People Have Died Due to the Punitive Lockdown|url=https://thewire.in/rights/migrant-workers-non-coronavirus-lockdown-deaths|last1=Agarwal|first1=Kabir|date=10 May 2020|website=The Wire|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰমিকসকলক লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰথম এক মাহত শ্ৰমিক বিশেষ ৰে'লত ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ সময়ত ৮০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus in India: 80 migrant workers have died on Shramik Special trains, Indian tweeps furious|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/coronavirus-in-india-80-migrant-workers-have-died-on-shramik-special-trains-indian-tweeps-furious-1.1590935479789|first=Evangeline |last=Elsa |date=31 May 2020 |work=Gulf News|access-date=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 May 2020|title=Indian Authorities Probe Deaths of Migrant Workers on Trains|work=The New York Times|agency=Associated Press|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/05/29/world/asia/ap-as-virus-outbreak-india-migrant-deaths.html|access-date=29 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলক সহায় কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;21000camps&quot;&gt;{{Cite news|date=1 April 2020|title=More than 21,000 camps set up for over 6,60,000 migrants: State governments|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/more-than-21000-camps-set-up-for-over-660000-migrants-state-governments/articleshow/74920798.cms|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Press Trust of India|date=15 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Over 60,000 people have registered on Delhi govt portal to go back home|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/over-60000-people-have-registered-on-delhi-govt-portal-to-go-back-home/article31586991.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTFreeFood14May&quot;&gt;{{Cite news|agency=Reuters|date=14 May 2020|title=India to Provide Free Food Grains to Millions of Migrant Workers|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/05/14/world/asia/14reuters-health-coronavirus-india-stimulus.html|access-date=16 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; পিছলৈ তেওঁলোকৰ বাবে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;NDTVBuses30Apr&quot;&gt;{{cite web|title=Buses Not Feasible For Moving Migrants, States Appeal To Centre: Sources|url=https://www.ndtv.com/india-news/buses-not-feasible-for-moving-migrants-states-appeal-to-centre-sources-2221212|publisher=NDTV|first1=Arvind |last1=Gunasekar|date=30 April 2020|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HinduShramikSpecial1May&quot;&gt;{{Cite news|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=1 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Railways to run 'Shramik Special' trains to move migrant workers, other stranded persons|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/railways-to-run-shramik-special-trains-to-move-migrant-workers-other-stranded-persons/article31481996.ece|access-date=9 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

===ঋণ বন্ধকী শ্ৰম===

বন্ধকী শ্ৰম নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত থকা এনে এক বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক, য'ত শ্ৰমিকৰ ওপৰত থকা ঋণৰ বাবে তেওঁ কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঋণৰ ওপৰত ইমান অধিক সুত জমা হয় যে বন্ধকী শ্ৰম বহু দীঘলীয়া সময়লৈ বা অনিৰ্দিষ্টকাললৈ চলি থাকে। কেতিয়াবা শ্ৰমিকৰ ভাৰতৰ সংগঠিত বা অসংগঠিত খণ্ডত আন কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ নাথাকে। এনে ক্ষেত্ৰত তেওঁ বন্ধকী শ্ৰমৰ দৰে ব্যৱস্থাতো কৰ্মসংস্থানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়। 

বন্ধকী শ্ৰম অবৈধ। তথাপি বল প্ৰয়োগ বা সামাজিক পৰম্পৰাৰ বাবে এনে সম্পৰ্ক চলি থাকিব পাৰে। কোনো শ্ৰমিক বন্ধকী সম্পৰ্কত সোমোৱাৰ পিছত তথ্যৰ অসমতা, বিকল্প কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, আন কাম বিচাৰিবলৈ সময়ৰ অভাৱ আৰু চাকৰি এৰাৰ অধিক ব্যয়ৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Bonded labor and serfdom: a paradox of voluntary choice|author=G. Genicot|journal=Journal of Development Economics|volume=67|issue=1|date=February 2002|pages=101–127|doi=10.1016/S0304-3878(01)00179-1|citeseerx=10.1.1.507.5113}}&lt;/ref&gt;

জৰীপ পদ্ধতি, ধাৰণা আৰু তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান যথেষ্ট ভিন্ন। ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী অনুমান অনুসৰি বন্ধকী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কেইবালাখ। আনহাতে ১৯৭৮ চনৰ এটা অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২.৬২ নিযুত বন্ধকী শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|page=4|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ ৩২সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থাৰ জৰীপত ১৬খন মুখ্য ৰাজ্যত ৩৪৩,০০০ বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ১৯৯৬ চনলৈ ২৮৫,৩৭৯জনক চিনাক্ত কৰি মুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|pages=4–7|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ঋণৰ বিনিময়ত বন্ধকী শ্ৰমৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত কৃষি, শিলৰ খনি, ইটাভাটা, ধৰ্মীয় আৰু মন্দিৰৰ কাম, মৃৎশিল্প, গ্ৰাম্য তাঁতশিল্প, মাছ ধৰা, বনজ কাম, তামোল আৰু বিড়ি উদ্যোগ, কাৰ্পেট উদ্যোগ, অবৈধ খনন আৰু আতচবাজী উদ্যোগ অন্তৰ্ভুক্ত। পৰিয়ালৰ ঋণৰ সৈতে জড়িত বন্ধকী শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমিকো পোৱা গৈছে। বিভিন্ন জৰীপত বন্ধকী শ্ৰমিকক অসংগঠিত আৰু নিগমবিহীন খণ্ডত পোৱা গৈছে।&lt;ref name=ravisr&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতে বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা বিলোপ আইন, ১৯৭৬ প্ৰণয়ন কৰি সকলো ধৰণৰ বন্ধকী শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু বন্ধকী শ্ৰমিক নিয়োগ, ৰখা বা বিচৰা ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;

===শিশু শ্ৰম===
২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০.১ নিযুত। ইয়াৰে ৫.৬ নিযুত ল'ৰা আৰু ৪.৫ নিযুত ছোৱালী। বিশ্বজুৰি প্ৰায় ১৫২ নিযুত শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ নিযুত ছোৱালী আৰু ৮৮ নিযুত ল'ৰা। অৰ্থাৎ বিশ্বৰ প্ৰায় প্ৰতি দহটা শিশুৰ ভিতৰত এটাৰ সৈতে শিশু শ্ৰম জড়িত।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef.org/india/what-we-do/child-labour-exploitation|title=Protecting Children Without Family Care &amp;#124; UNICEF India|website=www.unicef.org}}&lt;/ref&gt;

দৰিদ্ৰতা, বিদ্যালয়ৰ অভাৱ, দুৰ্বল শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি [[ভাৰতত শিশু শ্ৰম]]ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।&lt;ref name=ilo2008a&gt;{{cite web|title=Child labor - causes|year=2008|publisher=ILO, United Nations|url=http://www.ilo.org/public/english/region/eurpro/moscow/areas/ipec/causes.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools|newspaper=The Wall Street Journal|date=3 January 2012|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/03/india-journal-the-basic-shortages-that-plague-our-schools/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mbsm&gt;{{cite book|title=Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection|author1=Mario Biggeri |author2=Santosh Mehrotra |publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-38275-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book|author=Brown, D. K., Deardorff, A. V. and Stern, R. M.|title=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options)|pages=194–247|doi=10.1002/9780470754818.ch3|isbn=9781405105552|chapter=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy|year=2003|url=http://www.fordschool.umich.edu/rsie/workingpapers/Papers451-475/r474.pdf |chapter-url=http://ase.tufts.edu/econ/papers/200111.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪নং অনুচ্ছেদে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে। অৱশ্যে ইয়াৰ নিষেধাজ্ঞা কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, কিশোৰ ন্যায় আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু বিলোপ আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, বিচাৰ আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।&lt;ref name=&quot;ilolaw&quot;&gt;{{cite web|title=National Legislation and Policies Against Child Labour in India |publisher=International Labour Organization - an Agency of the United Nations, Geneva |year=2011 |url=http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |archive-date= 9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছতো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অসংগঠিত, ক্ষুদ্ৰ আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতে শিশু শ্ৰমিক দেখা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |title=Child Labour |publisher=Labour.nic.in |access-date=13 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512153454/http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |archive-date=12 May 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | title=The schedule - Occupations | access-date=2012-02-09 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120129102953/http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | archive-date=29 January 2012 | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns|last=Burra|first=Neera|publisher=National Commission for Protection of Child Rights|url=http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|access-date=19 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124054134/http://ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_migration_agriculture_%20mining_by_Neera_Burra.pdf|archive-date=24 January 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতৰ শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগসমূহক বৃহৎ আকাৰলৈ বিকশিত হোৱাত বাধা দিয়া আইনী জটিলতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কাৰক।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Policy Analysis of Child Labor: A Comparative Study|author1=Christiaan Grootaert |author2=Harry Anthony Patrinos |publisher=Palgrave Macmillan|year=1999|isbn=978-0312221225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Child Labor and the Division of Labor in the Early English Cotton Mills|author=Douglas Galbi|journal=Journal of Population Economics|year=1997|volume=10|issue=4|pages= 357–375|url=http://www.galbithink.org/child.pdf|doi=10.1007/s001480050048|pmid=12293082|s2cid=5858814}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰম আইন==
{{main|ভাৰতীয় শ্ৰম আইন}}

[[ভাৰত]]ত শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহক সাধাৰণতে &quot;ঔদ্যোগিক আইন&quot; হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bhasin |first=Lalit |date=24 August 2007 |title=Labour And Employment Laws Of India |url=https://www.mondaq.com/india/employee-rights-labour-relations/50440/labour-and-employment-laws-of-india |url-status=live |access-date=2026-06-02 |website=[www.mondaq.com](http://www.mondaq.com) |language=en}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ বহুতো শ্ৰম আইন সীমিত ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। কিছুমান আইন কেৱল ২০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কাৰখানাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, কিছুমান কেৱল নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু কিছুমান আইনৰ ক্ষেত্ৰত [[ভাৰত চৰকাৰ]] বা ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা ক্ষেত্ৰত সেই আইন প্ৰয়োগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে। 

ভাৰতত একক আৰু কেন্দ্ৰীভূত শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ত শ্ৰমক [[সমৱৰ্তী তালিকা]]ৰ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ সমৱৰ্তী তালিকাত ২২, ২৩ আৰু ২৪ নং প্ৰৱেশ আৰু সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এই ক্ষমতা নিৰ্ধাৰিত হৈছে। শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সাংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজনৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োখন চৰকাৰে শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন [[আইন]] প্ৰণয়ন কৰিছে। 

ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ আইনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ নিয়োগকৰ্তাসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পিছত অধিকাংশ শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি অধিক ন্যায়সংগত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। শেহতীয়ালৈকে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ ৪০টাতকৈ অধিক পৃথক সংসদীয় আইনত বিভক্ত হৈ আছিল। [[ভাৰতৰ সংসদ|ভাৰতৰ সংসদে]] ২০১৯ আৰু ২০২০ চনত চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা প্ৰণয়ন কৰে। এই চাৰিখন সংহিতাই ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-29|title=Summary of Labour Codes 2020|url=https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|access-date=2021-03-29|website=Labour Codes 2020|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|url-status=dead|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; এই সংহিতাসমূহ হৈছে [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]], [[সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০]], [[বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]] আৰু [[মজুৰি সংহিতা, ২০১৯]]। নতুন সংহিতাসমূহ ২১ নৱেম্বৰ ২০২৫ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-05-09 |title=Labour law overhaul done: Centre notifies rules for all 4 labour codes; new wage, social security norms kick in |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/labour-law-overhaul-done-centre-notifies-rules-for-all-4-labour-codes-new-wage-social-security-norms-kick-in/articleshow/130975018.cms |access-date=2026-06-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰোই এই ৰূপায়ণক এক &quot;ঐতিহাসিক সংস্কাৰ&quot; হিচাপে অভিহিত কৰিছে, যিয়ে নিয়ম-অনুসৰণ সৰল কৰে, পুৰণি বিধানসমূহ আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ সুৰক্ষিত কৰি ব্যৱসায় কৰাটো সহজ কৰাৰ বাবে এক সৰল আৰু দক্ষ কাঠামো সৃষ্টি কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India’s Labour Reforms: Simplification, Security, and Sustainable Growth |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504055226/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-date=2026-05-04 |access-date=2026-06-02 |website=[www.pib.gov.in](http://www.pib.gov.in)}}&lt;/ref&gt;


==অৰ্থনীতিবিদসকলৰ সমালোচনা==
গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে ভাৰতৰ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু শ্ৰমিকসকলক সুৰক্ষা দিয়াৰ উদ্দেশ্যে প্ৰৱৰ্তিত অত্যধিক নিয়মে অধিক দৰমহা থকা সংগঠিত খণ্ডত নিয়োগৰ ধীৰ বৃদ্ধিৰ অন্যতম কাৰণ হিচাপে কাম কৰে।&lt;ref name=aer&gt;{{cite journal|author=Aghion, P., R. Burgess, S. Redding and F. Zilibotti|year=2008|title=The Unequal Effects of Liberalisation: Evidence from Dismantling the License Raj in India|journal=American Economic Review|volume=94|issue=4|pages=1397–412|url=https://ideas.repec.org/p/zur/iewwpx/345.html|doi=10.1257/aer.98.4.1397|s2cid=966634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=qje&gt;{{cite journal|author1=Besley, T.|author2=R. Burgess|year=2004|title=Can Labour Regulation Hinder Economic Performance? - Evidence from India|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=119|issue=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://www.cepr.org/meets/wkcn/3/3508/papers/burgess.pdf}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hasan, R., D. Mitra and B.P. Ural|year=2007|title=Trade Liberalisation, Labour Market Institutions and Poverty Reduction: Evidence from India States|journal=India Policy Forum|volume=3|pages=71–122}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় আইন আৰু নিয়মসমূহে শ্ৰমিক বজাৰত কঠোৰতা সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগীসকলে জটিল আৰু অস্পষ্ট আইন এৰাই চলিবলৈ অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰা এক ছায়া অৰ্থনীতিৰ আশ্ৰয় লয়। বিশেষকৈ ১৯৪৭ চনৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন আদিয়ে কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু একপক্ষীয় শ্ৰমিক সংঘ সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। যদিও এই আইনে কৰ্মচাৰী ছাটাই বা কৰ্মচ্যুত নিষিদ্ধ নকৰে, তথাপি&lt;ref name=&quot;gupta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090226070930/http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|url-status=dead|archive-date=26 February 2009|title=How wrong has the Indian Left been about economic reforms?|author=Aditya Gupta|access-date=14 July 2012}}&lt;/ref&gt; অনুপস্থিতিৰ বাবে কৰ্মচাৰী বৰ্খাস্ত কৰা, অৰ্থনৈতিক কাৰণত কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰা বা অৰ্থনৈতিকভাৱে অচল প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ কৰাৰ বাবে উদ্যোগী আৰু কোম্পানীসমূহে চৰকাৰী বিষয়াৰ অনুমতি ল'ব লাগে। এই আমোলাতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া কেইবাবছৰলৈকে চলিব পাৰে আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে এনে অনুমতি প্ৰায় সদায় নাকচ কৰা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=India in the Era of Economic Reforms|author=Sachs, Varshney, Bajpai|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195655292}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hamilton&gt;{{cite web|title=Labor regulation, economic complexity, and the China-India gap|author=Gordon, Li, Xu|date=12 August 2010|publisher=Hamilton University|url=http://academics.hamilton.edu/economics/Home/xu_colgate_paper.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=yale&gt;{{cite web|title=Firing costs and flexibility:evidence from firms employment responses to economic shocks|author=Adhvaryu, Chari and Sharma|date=December 2009|publisher=Yale University|url=http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|archive-date=11 May 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলে যুক্তি দিছে যে ভাৰতৰ অনমনীয় শ্ৰমিক আইনে নতুন কোম্পানীসমূহক আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়ন কৰা আৰু ইতিমধ্যে সংগঠিত খণ্ডত থকা কোম্পানীসমূহত অতিৰিক্ত শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী বাধা সৃষ্টি কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reform in India: Democracy's drawbacks|newspaper=The Economist|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/special-report/2005/10/27/democracys-drawbacks}}&lt;/ref&gt; চীনৰ বিপৰীতে ভাৰতীয় ব্যৱসায়সমূহে ৰপ্তানি বা ঘৰুৱা সুযোগৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰচুৰ শ্ৰমিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, অথবা গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অন্যান্য কামৰ বাবে ব্যয়বহুল যন্ত্ৰপাতিৰ সলনি শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি ৰৈছে। এইবোৰক ভাৰতত নিয়োগৰ দুৰ্বল বৃদ্ধিৰ কাৰণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref name=aer/&gt;&lt;ref name=qje/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Datta-Chaudhuri, T.  |author2=D. Bhattacharjee|year= 1994|title=Unions, Wages and Labour Markets in Indian Industry, 1960–66|journal=The Journal of Development Studies|volume=30|issue=2|pages=443–465|doi=10.1080/00220389408422323}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rigid Labor Laws: a Minor Barrier to Growth?|author=Arvind Panagariya|year=2002|publisher=Columbia University|url=http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104722/http://web.archive.org/web/20160304104722/http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Are All Labor Regulations Equal? Evidence from Indian Manufacturing|author1=Ahmad Ahsan |author2=Carmen Pagés |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|year=2009|pages=62–75|url=https://ideas.repec.org/p/iza/izadps/dp3394.html|doi=10.1016/j.jce.2008.09.001|hdl=10419/35255 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

শেহতীয়াকৈ কেইজনমান গৱেষকে বিভিন্ন শ্ৰমিক নিয়ম থকা ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Indian Manufacturing: A Slow Sector in a Rapidly Growing Economy|author=Mitra and Ural|publisher=Institute of Policy Studies - Singapore and World Bank|year=2006|url=http://siteresources.worldbank.org/INTCHIINDGLOECO/Resources/Mitra_Ural_final.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Investment Climate and Economic Performance: Some Firm Level Evidence from India|author1=David Dollar|author2=Giuseppe Iarossi|author3=Taye Mengistae|publisher=Stanford Institute for Economic Policy Research|year=2002|url=http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|archive-date=20 September 2015|access-date=12 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920212827/http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে এনে ৰাজ্যসমূহৰ তুলনা কৰিছে যিবোৰে নিয়োগকৰ্তাক অধিক নমনীয়তা প্ৰদান কৰিবলৈ শ্ৰমিক আইন সংশোধন কৰিছিল, সেই ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে যিবোৰে শ্ৰমিক আইন অধিক কঠোৰ আৰু পালন কৰাটো অধিক জটিল কৰি তুলিছিল। এই অধ্যয়নসমূহত দেখা গৈছে যে নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। এনে ৰাজ্যসমূহে ৰপ্তানিৰ সুযোগৰ সুবিধা ল'ব পাৰিছিল আৰু নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত জনমূৰি পৰিয়ালৰ আয় অধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত স্থানীয় উদ্যোগীসকলে সীমিত সময়ৰ বাবে নিয়োগ কৰিব পৰা অস্থায়ী বা চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাটো অধিক পছন্দ কৰিছিল। অৰ্থাৎ অধিক কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত অনানুষ্ঠানিক নিয়োগ বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sen, K., B. Saha and D. Maiti|year=2010|title=Labour Market Institution and Flexibility in Indian Manufacturing|publisher=University of Manchester}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Trade Reforms, Labor Regulations, and Labor-Demand Elasticities: Empirical Evidence from India|author1=Rana Hasan |author2=Devashish Mitra |author3=K.V. Ramaswamy |journal=The Review of Economics and Statistics|volume=89|issue=3|pages=466–481|year=2007|doi=10.1162/rest.89.3.466|s2cid=9557156 |url=http://www.nber.org/papers/w9879.pdf }}&lt;/ref&gt;

২০০৭ চনত প্ৰকাশিত ''দ্য ইকনমিষ্ট''ৰ এটা প্ৰবন্ধত ভাৰতে বিশ্বৰ বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=economist2007/&gt; ভাৰতৰ ব্যক্তিগত খণ্ডই, ইয়াৰ ভিতৰত সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডেও, প্ৰায় ১০ নিযুত ভাৰতীয়ক নিয়োগ কৰে। উৎপাদন কোম্পানীসমূহে কাৰখানাৰ পৰা শ্ৰমিক ছাটাই কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি ল'ব লাগে আৰু ১০০ জনতকৈ অধিক কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত এনে অনুমতি সাধাৰণতে অস্বীকাৰ কৰা হয়। ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ অধিকাংশ সৰু হোৱাৰ এইটো এটা কাৰণ বুলি কোৱা হয়। ভাৰতৰ সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডৰ ৮৭ শতাংশ নিয়োগ ১০ জনতকৈ কম কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানত হয়, আনহাতে চীনত এই হাৰ মাত্ৰ ৫ শতাংশ। সৰু ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহে বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ সুবিধা লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। ফলত অধিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰি বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানলৈ পৰিণত হ'লে যি উৎপাদনশীলতা লাভ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, তাৰ তুলনাত তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা কম হৈ থাকে। ইয়াৰ ফলত বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ বা পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খোৱাৰ ক্ষমতা সীমিত হয়।

ইয়াৰ এটা ব্যতিক্ৰম হৈছে বৌদ্ধিক বা কাৰ্যালয়ভিত্তিক চাকৰি। এই ক্ষেত্ৰত কোম্পানীসমূহৰ শক্তিশালী স্বাৰ্থগোষ্ঠী থাকে আৰু কৰ্মচাৰীসকল সাধাৰণতে শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নহয়। সেয়েহে এই কোম্পানীসমূহে অধিক সংখ্যক কৰ্মচাৰীৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে স্বাধীনভাৱে কাম কৰিব পাৰিছে আৰু শ্ৰমিক আইন উলংঘা নকৰাকৈ কৰ্মচাৰীৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশক চাকৰিৰ পৰা আঁতৰাব পাৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chronicles of the rise and fall of the Indian software engineer|url=http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125075147/http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|url-status=dead|archive-date=25 November 2011|work=Outlook Business|publisher=Outlook Publishing India Pvt. Ltd.|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt; প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে কাৰ্যালয়ভিত্তিক কৰ্মচাৰীক ঋণাত্মক সুপাৰিশ আৰু উদ্যোগৰ সংস্থাসমূহত ক'লা তালিকাভুক্ত কৰাৰ ভাবুকিৰ অধীনত পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয় বুলি এটা উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The labor law implementation in India is very weak compared to many developed economies|url=http://jobgayi.com/resign|work=jobgayi.com|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ডজানকভ আৰু ৰামালহোৱে ভাৰতকে ধৰি উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বহুতো অধ্যয়ন পৰ্যালোচনা কৰিছে। তেওঁলোকে ওপৰৰ সমালোচনাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি মত প্ৰকাশ কৰিছে যে কঠোৰ নিয়োগ আইন থকা দেশসমূহত অসংগঠিত খণ্ডৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু নিবনুৱাৰ হাৰ অধিক, বিশেষকৈ যুৱসকলৰ মাজত। তেওঁলোকে লগতে উল্লেখ কৰিছে যে কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন কম জনমূৰি আয়ৰ সৈতে শক্তিশালীভাৱে সম্পৰ্কিত।&lt;ref name=jce2009&gt;{{cite journal|title=Employment laws in developing countries|author1=Simeon Djankov |author2=Rita Ramalho |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|pages=3–13|date=March 2009|doi=10.1016/j.jce.2008.10.003|s2cid=29262232 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Employment Protection, Firm Selection, and Growth|author=MARKUS POSCHKE|journal=Journal of Monetary Economics|volume=56|issue=8|pages=1074–1085|year=2009|url=http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/6448/ECO-2006-35.pdf|doi=10.1016/j.jmoneco.2009.10.013|citeseerx=10.1.1.711.4290|hdl=1814/6448|s2cid=260043}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰমিক আইনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনা==

তলৰ তালিকাখনত ২০১১ চনৰ হিচাপ অনুসৰি ভাৰতৰ শ্ৰমিক আইনসমূহ চীন আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰমিক আইনসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+'''শ্ৰমিক আইনত আপেক্ষিক নিয়ম আৰু কঠোৰতা'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employing Workers - 2011 data (based on input from ILO, OECD, local governments and private employers)|publisher=The World Bank|year=2012|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploretopics/employing-workers}}&lt;/ref&gt;
|-
! আইনে প্ৰয়োজন কৰা ব্যৱস্থা !! {{flag|ভাৰত}} !! {{flag|চীন}} !! {{flag|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ}}
|-
| [[নূন্যতম মজুৰি]] (মাৰ্কিন ডলাৰ/মাহ) || ৪৫ (মাহে ২৫০০ ভাৰতীয় টকা)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=71533 |title=Central Government Revises the National floor level Minimum Wage (NFLMW) from Rs. 100 Per Day to Rs. 115 Per Day Effective from 01.04.2011 |publisher=Pib.nic.in |date= |accessdate=2022-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/minimum-wage-hiked-by-rs15/article1609572.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Minimum wage hiked by Rs. 15 | date=8 April 2011}}&lt;/ref&gt; || ১৮২.৫ || '''১২৪২.৬'''
|-
| মানক কৰ্মদিন || ৯ ঘণ্টা || '''৮ ঘণ্টা''' || '''৮ ঘণ্টা'''
|-
| কৰ্মস্থলীত নূন্যতম বিশ্ৰাম || '''৫ ঘণ্টাত ৩০ মিনিট''' || নাই || নাই
|-
| সৰ্বাধিক [[অতিৰিক্ত কাম|অতিৰিক্ত কামৰ]] সীমা || বছৰি ২০০ ঘণ্টা || '''বছৰি ৪৩২ ঘণ্টা'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fairlabor.org/blog/entry/fair-labor-association-secures-commitment-limit-workers-hours-protect-pay-apples-largest|title = Fair Labor Association Secures Commitment to Limit Workers' Hours, Protect Pay at Apple's Largest Supplier &amp;#124; Fair Labor Association}}&lt;/ref&gt; || নাই
|-
| অতিৰিক্ত কামৰ অতিৰিক্ত মজুৰি || '''১০০%''' || ৫০% || ৫০%
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰা অনুমোদিত নে? || '''হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন থাকিলে [https://www.india-briefing.com/news/due-process-terminating-employee-india-14363.html/]''' || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ
|-
| এজন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| ৯ জন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰাৰ চৰকাৰী অনুমতি প্ৰদান কৰা হয় নে? || '''বিৰলভাৱে'''&lt;ref name=&quot;hamilton&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;yale&quot;/&gt; || প্ৰযোজ্য নহয় || প্ৰযোজ্য নহয়
|-
| চাকৰি শেষ কৰাৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিয়ম নিয়ন্ত্ৰিত নে? || '''হয়''' || '''হয়''' || নহয়
|-
| [[চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ|চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ]] — ১ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ২.১ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''৪.৩ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|-
| চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ — ৫ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ১০.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''২১.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|}


==টোকা==

{{reflist|30em}}

==তথ্যসূত্ৰ==

{{Refbegin|30em}} 
*[https://books.google.com/books?id=dbDZBQAAQBAJ ''The Industrial Development of Bengal, 1900-1939''] Vikas Publishing House Pvt Ltd : New Delhi, Pp.&amp;nbsp;256, {{ISBN|0706915798}}
*PM Cawthorne, 'Of Networks and Markets: The Rise and Rise of a South Indian Town, the Example of Tiruppur's Cotton Knitwear Industry' (1994) 23(1) World Development 43
*{{cite web|url=http://countrystudies.us/india/95.htm|work=U.S. Library of Congress|title=Library of Congress Country Studies|access-date=6 October 2007}}
*{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|work=কংগ্ৰেছ গ্ৰন্থাগাৰৰ দেশ অধ্যয়ন|access-date=6 November 2007|title=Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: India, December 2004}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6622268601/df28a1cf9d1a6af2018eed47a8b88272f0768e29/dl.pdf ''Government and Business Attitudes towards Labour Welfare in Bengal: The Maternity Benefit Question (1919-1947)'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in 'State and Business in India: A Historical Perspective', pp.&amp;nbsp;217–257 (New Delhi, 1987), {{ISBN|8185054266}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445751/13fd203cbca0e7ce8a1e99d63c6fcb4ad4a6486b/dl.pdf ''The Indian mines maternity benefit question, 1919-1947'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review 22 (3), 329-351
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445641/ef374a9d90133a4be02c4c2bd14ddf5ea5287c3d/dl.pdf ''The Problem of Middle Class Educated Unemployment in Bengal, 1912-1942'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review, 19 (1), 27-45
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445201/791c850049375307783b5e57af589b4b1c7b9670/dl.pdf ''Supply of Labour to Bengal Tea Industry 1900-1939'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Bangladesh Historical Studies, Vol. IV, pp.&amp;nbsp;49–63.
* {{cite news |last1=Kwatra |first1=Nikita |title=How caste affects India's rural job market |url=https://www.livemint.com/news/india/how-caste-affects-india-rural-job-market-11574665687641.html |access-date=25 November 2019 |work=[[মিণ্ট]] |date=25 November 2019}}
{{refend}}

==অতিৰিক্ত পঠন==

{{Refbegin|30em}}

;গ্ৰন্থ
* ব্ৰেমান, জান আদি (২০১৯)। ''[https://www.ucpress.edu/book/9780520302402/the-social-question-in-the-twenty-first-century A Social Question in the Twenty-First Century: A Global View]''। অধ্যায় ৬: A Mirage of Welfare: How the Social Question in India Got Aborted। কেলিফৰ্ণিয়া: University of California Press। {{ISBN|0520302400}}
* {{cite book|title=Women, Labour and the Economy in India: From Migrant Menservants to Uprooted Girl Children Maids|author=Chakravarty, D. and Chakravarty, I.|isbn=978-1-317-36278-4|year=2015| publisher=টেইলৰ এণ্ড ফ্ৰান্সিছ}}
* {{cite book|title=Capitalism, Inequality and Labour in India|author=Breman, J.| isbn=978-1-108-48241-7|lccn=2019017868|year=2019|publisher=কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Industrial Labour in India|author=Sharma, R.K.|isbn=978-8-171-56703-4|year=1997|publisher=Atlantic Publishers and Distributors}}
* {{cite book|title=Informal Labour in Urban India: Three Cities, Three Journeys|author=Barnes, T.|isbn=978-1-317-57101-8|year=2014|publisher=Taylor &amp; Francis}}
* {{cite book|title=Labour in Contemporary India|author=Jha, P.|isbn=978-0-199-08971-0|year=2016|publisher=অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Employment in India|author=Ghose, A.K.|isbn=978-0-190-99006-0|lccn=2020325023|year=2019|publisher=Oxford University Press}}
* {{cite book|title=Issues in Law and Public Policy on Contract Labour in India: Comparative Insights from China|author=Kumar, P. and Singh, J.|isbn=978-9-811-08444-7|year=2018|publisher=স্প্ৰিংগাৰ ছিংগাপুৰ}}
* {{cite book|title=Footloose Labour: Working in India's Informal Economy|author=Breman, J. and Hawthorn, G.P.|isbn=978-0-521-56824-1| lccn=lc95049938|year=1996|publisher=Cambridge University Press}}

;আলোচনী
*Pravin Sinha (2004) Representing labour in India, Development in Practice, 14:1-2, 127-135, {{doi|10.1080/0961452032000170695}}.
*Amartya K. Sen, Surplus Labour in India: A Critique of Schultz's Statistical Test, দ্য ইকনমিক জাৰ্নেল, Volume 77, Issue 305, 1 March 1967, Pages 154–161, {{doi|10.2307/2229374}}
*Vyas, M. Impact of Lockdown on Labour in India. Ind. J. Labour Econ. 63 (Suppl 1), 73–77 (2020). {{doi|10.1007/s41027-020-00259-w}}
*Shah, A, Lerche, J. Migration and the invisible economies of care: Production, social reproduction and seasonal migrant labour in India. Trans Inst Br Geogr. 2020; 45: 719–734. {{doi|10.1111/tran.12401}}
*Bhattacharjea, Aditya, Labour Market Regulation and Industrial Performance in India: A Critical Review of the Empirical Evidence. Indian Journal of Labour Economics, Vol. 49, No. 2, pp.&amp;nbsp;211–232, April–June 2006, Available at.
*Dinar Kale, David Wield, Joanna Chataway, Diffusion of knowledge through migration of scientific labour in India, বিজ্ঞান আৰু ৰাজহুৱা নীতি, Volume 35, Issue 6, July 2008, Pages 417–430, {{doi|10.3152/030234208X331245}}
*Tom Brass (2008) Capitalism and Bonded Labour in India: Reinterpreting Recent (Re-) Interpretations, দ্য জাৰ্নেল অৱ পিজেণ্ট ষ্টাডিজ, 35:2, 177-248, {{doi|10.1080/03066150802150969}}
*Papola, T. S. “Employment Growth and Social Protection of Labour in India.” Indian Journal of Industrial Relations 30, no. 2 (1994): 117–43.
*THOMAS, JAYAN JOSE. “India’s Labour Market during the 2000s: Surveying the Changes.” Economic and Political Weekly 47, no. 51 (2012): 39–51. 
*Sundaram, K., and Suresh D. Tendulkar. “The Poor in the Indian Labour Force: Scenario in the 1990s.” Economic and Political Weekly 39, no. 48 (2004): 5125–32. 
*Afridi, Farzana and Mukhopadhyay, Abhiroop and Sahoo, Soham, Female Labour Force Participation and Child Education in India: The Effect of the National Rural Employment Guarantee Scheme. IZA Discussion Paper No. 6593, Available at {{doi|10.2139/ssrn.2085180}}
*{{cite journal|title = Why is the Labour Force Participation of Women Declining in India?|journal = World Development
|volume = 98|pages = 360–380|year = 2017|issn = 0305-750X|doi = 10.1016/j.worlddev.2017.05.003|url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X17301663|author = Santosh Mehrotra and Jajati K. Parida|url-access = subscription}}
*Dubey, A., Olsen, W. &amp; Sen, K. The Decline in the Labour Force Participation of Rural Women in India: Taking a Long-Run View. Ind. J. Labour Econ. 60, 589–612 (2017). {{doi|10.1007/s41027-017-0085-0}}
*Reddy, A.B. (2016), &quot;Labour force participation of elderly in India: patterns and determinants&quot;, International Journal of Social Economics, Vol. 43 No. 5, pp.&amp;nbsp;502–516. {{doi|10.1108/IJSE-11-2014-0221}}
*Vidu Badigannavar, John Kelly, Do Labour Laws Protect Labour in India? Union Experiences of Workplace Employment Regulations in Maharashtra, India, ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ল' জাৰ্নেল, Volume 41, Issue 4, December 2012, Pages 439–470, {{doi|10.1093/indlaw/dws038}}
*SWAMINATHAN, PADMINI. “Outside the Realm of Protective Labour Legislation: Saga of Unpaid Labour in India.” ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল ৱিকলি 44, no. 44 (2009): 80–87.
{{Refend}}

==বাহ্যিক সংযোগ==

* [https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মসময় সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা] by [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]
* [https://labour.gov.in/ শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://labourbureau.gov.in/ শ্ৰম ব্যুৰোৰ চৰকাৰী ৱেবছাইট, শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2014/05/CSS-Report.pdf ভাৰতৰ অসংগঠিত খণ্ডৰ বাবে ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/10/21/comments-on-social-security-code-2020/ ২০২০ চনৰ সামাজিক সুৰক্ষা বিধিৰ ওপৰত মন্তব্য]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/09/25/self-employed-migrant-workers-in-the-unorganised-sector/ অসংগঠিত খণ্ডৰ স্বনিয়োজিত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]
* ভাৰতত নূন্যতম মজুৰি সম্পৰ্কীয় আইন সৰল কৰিবলৈ নতুন বিধি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, কিন্তু ইয়াৰ ফলত শ্ৰমিকসকলে প্ৰকৃত সুবিধা লাভ কৰা নাই&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/article/939763/india-has-a-new-code-to-simplify-law-on-minimum-wages-but-it-doesnt-give-workers-any-real-benefit|title=India has a new code to simplify law on minimum wages – but it doesn’t give workers any real benefit|first=Anupama|last=Kumar|date=21 October 2019|website=Scroll.in}}&lt;/ref&gt;
* অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সাৰ্বজনীন আৰু ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰা [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2020/03/Designing-a-Universal-and-Comprehensive-Social-Security-Floor-for-Informal-Sector-Workers.pdf শ্ৰমিকসকল]


{{Wikiquote}}</text>
      <sha1>nqgc4u9uo7wd9kohuz51aur1ebth7jm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636237</id>
      <parentid>636236</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* বাহ্যিক সংযোগ */</comment>
      <origin>636237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111839" sha1="323g8fm0cstswd5pt8ay96hjsc08aie" xml:space="preserve">[[File:Deaths from Karoshi.png|thumb|500px|প্ৰতি ১ লাখ ১৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ভিতৰত দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টাৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ হাৰ। ২০১৬ চনত [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]] আৰু [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ যুটীয়া অধ্যয়ন]]

[[File:Annual working time in OECD.svg|thumb|right|300px|১৯৭০ চনৰপৰা ২০২০ চনলৈ [[অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু উন্নয়ন সংস্থা]]ৰ দেশসমূহত প্ৰতিজন কৰ্মীৰ প্ৰকৃত গড় বাৰ্ষিক কৰ্মঘণ্টা]]

'''ভাৰতত শ্ৰম''' বুলিলে [[ভাৰত]]ৰ অৰ্থনীতিত থকা কৰ্মসংস্থাপনক বুজোৱা হয়। ২০২০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৪৭৬.৬৭ নিযুত শ্ৰমিক আছিল। এই সংখ্যা চীনৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ কৰ্মশক্তি।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|year=2020|title=Labour force|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=IN|publisher=CIA, United States}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰে কৃষি খণ্ডত ৪১.১৯ শতাংশ, উদ্যোগ খণ্ডত ২৬.১৮ শতাংশ আৰু সেৱা খণ্ডত ৩২.৩৩ শতাংশ কৰ্মশক্তি নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ইয়াৰে ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক লোক নিগমবিহীন আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত কাম কৰে। এই উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ঠেলাগাড়ীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ঘৰত হীৰা আৰু ৰত্ন পলিচ কৰা লোকলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্মী আছে।&lt;ref name=pcoi/&gt;&lt;ref name=diamond&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|title=Protecting children in the world of work (see article on Child Labour in the Diamond Industry)|publisher=International Labour Organization|pages=51–53|author1=Chandra Korgaokar|author2=Geir Myrstad|year=1997|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084915/http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|archive-date=27 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; সংগঠিত খণ্ডত চৰকাৰ, চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। ২০০৮ চনত সংগঠিত খণ্ডত ২৭.৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰে ১৭.৩ নিযুত লোকে চৰকাৰ বা চৰকাৰী মালিকানাধীন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰিছিল।&lt;ref name=survey11&gt;{{cite web | title=Economic Survey 2010-2011 |publisher=The Government of India | year=2012 | url=http://indiabudget.nic.in/es2010-11/estat1.pdf}}&lt;/ref&gt;

মানৱ অধিকাৰ পৰিমাপন পদক্ষেপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত কৰ্মৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনৰ আয়ৰ স্তৰৰ তুলনাত সম্ভৱপৰ মাত্ৰাৰ ৪৩.৯ শতাংশহে লাভ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries|url=https://humanrightsmeasurement.org/|access-date=2022-02-25|website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=India – HRMI Rights Tracker|url=https://rightstracker.org/|access-date=2022-02-25|website=rightstracker.org|language=en|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085646/https://rightstracker.org/|url-status=dead|archivedate=2022-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220315171721/https://rightstracker.org/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ সকলো ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য শ্ৰম-নিয়মৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতৰ শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰদ্বাৰা শোষিত হয় বুলি বিভিন্ন প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Schultz |first1=Kai |last2=Paton |first2=Elizabeth |last3=Jay |first3=Phyllida |date=2020-03-11 |title=Luxury's Hidden Indian Supply Chain |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/03/11/style/dior-saint-laurent-indian-labor-exploitation.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Perspective {{!}} Child labor: The inconvenient truth behind India's growth story |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/08/21/child-labor-the-inconvenient-truth-behind-indias-growth-story/ |access-date=2023-02-14 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-17 |title=Indian factory workers supplying major brands allege routine exploitation |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54960346 |access-date=2023-02-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paton |first=Elizabeth |date=2019-02-06 |title=Made for Next to Nothing. Worn by You? |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/fashion/india-fast-fashion-homeworkers.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ মতে, বিশ্বৰ দহটা বৃহৎ অৰ্থনীতিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে ভাৰতীয়সকলৰ গড় কৰ্মসপ্তাহ অন্যতম দীঘলীয়া। ভাৰতত গড় কৰ্মঘণ্টা প্ৰতি সপ্তাহত প্ৰায় ৪৭.৭ ঘণ্টা।&lt;ref name=ILO&gt;{{cite web | url=https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ | title=Statistics on working time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ito&gt;{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/business/story/indians-hardest-workers-globally-average-work-hours-narayana-murthy-low-productivity-2456567-2023-11-01 | title=Maybe not 70 hours, but Indians are among hardest workers in the world | date=November 2023 }}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক কৰ্মঘণ্টা থকা দেশসমূহৰ তালিকাত ভাৰত সপ্তম স্থানত আছে।&lt;ref name=ILO/&gt;&lt;ref name=ito/&gt; দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা থকাৰ পিছতো ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বিশ্বৰ ভিতৰত তুলনামূলকভাৱে কম।&lt;ref&gt;Dougherty, S., R. Herd and T. Chalaux (2009), &quot;What is holding back productivity growth in India?: Recent microevidence&quot;, OECD Journal: Economic Studies, vol. 2009/1, {{doi|10.1787/eco_studies-v2009-art3-en}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sapovadia, Vrajlal K., Low Productivity: India’s Bottleneck of Growth (May 21, 2019). Available at SSRN: {{ssrn|3391621}} or {{doi|10.2139/ssrn.3391621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloom, Nicholas, Aprajit Mahajan, David McKenzie, and John Roberts. 2010. &quot;Why Do Firms in Developing Countries Have Low Productivity?&quot; American Economic Review, 100 (2): 619–23. {{doi|10.1257/aer.100.2.619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sivadasan, Jagadeesh. &quot;Barriers to Competition and Productivity: Evidence from India&quot; The B.E. Journal of Economic Analysis &amp; Policy, vol. 9, no. 1, 2009. {{doi|10.2202/1935-1682.2161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldar, B., Krishna, K.L., Aggarwal, S.C. et al. Productivity growth in India since the 1980s: the KLEMS approach. Ind. Econ. Rev. 52, 37–71 (2017). {{doi|10.1007/s41775-017-0002-y}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি==

[[File:Fruit seller in Kolkata.jpg|thumb|ভাৰতৰ অধিকাংশ কৰ্মসংস্থান অসংগঠিত খণ্ডত। ছবিখনত কলকাতাত ফল বিক্ৰী কৰা এজন শিশু বিক্ৰেতা]]
[[File:Marble Grinding Near Taj Mahal June 2006.JPG|thumb|উত্তৰ প্ৰদেশৰ এটা হস্তশিল্প উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰমিক]]
[[File:Flooring work at a Portico in Hydershakote.JPG|thumb|হায়দৰাবাদৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ মজিয়া নিৰ্মাণৰ কাম]]

ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক কৰ্মৰত জনসংখ্যা অসংগঠিত খণ্ডৰ অন্তৰ্গত।&lt;ref name=pcoi/&gt; ভাৰতত ''সংগঠিত খণ্ড'' বা ''আনুষ্ঠানিক খণ্ড'' বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা আৰু পঞ্জীয়নভুক্ত সংগঠনক বুজোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱাভাৱে লেনদেন কৰা কোম্পানী, নিগম বা আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰতিষ্ঠান, নিগম, কাৰখানা, বজাৰ-ভৱন, হোটেল আৰু বৃহৎ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। ''অসংগঠিত খণ্ড'', যাক ''নিজা হিচাপৰ উদ্যোগ'' বুলিও কোৱা হয়, বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰবিহীন, স্ব-নিয়োজিত বা অপঞ্জীয়নভুক্ত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুজায়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে মালিকে নিজে চলোৱা সাধাৰণ দোকান, হস্তশিল্প আৰু তাঁতশিল্পৰ কৰ্মী, গ্ৰাম্য ব্যৱসায়ী আৰু কৃষক আদি।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Understanding the informal sector: a survey|author=M Swaminathan|year=1991|url=http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|access-date=23 July 2012|archive-date=15 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615202901/http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gender Dimensions of the Informal Sector and Informal Employment in India|page=3|author=S Chakrabarti|url=http://unstats.un.org/unsd/gender/Ghana_Jan2009/Doc41.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৮ চনৰ প্ৰতিৱেদনত ভাৰতৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unorganized Labour|publisher=Ministry of Labour, Government of India|year=2009|url=http://labour.nic.in/annrep/files2k1/lab8.pdf}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনত বৃত্তি, কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতি, বিশেষভাৱে সংকটগ্ৰস্ত শ্ৰেণী আৰু সেৱা-ভিত্তিক শ্ৰেণীৰ আধাৰত অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক ভাগ কৰা হৈছিল। 

অসংগঠিত বৃত্তিগত শ্ৰেণীৰ ভিতৰত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক, অংশীদাৰী কৃষক, মাছমৰীয়া, পশুপালনত নিয়োজিত লোক, বিড়ি বনোৱা লোক, লেবেল লগোৱা আৰু পেকিং কৰা কৰ্মী, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, চামৰাৰ কৰ্মী, তাঁতী, কাৰিকৰ, নিমখ উৎপাদন কৰা শ্ৰমিক, ইটাভাটাৰ আৰু শিলৰ খনিত কাম কৰা শ্ৰমিক, কাঠফলা কলৰ শ্ৰমিক আৰু তেলকলৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত আন এটা শ্ৰেণীত কৃষিৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে জড়িত শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

সংকটগ্ৰস্ত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত তাল গছৰ ৰস সংগ্ৰহ কৰা লোক, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কাম কৰা লোক, মূৰত বোজা কঢ়িওৱা লোক, পশুচালিত বাহনৰ চালক, বোজা উঠোৱা আৰু নমোৱা শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

শেষৰ অসংগঠিত শ্ৰমিক শ্ৰেণীত ধাই, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, নাপিত, শাক-পাচলি আৰু ফল বিক্ৰেতা, বাতৰি কাকত বিক্ৰেতা, পথৰ কাষৰ বিক্ৰেতা, ঠেলাগাড়ী চলোৱা লোক আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ কৰ্মী অন্তৰ্ভুক্ত।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Informal Sector in Asia from the Decent Work Perspective|author=Nurul Amin|publisher=International Labour Office, Geneva|year=2002|url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234032/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Street Food Vendors in Delhi: Nomads in the storm of modernity|author=Stephan Shankar Nath|year=2010|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/10256/1/2010-06-09_0208808.pdf}}&lt;/ref&gt;

অসংগঠিত খণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা কম আৰু ইয়াত কম মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। ২০০৬ চনত ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক অসংগঠিত খণ্ডত থকাৰ বিপৰীতে এই খণ্ডই দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ মাত্ৰ ৫৭ শতাংশ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ সংগঠিত খণ্ডৰ তুলনাত প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদন প্ৰায় ন গুণ কম আছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=A. C. KULSHRESHTHA|title=Measuring the Unorganized Sector in India|journal=Review of Income and Wealth |volume=57|issue=Supplement s1|pages=S123–S134|date=May 2011|doi=10.1111/j.1475-4991.2011.00452.x|s2cid=96476547}}&lt;/ref&gt; ভল্লাৰ মতে, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অসংগঠিত খণ্ডৰ তুলনা কৰিলে উৎপাদনশীলতাৰ ব্যৱধান আৰু অধিক বৃদ্ধি পায়। বৃত্তি অনুসৰি এই ব্যৱধান আৰু দুইৰপৰা চাৰিগুণলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[শীলা ভল্লা]]|year=2003|title=The restructuring of unorganised sector in India|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|publisher=Planning Commission, Govt of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=More jobs, better jobs|author1=Kalpana Kochhar |author2=Pradeep Mitra |author3=Reema Nayar |journal=Finance and Development|volume=49|number=2|date=June 2012|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/06/kochhar.htm}}&lt;/ref&gt; গ্ৰাম্য অসংগঠিত খণ্ডত কম আয়ৰ বহুতো কৰ্মসংস্থান আছে। যিবোৰ পৰিয়ালৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ সকলো সদস্যই জীৱনজুৰি কেৱল অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছে, তেনে পৰিয়ালত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ অধিক বুলি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। 

কৃষি, দুগ্ধ উৎপাদন, উদ্যানশস্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিসমূহে অকলেই ভাৰতৰ ৪১.৪৯ শতাংশ শ্ৰমিকক নিয়োজিত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employment in Agriculture industry|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS?locations=IN}}&lt;/ref&gt;

প্ৰায় ৩০ নিযুত শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াৰে অধিকাংশ কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী কৰ্মসংস্থান সহজলভ্য নহয়। 

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ কাৰ্যালয়ে ইয়াৰ ৬৭সংখ্যক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে ২০১০ চনত অসংগঠিত উৎপাদন, অসংগঠিত বাণিজ্য বা খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু অসংগঠিত সেৱা খণ্ডত দেশৰ মুঠ কৰ্মীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশকৈ নিয়োজিত আছিল। প্ৰতিৱেদনখনত লগতে কোৱা হৈছিল যে ২০১০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৫৮ নিযুত নিগমবিহীন অ-কৃষি উদ্যোগ আছিল। 

২০০৮ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ব্যক্তিগত খণ্ডত সৰ্বাধিক নিয়োগ কৰা খণ্ড আছিল উৎপাদন খণ্ড, য'ত ৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। সামাজিক সেৱা খণ্ডত ২.২ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় অন্তৰ্ভুক্ত। বিত্তীয় খণ্ডত ১.১ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেংক, বীমা আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। কৃষি খণ্ডত ১ নিযুত কৰ্মী আছিল। 

২০০৮ চনত ভাৰতত সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীত থকা কৰ্মীৰ সংখ্যাতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা অধিক আছিল। চৰকাৰী মালিকানাধীন কোম্পানী আৰু পৌৰ চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে ভাৰতত ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কৰ্মচাৰীৰ অনুপাত আছিল ১.৮:১। লিংগভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত আছিল ৫:১। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই অনুপাত ৩:১ আছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড একেলগে গণনা কৰিলে ৫.৫ নিযুত মহিলা আৰু ২২ নিযুত পুৰুষ নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=survey11/&gt;

জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক হাৰ আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ বাবে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৩ নিযুত নতুন শ্ৰমিক কৰ্মশক্তিত যোগ কৰে। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৮ নিযুত নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিছে। এই কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাংশ কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত সৃষ্টি হয়।&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Passes 1.2 Billion Mark|author=Tripti Lahiri|newspaper=The Wall Street Journal|date=April 2011|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703806304576233981941525872}}&lt;/ref&gt; বাকী প্ৰায় ৫ নিযুত যুৱক-যুৱতী কম মজুৰিৰ আংশিক কৰ্মসংস্থান, অস্থায়ী আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তি নিৰ্মাণৰ কামত দৈনিক বা অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। বহু ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিবনুৱা হৈ থাকে। 

==শ্ৰমিক সম্পৰ্ক==

২০০০ চনত ৪০০ নিযুতীয়া কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত আছিল। এই খণ্ডত চৰকাৰ আৰু বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;[http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf 28m workers employed by 400k companies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218032232/http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf |date=18 December 2010 }}&lt;/ref&gt; এই কৰ্মীসকলে দেশৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৬০ শতাংশলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬ৰ জৰিয়তে ভাৰতত নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক সংঘসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। 

১৯৯৭ চনত ভাৰতত চৰকাৰৰ ওচৰত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰায় ৫৯,০০০ শ্ৰমিক সংঘ আছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt; ইয়াৰে মাত্ৰ ৯,৯০০টা সংঘই আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল আৰু মুঠ ৭.৪ নিযুত শ্ৰমিকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দাবী কৰিছিল। [[কেৰালা]] ৰাজ্যত ৯,৮০০টা শ্ৰমিক সংঘ আছিল, যি সংখ্যা সৰ্বাধিক আছিল। কিন্তু ইয়াৰে অতি কমসংখ্যক সংঘই ভাৰত চৰকাৰৰ ওচৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল। [[কৰ্ণাটক]] ৰাজ্যত ১৯৫০-ৰ দশকৰপৰা ১৯৯০-ৰ দশকলৈ শ্ৰমিক সংঘৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। 

১৯৯৫ চনত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘৰ ১০টা কেন্দ্ৰীয় মহাসংঘ আছিল। ১৯৮০ চনত সদস্য সংঘৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সেইবোৰ আছিল ক্ৰমে আই এন টি ইউ চি, চি আই টি ইউ, বি এম এছ, এ আই টি ইউ চি, এইচ এম এছ, এন এল অ', ইউ টি ইউ চি, এ আই ইউ টি ইউ চি, এন এফ আই টি ইউ আৰু টি ইউ চি চি। প্ৰতিটো মহাসংঘৰ অধীনত বহুতো স্থানীয় শ্ৰমিক সংঘ আছিল। সৰুতম টি ইউ চি চিৰ ৬৫টা আৰু আই এন টি ইউ চিৰ ১,৬০৪টা সংযুক্ত সংঘ আছিল। ১৯৮৯ চনলৈ বি এম এছ ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্ৰমিক সংঘৰ মহাসংঘ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ৩,১১৭টা সংঘ সংযুক্ত আছিল। আনহাতে, মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত আই এন টি ইউ চি সৰ্ববৃহৎ মহাসংঘ হৈ আছিল আৰু ইয়াৰ সদস্য আছিল ২.২ নিযুত।&lt;ref name=sinha04/&gt; আই এন টি ইউ চিয়ে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডত ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৫ শতাংশ কৰ্মশক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০১০ চনত ভাৰতৰ ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক কোনো শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নাছিল আৰু কোনো সামূহিক দৰ-দাম চুক্তিৰ অধীনতো নাছিল। 

===১৯৫০–১৯৯০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

বহুতো অৰ্থনীতিবিদে ভাৰতৰ উদ্যোগিক সম্পৰ্কৰ পৰিৱেশ অধ্যয়ন কৰিছে। ইয়াৰে বহু অধ্যয়নে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যভেদে থকা পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। কিছুমান অধ্যয়নে দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইনত শ্ৰমিকৰ পক্ষত কৰা সংশোধনে উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু দৰিদ্ৰতাও বৃদ্ধি কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Can Labor Regulation Hinder Economic Performance? Evidence from India|author=Besley and Burgess|journal=The Quarterly Journal of Economics|year=2004|volume=119|number=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/indreg.pdf}}&lt;/ref&gt; কিন্তু এই অধ্যয়নসমূহত ব্যৱহৃত তথ্য ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Labour market regulation and industrial performance in India: A critical review of the empirical evidence|author=Bhattacharjea, A.|journal=Indian Journal of Labour Economics|year=2006|volume=39|number=2}}&lt;/ref&gt; লগতে সাধাৰণ অৰ্থমিতীয় পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো ফলাফলসমূহ দৃঢ় নহয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mostly Harmless Econometrics|author=Angrist and Pischke|year=2008}}&lt;/ref&gt;

১৯৫০ আৰু ১৯৭০ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি গড়ে ১,০০০টা শ্ৰমিক বিবাদৰপৰা এই সংখ্যা ৩,০০০টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৭৩ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৩,৩৭০টা হৈছিল। ১৯৭৯ চনত শ্ৰমিক বিবাদত অংশ লৈ কাম-বন্ধ কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ২.৯ নিযুত হৈছিল। ১৯৮২ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৭৪.৬ নিযুত হৈছিল। এই সংখ্যা সংগঠিত খণ্ডৰ মুঠ কৰ্মদিনৰ প্ৰায় ২.৭ শতাংশ আছিল।&lt;ref name=sinha04&gt;{{cite book|title=Industrial Relations, Trade Unions, and Labour Legislation|author=P.R.N. Sinha|year=2004|isbn=9788177588132|pages=92–110|publisher=Pearson Education}}&lt;/ref&gt; ১৯৭০-ৰ দশকত শ্ৰমিক সংঘ আৰু বিবাদৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু ১৯৭৫–১৯৭৭ চনৰ সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা হঠাতে হ্ৰাস পাইছিল। সেই সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ লগতে শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘট কৰাৰ অধিকাৰো স্থগিত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=db99&gt;{{cite book|title=Organized labour and economic liberalisation India: Past, present and future|author=Debashish Bhattacherjee|publisher=International Institute for Labour Studies, Geneva|year=1999|isbn=978-92-9014-613-1}}&lt;/ref&gt;

তলৰ তালিকাখনত সংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ধাৰা দেখুওৱা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804|title=Publications - Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; width:40em&quot;
|-
! বছৰ || ৰাজহুৱা খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত)|| ব্যক্তিগত খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত) || জীৱিত নিবনুৱা পঞ্জী&lt;br /&gt;(নিযুতত)
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৭৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৩.৬৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৬.৭৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৯.৭৮
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৫.৪৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৪০ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৮৪
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৩৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩০.১৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.০৬ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৬.৩০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.৪৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৫১ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৭.৪৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.১৪ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৬৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪২.০০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৮.১৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৭৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪১.৪৭
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০১০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৫৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১১.৪৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪০.১৭
|}

===১৯৯০–২০০০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

সংগঠিত খণ্ডত শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্যপদ কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুঠ সদস্যৰ সংখ্যা প্ৰায় ৯ নিযুত আছিল। বহুতো শ্ৰমিক সংঘ আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় মহাসংঘৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘসমূহ আছিল [[ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘৰ কেন্দ্ৰ]], [[হিন্দ মজদূৰ সভা]] আৰু [[ভাৰতীয় মজদূৰ সংঘ]]। ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিছুমান বিশ্লেষকৰ মতে, শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থতকৈ ৰাজনৈতিক দলৰ স্বাৰ্থ আগবঢ়াবলৈ ধৰ্মঘট আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক আন্দোলন আহ্বান কৰা হৈছিল। 

১৯৯০ চনত চৰকাৰে ১,৮২৫টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ২৪.১ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ইয়াৰে ১০.৬ নিযুত কৰ্মদিন ধৰ্মঘট আৰু ১৩.৫ নিযুত কৰ্মদিন তলাবন্ধৰ বাবে হেৰাইছিল। এই শ্ৰমিক বিবাদসমূহত ১.৩ নিযুততকৈ অধিক শ্ৰমিক জড়িত আছিল। 

ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বছৰে বছৰে সলনি হৈছিল। ১৯৯০ চন আৰু ১৯৯১ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক তথ্যই ১৯৮০-ৰ দশকৰ তুলনাত হ্ৰাস দেখুৱাইছিল। সেই সময়ত শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি ৩৩ নিযুতৰপৰা ৭৫ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় ৯২৭টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধ নথিভুক্ত কৰিছিল। এই সংখ্যা ১৯৯০ চনৰ প্ৰায় আধা আছিল। ১৯৯৯ আৰু ১৯৯১ চনত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা প্ৰায় একে আছিল, যদিও ১৯৯০-ৰ দশকত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt;

===২০০০–২০১১ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

২০০৪ আৰু ২০১১ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল। এই সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা বছৰি প্ৰায় ৪০০লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ১৯৯০-ৰ দশকত এই সংখ্যা ১,০০০তকৈ অধিক আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি গড়ে প্ৰায় ২৭ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ২০১০ চনলৈ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে কৰ্মশক্তিও বৃদ্ধি পাইছিল। তথাপি হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ গড় সংখ্যা প্ৰায় ৩০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল। বিবাদৰ সংখ্যা আৰু প্ৰতিটো বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিন দুয়োটাই হ্ৰাস পাইছিল। ২০১০ চনৰ প্ৰথম পাঁচ মাহত ভাৰতত ২৪৯টা শ্ৰমিক বিবাদ হৈছিল। ২০১২ চনৰ একে সময়ছোৱাত এই সংখ্যা ১০১টা আছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maruti riot: awful but isolated?|work=The Financial Times|date=23 July 2012|author=Rob Minto|url=http://blogs.ft.com/beyond-brics/2012/07/23/maruti-riot-awful-but-isolated/#axzz21SZI8fMC}}&lt;/ref&gt;

==অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ সমস্যা==

অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, ঘৰত কাম কৰা শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক আৰু শিশু শ্ৰমিকৰ সমস্যাক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে। 

===প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক===
{{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 200
 | footer = ভাৰতীয় দক্ষ আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বহু অঞ্চলৰ কম মজুৰিৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪০ৰপৰা ৮৫ শতাংশ গঠন কৰে। ডুবাইৰ বুৰ্জ খলিফাকে ধৰি আৰব দেশসমূহৰ বহু উল্লেখযোগ্য ভৱন নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ অৱদান আছে। তেওঁলোকৰ দুৰ্বল জীৱন-যাপন আৰু শ্ৰমিকৰ ওপৰত হোৱা নিৰ্যাতনৰ বিভিন্ন অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai/&gt;
 | image1 = Burj dubai 3.11.08.jpg
 | image2 = Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg
}}

ভাৰতত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ দুটা বহল গোট আছে। এটা গোটে সাময়িকভাৱে বিদেশলৈ গৈ কাম কৰে আৰু আনটো গোটে ঋতুভিত্তিক বা কামৰ সুবিধা অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰপৰা আন এটা ঠাইলৈ যায়। 

যোৱা কেইটামান দশকত উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত বাংলাদেশ আৰু নেপালৰপৰা ভাৰতলৈ যথেষ্টসংখ্যক লোক আহিছে। বিদেশী উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে যাত্ৰাপথত, কৰ্মস্থলীত আৰু ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত প্ৰায়ে হাৰাশাস্তি, হিংসা আৰু বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref&gt;Samuels, F. et al. (2012) [http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination Stories of harassment, violence and discrimination: migrant experiences between India, Nepal and Bangladesh. Overseas Development Institute Briefing Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105144500/http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination |date=5 November 2013 }}&lt;/ref&gt;

দেশত ঘৰুৱা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪.২ নিযুত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই সংখ্যা ঘৰুৱা প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত নকৰে। এই শ্ৰমিকসকল পূৰ্ণকালীন বা আংশিককালীন, অস্থায়ী বা স্থায়ী হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধন বা সামগ্ৰীৰ বিনিময়ত কোনো সংস্থা বা পোনপটীয়াকৈ কোনো পৰিয়ালত ঘৰুৱা কাম কৰে। নিয়োগকৰ্তাৰ পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিছুমান শ্ৰমিকে কেৱল এজন নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে, আন কিছুমানে একাধিক নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে। কিছুমান নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত থাকি কাম কৰে আৰু কিছুমান ঋতুভিত্তিক কাম কৰে। এই শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মসংস্থান সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পাৰিশ্ৰমিক ভিন্ন হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers in India|publisher=WIEGO|year=2012|url=http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|access-date=12 July 2012|archive-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|url-status=dead|archivedate=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Final Report of the Task Force on Domestic Workers|publisher=Ministry of Labour and Employment, Govt of India|date=12 September 2011|url=http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|url-status=dead|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

====কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰত]]ৰ ৰাজ্য [[কেৰালা]]ত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকল অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ২০১৩ চনত গুলাটি বিত্ত আৰু কৰ প্ৰতিষ্ঠানে কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি ৰাজ্যখনত প্ৰায় ২.৫ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। প্ৰতি বছৰে কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২.৩৫ লাখকৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;FirstPost-01&quot;&gt;{{cite news |last=K |first=Rejimon K |title=Left-led Kerala govt will be first in country to provide insurance, free medical treatment for migrant workers |url=http://www.firstpost.com/india/left-led-kerala-govt-will-be-first-in-country-to-provide-insurance-free-medical-treatment-for-migrant-workers-3416142.html |work=Firstpost |date=1 May 2017 |access-date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;

এই অধ্যয়নটো কেৰালাত শেষ হোৱা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ৰে'লৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। সেয়েহে আন যাতায়াত ব্যৱহাৰ কৰা ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল। যদি এই অনুমান সঠিক বুলি ধৰা হয় আৰু বছৰি নতুনকৈ যোগ হোৱা লোকৰ সংখ্যা, প্ৰব্ৰজনৰ সম্ভাৱ্য বৃদ্ধি আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰপৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনো ধৰা হয়, তেন্তে ২০১৭ চনত কেৰালাত ৩.৫ৰপৰা ৪ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক থাকিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Unescogym&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|title=Directorio de Entrenadores Personales en España|access-date=2 May 2020|archive-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221750/https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব থকা সত্ত্বেও আৰু বহুতে ৰাজ্যখনৰ কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰশংসা কৰা সত্ত্বেও, তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/kerala-a-dubai-for-bengali-migrants-111072700087_1.html|title=Kerala, a 'Dubai' for Bengali migrants|first=Sreelatha|last=Menon|newspaper=Business Standard India|date=27 July 2011|access-date=14 December 2017|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

====মধ্যপ্ৰাচ্যত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে প্ৰায় ৪ নিযুত ভাৰতীয় মূলৰ শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। ডুবাই, বাহৰেইন, কাটাৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহু আধুনিক স্থাপত্য নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ বৃহৎ অৱদান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[বুৰ্জ খলিফা]]ও আছে। ই ২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত মুকলি কৰা হৈছিল। 

উন্নত মজুৰি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ ধন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতত থকা পৰিয়ালক ধন পঠোৱাৰ সুবিধাৰ বাবে এই শ্ৰমিকসকল মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ আকৰ্ষিত হয়। সাধাৰণতে তেওঁলোকে প্ৰতি ঘণ্টাত ২ৰপৰা ৫ মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০০৯ চনত ভাৰতীয় মূলৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে ভাৰতলৈ প্ৰায় ২০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পঠিয়াইছিল। 

নিৰ্মাণ প্ৰকল্প শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকক নিজা খৰচত ঘৰলৈ উভতি যাবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে নিবনুৱা ভাট্টা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত বেতন নিদিয়া, অসুৰক্ষিত কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ দৰে [[সংযুক্ত আৰব আমিৰাতত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ|শ্ৰমিক নিৰ্যাতন]]ৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai&gt;{{cite web|title=Asia/Middle East: Increase Protections for Migrant Workers|date=22 November 2010|url=https://www.hrw.org/news/2010/11/22/indiauae-use-visit-raise-migrant-worker-issue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reverse exodus of migrant workers in Persian Gulf challenges India|newspaper=The Washington Post|date=6 February 2010|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html|first=Emily|last=Wax}}&lt;/ref&gt;

====ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰতত ক'ভিড-১৯ বৈশ্বিক মহামাৰী|ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশত জাৰি কৰা লকডাউনৰ বাবে কাৰখানা আৰু কৰ্মস্থলী বন্ধ হৈ পৰিছিল। ফলত লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে আয় হেৰুৱাইছিল আৰু খাদ্যৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=In India, the world's biggest lockdown has forced migrants to walk hundreds of miles home|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers/2020/03/27/a62df166-6f7d-11ea-a156-0048b62cdb51_story.html|last1=Slater|first1=Joanna|last2=Masih|first2=Niha|newspaper=The Washington Post|date=28 March 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus outbreak: Ensuring water, hygiene facilities for migrant labourers can safeguard millions stranded during shutdown|url=https://www.firstpost.com/india/coronavirus-outbreak-ensuring-water-hygiene-facilities-for-migrant-labourers-can-safeguard-millions-stranded-during-shutdown-8228331.html|first1=Kanika|last1=Singh|date=6 April 2020|website=Firstpost|access-date=16 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছত বহুতো শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়াল খাদ্যৰ অভাৱত পৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Yasir|first2=Sameer|date=29 March 2020|title=India's Coronavirus Lockdown Leaves Vast Numbers Stranded and Hungry|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/03/29/world/asia/coronavirus-india-migrants.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে খোজকাঢ়ি ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;HinduUncertainty4Apr&quot;&gt;{{Cite news|last1=Rashid|first1=Omar|last2=Anand|first2=Jatin|last3=Mahale|first3=Ajeet|date=4 April 2020|title=India coronavirus lockdown {{!}} Migrant workers and their long march to uncertainty|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers-and-their-long-march-to-uncertainty/article31251952.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

লকডাউনৰ ফলত ২০২০ চনৰ ৫ মে'লৈ ৩০০তকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছিল। মৃত্যুৰ কাৰণৰ ভিতৰত অনাহাৰ, আত্মহত্যা,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The human cost of India's coronavirus lockdown: Deaths by hunger, starvation, suicide and more|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-human-cost-of-indias-coronavirus-lockdown-deaths-by-hunger-starvation-suicide-and-more-1.1586956637547|website=Gulf News|first1=Evangeline|last1=Elsa|date=15 April 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; ক্লান্তি,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=5 May 2020|title=Suicide leading cause for over 300 lockdown deaths in India, says study|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/suicide-leading-cause-for-over-300-lockdown-deaths-in-india-says-study/articleshow/75519279.cms|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; পথ আৰু ৰে'ল দুৰ্ঘটনা,&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gettleman|first1=Jeffrey|last2=Raj|first2=Suhasini|last3=Kumar|first3=Hari|date=8 May 2020|title=As India Reopens, Deadly Accidents Break Out|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/08/world/asia/india-leak-train-reopen.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; আৰক্ষীৰ হিংসা&lt;ref&gt;{{Cite news|title=56-year-old migrant dies on road to home, another dies after police lathi charge|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/56-year-old-migrant-worker-on-his-way-to-home-dies-on-road-28-year-old-migrant-dies-in-police-lathicharge-in-surat/story-O1NI1kDAWYRAAQOg4dkT6M.html|date=15 May 2020|first1=Debabrata|last1=Mohanty|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; আৰু সময়মতে চিকিৎসা নোপোৱাও আছিল। প্ৰতিৱেদন অনুসৰি মৃতসকলৰ অধিকাংশই প্ৰান্তীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=More than 300 Indians have died of the coronavirus, and nearly 200 of the lockdown|url=https://theprint.in/opinion/more-than-300-indians-have-died-of-the-coronavirus-and-nearly-200-of-the-lockdown/400714/|last1=Vij|first1=Shivam|date=13 April 2020|website=ThePrint|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Just the Aurangabad Accident, 383 People Have Died Due to the Punitive Lockdown|url=https://thewire.in/rights/migrant-workers-non-coronavirus-lockdown-deaths|last1=Agarwal|first1=Kabir|date=10 May 2020|website=The Wire|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰমিকসকলক লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰথম এক মাহত শ্ৰমিক বিশেষ ৰে'লত ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ সময়ত ৮০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus in India: 80 migrant workers have died on Shramik Special trains, Indian tweeps furious|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/coronavirus-in-india-80-migrant-workers-have-died-on-shramik-special-trains-indian-tweeps-furious-1.1590935479789|first=Evangeline |last=Elsa |date=31 May 2020 |work=Gulf News|access-date=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 May 2020|title=Indian Authorities Probe Deaths of Migrant Workers on Trains|work=The New York Times|agency=Associated Press|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/05/29/world/asia/ap-as-virus-outbreak-india-migrant-deaths.html|access-date=29 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলক সহায় কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;21000camps&quot;&gt;{{Cite news|date=1 April 2020|title=More than 21,000 camps set up for over 6,60,000 migrants: State governments|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/more-than-21000-camps-set-up-for-over-660000-migrants-state-governments/articleshow/74920798.cms|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Press Trust of India|date=15 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Over 60,000 people have registered on Delhi govt portal to go back home|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/over-60000-people-have-registered-on-delhi-govt-portal-to-go-back-home/article31586991.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTFreeFood14May&quot;&gt;{{Cite news|agency=Reuters|date=14 May 2020|title=India to Provide Free Food Grains to Millions of Migrant Workers|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/05/14/world/asia/14reuters-health-coronavirus-india-stimulus.html|access-date=16 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; পিছলৈ তেওঁলোকৰ বাবে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;NDTVBuses30Apr&quot;&gt;{{cite web|title=Buses Not Feasible For Moving Migrants, States Appeal To Centre: Sources|url=https://www.ndtv.com/india-news/buses-not-feasible-for-moving-migrants-states-appeal-to-centre-sources-2221212|publisher=NDTV|first1=Arvind |last1=Gunasekar|date=30 April 2020|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HinduShramikSpecial1May&quot;&gt;{{Cite news|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=1 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Railways to run 'Shramik Special' trains to move migrant workers, other stranded persons|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/railways-to-run-shramik-special-trains-to-move-migrant-workers-other-stranded-persons/article31481996.ece|access-date=9 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

===ঋণ বন্ধকী শ্ৰম===

বন্ধকী শ্ৰম নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত থকা এনে এক বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক, য'ত শ্ৰমিকৰ ওপৰত থকা ঋণৰ বাবে তেওঁ কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঋণৰ ওপৰত ইমান অধিক সুত জমা হয় যে বন্ধকী শ্ৰম বহু দীঘলীয়া সময়লৈ বা অনিৰ্দিষ্টকাললৈ চলি থাকে। কেতিয়াবা শ্ৰমিকৰ ভাৰতৰ সংগঠিত বা অসংগঠিত খণ্ডত আন কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ নাথাকে। এনে ক্ষেত্ৰত তেওঁ বন্ধকী শ্ৰমৰ দৰে ব্যৱস্থাতো কৰ্মসংস্থানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়। 

বন্ধকী শ্ৰম অবৈধ। তথাপি বল প্ৰয়োগ বা সামাজিক পৰম্পৰাৰ বাবে এনে সম্পৰ্ক চলি থাকিব পাৰে। কোনো শ্ৰমিক বন্ধকী সম্পৰ্কত সোমোৱাৰ পিছত তথ্যৰ অসমতা, বিকল্প কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, আন কাম বিচাৰিবলৈ সময়ৰ অভাৱ আৰু চাকৰি এৰাৰ অধিক ব্যয়ৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Bonded labor and serfdom: a paradox of voluntary choice|author=G. Genicot|journal=Journal of Development Economics|volume=67|issue=1|date=February 2002|pages=101–127|doi=10.1016/S0304-3878(01)00179-1|citeseerx=10.1.1.507.5113}}&lt;/ref&gt;

জৰীপ পদ্ধতি, ধাৰণা আৰু তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান যথেষ্ট ভিন্ন। ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী অনুমান অনুসৰি বন্ধকী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কেইবালাখ। আনহাতে ১৯৭৮ চনৰ এটা অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২.৬২ নিযুত বন্ধকী শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|page=4|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ ৩২সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থাৰ জৰীপত ১৬খন মুখ্য ৰাজ্যত ৩৪৩,০০০ বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ১৯৯৬ চনলৈ ২৮৫,৩৭৯জনক চিনাক্ত কৰি মুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|pages=4–7|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ঋণৰ বিনিময়ত বন্ধকী শ্ৰমৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত কৃষি, শিলৰ খনি, ইটাভাটা, ধৰ্মীয় আৰু মন্দিৰৰ কাম, মৃৎশিল্প, গ্ৰাম্য তাঁতশিল্প, মাছ ধৰা, বনজ কাম, তামোল আৰু বিড়ি উদ্যোগ, কাৰ্পেট উদ্যোগ, অবৈধ খনন আৰু আতচবাজী উদ্যোগ অন্তৰ্ভুক্ত। পৰিয়ালৰ ঋণৰ সৈতে জড়িত বন্ধকী শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমিকো পোৱা গৈছে। বিভিন্ন জৰীপত বন্ধকী শ্ৰমিকক অসংগঠিত আৰু নিগমবিহীন খণ্ডত পোৱা গৈছে।&lt;ref name=ravisr&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতে বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা বিলোপ আইন, ১৯৭৬ প্ৰণয়ন কৰি সকলো ধৰণৰ বন্ধকী শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু বন্ধকী শ্ৰমিক নিয়োগ, ৰখা বা বিচৰা ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;

===শিশু শ্ৰম===
২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০.১ নিযুত। ইয়াৰে ৫.৬ নিযুত ল'ৰা আৰু ৪.৫ নিযুত ছোৱালী। বিশ্বজুৰি প্ৰায় ১৫২ নিযুত শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ নিযুত ছোৱালী আৰু ৮৮ নিযুত ল'ৰা। অৰ্থাৎ বিশ্বৰ প্ৰায় প্ৰতি দহটা শিশুৰ ভিতৰত এটাৰ সৈতে শিশু শ্ৰম জড়িত।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef.org/india/what-we-do/child-labour-exploitation|title=Protecting Children Without Family Care &amp;#124; UNICEF India|website=www.unicef.org}}&lt;/ref&gt;

দৰিদ্ৰতা, বিদ্যালয়ৰ অভাৱ, দুৰ্বল শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি [[ভাৰতত শিশু শ্ৰম]]ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।&lt;ref name=ilo2008a&gt;{{cite web|title=Child labor - causes|year=2008|publisher=ILO, United Nations|url=http://www.ilo.org/public/english/region/eurpro/moscow/areas/ipec/causes.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools|newspaper=The Wall Street Journal|date=3 January 2012|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/03/india-journal-the-basic-shortages-that-plague-our-schools/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mbsm&gt;{{cite book|title=Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection|author1=Mario Biggeri |author2=Santosh Mehrotra |publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-38275-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book|author=Brown, D. K., Deardorff, A. V. and Stern, R. M.|title=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options)|pages=194–247|doi=10.1002/9780470754818.ch3|isbn=9781405105552|chapter=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy|year=2003|url=http://www.fordschool.umich.edu/rsie/workingpapers/Papers451-475/r474.pdf |chapter-url=http://ase.tufts.edu/econ/papers/200111.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪নং অনুচ্ছেদে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে। অৱশ্যে ইয়াৰ নিষেধাজ্ঞা কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, কিশোৰ ন্যায় আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু বিলোপ আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, বিচাৰ আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।&lt;ref name=&quot;ilolaw&quot;&gt;{{cite web|title=National Legislation and Policies Against Child Labour in India |publisher=International Labour Organization - an Agency of the United Nations, Geneva |year=2011 |url=http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |archive-date= 9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছতো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অসংগঠিত, ক্ষুদ্ৰ আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতে শিশু শ্ৰমিক দেখা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |title=Child Labour |publisher=Labour.nic.in |access-date=13 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512153454/http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |archive-date=12 May 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | title=The schedule - Occupations | access-date=2012-02-09 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120129102953/http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | archive-date=29 January 2012 | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns|last=Burra|first=Neera|publisher=National Commission for Protection of Child Rights|url=http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|access-date=19 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124054134/http://ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_migration_agriculture_%20mining_by_Neera_Burra.pdf|archive-date=24 January 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতৰ শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগসমূহক বৃহৎ আকাৰলৈ বিকশিত হোৱাত বাধা দিয়া আইনী জটিলতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কাৰক।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Policy Analysis of Child Labor: A Comparative Study|author1=Christiaan Grootaert |author2=Harry Anthony Patrinos |publisher=Palgrave Macmillan|year=1999|isbn=978-0312221225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Child Labor and the Division of Labor in the Early English Cotton Mills|author=Douglas Galbi|journal=Journal of Population Economics|year=1997|volume=10|issue=4|pages= 357–375|url=http://www.galbithink.org/child.pdf|doi=10.1007/s001480050048|pmid=12293082|s2cid=5858814}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰম আইন==
{{main|ভাৰতীয় শ্ৰম আইন}}

[[ভাৰত]]ত শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহক সাধাৰণতে &quot;ঔদ্যোগিক আইন&quot; হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bhasin |first=Lalit |date=24 August 2007 |title=Labour And Employment Laws Of India |url=https://www.mondaq.com/india/employee-rights-labour-relations/50440/labour-and-employment-laws-of-india |url-status=live |access-date=2026-06-02 |website=[www.mondaq.com](http://www.mondaq.com) |language=en}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ বহুতো শ্ৰম আইন সীমিত ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। কিছুমান আইন কেৱল ২০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কাৰখানাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, কিছুমান কেৱল নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু কিছুমান আইনৰ ক্ষেত্ৰত [[ভাৰত চৰকাৰ]] বা ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা ক্ষেত্ৰত সেই আইন প্ৰয়োগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে। 

ভাৰতত একক আৰু কেন্দ্ৰীভূত শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ত শ্ৰমক [[সমৱৰ্তী তালিকা]]ৰ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ সমৱৰ্তী তালিকাত ২২, ২৩ আৰু ২৪ নং প্ৰৱেশ আৰু সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এই ক্ষমতা নিৰ্ধাৰিত হৈছে। শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সাংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজনৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োখন চৰকাৰে শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন [[আইন]] প্ৰণয়ন কৰিছে। 

ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ আইনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ নিয়োগকৰ্তাসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পিছত অধিকাংশ শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি অধিক ন্যায়সংগত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। শেহতীয়ালৈকে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ ৪০টাতকৈ অধিক পৃথক সংসদীয় আইনত বিভক্ত হৈ আছিল। [[ভাৰতৰ সংসদ|ভাৰতৰ সংসদে]] ২০১৯ আৰু ২০২০ চনত চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা প্ৰণয়ন কৰে। এই চাৰিখন সংহিতাই ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-29|title=Summary of Labour Codes 2020|url=https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|access-date=2021-03-29|website=Labour Codes 2020|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|url-status=dead|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; এই সংহিতাসমূহ হৈছে [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]], [[সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০]], [[বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]] আৰু [[মজুৰি সংহিতা, ২০১৯]]। নতুন সংহিতাসমূহ ২১ নৱেম্বৰ ২০২৫ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-05-09 |title=Labour law overhaul done: Centre notifies rules for all 4 labour codes; new wage, social security norms kick in |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/labour-law-overhaul-done-centre-notifies-rules-for-all-4-labour-codes-new-wage-social-security-norms-kick-in/articleshow/130975018.cms |access-date=2026-06-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰোই এই ৰূপায়ণক এক &quot;ঐতিহাসিক সংস্কাৰ&quot; হিচাপে অভিহিত কৰিছে, যিয়ে নিয়ম-অনুসৰণ সৰল কৰে, পুৰণি বিধানসমূহ আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ সুৰক্ষিত কৰি ব্যৱসায় কৰাটো সহজ কৰাৰ বাবে এক সৰল আৰু দক্ষ কাঠামো সৃষ্টি কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India’s Labour Reforms: Simplification, Security, and Sustainable Growth |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504055226/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-date=2026-05-04 |access-date=2026-06-02 |website=[www.pib.gov.in](http://www.pib.gov.in)}}&lt;/ref&gt;


==অৰ্থনীতিবিদসকলৰ সমালোচনা==
গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে ভাৰতৰ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু শ্ৰমিকসকলক সুৰক্ষা দিয়াৰ উদ্দেশ্যে প্ৰৱৰ্তিত অত্যধিক নিয়মে অধিক দৰমহা থকা সংগঠিত খণ্ডত নিয়োগৰ ধীৰ বৃদ্ধিৰ অন্যতম কাৰণ হিচাপে কাম কৰে।&lt;ref name=aer&gt;{{cite journal|author=Aghion, P., R. Burgess, S. Redding and F. Zilibotti|year=2008|title=The Unequal Effects of Liberalisation: Evidence from Dismantling the License Raj in India|journal=American Economic Review|volume=94|issue=4|pages=1397–412|url=https://ideas.repec.org/p/zur/iewwpx/345.html|doi=10.1257/aer.98.4.1397|s2cid=966634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=qje&gt;{{cite journal|author1=Besley, T.|author2=R. Burgess|year=2004|title=Can Labour Regulation Hinder Economic Performance? - Evidence from India|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=119|issue=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://www.cepr.org/meets/wkcn/3/3508/papers/burgess.pdf}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hasan, R., D. Mitra and B.P. Ural|year=2007|title=Trade Liberalisation, Labour Market Institutions and Poverty Reduction: Evidence from India States|journal=India Policy Forum|volume=3|pages=71–122}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় আইন আৰু নিয়মসমূহে শ্ৰমিক বজাৰত কঠোৰতা সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগীসকলে জটিল আৰু অস্পষ্ট আইন এৰাই চলিবলৈ অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰা এক ছায়া অৰ্থনীতিৰ আশ্ৰয় লয়। বিশেষকৈ ১৯৪৭ চনৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন আদিয়ে কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু একপক্ষীয় শ্ৰমিক সংঘ সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। যদিও এই আইনে কৰ্মচাৰী ছাটাই বা কৰ্মচ্যুত নিষিদ্ধ নকৰে, তথাপি&lt;ref name=&quot;gupta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090226070930/http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|url-status=dead|archive-date=26 February 2009|title=How wrong has the Indian Left been about economic reforms?|author=Aditya Gupta|access-date=14 July 2012}}&lt;/ref&gt; অনুপস্থিতিৰ বাবে কৰ্মচাৰী বৰ্খাস্ত কৰা, অৰ্থনৈতিক কাৰণত কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰা বা অৰ্থনৈতিকভাৱে অচল প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ কৰাৰ বাবে উদ্যোগী আৰু কোম্পানীসমূহে চৰকাৰী বিষয়াৰ অনুমতি ল'ব লাগে। এই আমোলাতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া কেইবাবছৰলৈকে চলিব পাৰে আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে এনে অনুমতি প্ৰায় সদায় নাকচ কৰা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=India in the Era of Economic Reforms|author=Sachs, Varshney, Bajpai|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195655292}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hamilton&gt;{{cite web|title=Labor regulation, economic complexity, and the China-India gap|author=Gordon, Li, Xu|date=12 August 2010|publisher=Hamilton University|url=http://academics.hamilton.edu/economics/Home/xu_colgate_paper.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=yale&gt;{{cite web|title=Firing costs and flexibility:evidence from firms employment responses to economic shocks|author=Adhvaryu, Chari and Sharma|date=December 2009|publisher=Yale University|url=http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|archive-date=11 May 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলে যুক্তি দিছে যে ভাৰতৰ অনমনীয় শ্ৰমিক আইনে নতুন কোম্পানীসমূহক আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়ন কৰা আৰু ইতিমধ্যে সংগঠিত খণ্ডত থকা কোম্পানীসমূহত অতিৰিক্ত শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী বাধা সৃষ্টি কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reform in India: Democracy's drawbacks|newspaper=The Economist|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/special-report/2005/10/27/democracys-drawbacks}}&lt;/ref&gt; চীনৰ বিপৰীতে ভাৰতীয় ব্যৱসায়সমূহে ৰপ্তানি বা ঘৰুৱা সুযোগৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰচুৰ শ্ৰমিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, অথবা গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অন্যান্য কামৰ বাবে ব্যয়বহুল যন্ত্ৰপাতিৰ সলনি শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি ৰৈছে। এইবোৰক ভাৰতত নিয়োগৰ দুৰ্বল বৃদ্ধিৰ কাৰণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref name=aer/&gt;&lt;ref name=qje/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Datta-Chaudhuri, T.  |author2=D. Bhattacharjee|year= 1994|title=Unions, Wages and Labour Markets in Indian Industry, 1960–66|journal=The Journal of Development Studies|volume=30|issue=2|pages=443–465|doi=10.1080/00220389408422323}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rigid Labor Laws: a Minor Barrier to Growth?|author=Arvind Panagariya|year=2002|publisher=Columbia University|url=http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104722/http://web.archive.org/web/20160304104722/http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Are All Labor Regulations Equal? Evidence from Indian Manufacturing|author1=Ahmad Ahsan |author2=Carmen Pagés |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|year=2009|pages=62–75|url=https://ideas.repec.org/p/iza/izadps/dp3394.html|doi=10.1016/j.jce.2008.09.001|hdl=10419/35255 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

শেহতীয়াকৈ কেইজনমান গৱেষকে বিভিন্ন শ্ৰমিক নিয়ম থকা ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Indian Manufacturing: A Slow Sector in a Rapidly Growing Economy|author=Mitra and Ural|publisher=Institute of Policy Studies - Singapore and World Bank|year=2006|url=http://siteresources.worldbank.org/INTCHIINDGLOECO/Resources/Mitra_Ural_final.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Investment Climate and Economic Performance: Some Firm Level Evidence from India|author1=David Dollar|author2=Giuseppe Iarossi|author3=Taye Mengistae|publisher=Stanford Institute for Economic Policy Research|year=2002|url=http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|archive-date=20 September 2015|access-date=12 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920212827/http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে এনে ৰাজ্যসমূহৰ তুলনা কৰিছে যিবোৰে নিয়োগকৰ্তাক অধিক নমনীয়তা প্ৰদান কৰিবলৈ শ্ৰমিক আইন সংশোধন কৰিছিল, সেই ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে যিবোৰে শ্ৰমিক আইন অধিক কঠোৰ আৰু পালন কৰাটো অধিক জটিল কৰি তুলিছিল। এই অধ্যয়নসমূহত দেখা গৈছে যে নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। এনে ৰাজ্যসমূহে ৰপ্তানিৰ সুযোগৰ সুবিধা ল'ব পাৰিছিল আৰু নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত জনমূৰি পৰিয়ালৰ আয় অধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত স্থানীয় উদ্যোগীসকলে সীমিত সময়ৰ বাবে নিয়োগ কৰিব পৰা অস্থায়ী বা চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাটো অধিক পছন্দ কৰিছিল। অৰ্থাৎ অধিক কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত অনানুষ্ঠানিক নিয়োগ বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sen, K., B. Saha and D. Maiti|year=2010|title=Labour Market Institution and Flexibility in Indian Manufacturing|publisher=University of Manchester}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Trade Reforms, Labor Regulations, and Labor-Demand Elasticities: Empirical Evidence from India|author1=Rana Hasan |author2=Devashish Mitra |author3=K.V. Ramaswamy |journal=The Review of Economics and Statistics|volume=89|issue=3|pages=466–481|year=2007|doi=10.1162/rest.89.3.466|s2cid=9557156 |url=http://www.nber.org/papers/w9879.pdf }}&lt;/ref&gt;

২০০৭ চনত প্ৰকাশিত ''দ্য ইকনমিষ্ট''ৰ এটা প্ৰবন্ধত ভাৰতে বিশ্বৰ বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=economist2007/&gt; ভাৰতৰ ব্যক্তিগত খণ্ডই, ইয়াৰ ভিতৰত সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডেও, প্ৰায় ১০ নিযুত ভাৰতীয়ক নিয়োগ কৰে। উৎপাদন কোম্পানীসমূহে কাৰখানাৰ পৰা শ্ৰমিক ছাটাই কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি ল'ব লাগে আৰু ১০০ জনতকৈ অধিক কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত এনে অনুমতি সাধাৰণতে অস্বীকাৰ কৰা হয়। ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ অধিকাংশ সৰু হোৱাৰ এইটো এটা কাৰণ বুলি কোৱা হয়। ভাৰতৰ সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডৰ ৮৭ শতাংশ নিয়োগ ১০ জনতকৈ কম কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানত হয়, আনহাতে চীনত এই হাৰ মাত্ৰ ৫ শতাংশ। সৰু ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহে বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ সুবিধা লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। ফলত অধিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰি বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানলৈ পৰিণত হ'লে যি উৎপাদনশীলতা লাভ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, তাৰ তুলনাত তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা কম হৈ থাকে। ইয়াৰ ফলত বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ বা পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খোৱাৰ ক্ষমতা সীমিত হয়।

ইয়াৰ এটা ব্যতিক্ৰম হৈছে বৌদ্ধিক বা কাৰ্যালয়ভিত্তিক চাকৰি। এই ক্ষেত্ৰত কোম্পানীসমূহৰ শক্তিশালী স্বাৰ্থগোষ্ঠী থাকে আৰু কৰ্মচাৰীসকল সাধাৰণতে শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নহয়। সেয়েহে এই কোম্পানীসমূহে অধিক সংখ্যক কৰ্মচাৰীৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে স্বাধীনভাৱে কাম কৰিব পাৰিছে আৰু শ্ৰমিক আইন উলংঘা নকৰাকৈ কৰ্মচাৰীৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশক চাকৰিৰ পৰা আঁতৰাব পাৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chronicles of the rise and fall of the Indian software engineer|url=http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125075147/http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|url-status=dead|archive-date=25 November 2011|work=Outlook Business|publisher=Outlook Publishing India Pvt. Ltd.|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt; প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে কাৰ্যালয়ভিত্তিক কৰ্মচাৰীক ঋণাত্মক সুপাৰিশ আৰু উদ্যোগৰ সংস্থাসমূহত ক'লা তালিকাভুক্ত কৰাৰ ভাবুকিৰ অধীনত পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয় বুলি এটা উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The labor law implementation in India is very weak compared to many developed economies|url=http://jobgayi.com/resign|work=jobgayi.com|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ডজানকভ আৰু ৰামালহোৱে ভাৰতকে ধৰি উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বহুতো অধ্যয়ন পৰ্যালোচনা কৰিছে। তেওঁলোকে ওপৰৰ সমালোচনাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি মত প্ৰকাশ কৰিছে যে কঠোৰ নিয়োগ আইন থকা দেশসমূহত অসংগঠিত খণ্ডৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু নিবনুৱাৰ হাৰ অধিক, বিশেষকৈ যুৱসকলৰ মাজত। তেওঁলোকে লগতে উল্লেখ কৰিছে যে কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন কম জনমূৰি আয়ৰ সৈতে শক্তিশালীভাৱে সম্পৰ্কিত।&lt;ref name=jce2009&gt;{{cite journal|title=Employment laws in developing countries|author1=Simeon Djankov |author2=Rita Ramalho |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|pages=3–13|date=March 2009|doi=10.1016/j.jce.2008.10.003|s2cid=29262232 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Employment Protection, Firm Selection, and Growth|author=MARKUS POSCHKE|journal=Journal of Monetary Economics|volume=56|issue=8|pages=1074–1085|year=2009|url=http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/6448/ECO-2006-35.pdf|doi=10.1016/j.jmoneco.2009.10.013|citeseerx=10.1.1.711.4290|hdl=1814/6448|s2cid=260043}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰমিক আইনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনা==

তলৰ তালিকাখনত ২০১১ চনৰ হিচাপ অনুসৰি ভাৰতৰ শ্ৰমিক আইনসমূহ চীন আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰমিক আইনসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+'''শ্ৰমিক আইনত আপেক্ষিক নিয়ম আৰু কঠোৰতা'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employing Workers - 2011 data (based on input from ILO, OECD, local governments and private employers)|publisher=The World Bank|year=2012|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploretopics/employing-workers}}&lt;/ref&gt;
|-
! আইনে প্ৰয়োজন কৰা ব্যৱস্থা !! {{flag|ভাৰত}} !! {{flag|চীন}} !! {{flag|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ}}
|-
| [[নূন্যতম মজুৰি]] (মাৰ্কিন ডলাৰ/মাহ) || ৪৫ (মাহে ২৫০০ ভাৰতীয় টকা)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=71533 |title=Central Government Revises the National floor level Minimum Wage (NFLMW) from Rs. 100 Per Day to Rs. 115 Per Day Effective from 01.04.2011 |publisher=Pib.nic.in |date= |accessdate=2022-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/minimum-wage-hiked-by-rs15/article1609572.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Minimum wage hiked by Rs. 15 | date=8 April 2011}}&lt;/ref&gt; || ১৮২.৫ || '''১২৪২.৬'''
|-
| মানক কৰ্মদিন || ৯ ঘণ্টা || '''৮ ঘণ্টা''' || '''৮ ঘণ্টা'''
|-
| কৰ্মস্থলীত নূন্যতম বিশ্ৰাম || '''৫ ঘণ্টাত ৩০ মিনিট''' || নাই || নাই
|-
| সৰ্বাধিক [[অতিৰিক্ত কাম|অতিৰিক্ত কামৰ]] সীমা || বছৰি ২০০ ঘণ্টা || '''বছৰি ৪৩২ ঘণ্টা'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fairlabor.org/blog/entry/fair-labor-association-secures-commitment-limit-workers-hours-protect-pay-apples-largest|title = Fair Labor Association Secures Commitment to Limit Workers' Hours, Protect Pay at Apple's Largest Supplier &amp;#124; Fair Labor Association}}&lt;/ref&gt; || নাই
|-
| অতিৰিক্ত কামৰ অতিৰিক্ত মজুৰি || '''১০০%''' || ৫০% || ৫০%
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰা অনুমোদিত নে? || '''হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন থাকিলে [https://www.india-briefing.com/news/due-process-terminating-employee-india-14363.html/]''' || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ
|-
| এজন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| ৯ জন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰাৰ চৰকাৰী অনুমতি প্ৰদান কৰা হয় নে? || '''বিৰলভাৱে'''&lt;ref name=&quot;hamilton&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;yale&quot;/&gt; || প্ৰযোজ্য নহয় || প্ৰযোজ্য নহয়
|-
| চাকৰি শেষ কৰাৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিয়ম নিয়ন্ত্ৰিত নে? || '''হয়''' || '''হয়''' || নহয়
|-
| [[চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ|চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ]] — ১ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ২.১ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''৪.৩ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|-
| চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ — ৫ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ১০.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''২১.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|}


==টোকা==

{{reflist|30em}}

==তথ্যসূত্ৰ==

{{Refbegin|30em}} 
*[https://books.google.com/books?id=dbDZBQAAQBAJ ''The Industrial Development of Bengal, 1900-1939''] Vikas Publishing House Pvt Ltd : New Delhi, Pp.&amp;nbsp;256, {{ISBN|0706915798}}
*PM Cawthorne, 'Of Networks and Markets: The Rise and Rise of a South Indian Town, the Example of Tiruppur's Cotton Knitwear Industry' (1994) 23(1) World Development 43
*{{cite web|url=http://countrystudies.us/india/95.htm|work=U.S. Library of Congress|title=Library of Congress Country Studies|access-date=6 October 2007}}
*{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|work=কংগ্ৰেছ গ্ৰন্থাগাৰৰ দেশ অধ্যয়ন|access-date=6 November 2007|title=Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: India, December 2004}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6622268601/df28a1cf9d1a6af2018eed47a8b88272f0768e29/dl.pdf ''Government and Business Attitudes towards Labour Welfare in Bengal: The Maternity Benefit Question (1919-1947)'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in 'State and Business in India: A Historical Perspective', pp.&amp;nbsp;217–257 (New Delhi, 1987), {{ISBN|8185054266}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445751/13fd203cbca0e7ce8a1e99d63c6fcb4ad4a6486b/dl.pdf ''The Indian mines maternity benefit question, 1919-1947'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review 22 (3), 329-351
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445641/ef374a9d90133a4be02c4c2bd14ddf5ea5287c3d/dl.pdf ''The Problem of Middle Class Educated Unemployment in Bengal, 1912-1942'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review, 19 (1), 27-45
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445201/791c850049375307783b5e57af589b4b1c7b9670/dl.pdf ''Supply of Labour to Bengal Tea Industry 1900-1939'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Bangladesh Historical Studies, Vol. IV, pp.&amp;nbsp;49–63.
* {{cite news |last1=Kwatra |first1=Nikita |title=How caste affects India's rural job market |url=https://www.livemint.com/news/india/how-caste-affects-india-rural-job-market-11574665687641.html |access-date=25 November 2019 |work=[[মিণ্ট]] |date=25 November 2019}}
{{refend}}

==অতিৰিক্ত পঠন==

{{Refbegin|30em}}

;গ্ৰন্থ
* ব্ৰেমান, জান আদি (২০১৯)। ''[https://www.ucpress.edu/book/9780520302402/the-social-question-in-the-twenty-first-century A Social Question in the Twenty-First Century: A Global View]''। অধ্যায় ৬: A Mirage of Welfare: How the Social Question in India Got Aborted। কেলিফৰ্ণিয়া: University of California Press। {{ISBN|0520302400}}
* {{cite book|title=Women, Labour and the Economy in India: From Migrant Menservants to Uprooted Girl Children Maids|author=Chakravarty, D. and Chakravarty, I.|isbn=978-1-317-36278-4|year=2015| publisher=টেইলৰ এণ্ড ফ্ৰান্সিছ}}
* {{cite book|title=Capitalism, Inequality and Labour in India|author=Breman, J.| isbn=978-1-108-48241-7|lccn=2019017868|year=2019|publisher=কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Industrial Labour in India|author=Sharma, R.K.|isbn=978-8-171-56703-4|year=1997|publisher=Atlantic Publishers and Distributors}}
* {{cite book|title=Informal Labour in Urban India: Three Cities, Three Journeys|author=Barnes, T.|isbn=978-1-317-57101-8|year=2014|publisher=Taylor &amp; Francis}}
* {{cite book|title=Labour in Contemporary India|author=Jha, P.|isbn=978-0-199-08971-0|year=2016|publisher=অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Employment in India|author=Ghose, A.K.|isbn=978-0-190-99006-0|lccn=2020325023|year=2019|publisher=Oxford University Press}}
* {{cite book|title=Issues in Law and Public Policy on Contract Labour in India: Comparative Insights from China|author=Kumar, P. and Singh, J.|isbn=978-9-811-08444-7|year=2018|publisher=স্প্ৰিংগাৰ ছিংগাপুৰ}}
* {{cite book|title=Footloose Labour: Working in India's Informal Economy|author=Breman, J. and Hawthorn, G.P.|isbn=978-0-521-56824-1| lccn=lc95049938|year=1996|publisher=Cambridge University Press}}

;আলোচনী
*Pravin Sinha (2004) Representing labour in India, Development in Practice, 14:1-2, 127-135, {{doi|10.1080/0961452032000170695}}.
*Amartya K. Sen, Surplus Labour in India: A Critique of Schultz's Statistical Test, দ্য ইকনমিক জাৰ্নেল, Volume 77, Issue 305, 1 March 1967, Pages 154–161, {{doi|10.2307/2229374}}
*Vyas, M. Impact of Lockdown on Labour in India. Ind. J. Labour Econ. 63 (Suppl 1), 73–77 (2020). {{doi|10.1007/s41027-020-00259-w}}
*Shah, A, Lerche, J. Migration and the invisible economies of care: Production, social reproduction and seasonal migrant labour in India. Trans Inst Br Geogr. 2020; 45: 719–734. {{doi|10.1111/tran.12401}}
*Bhattacharjea, Aditya, Labour Market Regulation and Industrial Performance in India: A Critical Review of the Empirical Evidence. Indian Journal of Labour Economics, Vol. 49, No. 2, pp.&amp;nbsp;211–232, April–June 2006, Available at.
*Dinar Kale, David Wield, Joanna Chataway, Diffusion of knowledge through migration of scientific labour in India, বিজ্ঞান আৰু ৰাজহুৱা নীতি, Volume 35, Issue 6, July 2008, Pages 417–430, {{doi|10.3152/030234208X331245}}
*Tom Brass (2008) Capitalism and Bonded Labour in India: Reinterpreting Recent (Re-) Interpretations, দ্য জাৰ্নেল অৱ পিজেণ্ট ষ্টাডিজ, 35:2, 177-248, {{doi|10.1080/03066150802150969}}
*Papola, T. S. “Employment Growth and Social Protection of Labour in India.” Indian Journal of Industrial Relations 30, no. 2 (1994): 117–43.
*THOMAS, JAYAN JOSE. “India’s Labour Market during the 2000s: Surveying the Changes.” Economic and Political Weekly 47, no. 51 (2012): 39–51. 
*Sundaram, K., and Suresh D. Tendulkar. “The Poor in the Indian Labour Force: Scenario in the 1990s.” Economic and Political Weekly 39, no. 48 (2004): 5125–32. 
*Afridi, Farzana and Mukhopadhyay, Abhiroop and Sahoo, Soham, Female Labour Force Participation and Child Education in India: The Effect of the National Rural Employment Guarantee Scheme. IZA Discussion Paper No. 6593, Available at {{doi|10.2139/ssrn.2085180}}
*{{cite journal|title = Why is the Labour Force Participation of Women Declining in India?|journal = World Development
|volume = 98|pages = 360–380|year = 2017|issn = 0305-750X|doi = 10.1016/j.worlddev.2017.05.003|url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X17301663|author = Santosh Mehrotra and Jajati K. Parida|url-access = subscription}}
*Dubey, A., Olsen, W. &amp; Sen, K. The Decline in the Labour Force Participation of Rural Women in India: Taking a Long-Run View. Ind. J. Labour Econ. 60, 589–612 (2017). {{doi|10.1007/s41027-017-0085-0}}
*Reddy, A.B. (2016), &quot;Labour force participation of elderly in India: patterns and determinants&quot;, International Journal of Social Economics, Vol. 43 No. 5, pp.&amp;nbsp;502–516. {{doi|10.1108/IJSE-11-2014-0221}}
*Vidu Badigannavar, John Kelly, Do Labour Laws Protect Labour in India? Union Experiences of Workplace Employment Regulations in Maharashtra, India, ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ল' জাৰ্নেল, Volume 41, Issue 4, December 2012, Pages 439–470, {{doi|10.1093/indlaw/dws038}}
*SWAMINATHAN, PADMINI. “Outside the Realm of Protective Labour Legislation: Saga of Unpaid Labour in India.” ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল ৱিকলি 44, no. 44 (2009): 80–87.
{{Refend}}

==বাহ্যিক সংযোগ==

* [https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মসময় সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা] by [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]
* [https://labour.gov.in/ শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://labourbureau.gov.in/ শ্ৰম ব্যুৰোৰ চৰকাৰী ৱেবছাইট, শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2014/05/CSS-Report.pdf ভাৰতৰ অসংগঠিত খণ্ডৰ বাবে ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/10/21/comments-on-social-security-code-2020/ ২০২০ চনৰ সামাজিক সুৰক্ষা বিধিৰ ওপৰত মন্তব্য]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/09/25/self-employed-migrant-workers-in-the-unorganised-sector/ অসংগঠিত খণ্ডৰ স্বনিয়োজিত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]
* অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সাৰ্বজনীন আৰু ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰা [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2020/03/Designing-a-Universal-and-Comprehensive-Social-Security-Floor-for-Informal-Sector-Workers.pdf শ্ৰমিকসকল]


{{Wikiquote}}</text>
      <sha1>323g8fm0cstswd5pt8ay96hjsc08aie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636238</id>
      <parentid>636237</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ভাৰতীয় শ্ৰমিক আইনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনা */</comment>
      <origin>636238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112517" sha1="1d7ab7z681j50rgr4hqqxbe3ir4lwm3" xml:space="preserve">[[File:Deaths from Karoshi.png|thumb|500px|প্ৰতি ১ লাখ ১৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ভিতৰত দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টাৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ হাৰ। ২০১৬ চনত [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]] আৰু [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ যুটীয়া অধ্যয়ন]]

[[File:Annual working time in OECD.svg|thumb|right|300px|১৯৭০ চনৰপৰা ২০২০ চনলৈ [[অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু উন্নয়ন সংস্থা]]ৰ দেশসমূহত প্ৰতিজন কৰ্মীৰ প্ৰকৃত গড় বাৰ্ষিক কৰ্মঘণ্টা]]

'''ভাৰতত শ্ৰম''' বুলিলে [[ভাৰত]]ৰ অৰ্থনীতিত থকা কৰ্মসংস্থাপনক বুজোৱা হয়। ২০২০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৪৭৬.৬৭ নিযুত শ্ৰমিক আছিল। এই সংখ্যা চীনৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ কৰ্মশক্তি।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|year=2020|title=Labour force|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=IN|publisher=CIA, United States}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰে কৃষি খণ্ডত ৪১.১৯ শতাংশ, উদ্যোগ খণ্ডত ২৬.১৮ শতাংশ আৰু সেৱা খণ্ডত ৩২.৩৩ শতাংশ কৰ্মশক্তি নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ইয়াৰে ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক লোক নিগমবিহীন আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত কাম কৰে। এই উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ঠেলাগাড়ীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ঘৰত হীৰা আৰু ৰত্ন পলিচ কৰা লোকলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্মী আছে।&lt;ref name=pcoi/&gt;&lt;ref name=diamond&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|title=Protecting children in the world of work (see article on Child Labour in the Diamond Industry)|publisher=International Labour Organization|pages=51–53|author1=Chandra Korgaokar|author2=Geir Myrstad|year=1997|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084915/http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|archive-date=27 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; সংগঠিত খণ্ডত চৰকাৰ, চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। ২০০৮ চনত সংগঠিত খণ্ডত ২৭.৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰে ১৭.৩ নিযুত লোকে চৰকাৰ বা চৰকাৰী মালিকানাধীন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰিছিল।&lt;ref name=survey11&gt;{{cite web | title=Economic Survey 2010-2011 |publisher=The Government of India | year=2012 | url=http://indiabudget.nic.in/es2010-11/estat1.pdf}}&lt;/ref&gt;

মানৱ অধিকাৰ পৰিমাপন পদক্ষেপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত কৰ্মৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনৰ আয়ৰ স্তৰৰ তুলনাত সম্ভৱপৰ মাত্ৰাৰ ৪৩.৯ শতাংশহে লাভ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries|url=https://humanrightsmeasurement.org/|access-date=2022-02-25|website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=India – HRMI Rights Tracker|url=https://rightstracker.org/|access-date=2022-02-25|website=rightstracker.org|language=en|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085646/https://rightstracker.org/|url-status=dead|archivedate=2022-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220315171721/https://rightstracker.org/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ সকলো ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য শ্ৰম-নিয়মৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতৰ শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰদ্বাৰা শোষিত হয় বুলি বিভিন্ন প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Schultz |first1=Kai |last2=Paton |first2=Elizabeth |last3=Jay |first3=Phyllida |date=2020-03-11 |title=Luxury's Hidden Indian Supply Chain |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/03/11/style/dior-saint-laurent-indian-labor-exploitation.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Perspective {{!}} Child labor: The inconvenient truth behind India's growth story |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/08/21/child-labor-the-inconvenient-truth-behind-indias-growth-story/ |access-date=2023-02-14 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-17 |title=Indian factory workers supplying major brands allege routine exploitation |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54960346 |access-date=2023-02-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paton |first=Elizabeth |date=2019-02-06 |title=Made for Next to Nothing. Worn by You? |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/fashion/india-fast-fashion-homeworkers.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ মতে, বিশ্বৰ দহটা বৃহৎ অৰ্থনীতিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে ভাৰতীয়সকলৰ গড় কৰ্মসপ্তাহ অন্যতম দীঘলীয়া। ভাৰতত গড় কৰ্মঘণ্টা প্ৰতি সপ্তাহত প্ৰায় ৪৭.৭ ঘণ্টা।&lt;ref name=ILO&gt;{{cite web | url=https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ | title=Statistics on working time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ito&gt;{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/business/story/indians-hardest-workers-globally-average-work-hours-narayana-murthy-low-productivity-2456567-2023-11-01 | title=Maybe not 70 hours, but Indians are among hardest workers in the world | date=November 2023 }}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক কৰ্মঘণ্টা থকা দেশসমূহৰ তালিকাত ভাৰত সপ্তম স্থানত আছে।&lt;ref name=ILO/&gt;&lt;ref name=ito/&gt; দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা থকাৰ পিছতো ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বিশ্বৰ ভিতৰত তুলনামূলকভাৱে কম।&lt;ref&gt;Dougherty, S., R. Herd and T. Chalaux (2009), &quot;What is holding back productivity growth in India?: Recent microevidence&quot;, OECD Journal: Economic Studies, vol. 2009/1, {{doi|10.1787/eco_studies-v2009-art3-en}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sapovadia, Vrajlal K., Low Productivity: India’s Bottleneck of Growth (May 21, 2019). Available at SSRN: {{ssrn|3391621}} or {{doi|10.2139/ssrn.3391621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloom, Nicholas, Aprajit Mahajan, David McKenzie, and John Roberts. 2010. &quot;Why Do Firms in Developing Countries Have Low Productivity?&quot; American Economic Review, 100 (2): 619–23. {{doi|10.1257/aer.100.2.619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sivadasan, Jagadeesh. &quot;Barriers to Competition and Productivity: Evidence from India&quot; The B.E. Journal of Economic Analysis &amp; Policy, vol. 9, no. 1, 2009. {{doi|10.2202/1935-1682.2161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldar, B., Krishna, K.L., Aggarwal, S.C. et al. Productivity growth in India since the 1980s: the KLEMS approach. Ind. Econ. Rev. 52, 37–71 (2017). {{doi|10.1007/s41775-017-0002-y}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি==

[[File:Fruit seller in Kolkata.jpg|thumb|ভাৰতৰ অধিকাংশ কৰ্মসংস্থান অসংগঠিত খণ্ডত। ছবিখনত কলকাতাত ফল বিক্ৰী কৰা এজন শিশু বিক্ৰেতা]]
[[File:Marble Grinding Near Taj Mahal June 2006.JPG|thumb|উত্তৰ প্ৰদেশৰ এটা হস্তশিল্প উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰমিক]]
[[File:Flooring work at a Portico in Hydershakote.JPG|thumb|হায়দৰাবাদৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ মজিয়া নিৰ্মাণৰ কাম]]

ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক কৰ্মৰত জনসংখ্যা অসংগঠিত খণ্ডৰ অন্তৰ্গত।&lt;ref name=pcoi/&gt; ভাৰতত ''সংগঠিত খণ্ড'' বা ''আনুষ্ঠানিক খণ্ড'' বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা আৰু পঞ্জীয়নভুক্ত সংগঠনক বুজোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱাভাৱে লেনদেন কৰা কোম্পানী, নিগম বা আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰতিষ্ঠান, নিগম, কাৰখানা, বজাৰ-ভৱন, হোটেল আৰু বৃহৎ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। ''অসংগঠিত খণ্ড'', যাক ''নিজা হিচাপৰ উদ্যোগ'' বুলিও কোৱা হয়, বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰবিহীন, স্ব-নিয়োজিত বা অপঞ্জীয়নভুক্ত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুজায়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে মালিকে নিজে চলোৱা সাধাৰণ দোকান, হস্তশিল্প আৰু তাঁতশিল্পৰ কৰ্মী, গ্ৰাম্য ব্যৱসায়ী আৰু কৃষক আদি।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Understanding the informal sector: a survey|author=M Swaminathan|year=1991|url=http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|access-date=23 July 2012|archive-date=15 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615202901/http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gender Dimensions of the Informal Sector and Informal Employment in India|page=3|author=S Chakrabarti|url=http://unstats.un.org/unsd/gender/Ghana_Jan2009/Doc41.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৮ চনৰ প্ৰতিৱেদনত ভাৰতৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unorganized Labour|publisher=Ministry of Labour, Government of India|year=2009|url=http://labour.nic.in/annrep/files2k1/lab8.pdf}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনত বৃত্তি, কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতি, বিশেষভাৱে সংকটগ্ৰস্ত শ্ৰেণী আৰু সেৱা-ভিত্তিক শ্ৰেণীৰ আধাৰত অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক ভাগ কৰা হৈছিল। 

অসংগঠিত বৃত্তিগত শ্ৰেণীৰ ভিতৰত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক, অংশীদাৰী কৃষক, মাছমৰীয়া, পশুপালনত নিয়োজিত লোক, বিড়ি বনোৱা লোক, লেবেল লগোৱা আৰু পেকিং কৰা কৰ্মী, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, চামৰাৰ কৰ্মী, তাঁতী, কাৰিকৰ, নিমখ উৎপাদন কৰা শ্ৰমিক, ইটাভাটাৰ আৰু শিলৰ খনিত কাম কৰা শ্ৰমিক, কাঠফলা কলৰ শ্ৰমিক আৰু তেলকলৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত আন এটা শ্ৰেণীত কৃষিৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে জড়িত শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

সংকটগ্ৰস্ত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত তাল গছৰ ৰস সংগ্ৰহ কৰা লোক, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কাম কৰা লোক, মূৰত বোজা কঢ়িওৱা লোক, পশুচালিত বাহনৰ চালক, বোজা উঠোৱা আৰু নমোৱা শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

শেষৰ অসংগঠিত শ্ৰমিক শ্ৰেণীত ধাই, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, নাপিত, শাক-পাচলি আৰু ফল বিক্ৰেতা, বাতৰি কাকত বিক্ৰেতা, পথৰ কাষৰ বিক্ৰেতা, ঠেলাগাড়ী চলোৱা লোক আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ কৰ্মী অন্তৰ্ভুক্ত।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Informal Sector in Asia from the Decent Work Perspective|author=Nurul Amin|publisher=International Labour Office, Geneva|year=2002|url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234032/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Street Food Vendors in Delhi: Nomads in the storm of modernity|author=Stephan Shankar Nath|year=2010|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/10256/1/2010-06-09_0208808.pdf}}&lt;/ref&gt;

অসংগঠিত খণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা কম আৰু ইয়াত কম মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। ২০০৬ চনত ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক অসংগঠিত খণ্ডত থকাৰ বিপৰীতে এই খণ্ডই দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ মাত্ৰ ৫৭ শতাংশ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ সংগঠিত খণ্ডৰ তুলনাত প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদন প্ৰায় ন গুণ কম আছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=A. C. KULSHRESHTHA|title=Measuring the Unorganized Sector in India|journal=Review of Income and Wealth |volume=57|issue=Supplement s1|pages=S123–S134|date=May 2011|doi=10.1111/j.1475-4991.2011.00452.x|s2cid=96476547}}&lt;/ref&gt; ভল্লাৰ মতে, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অসংগঠিত খণ্ডৰ তুলনা কৰিলে উৎপাদনশীলতাৰ ব্যৱধান আৰু অধিক বৃদ্ধি পায়। বৃত্তি অনুসৰি এই ব্যৱধান আৰু দুইৰপৰা চাৰিগুণলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[শীলা ভল্লা]]|year=2003|title=The restructuring of unorganised sector in India|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|publisher=Planning Commission, Govt of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=More jobs, better jobs|author1=Kalpana Kochhar |author2=Pradeep Mitra |author3=Reema Nayar |journal=Finance and Development|volume=49|number=2|date=June 2012|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/06/kochhar.htm}}&lt;/ref&gt; গ্ৰাম্য অসংগঠিত খণ্ডত কম আয়ৰ বহুতো কৰ্মসংস্থান আছে। যিবোৰ পৰিয়ালৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ সকলো সদস্যই জীৱনজুৰি কেৱল অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছে, তেনে পৰিয়ালত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ অধিক বুলি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। 

কৃষি, দুগ্ধ উৎপাদন, উদ্যানশস্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিসমূহে অকলেই ভাৰতৰ ৪১.৪৯ শতাংশ শ্ৰমিকক নিয়োজিত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employment in Agriculture industry|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS?locations=IN}}&lt;/ref&gt;

প্ৰায় ৩০ নিযুত শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াৰে অধিকাংশ কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী কৰ্মসংস্থান সহজলভ্য নহয়। 

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ কাৰ্যালয়ে ইয়াৰ ৬৭সংখ্যক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে ২০১০ চনত অসংগঠিত উৎপাদন, অসংগঠিত বাণিজ্য বা খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু অসংগঠিত সেৱা খণ্ডত দেশৰ মুঠ কৰ্মীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশকৈ নিয়োজিত আছিল। প্ৰতিৱেদনখনত লগতে কোৱা হৈছিল যে ২০১০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৫৮ নিযুত নিগমবিহীন অ-কৃষি উদ্যোগ আছিল। 

২০০৮ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ব্যক্তিগত খণ্ডত সৰ্বাধিক নিয়োগ কৰা খণ্ড আছিল উৎপাদন খণ্ড, য'ত ৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। সামাজিক সেৱা খণ্ডত ২.২ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় অন্তৰ্ভুক্ত। বিত্তীয় খণ্ডত ১.১ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেংক, বীমা আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। কৃষি খণ্ডত ১ নিযুত কৰ্মী আছিল। 

২০০৮ চনত ভাৰতত সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীত থকা কৰ্মীৰ সংখ্যাতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা অধিক আছিল। চৰকাৰী মালিকানাধীন কোম্পানী আৰু পৌৰ চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে ভাৰতত ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কৰ্মচাৰীৰ অনুপাত আছিল ১.৮:১। লিংগভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত আছিল ৫:১। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই অনুপাত ৩:১ আছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড একেলগে গণনা কৰিলে ৫.৫ নিযুত মহিলা আৰু ২২ নিযুত পুৰুষ নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=survey11/&gt;

জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক হাৰ আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ বাবে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৩ নিযুত নতুন শ্ৰমিক কৰ্মশক্তিত যোগ কৰে। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৮ নিযুত নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিছে। এই কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাংশ কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত সৃষ্টি হয়।&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Passes 1.2 Billion Mark|author=Tripti Lahiri|newspaper=The Wall Street Journal|date=April 2011|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703806304576233981941525872}}&lt;/ref&gt; বাকী প্ৰায় ৫ নিযুত যুৱক-যুৱতী কম মজুৰিৰ আংশিক কৰ্মসংস্থান, অস্থায়ী আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তি নিৰ্মাণৰ কামত দৈনিক বা অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। বহু ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিবনুৱা হৈ থাকে। 

==শ্ৰমিক সম্পৰ্ক==

২০০০ চনত ৪০০ নিযুতীয়া কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত আছিল। এই খণ্ডত চৰকাৰ আৰু বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;[http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf 28m workers employed by 400k companies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218032232/http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf |date=18 December 2010 }}&lt;/ref&gt; এই কৰ্মীসকলে দেশৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৬০ শতাংশলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬ৰ জৰিয়তে ভাৰতত নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক সংঘসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। 

১৯৯৭ চনত ভাৰতত চৰকাৰৰ ওচৰত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰায় ৫৯,০০০ শ্ৰমিক সংঘ আছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt; ইয়াৰে মাত্ৰ ৯,৯০০টা সংঘই আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল আৰু মুঠ ৭.৪ নিযুত শ্ৰমিকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দাবী কৰিছিল। [[কেৰালা]] ৰাজ্যত ৯,৮০০টা শ্ৰমিক সংঘ আছিল, যি সংখ্যা সৰ্বাধিক আছিল। কিন্তু ইয়াৰে অতি কমসংখ্যক সংঘই ভাৰত চৰকাৰৰ ওচৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল। [[কৰ্ণাটক]] ৰাজ্যত ১৯৫০-ৰ দশকৰপৰা ১৯৯০-ৰ দশকলৈ শ্ৰমিক সংঘৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। 

১৯৯৫ চনত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘৰ ১০টা কেন্দ্ৰীয় মহাসংঘ আছিল। ১৯৮০ চনত সদস্য সংঘৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সেইবোৰ আছিল ক্ৰমে আই এন টি ইউ চি, চি আই টি ইউ, বি এম এছ, এ আই টি ইউ চি, এইচ এম এছ, এন এল অ', ইউ টি ইউ চি, এ আই ইউ টি ইউ চি, এন এফ আই টি ইউ আৰু টি ইউ চি চি। প্ৰতিটো মহাসংঘৰ অধীনত বহুতো স্থানীয় শ্ৰমিক সংঘ আছিল। সৰুতম টি ইউ চি চিৰ ৬৫টা আৰু আই এন টি ইউ চিৰ ১,৬০৪টা সংযুক্ত সংঘ আছিল। ১৯৮৯ চনলৈ বি এম এছ ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্ৰমিক সংঘৰ মহাসংঘ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ৩,১১৭টা সংঘ সংযুক্ত আছিল। আনহাতে, মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত আই এন টি ইউ চি সৰ্ববৃহৎ মহাসংঘ হৈ আছিল আৰু ইয়াৰ সদস্য আছিল ২.২ নিযুত।&lt;ref name=sinha04/&gt; আই এন টি ইউ চিয়ে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডত ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৫ শতাংশ কৰ্মশক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০১০ চনত ভাৰতৰ ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক কোনো শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নাছিল আৰু কোনো সামূহিক দৰ-দাম চুক্তিৰ অধীনতো নাছিল। 

===১৯৫০–১৯৯০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

বহুতো অৰ্থনীতিবিদে ভাৰতৰ উদ্যোগিক সম্পৰ্কৰ পৰিৱেশ অধ্যয়ন কৰিছে। ইয়াৰে বহু অধ্যয়নে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যভেদে থকা পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। কিছুমান অধ্যয়নে দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইনত শ্ৰমিকৰ পক্ষত কৰা সংশোধনে উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু দৰিদ্ৰতাও বৃদ্ধি কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Can Labor Regulation Hinder Economic Performance? Evidence from India|author=Besley and Burgess|journal=The Quarterly Journal of Economics|year=2004|volume=119|number=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/indreg.pdf}}&lt;/ref&gt; কিন্তু এই অধ্যয়নসমূহত ব্যৱহৃত তথ্য ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Labour market regulation and industrial performance in India: A critical review of the empirical evidence|author=Bhattacharjea, A.|journal=Indian Journal of Labour Economics|year=2006|volume=39|number=2}}&lt;/ref&gt; লগতে সাধাৰণ অৰ্থমিতীয় পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো ফলাফলসমূহ দৃঢ় নহয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mostly Harmless Econometrics|author=Angrist and Pischke|year=2008}}&lt;/ref&gt;

১৯৫০ আৰু ১৯৭০ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি গড়ে ১,০০০টা শ্ৰমিক বিবাদৰপৰা এই সংখ্যা ৩,০০০টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৭৩ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৩,৩৭০টা হৈছিল। ১৯৭৯ চনত শ্ৰমিক বিবাদত অংশ লৈ কাম-বন্ধ কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ২.৯ নিযুত হৈছিল। ১৯৮২ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৭৪.৬ নিযুত হৈছিল। এই সংখ্যা সংগঠিত খণ্ডৰ মুঠ কৰ্মদিনৰ প্ৰায় ২.৭ শতাংশ আছিল।&lt;ref name=sinha04&gt;{{cite book|title=Industrial Relations, Trade Unions, and Labour Legislation|author=P.R.N. Sinha|year=2004|isbn=9788177588132|pages=92–110|publisher=Pearson Education}}&lt;/ref&gt; ১৯৭০-ৰ দশকত শ্ৰমিক সংঘ আৰু বিবাদৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু ১৯৭৫–১৯৭৭ চনৰ সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা হঠাতে হ্ৰাস পাইছিল। সেই সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ লগতে শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘট কৰাৰ অধিকাৰো স্থগিত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=db99&gt;{{cite book|title=Organized labour and economic liberalisation India: Past, present and future|author=Debashish Bhattacherjee|publisher=International Institute for Labour Studies, Geneva|year=1999|isbn=978-92-9014-613-1}}&lt;/ref&gt;

তলৰ তালিকাখনত সংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ধাৰা দেখুওৱা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804|title=Publications - Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; width:40em&quot;
|-
! বছৰ || ৰাজহুৱা খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত)|| ব্যক্তিগত খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত) || জীৱিত নিবনুৱা পঞ্জী&lt;br /&gt;(নিযুতত)
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৭৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৩.৬৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৬.৭৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৯.৭৮
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৫.৪৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৪০ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৮৪
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৩৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩০.১৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.০৬ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৬.৩০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.৪৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৫১ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৭.৪৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.১৪ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৬৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪২.০০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৮.১৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৭৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪১.৪৭
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০১০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৫৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১১.৪৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪০.১৭
|}

===১৯৯০–২০০০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

সংগঠিত খণ্ডত শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্যপদ কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুঠ সদস্যৰ সংখ্যা প্ৰায় ৯ নিযুত আছিল। বহুতো শ্ৰমিক সংঘ আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় মহাসংঘৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘসমূহ আছিল [[ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘৰ কেন্দ্ৰ]], [[হিন্দ মজদূৰ সভা]] আৰু [[ভাৰতীয় মজদূৰ সংঘ]]। ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিছুমান বিশ্লেষকৰ মতে, শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থতকৈ ৰাজনৈতিক দলৰ স্বাৰ্থ আগবঢ়াবলৈ ধৰ্মঘট আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক আন্দোলন আহ্বান কৰা হৈছিল। 

১৯৯০ চনত চৰকাৰে ১,৮২৫টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ২৪.১ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ইয়াৰে ১০.৬ নিযুত কৰ্মদিন ধৰ্মঘট আৰু ১৩.৫ নিযুত কৰ্মদিন তলাবন্ধৰ বাবে হেৰাইছিল। এই শ্ৰমিক বিবাদসমূহত ১.৩ নিযুততকৈ অধিক শ্ৰমিক জড়িত আছিল। 

ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বছৰে বছৰে সলনি হৈছিল। ১৯৯০ চন আৰু ১৯৯১ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক তথ্যই ১৯৮০-ৰ দশকৰ তুলনাত হ্ৰাস দেখুৱাইছিল। সেই সময়ত শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি ৩৩ নিযুতৰপৰা ৭৫ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় ৯২৭টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধ নথিভুক্ত কৰিছিল। এই সংখ্যা ১৯৯০ চনৰ প্ৰায় আধা আছিল। ১৯৯৯ আৰু ১৯৯১ চনত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা প্ৰায় একে আছিল, যদিও ১৯৯০-ৰ দশকত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt;

===২০০০–২০১১ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

২০০৪ আৰু ২০১১ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল। এই সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা বছৰি প্ৰায় ৪০০লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ১৯৯০-ৰ দশকত এই সংখ্যা ১,০০০তকৈ অধিক আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি গড়ে প্ৰায় ২৭ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ২০১০ চনলৈ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে কৰ্মশক্তিও বৃদ্ধি পাইছিল। তথাপি হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ গড় সংখ্যা প্ৰায় ৩০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল। বিবাদৰ সংখ্যা আৰু প্ৰতিটো বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিন দুয়োটাই হ্ৰাস পাইছিল। ২০১০ চনৰ প্ৰথম পাঁচ মাহত ভাৰতত ২৪৯টা শ্ৰমিক বিবাদ হৈছিল। ২০১২ চনৰ একে সময়ছোৱাত এই সংখ্যা ১০১টা আছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maruti riot: awful but isolated?|work=The Financial Times|date=23 July 2012|author=Rob Minto|url=http://blogs.ft.com/beyond-brics/2012/07/23/maruti-riot-awful-but-isolated/#axzz21SZI8fMC}}&lt;/ref&gt;

==অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ সমস্যা==

অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, ঘৰত কাম কৰা শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক আৰু শিশু শ্ৰমিকৰ সমস্যাক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে। 

===প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক===
{{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 200
 | footer = ভাৰতীয় দক্ষ আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বহু অঞ্চলৰ কম মজুৰিৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪০ৰপৰা ৮৫ শতাংশ গঠন কৰে। ডুবাইৰ বুৰ্জ খলিফাকে ধৰি আৰব দেশসমূহৰ বহু উল্লেখযোগ্য ভৱন নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ অৱদান আছে। তেওঁলোকৰ দুৰ্বল জীৱন-যাপন আৰু শ্ৰমিকৰ ওপৰত হোৱা নিৰ্যাতনৰ বিভিন্ন অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai/&gt;
 | image1 = Burj dubai 3.11.08.jpg
 | image2 = Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg
}}

ভাৰতত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ দুটা বহল গোট আছে। এটা গোটে সাময়িকভাৱে বিদেশলৈ গৈ কাম কৰে আৰু আনটো গোটে ঋতুভিত্তিক বা কামৰ সুবিধা অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰপৰা আন এটা ঠাইলৈ যায়। 

যোৱা কেইটামান দশকত উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত বাংলাদেশ আৰু নেপালৰপৰা ভাৰতলৈ যথেষ্টসংখ্যক লোক আহিছে। বিদেশী উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে যাত্ৰাপথত, কৰ্মস্থলীত আৰু ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত প্ৰায়ে হাৰাশাস্তি, হিংসা আৰু বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref&gt;Samuels, F. et al. (2012) [http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination Stories of harassment, violence and discrimination: migrant experiences between India, Nepal and Bangladesh. Overseas Development Institute Briefing Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105144500/http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination |date=5 November 2013 }}&lt;/ref&gt;

দেশত ঘৰুৱা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪.২ নিযুত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই সংখ্যা ঘৰুৱা প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত নকৰে। এই শ্ৰমিকসকল পূৰ্ণকালীন বা আংশিককালীন, অস্থায়ী বা স্থায়ী হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধন বা সামগ্ৰীৰ বিনিময়ত কোনো সংস্থা বা পোনপটীয়াকৈ কোনো পৰিয়ালত ঘৰুৱা কাম কৰে। নিয়োগকৰ্তাৰ পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিছুমান শ্ৰমিকে কেৱল এজন নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে, আন কিছুমানে একাধিক নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে। কিছুমান নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত থাকি কাম কৰে আৰু কিছুমান ঋতুভিত্তিক কাম কৰে। এই শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মসংস্থান সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পাৰিশ্ৰমিক ভিন্ন হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers in India|publisher=WIEGO|year=2012|url=http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|access-date=12 July 2012|archive-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|url-status=dead|archivedate=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Final Report of the Task Force on Domestic Workers|publisher=Ministry of Labour and Employment, Govt of India|date=12 September 2011|url=http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|url-status=dead|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

====কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰত]]ৰ ৰাজ্য [[কেৰালা]]ত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকল অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ২০১৩ চনত গুলাটি বিত্ত আৰু কৰ প্ৰতিষ্ঠানে কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি ৰাজ্যখনত প্ৰায় ২.৫ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। প্ৰতি বছৰে কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২.৩৫ লাখকৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;FirstPost-01&quot;&gt;{{cite news |last=K |first=Rejimon K |title=Left-led Kerala govt will be first in country to provide insurance, free medical treatment for migrant workers |url=http://www.firstpost.com/india/left-led-kerala-govt-will-be-first-in-country-to-provide-insurance-free-medical-treatment-for-migrant-workers-3416142.html |work=Firstpost |date=1 May 2017 |access-date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;

এই অধ্যয়নটো কেৰালাত শেষ হোৱা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ৰে'লৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। সেয়েহে আন যাতায়াত ব্যৱহাৰ কৰা ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল। যদি এই অনুমান সঠিক বুলি ধৰা হয় আৰু বছৰি নতুনকৈ যোগ হোৱা লোকৰ সংখ্যা, প্ৰব্ৰজনৰ সম্ভাৱ্য বৃদ্ধি আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰপৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনো ধৰা হয়, তেন্তে ২০১৭ চনত কেৰালাত ৩.৫ৰপৰা ৪ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক থাকিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Unescogym&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|title=Directorio de Entrenadores Personales en España|access-date=2 May 2020|archive-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221750/https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব থকা সত্ত্বেও আৰু বহুতে ৰাজ্যখনৰ কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰশংসা কৰা সত্ত্বেও, তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/kerala-a-dubai-for-bengali-migrants-111072700087_1.html|title=Kerala, a 'Dubai' for Bengali migrants|first=Sreelatha|last=Menon|newspaper=Business Standard India|date=27 July 2011|access-date=14 December 2017|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

====মধ্যপ্ৰাচ্যত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে প্ৰায় ৪ নিযুত ভাৰতীয় মূলৰ শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। ডুবাই, বাহৰেইন, কাটাৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহু আধুনিক স্থাপত্য নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ বৃহৎ অৱদান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[বুৰ্জ খলিফা]]ও আছে। ই ২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত মুকলি কৰা হৈছিল। 

উন্নত মজুৰি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ ধন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতত থকা পৰিয়ালক ধন পঠোৱাৰ সুবিধাৰ বাবে এই শ্ৰমিকসকল মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ আকৰ্ষিত হয়। সাধাৰণতে তেওঁলোকে প্ৰতি ঘণ্টাত ২ৰপৰা ৫ মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০০৯ চনত ভাৰতীয় মূলৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে ভাৰতলৈ প্ৰায় ২০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পঠিয়াইছিল। 

নিৰ্মাণ প্ৰকল্প শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকক নিজা খৰচত ঘৰলৈ উভতি যাবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে নিবনুৱা ভাট্টা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত বেতন নিদিয়া, অসুৰক্ষিত কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ দৰে [[সংযুক্ত আৰব আমিৰাতত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ|শ্ৰমিক নিৰ্যাতন]]ৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai&gt;{{cite web|title=Asia/Middle East: Increase Protections for Migrant Workers|date=22 November 2010|url=https://www.hrw.org/news/2010/11/22/indiauae-use-visit-raise-migrant-worker-issue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reverse exodus of migrant workers in Persian Gulf challenges India|newspaper=The Washington Post|date=6 February 2010|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html|first=Emily|last=Wax}}&lt;/ref&gt;

====ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰতত ক'ভিড-১৯ বৈশ্বিক মহামাৰী|ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশত জাৰি কৰা লকডাউনৰ বাবে কাৰখানা আৰু কৰ্মস্থলী বন্ধ হৈ পৰিছিল। ফলত লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে আয় হেৰুৱাইছিল আৰু খাদ্যৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=In India, the world's biggest lockdown has forced migrants to walk hundreds of miles home|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers/2020/03/27/a62df166-6f7d-11ea-a156-0048b62cdb51_story.html|last1=Slater|first1=Joanna|last2=Masih|first2=Niha|newspaper=The Washington Post|date=28 March 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus outbreak: Ensuring water, hygiene facilities for migrant labourers can safeguard millions stranded during shutdown|url=https://www.firstpost.com/india/coronavirus-outbreak-ensuring-water-hygiene-facilities-for-migrant-labourers-can-safeguard-millions-stranded-during-shutdown-8228331.html|first1=Kanika|last1=Singh|date=6 April 2020|website=Firstpost|access-date=16 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছত বহুতো শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়াল খাদ্যৰ অভাৱত পৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Yasir|first2=Sameer|date=29 March 2020|title=India's Coronavirus Lockdown Leaves Vast Numbers Stranded and Hungry|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/03/29/world/asia/coronavirus-india-migrants.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে খোজকাঢ়ি ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;HinduUncertainty4Apr&quot;&gt;{{Cite news|last1=Rashid|first1=Omar|last2=Anand|first2=Jatin|last3=Mahale|first3=Ajeet|date=4 April 2020|title=India coronavirus lockdown {{!}} Migrant workers and their long march to uncertainty|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers-and-their-long-march-to-uncertainty/article31251952.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

লকডাউনৰ ফলত ২০২০ চনৰ ৫ মে'লৈ ৩০০তকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছিল। মৃত্যুৰ কাৰণৰ ভিতৰত অনাহাৰ, আত্মহত্যা,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The human cost of India's coronavirus lockdown: Deaths by hunger, starvation, suicide and more|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-human-cost-of-indias-coronavirus-lockdown-deaths-by-hunger-starvation-suicide-and-more-1.1586956637547|website=Gulf News|first1=Evangeline|last1=Elsa|date=15 April 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; ক্লান্তি,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=5 May 2020|title=Suicide leading cause for over 300 lockdown deaths in India, says study|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/suicide-leading-cause-for-over-300-lockdown-deaths-in-india-says-study/articleshow/75519279.cms|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; পথ আৰু ৰে'ল দুৰ্ঘটনা,&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gettleman|first1=Jeffrey|last2=Raj|first2=Suhasini|last3=Kumar|first3=Hari|date=8 May 2020|title=As India Reopens, Deadly Accidents Break Out|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/08/world/asia/india-leak-train-reopen.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; আৰক্ষীৰ হিংসা&lt;ref&gt;{{Cite news|title=56-year-old migrant dies on road to home, another dies after police lathi charge|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/56-year-old-migrant-worker-on-his-way-to-home-dies-on-road-28-year-old-migrant-dies-in-police-lathicharge-in-surat/story-O1NI1kDAWYRAAQOg4dkT6M.html|date=15 May 2020|first1=Debabrata|last1=Mohanty|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; আৰু সময়মতে চিকিৎসা নোপোৱাও আছিল। প্ৰতিৱেদন অনুসৰি মৃতসকলৰ অধিকাংশই প্ৰান্তীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=More than 300 Indians have died of the coronavirus, and nearly 200 of the lockdown|url=https://theprint.in/opinion/more-than-300-indians-have-died-of-the-coronavirus-and-nearly-200-of-the-lockdown/400714/|last1=Vij|first1=Shivam|date=13 April 2020|website=ThePrint|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Just the Aurangabad Accident, 383 People Have Died Due to the Punitive Lockdown|url=https://thewire.in/rights/migrant-workers-non-coronavirus-lockdown-deaths|last1=Agarwal|first1=Kabir|date=10 May 2020|website=The Wire|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰমিকসকলক লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰথম এক মাহত শ্ৰমিক বিশেষ ৰে'লত ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ সময়ত ৮০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus in India: 80 migrant workers have died on Shramik Special trains, Indian tweeps furious|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/coronavirus-in-india-80-migrant-workers-have-died-on-shramik-special-trains-indian-tweeps-furious-1.1590935479789|first=Evangeline |last=Elsa |date=31 May 2020 |work=Gulf News|access-date=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 May 2020|title=Indian Authorities Probe Deaths of Migrant Workers on Trains|work=The New York Times|agency=Associated Press|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/05/29/world/asia/ap-as-virus-outbreak-india-migrant-deaths.html|access-date=29 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলক সহায় কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;21000camps&quot;&gt;{{Cite news|date=1 April 2020|title=More than 21,000 camps set up for over 6,60,000 migrants: State governments|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/more-than-21000-camps-set-up-for-over-660000-migrants-state-governments/articleshow/74920798.cms|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Press Trust of India|date=15 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Over 60,000 people have registered on Delhi govt portal to go back home|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/over-60000-people-have-registered-on-delhi-govt-portal-to-go-back-home/article31586991.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTFreeFood14May&quot;&gt;{{Cite news|agency=Reuters|date=14 May 2020|title=India to Provide Free Food Grains to Millions of Migrant Workers|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/05/14/world/asia/14reuters-health-coronavirus-india-stimulus.html|access-date=16 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; পিছলৈ তেওঁলোকৰ বাবে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;NDTVBuses30Apr&quot;&gt;{{cite web|title=Buses Not Feasible For Moving Migrants, States Appeal To Centre: Sources|url=https://www.ndtv.com/india-news/buses-not-feasible-for-moving-migrants-states-appeal-to-centre-sources-2221212|publisher=NDTV|first1=Arvind |last1=Gunasekar|date=30 April 2020|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HinduShramikSpecial1May&quot;&gt;{{Cite news|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=1 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Railways to run 'Shramik Special' trains to move migrant workers, other stranded persons|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/railways-to-run-shramik-special-trains-to-move-migrant-workers-other-stranded-persons/article31481996.ece|access-date=9 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

===ঋণ বন্ধকী শ্ৰম===

বন্ধকী শ্ৰম নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত থকা এনে এক বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক, য'ত শ্ৰমিকৰ ওপৰত থকা ঋণৰ বাবে তেওঁ কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঋণৰ ওপৰত ইমান অধিক সুত জমা হয় যে বন্ধকী শ্ৰম বহু দীঘলীয়া সময়লৈ বা অনিৰ্দিষ্টকাললৈ চলি থাকে। কেতিয়াবা শ্ৰমিকৰ ভাৰতৰ সংগঠিত বা অসংগঠিত খণ্ডত আন কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ নাথাকে। এনে ক্ষেত্ৰত তেওঁ বন্ধকী শ্ৰমৰ দৰে ব্যৱস্থাতো কৰ্মসংস্থানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়। 

বন্ধকী শ্ৰম অবৈধ। তথাপি বল প্ৰয়োগ বা সামাজিক পৰম্পৰাৰ বাবে এনে সম্পৰ্ক চলি থাকিব পাৰে। কোনো শ্ৰমিক বন্ধকী সম্পৰ্কত সোমোৱাৰ পিছত তথ্যৰ অসমতা, বিকল্প কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, আন কাম বিচাৰিবলৈ সময়ৰ অভাৱ আৰু চাকৰি এৰাৰ অধিক ব্যয়ৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Bonded labor and serfdom: a paradox of voluntary choice|author=G. Genicot|journal=Journal of Development Economics|volume=67|issue=1|date=February 2002|pages=101–127|doi=10.1016/S0304-3878(01)00179-1|citeseerx=10.1.1.507.5113}}&lt;/ref&gt;

জৰীপ পদ্ধতি, ধাৰণা আৰু তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান যথেষ্ট ভিন্ন। ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী অনুমান অনুসৰি বন্ধকী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কেইবালাখ। আনহাতে ১৯৭৮ চনৰ এটা অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২.৬২ নিযুত বন্ধকী শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|page=4|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ ৩২সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থাৰ জৰীপত ১৬খন মুখ্য ৰাজ্যত ৩৪৩,০০০ বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ১৯৯৬ চনলৈ ২৮৫,৩৭৯জনক চিনাক্ত কৰি মুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|pages=4–7|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ঋণৰ বিনিময়ত বন্ধকী শ্ৰমৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত কৃষি, শিলৰ খনি, ইটাভাটা, ধৰ্মীয় আৰু মন্দিৰৰ কাম, মৃৎশিল্প, গ্ৰাম্য তাঁতশিল্প, মাছ ধৰা, বনজ কাম, তামোল আৰু বিড়ি উদ্যোগ, কাৰ্পেট উদ্যোগ, অবৈধ খনন আৰু আতচবাজী উদ্যোগ অন্তৰ্ভুক্ত। পৰিয়ালৰ ঋণৰ সৈতে জড়িত বন্ধকী শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমিকো পোৱা গৈছে। বিভিন্ন জৰীপত বন্ধকী শ্ৰমিকক অসংগঠিত আৰু নিগমবিহীন খণ্ডত পোৱা গৈছে।&lt;ref name=ravisr&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতে বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা বিলোপ আইন, ১৯৭৬ প্ৰণয়ন কৰি সকলো ধৰণৰ বন্ধকী শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু বন্ধকী শ্ৰমিক নিয়োগ, ৰখা বা বিচৰা ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;

===শিশু শ্ৰম===
২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০.১ নিযুত। ইয়াৰে ৫.৬ নিযুত ল'ৰা আৰু ৪.৫ নিযুত ছোৱালী। বিশ্বজুৰি প্ৰায় ১৫২ নিযুত শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ নিযুত ছোৱালী আৰু ৮৮ নিযুত ল'ৰা। অৰ্থাৎ বিশ্বৰ প্ৰায় প্ৰতি দহটা শিশুৰ ভিতৰত এটাৰ সৈতে শিশু শ্ৰম জড়িত।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef.org/india/what-we-do/child-labour-exploitation|title=Protecting Children Without Family Care &amp;#124; UNICEF India|website=www.unicef.org}}&lt;/ref&gt;

দৰিদ্ৰতা, বিদ্যালয়ৰ অভাৱ, দুৰ্বল শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি [[ভাৰতত শিশু শ্ৰম]]ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।&lt;ref name=ilo2008a&gt;{{cite web|title=Child labor - causes|year=2008|publisher=ILO, United Nations|url=http://www.ilo.org/public/english/region/eurpro/moscow/areas/ipec/causes.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools|newspaper=The Wall Street Journal|date=3 January 2012|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/03/india-journal-the-basic-shortages-that-plague-our-schools/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mbsm&gt;{{cite book|title=Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection|author1=Mario Biggeri |author2=Santosh Mehrotra |publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-38275-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book|author=Brown, D. K., Deardorff, A. V. and Stern, R. M.|title=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options)|pages=194–247|doi=10.1002/9780470754818.ch3|isbn=9781405105552|chapter=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy|year=2003|url=http://www.fordschool.umich.edu/rsie/workingpapers/Papers451-475/r474.pdf |chapter-url=http://ase.tufts.edu/econ/papers/200111.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪নং অনুচ্ছেদে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে। অৱশ্যে ইয়াৰ নিষেধাজ্ঞা কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, কিশোৰ ন্যায় আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু বিলোপ আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, বিচাৰ আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।&lt;ref name=&quot;ilolaw&quot;&gt;{{cite web|title=National Legislation and Policies Against Child Labour in India |publisher=International Labour Organization - an Agency of the United Nations, Geneva |year=2011 |url=http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |archive-date= 9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছতো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অসংগঠিত, ক্ষুদ্ৰ আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতে শিশু শ্ৰমিক দেখা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |title=Child Labour |publisher=Labour.nic.in |access-date=13 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512153454/http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |archive-date=12 May 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | title=The schedule - Occupations | access-date=2012-02-09 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120129102953/http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | archive-date=29 January 2012 | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns|last=Burra|first=Neera|publisher=National Commission for Protection of Child Rights|url=http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|access-date=19 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124054134/http://ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_migration_agriculture_%20mining_by_Neera_Burra.pdf|archive-date=24 January 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতৰ শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগসমূহক বৃহৎ আকাৰলৈ বিকশিত হোৱাত বাধা দিয়া আইনী জটিলতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কাৰক।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Policy Analysis of Child Labor: A Comparative Study|author1=Christiaan Grootaert |author2=Harry Anthony Patrinos |publisher=Palgrave Macmillan|year=1999|isbn=978-0312221225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Child Labor and the Division of Labor in the Early English Cotton Mills|author=Douglas Galbi|journal=Journal of Population Economics|year=1997|volume=10|issue=4|pages= 357–375|url=http://www.galbithink.org/child.pdf|doi=10.1007/s001480050048|pmid=12293082|s2cid=5858814}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰম আইন==
{{main|ভাৰতীয় শ্ৰম আইন}}

[[ভাৰত]]ত শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহক সাধাৰণতে &quot;ঔদ্যোগিক আইন&quot; হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bhasin |first=Lalit |date=24 August 2007 |title=Labour And Employment Laws Of India |url=https://www.mondaq.com/india/employee-rights-labour-relations/50440/labour-and-employment-laws-of-india |url-status=live |access-date=2026-06-02 |website=[www.mondaq.com](http://www.mondaq.com) |language=en}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ বহুতো শ্ৰম আইন সীমিত ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। কিছুমান আইন কেৱল ২০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কাৰখানাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, কিছুমান কেৱল নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু কিছুমান আইনৰ ক্ষেত্ৰত [[ভাৰত চৰকাৰ]] বা ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা ক্ষেত্ৰত সেই আইন প্ৰয়োগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে। 

ভাৰতত একক আৰু কেন্দ্ৰীভূত শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ত শ্ৰমক [[সমৱৰ্তী তালিকা]]ৰ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ সমৱৰ্তী তালিকাত ২২, ২৩ আৰু ২৪ নং প্ৰৱেশ আৰু সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এই ক্ষমতা নিৰ্ধাৰিত হৈছে। শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সাংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজনৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োখন চৰকাৰে শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন [[আইন]] প্ৰণয়ন কৰিছে। 

ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ আইনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ নিয়োগকৰ্তাসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পিছত অধিকাংশ শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি অধিক ন্যায়সংগত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। শেহতীয়ালৈকে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ ৪০টাতকৈ অধিক পৃথক সংসদীয় আইনত বিভক্ত হৈ আছিল। [[ভাৰতৰ সংসদ|ভাৰতৰ সংসদে]] ২০১৯ আৰু ২০২০ চনত চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা প্ৰণয়ন কৰে। এই চাৰিখন সংহিতাই ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-29|title=Summary of Labour Codes 2020|url=https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|access-date=2021-03-29|website=Labour Codes 2020|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|url-status=dead|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; এই সংহিতাসমূহ হৈছে [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]], [[সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০]], [[বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]] আৰু [[মজুৰি সংহিতা, ২০১৯]]। নতুন সংহিতাসমূহ ২১ নৱেম্বৰ ২০২৫ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-05-09 |title=Labour law overhaul done: Centre notifies rules for all 4 labour codes; new wage, social security norms kick in |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/labour-law-overhaul-done-centre-notifies-rules-for-all-4-labour-codes-new-wage-social-security-norms-kick-in/articleshow/130975018.cms |access-date=2026-06-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰোই এই ৰূপায়ণক এক &quot;ঐতিহাসিক সংস্কাৰ&quot; হিচাপে অভিহিত কৰিছে, যিয়ে নিয়ম-অনুসৰণ সৰল কৰে, পুৰণি বিধানসমূহ আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ সুৰক্ষিত কৰি ব্যৱসায় কৰাটো সহজ কৰাৰ বাবে এক সৰল আৰু দক্ষ কাঠামো সৃষ্টি কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India’s Labour Reforms: Simplification, Security, and Sustainable Growth |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504055226/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-date=2026-05-04 |access-date=2026-06-02 |website=[www.pib.gov.in](http://www.pib.gov.in)}}&lt;/ref&gt;


==অৰ্থনীতিবিদসকলৰ সমালোচনা==
গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে ভাৰতৰ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু শ্ৰমিকসকলক সুৰক্ষা দিয়াৰ উদ্দেশ্যে প্ৰৱৰ্তিত অত্যধিক নিয়মে অধিক দৰমহা থকা সংগঠিত খণ্ডত নিয়োগৰ ধীৰ বৃদ্ধিৰ অন্যতম কাৰণ হিচাপে কাম কৰে।&lt;ref name=aer&gt;{{cite journal|author=Aghion, P., R. Burgess, S. Redding and F. Zilibotti|year=2008|title=The Unequal Effects of Liberalisation: Evidence from Dismantling the License Raj in India|journal=American Economic Review|volume=94|issue=4|pages=1397–412|url=https://ideas.repec.org/p/zur/iewwpx/345.html|doi=10.1257/aer.98.4.1397|s2cid=966634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=qje&gt;{{cite journal|author1=Besley, T.|author2=R. Burgess|year=2004|title=Can Labour Regulation Hinder Economic Performance? - Evidence from India|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=119|issue=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://www.cepr.org/meets/wkcn/3/3508/papers/burgess.pdf}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hasan, R., D. Mitra and B.P. Ural|year=2007|title=Trade Liberalisation, Labour Market Institutions and Poverty Reduction: Evidence from India States|journal=India Policy Forum|volume=3|pages=71–122}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় আইন আৰু নিয়মসমূহে শ্ৰমিক বজাৰত কঠোৰতা সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগীসকলে জটিল আৰু অস্পষ্ট আইন এৰাই চলিবলৈ অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰা এক ছায়া অৰ্থনীতিৰ আশ্ৰয় লয়। বিশেষকৈ ১৯৪৭ চনৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন আদিয়ে কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু একপক্ষীয় শ্ৰমিক সংঘ সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। যদিও এই আইনে কৰ্মচাৰী ছাটাই বা কৰ্মচ্যুত নিষিদ্ধ নকৰে, তথাপি&lt;ref name=&quot;gupta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090226070930/http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|url-status=dead|archive-date=26 February 2009|title=How wrong has the Indian Left been about economic reforms?|author=Aditya Gupta|access-date=14 July 2012}}&lt;/ref&gt; অনুপস্থিতিৰ বাবে কৰ্মচাৰী বৰ্খাস্ত কৰা, অৰ্থনৈতিক কাৰণত কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰা বা অৰ্থনৈতিকভাৱে অচল প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ কৰাৰ বাবে উদ্যোগী আৰু কোম্পানীসমূহে চৰকাৰী বিষয়াৰ অনুমতি ল'ব লাগে। এই আমোলাতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া কেইবাবছৰলৈকে চলিব পাৰে আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে এনে অনুমতি প্ৰায় সদায় নাকচ কৰা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=India in the Era of Economic Reforms|author=Sachs, Varshney, Bajpai|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195655292}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hamilton&gt;{{cite web|title=Labor regulation, economic complexity, and the China-India gap|author=Gordon, Li, Xu|date=12 August 2010|publisher=Hamilton University|url=http://academics.hamilton.edu/economics/Home/xu_colgate_paper.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=yale&gt;{{cite web|title=Firing costs and flexibility:evidence from firms employment responses to economic shocks|author=Adhvaryu, Chari and Sharma|date=December 2009|publisher=Yale University|url=http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|archive-date=11 May 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলে যুক্তি দিছে যে ভাৰতৰ অনমনীয় শ্ৰমিক আইনে নতুন কোম্পানীসমূহক আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়ন কৰা আৰু ইতিমধ্যে সংগঠিত খণ্ডত থকা কোম্পানীসমূহত অতিৰিক্ত শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী বাধা সৃষ্টি কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reform in India: Democracy's drawbacks|newspaper=The Economist|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/special-report/2005/10/27/democracys-drawbacks}}&lt;/ref&gt; চীনৰ বিপৰীতে ভাৰতীয় ব্যৱসায়সমূহে ৰপ্তানি বা ঘৰুৱা সুযোগৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰচুৰ শ্ৰমিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, অথবা গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অন্যান্য কামৰ বাবে ব্যয়বহুল যন্ত্ৰপাতিৰ সলনি শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি ৰৈছে। এইবোৰক ভাৰতত নিয়োগৰ দুৰ্বল বৃদ্ধিৰ কাৰণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref name=aer/&gt;&lt;ref name=qje/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Datta-Chaudhuri, T.  |author2=D. Bhattacharjee|year= 1994|title=Unions, Wages and Labour Markets in Indian Industry, 1960–66|journal=The Journal of Development Studies|volume=30|issue=2|pages=443–465|doi=10.1080/00220389408422323}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rigid Labor Laws: a Minor Barrier to Growth?|author=Arvind Panagariya|year=2002|publisher=Columbia University|url=http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104722/http://web.archive.org/web/20160304104722/http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Are All Labor Regulations Equal? Evidence from Indian Manufacturing|author1=Ahmad Ahsan |author2=Carmen Pagés |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|year=2009|pages=62–75|url=https://ideas.repec.org/p/iza/izadps/dp3394.html|doi=10.1016/j.jce.2008.09.001|hdl=10419/35255 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

শেহতীয়াকৈ কেইজনমান গৱেষকে বিভিন্ন শ্ৰমিক নিয়ম থকা ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Indian Manufacturing: A Slow Sector in a Rapidly Growing Economy|author=Mitra and Ural|publisher=Institute of Policy Studies - Singapore and World Bank|year=2006|url=http://siteresources.worldbank.org/INTCHIINDGLOECO/Resources/Mitra_Ural_final.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Investment Climate and Economic Performance: Some Firm Level Evidence from India|author1=David Dollar|author2=Giuseppe Iarossi|author3=Taye Mengistae|publisher=Stanford Institute for Economic Policy Research|year=2002|url=http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|archive-date=20 September 2015|access-date=12 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920212827/http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে এনে ৰাজ্যসমূহৰ তুলনা কৰিছে যিবোৰে নিয়োগকৰ্তাক অধিক নমনীয়তা প্ৰদান কৰিবলৈ শ্ৰমিক আইন সংশোধন কৰিছিল, সেই ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে যিবোৰে শ্ৰমিক আইন অধিক কঠোৰ আৰু পালন কৰাটো অধিক জটিল কৰি তুলিছিল। এই অধ্যয়নসমূহত দেখা গৈছে যে নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। এনে ৰাজ্যসমূহে ৰপ্তানিৰ সুযোগৰ সুবিধা ল'ব পাৰিছিল আৰু নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত জনমূৰি পৰিয়ালৰ আয় অধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত স্থানীয় উদ্যোগীসকলে সীমিত সময়ৰ বাবে নিয়োগ কৰিব পৰা অস্থায়ী বা চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাটো অধিক পছন্দ কৰিছিল। অৰ্থাৎ অধিক কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত অনানুষ্ঠানিক নিয়োগ বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sen, K., B. Saha and D. Maiti|year=2010|title=Labour Market Institution and Flexibility in Indian Manufacturing|publisher=University of Manchester}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Trade Reforms, Labor Regulations, and Labor-Demand Elasticities: Empirical Evidence from India|author1=Rana Hasan |author2=Devashish Mitra |author3=K.V. Ramaswamy |journal=The Review of Economics and Statistics|volume=89|issue=3|pages=466–481|year=2007|doi=10.1162/rest.89.3.466|s2cid=9557156 |url=http://www.nber.org/papers/w9879.pdf }}&lt;/ref&gt;

২০০৭ চনত প্ৰকাশিত ''দ্য ইকনমিষ্ট''ৰ এটা প্ৰবন্ধত ভাৰতে বিশ্বৰ বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=economist2007/&gt; ভাৰতৰ ব্যক্তিগত খণ্ডই, ইয়াৰ ভিতৰত সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডেও, প্ৰায় ১০ নিযুত ভাৰতীয়ক নিয়োগ কৰে। উৎপাদন কোম্পানীসমূহে কাৰখানাৰ পৰা শ্ৰমিক ছাটাই কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি ল'ব লাগে আৰু ১০০ জনতকৈ অধিক কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত এনে অনুমতি সাধাৰণতে অস্বীকাৰ কৰা হয়। ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ অধিকাংশ সৰু হোৱাৰ এইটো এটা কাৰণ বুলি কোৱা হয়। ভাৰতৰ সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডৰ ৮৭ শতাংশ নিয়োগ ১০ জনতকৈ কম কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানত হয়, আনহাতে চীনত এই হাৰ মাত্ৰ ৫ শতাংশ। সৰু ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহে বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ সুবিধা লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। ফলত অধিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰি বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানলৈ পৰিণত হ'লে যি উৎপাদনশীলতা লাভ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, তাৰ তুলনাত তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা কম হৈ থাকে। ইয়াৰ ফলত বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ বা পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খোৱাৰ ক্ষমতা সীমিত হয়।

ইয়াৰ এটা ব্যতিক্ৰম হৈছে বৌদ্ধিক বা কাৰ্যালয়ভিত্তিক চাকৰি। এই ক্ষেত্ৰত কোম্পানীসমূহৰ শক্তিশালী স্বাৰ্থগোষ্ঠী থাকে আৰু কৰ্মচাৰীসকল সাধাৰণতে শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নহয়। সেয়েহে এই কোম্পানীসমূহে অধিক সংখ্যক কৰ্মচাৰীৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে স্বাধীনভাৱে কাম কৰিব পাৰিছে আৰু শ্ৰমিক আইন উলংঘা নকৰাকৈ কৰ্মচাৰীৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশক চাকৰিৰ পৰা আঁতৰাব পাৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chronicles of the rise and fall of the Indian software engineer|url=http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125075147/http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|url-status=dead|archive-date=25 November 2011|work=Outlook Business|publisher=Outlook Publishing India Pvt. Ltd.|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt; প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে কাৰ্যালয়ভিত্তিক কৰ্মচাৰীক ঋণাত্মক সুপাৰিশ আৰু উদ্যোগৰ সংস্থাসমূহত ক'লা তালিকাভুক্ত কৰাৰ ভাবুকিৰ অধীনত পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয় বুলি এটা উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The labor law implementation in India is very weak compared to many developed economies|url=http://jobgayi.com/resign|work=jobgayi.com|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ডজানকভ আৰু ৰামালহোৱে ভাৰতকে ধৰি উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বহুতো অধ্যয়ন পৰ্যালোচনা কৰিছে। তেওঁলোকে ওপৰৰ সমালোচনাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি মত প্ৰকাশ কৰিছে যে কঠোৰ নিয়োগ আইন থকা দেশসমূহত অসংগঠিত খণ্ডৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু নিবনুৱাৰ হাৰ অধিক, বিশেষকৈ যুৱসকলৰ মাজত। তেওঁলোকে লগতে উল্লেখ কৰিছে যে কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন কম জনমূৰি আয়ৰ সৈতে শক্তিশালীভাৱে সম্পৰ্কিত।&lt;ref name=jce2009&gt;{{cite journal|title=Employment laws in developing countries|author1=Simeon Djankov |author2=Rita Ramalho |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|pages=3–13|date=March 2009|doi=10.1016/j.jce.2008.10.003|s2cid=29262232 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Employment Protection, Firm Selection, and Growth|author=MARKUS POSCHKE|journal=Journal of Monetary Economics|volume=56|issue=8|pages=1074–1085|year=2009|url=http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/6448/ECO-2006-35.pdf|doi=10.1016/j.jmoneco.2009.10.013|citeseerx=10.1.1.711.4290|hdl=1814/6448|s2cid=260043}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰমিক আইনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনা==

তলৰ তালিকাখনত ২০১১ চনৰ হিচাপ অনুসৰি ভাৰতৰ শ্ৰমিক আইনসমূহ চীন আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰমিক আইনসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+'''শ্ৰমিক আইনত আপেক্ষিক নিয়ম আৰু কঠোৰতা'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employing Workers - 2011 data (based on input from ILO, OECD, local governments and private employers)|publisher=The World Bank|year=2012|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploretopics/employing-workers}}&lt;/ref&gt;
|-
! আইনে প্ৰয়োজন কৰা ব্যৱস্থা !! {{flag|ভাৰত}} !! {{flag|চীন}} !! {{flag|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ}}
|-
| [[নূন্যতম মজুৰি]] (মাৰ্কিন ডলাৰ/মাহ) || ৪৫ (মাহে ২৫০০ ভাৰতীয় টকা)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=71533 |title=Central Government Revises the National floor level Minimum Wage (NFLMW) from Rs. 100 Per Day to Rs. 115 Per Day Effective from 01.04.2011 |publisher=Pib.nic.in |date= |accessdate=2022-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/minimum-wage-hiked-by-rs15/article1609572.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Minimum wage hiked by Rs. 15 | date=8 April 2011}}&lt;/ref&gt; || ১৮২.৫ || '''১২৪২.৬'''
|-
| মানক কৰ্মদিন || ৯ ঘণ্টা || '''৮ ঘণ্টা''' || '''৮ ঘণ্টা'''
|-
| কৰ্মস্থলীত নূন্যতম বিশ্ৰাম || '''৫ ঘণ্টাত ৩০ মিনিট''' || নাই || নাই
|-
| সৰ্বাধিক [[অতিৰিক্ত কাম|অতিৰিক্ত কামৰ]] সীমা || বছৰি ২০০ ঘণ্টা || '''বছৰি ৪৩২ ঘণ্টা'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fairlabor.org/blog/entry/fair-labor-association-secures-commitment-limit-workers-hours-protect-pay-apples-largest|title = Fair Labor Association Secures Commitment to Limit Workers' Hours, Protect Pay at Apple's Largest Supplier &amp;#124; Fair Labor Association}}&lt;/ref&gt; || নাই
|-
| অতিৰিক্ত কামৰ অতিৰিক্ত মজুৰি || '''১০০%''' || ৫০% || ৫০%
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰা অনুমোদিত নে? || '''হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন থাকিলে [https://www.india-briefing.com/news/due-process-terminating-employee-india-14363.html/]''' || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ
|-
| এজন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| ৯ জন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰাৰ চৰকাৰী অনুমতি প্ৰদান কৰা হয় নে? || '''বিৰলভাৱে'''&lt;ref name=&quot;hamilton&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;yale&quot;/&gt; || প্ৰযোজ্য নহয় || প্ৰযোজ্য নহয়
|-
| চাকৰি শেষ কৰাৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিয়ম নিয়ন্ত্ৰিত নে? || '''হয়''' || '''হয়''' || নহয়
|-
| [[চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ|চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ]] — ১ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ২.১ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''৪.৩ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|-
| চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ — ৫ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ১০.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''২১.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|}

* ভাৰতত নূন্যতম মজুৰি সম্পৰ্কীয় আইন সৰল কৰিবলৈ নতুন বিধি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, কিন্তু ইয়াৰ ফলত শ্ৰমিকসকলে প্ৰকৃত সুবিধা লাভ কৰা নাই&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/article/939763/india-has-a-new-code-to-simplify-law-on-minimum-wages-but-it-doesnt-give-workers-any-real-benefit|title=India has a new code to simplify law on minimum wages – but it doesn’t give workers any real benefit|first=Anupama|last=Kumar|date=21 October 2019|website=Scroll.in}}&lt;/ref&gt;

==টোকা==

{{reflist|30em}}

==তথ্যসূত্ৰ==

{{Refbegin|30em}} 
*[https://books.google.com/books?id=dbDZBQAAQBAJ ''The Industrial Development of Bengal, 1900-1939''] Vikas Publishing House Pvt Ltd : New Delhi, Pp.&amp;nbsp;256, {{ISBN|0706915798}}
*PM Cawthorne, 'Of Networks and Markets: The Rise and Rise of a South Indian Town, the Example of Tiruppur's Cotton Knitwear Industry' (1994) 23(1) World Development 43
*{{cite web|url=http://countrystudies.us/india/95.htm|work=U.S. Library of Congress|title=Library of Congress Country Studies|access-date=6 October 2007}}
*{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|work=কংগ্ৰেছ গ্ৰন্থাগাৰৰ দেশ অধ্যয়ন|access-date=6 November 2007|title=Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: India, December 2004}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6622268601/df28a1cf9d1a6af2018eed47a8b88272f0768e29/dl.pdf ''Government and Business Attitudes towards Labour Welfare in Bengal: The Maternity Benefit Question (1919-1947)'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in 'State and Business in India: A Historical Perspective', pp.&amp;nbsp;217–257 (New Delhi, 1987), {{ISBN|8185054266}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445751/13fd203cbca0e7ce8a1e99d63c6fcb4ad4a6486b/dl.pdf ''The Indian mines maternity benefit question, 1919-1947'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review 22 (3), 329-351
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445641/ef374a9d90133a4be02c4c2bd14ddf5ea5287c3d/dl.pdf ''The Problem of Middle Class Educated Unemployment in Bengal, 1912-1942'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review, 19 (1), 27-45
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445201/791c850049375307783b5e57af589b4b1c7b9670/dl.pdf ''Supply of Labour to Bengal Tea Industry 1900-1939'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Bangladesh Historical Studies, Vol. IV, pp.&amp;nbsp;49–63.
* {{cite news |last1=Kwatra |first1=Nikita |title=How caste affects India's rural job market |url=https://www.livemint.com/news/india/how-caste-affects-india-rural-job-market-11574665687641.html |access-date=25 November 2019 |work=[[মিণ্ট]] |date=25 November 2019}}
{{refend}}

==অতিৰিক্ত পঠন==

{{Refbegin|30em}}

;গ্ৰন্থ
* ব্ৰেমান, জান আদি (২০১৯)। ''[https://www.ucpress.edu/book/9780520302402/the-social-question-in-the-twenty-first-century A Social Question in the Twenty-First Century: A Global View]''। অধ্যায় ৬: A Mirage of Welfare: How the Social Question in India Got Aborted। কেলিফৰ্ণিয়া: University of California Press। {{ISBN|0520302400}}
* {{cite book|title=Women, Labour and the Economy in India: From Migrant Menservants to Uprooted Girl Children Maids|author=Chakravarty, D. and Chakravarty, I.|isbn=978-1-317-36278-4|year=2015| publisher=টেইলৰ এণ্ড ফ্ৰান্সিছ}}
* {{cite book|title=Capitalism, Inequality and Labour in India|author=Breman, J.| isbn=978-1-108-48241-7|lccn=2019017868|year=2019|publisher=কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Industrial Labour in India|author=Sharma, R.K.|isbn=978-8-171-56703-4|year=1997|publisher=Atlantic Publishers and Distributors}}
* {{cite book|title=Informal Labour in Urban India: Three Cities, Three Journeys|author=Barnes, T.|isbn=978-1-317-57101-8|year=2014|publisher=Taylor &amp; Francis}}
* {{cite book|title=Labour in Contemporary India|author=Jha, P.|isbn=978-0-199-08971-0|year=2016|publisher=অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Employment in India|author=Ghose, A.K.|isbn=978-0-190-99006-0|lccn=2020325023|year=2019|publisher=Oxford University Press}}
* {{cite book|title=Issues in Law and Public Policy on Contract Labour in India: Comparative Insights from China|author=Kumar, P. and Singh, J.|isbn=978-9-811-08444-7|year=2018|publisher=স্প্ৰিংগাৰ ছিংগাপুৰ}}
* {{cite book|title=Footloose Labour: Working in India's Informal Economy|author=Breman, J. and Hawthorn, G.P.|isbn=978-0-521-56824-1| lccn=lc95049938|year=1996|publisher=Cambridge University Press}}

;আলোচনী
*Pravin Sinha (2004) Representing labour in India, Development in Practice, 14:1-2, 127-135, {{doi|10.1080/0961452032000170695}}.
*Amartya K. Sen, Surplus Labour in India: A Critique of Schultz's Statistical Test, দ্য ইকনমিক জাৰ্নেল, Volume 77, Issue 305, 1 March 1967, Pages 154–161, {{doi|10.2307/2229374}}
*Vyas, M. Impact of Lockdown on Labour in India. Ind. J. Labour Econ. 63 (Suppl 1), 73–77 (2020). {{doi|10.1007/s41027-020-00259-w}}
*Shah, A, Lerche, J. Migration and the invisible economies of care: Production, social reproduction and seasonal migrant labour in India. Trans Inst Br Geogr. 2020; 45: 719–734. {{doi|10.1111/tran.12401}}
*Bhattacharjea, Aditya, Labour Market Regulation and Industrial Performance in India: A Critical Review of the Empirical Evidence. Indian Journal of Labour Economics, Vol. 49, No. 2, pp.&amp;nbsp;211–232, April–June 2006, Available at.
*Dinar Kale, David Wield, Joanna Chataway, Diffusion of knowledge through migration of scientific labour in India, বিজ্ঞান আৰু ৰাজহুৱা নীতি, Volume 35, Issue 6, July 2008, Pages 417–430, {{doi|10.3152/030234208X331245}}
*Tom Brass (2008) Capitalism and Bonded Labour in India: Reinterpreting Recent (Re-) Interpretations, দ্য জাৰ্নেল অৱ পিজেণ্ট ষ্টাডিজ, 35:2, 177-248, {{doi|10.1080/03066150802150969}}
*Papola, T. S. “Employment Growth and Social Protection of Labour in India.” Indian Journal of Industrial Relations 30, no. 2 (1994): 117–43.
*THOMAS, JAYAN JOSE. “India’s Labour Market during the 2000s: Surveying the Changes.” Economic and Political Weekly 47, no. 51 (2012): 39–51. 
*Sundaram, K., and Suresh D. Tendulkar. “The Poor in the Indian Labour Force: Scenario in the 1990s.” Economic and Political Weekly 39, no. 48 (2004): 5125–32. 
*Afridi, Farzana and Mukhopadhyay, Abhiroop and Sahoo, Soham, Female Labour Force Participation and Child Education in India: The Effect of the National Rural Employment Guarantee Scheme. IZA Discussion Paper No. 6593, Available at {{doi|10.2139/ssrn.2085180}}
*{{cite journal|title = Why is the Labour Force Participation of Women Declining in India?|journal = World Development
|volume = 98|pages = 360–380|year = 2017|issn = 0305-750X|doi = 10.1016/j.worlddev.2017.05.003|url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X17301663|author = Santosh Mehrotra and Jajati K. Parida|url-access = subscription}}
*Dubey, A., Olsen, W. &amp; Sen, K. The Decline in the Labour Force Participation of Rural Women in India: Taking a Long-Run View. Ind. J. Labour Econ. 60, 589–612 (2017). {{doi|10.1007/s41027-017-0085-0}}
*Reddy, A.B. (2016), &quot;Labour force participation of elderly in India: patterns and determinants&quot;, International Journal of Social Economics, Vol. 43 No. 5, pp.&amp;nbsp;502–516. {{doi|10.1108/IJSE-11-2014-0221}}
*Vidu Badigannavar, John Kelly, Do Labour Laws Protect Labour in India? Union Experiences of Workplace Employment Regulations in Maharashtra, India, ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ল' জাৰ্নেল, Volume 41, Issue 4, December 2012, Pages 439–470, {{doi|10.1093/indlaw/dws038}}
*SWAMINATHAN, PADMINI. “Outside the Realm of Protective Labour Legislation: Saga of Unpaid Labour in India.” ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল ৱিকলি 44, no. 44 (2009): 80–87.
{{Refend}}

==বাহ্যিক সংযোগ==

* [https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মসময় সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা] by [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]
* [https://labour.gov.in/ শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://labourbureau.gov.in/ শ্ৰম ব্যুৰোৰ চৰকাৰী ৱেবছাইট, শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2014/05/CSS-Report.pdf ভাৰতৰ অসংগঠিত খণ্ডৰ বাবে ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/10/21/comments-on-social-security-code-2020/ ২০২০ চনৰ সামাজিক সুৰক্ষা বিধিৰ ওপৰত মন্তব্য]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/09/25/self-employed-migrant-workers-in-the-unorganised-sector/ অসংগঠিত খণ্ডৰ স্বনিয়োজিত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]
* অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সাৰ্বজনীন আৰু ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰা [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2020/03/Designing-a-Universal-and-Comprehensive-Social-Security-Floor-for-Informal-Sector-Workers.pdf শ্ৰমিকসকল]


{{Wikiquote}}</text>
      <sha1>1d7ab7z681j50rgr4hqqxbe3ir4lwm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636239</id>
      <parentid>636238</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>636239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112517" sha1="l2empe7f1k2m4lxzvsl2sxoj6w63d3o" xml:space="preserve">[[File:Deaths from Karoshi.png|thumb|500px|প্ৰতি ১ লাখ ১৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ভিতৰত দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টাৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ হাৰ। ২০১৬ চনত [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]] আৰু [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ যুটীয়া অধ্যয়ন]]

[[File:Annual working time in OECD.svg|thumb|right|300px|১৯৭০ চনৰপৰা ২০২০ চনলৈ [[অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু উন্নয়ন সংস্থা]]ৰ দেশসমূহত প্ৰতিজন কৰ্মীৰ প্ৰকৃত গড় বাৰ্ষিক কৰ্মঘণ্টা]]

'''ভাৰতত শ্ৰম''' বুলিলে [[ভাৰত]]ৰ অৰ্থনীতিত থকা কৰ্মসংস্থাপনক বুজোৱা হয়। ২০২০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৪৭৬.৬৭ নিযুত শ্ৰমিক আছিল। এই সংখ্যা চীনৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ কৰ্মশক্তি।&lt;ref name=&quot;WB&quot;&gt;{{cite web|year=2020|title=Labour force|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=IN|publisher=CIA, United States}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰে কৃষি খণ্ডত ৪১.১৯ শতাংশ, উদ্যোগ খণ্ডত ২৬.১৮ শতাংশ আৰু সেৱা খণ্ডত ৩২.৩৩ শতাংশ কৰ্মশক্তি নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=&quot;WB&quot; /&gt; ইয়াৰে ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক লোক নিগমবিহীন আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত কাম কৰে। এই উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ঠেলাগাড়ীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ঘৰত হীৰা আৰু ৰত্ন পলিচ কৰা লোকলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্মী আছে।&lt;ref name=pcoi/&gt;&lt;ref name=diamond&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|title=Protecting children in the world of work (see article on Child Labour in the Diamond Industry)|publisher=International Labour Organization|pages=51–53|author1=Chandra Korgaokar|author2=Geir Myrstad|year=1997|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084915/http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|archive-date=27 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; সংগঠিত খণ্ডত চৰকাৰ, চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। ২০০৮ চনত সংগঠিত খণ্ডত ২৭.৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰে ১৭.৩ নিযুত লোকে চৰকাৰ বা চৰকাৰী মালিকানাধীন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰিছিল।&lt;ref name=survey11&gt;{{cite web | title=Economic Survey 2010-2011 |publisher=The Government of India | year=2012 | url=http://indiabudget.nic.in/es2010-11/estat1.pdf}}&lt;/ref&gt;

মানৱ অধিকাৰ পৰিমাপন পদক্ষেপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত কৰ্মৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনৰ আয়ৰ স্তৰৰ তুলনাত সম্ভৱপৰ মাত্ৰাৰ ৪৩.৯ শতাংশহে লাভ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries|url=https://humanrightsmeasurement.org/|access-date=2022-02-25|website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=India – HRMI Rights Tracker|url=https://rightstracker.org/|access-date=2022-02-25|website=rightstracker.org|language=en|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085646/https://rightstracker.org/|url-status=dead|archivedate=2022-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220315171721/https://rightstracker.org/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ সকলো ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য শ্ৰম-নিয়মৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতৰ শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰদ্বাৰা শোষিত হয় বুলি বিভিন্ন প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Schultz |first1=Kai |last2=Paton |first2=Elizabeth |last3=Jay |first3=Phyllida |date=2020-03-11 |title=Luxury's Hidden Indian Supply Chain |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/03/11/style/dior-saint-laurent-indian-labor-exploitation.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Perspective {{!}} Child labor: The inconvenient truth behind India's growth story |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/08/21/child-labor-the-inconvenient-truth-behind-indias-growth-story/ |access-date=2023-02-14 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-17 |title=Indian factory workers supplying major brands allege routine exploitation |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54960346 |access-date=2023-02-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paton |first=Elizabeth |date=2019-02-06 |title=Made for Next to Nothing. Worn by You? |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/fashion/india-fast-fashion-homeworkers.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ মতে, বিশ্বৰ দহটা বৃহৎ অৰ্থনীতিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে ভাৰতীয়সকলৰ গড় কৰ্মসপ্তাহ অন্যতম দীঘলীয়া। ভাৰতত গড় কৰ্মঘণ্টা প্ৰতি সপ্তাহত প্ৰায় ৪৭.৭ ঘণ্টা।&lt;ref name=ILO&gt;{{cite web | url=https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ | title=Statistics on working time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ito&gt;{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/business/story/indians-hardest-workers-globally-average-work-hours-narayana-murthy-low-productivity-2456567-2023-11-01 | title=Maybe not 70 hours, but Indians are among hardest workers in the world | date=November 2023 }}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক কৰ্মঘণ্টা থকা দেশসমূহৰ তালিকাত ভাৰত সপ্তম স্থানত আছে।&lt;ref name=ILO/&gt;&lt;ref name=ito/&gt; দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা থকাৰ পিছতো ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বিশ্বৰ ভিতৰত তুলনামূলকভাৱে কম।&lt;ref&gt;Dougherty, S., R. Herd and T. Chalaux (2009), &quot;What is holding back productivity growth in India?: Recent microevidence&quot;, OECD Journal: Economic Studies, vol. 2009/1, {{doi|10.1787/eco_studies-v2009-art3-en}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sapovadia, Vrajlal K., Low Productivity: India’s Bottleneck of Growth (May 21, 2019). Available at SSRN: {{ssrn|3391621}} or {{doi|10.2139/ssrn.3391621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloom, Nicholas, Aprajit Mahajan, David McKenzie, and John Roberts. 2010. &quot;Why Do Firms in Developing Countries Have Low Productivity?&quot; American Economic Review, 100 (2): 619–23. {{doi|10.1257/aer.100.2.619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sivadasan, Jagadeesh. &quot;Barriers to Competition and Productivity: Evidence from India&quot; The B.E. Journal of Economic Analysis &amp; Policy, vol. 9, no. 1, 2009. {{doi|10.2202/1935-1682.2161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldar, B., Krishna, K.L., Aggarwal, S.C. et al. Productivity growth in India since the 1980s: the KLEMS approach. Ind. Econ. Rev. 52, 37–71 (2017). {{doi|10.1007/s41775-017-0002-y}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি==

[[File:Fruit seller in Kolkata.jpg|thumb|ভাৰতৰ অধিকাংশ কৰ্মসংস্থান অসংগঠিত খণ্ডত। ছবিখনত কলকাতাত ফল বিক্ৰী কৰা এজন শিশু বিক্ৰেতা]]
[[File:Marble Grinding Near Taj Mahal June 2006.JPG|thumb|উত্তৰ প্ৰদেশৰ এটা হস্তশিল্প উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰমিক]]
[[File:Flooring work at a Portico in Hydershakote.JPG|thumb|হায়দৰাবাদৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ মজিয়া নিৰ্মাণৰ কাম]]

ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক কৰ্মৰত জনসংখ্যা অসংগঠিত খণ্ডৰ অন্তৰ্গত।&lt;ref name=pcoi/&gt; ভাৰতত ''সংগঠিত খণ্ড'' বা ''আনুষ্ঠানিক খণ্ড'' বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা আৰু পঞ্জীয়নভুক্ত সংগঠনক বুজোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱাভাৱে লেনদেন কৰা কোম্পানী, নিগম বা আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰতিষ্ঠান, নিগম, কাৰখানা, বজাৰ-ভৱন, হোটেল আৰু বৃহৎ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। ''অসংগঠিত খণ্ড'', যাক ''নিজা হিচাপৰ উদ্যোগ'' বুলিও কোৱা হয়, বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰবিহীন, স্ব-নিয়োজিত বা অপঞ্জীয়নভুক্ত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুজায়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে মালিকে নিজে চলোৱা সাধাৰণ দোকান, হস্তশিল্প আৰু তাঁতশিল্পৰ কৰ্মী, গ্ৰাম্য ব্যৱসায়ী আৰু কৃষক আদি।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Understanding the informal sector: a survey|author=M Swaminathan|year=1991|url=http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|access-date=23 July 2012|archive-date=15 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615202901/http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gender Dimensions of the Informal Sector and Informal Employment in India|page=3|author=S Chakrabarti|url=http://unstats.un.org/unsd/gender/Ghana_Jan2009/Doc41.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৮ চনৰ প্ৰতিৱেদনত ভাৰতৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unorganized Labour|publisher=Ministry of Labour, Government of India|year=2009|url=http://labour.nic.in/annrep/files2k1/lab8.pdf}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনত বৃত্তি, কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতি, বিশেষভাৱে সংকটগ্ৰস্ত শ্ৰেণী আৰু সেৱা-ভিত্তিক শ্ৰেণীৰ আধাৰত অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক ভাগ কৰা হৈছিল। 

অসংগঠিত বৃত্তিগত শ্ৰেণীৰ ভিতৰত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক, অংশীদাৰী কৃষক, মাছমৰীয়া, পশুপালনত নিয়োজিত লোক, বিড়ি বনোৱা লোক, লেবেল লগোৱা আৰু পেকিং কৰা কৰ্মী, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, চামৰাৰ কৰ্মী, তাঁতী, কাৰিকৰ, নিমখ উৎপাদন কৰা শ্ৰমিক, ইটাভাটাৰ আৰু শিলৰ খনিত কাম কৰা শ্ৰমিক, কাঠফলা কলৰ শ্ৰমিক আৰু তেলকলৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত আন এটা শ্ৰেণীত কৃষিৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে জড়িত শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

সংকটগ্ৰস্ত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত তাল গছৰ ৰস সংগ্ৰহ কৰা লোক, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কাম কৰা লোক, মূৰত বোজা কঢ়িওৱা লোক, পশুচালিত বাহনৰ চালক, বোজা উঠোৱা আৰু নমোৱা শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

শেষৰ অসংগঠিত শ্ৰমিক শ্ৰেণীত ধাই, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, নাপিত, শাক-পাচলি আৰু ফল বিক্ৰেতা, বাতৰি কাকত বিক্ৰেতা, পথৰ কাষৰ বিক্ৰেতা, ঠেলাগাড়ী চলোৱা লোক আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ কৰ্মী অন্তৰ্ভুক্ত।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Informal Sector in Asia from the Decent Work Perspective|author=Nurul Amin|publisher=International Labour Office, Geneva|year=2002|url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234032/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Street Food Vendors in Delhi: Nomads in the storm of modernity|author=Stephan Shankar Nath|year=2010|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/10256/1/2010-06-09_0208808.pdf}}&lt;/ref&gt;

অসংগঠিত খণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা কম আৰু ইয়াত কম মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। ২০০৬ চনত ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক অসংগঠিত খণ্ডত থকাৰ বিপৰীতে এই খণ্ডই দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ মাত্ৰ ৫৭ শতাংশ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ সংগঠিত খণ্ডৰ তুলনাত প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদন প্ৰায় ন গুণ কম আছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=A. C. KULSHRESHTHA|title=Measuring the Unorganized Sector in India|journal=Review of Income and Wealth |volume=57|issue=Supplement s1|pages=S123–S134|date=May 2011|doi=10.1111/j.1475-4991.2011.00452.x|s2cid=96476547}}&lt;/ref&gt; ভল্লাৰ মতে, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অসংগঠিত খণ্ডৰ তুলনা কৰিলে উৎপাদনশীলতাৰ ব্যৱধান আৰু অধিক বৃদ্ধি পায়। বৃত্তি অনুসৰি এই ব্যৱধান আৰু দুইৰপৰা চাৰিগুণলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[শীলা ভল্লা]]|year=2003|title=The restructuring of unorganised sector in India|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|publisher=Planning Commission, Govt of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=More jobs, better jobs|author1=Kalpana Kochhar |author2=Pradeep Mitra |author3=Reema Nayar |journal=Finance and Development|volume=49|number=2|date=June 2012|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/06/kochhar.htm}}&lt;/ref&gt; গ্ৰাম্য অসংগঠিত খণ্ডত কম আয়ৰ বহুতো কৰ্মসংস্থান আছে। যিবোৰ পৰিয়ালৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ সকলো সদস্যই জীৱনজুৰি কেৱল অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছে, তেনে পৰিয়ালত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ অধিক বুলি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। 

কৃষি, দুগ্ধ উৎপাদন, উদ্যানশস্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিসমূহে অকলেই ভাৰতৰ ৪১.৪৯ শতাংশ শ্ৰমিকক নিয়োজিত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employment in Agriculture industry|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS?locations=IN}}&lt;/ref&gt;

প্ৰায় ৩০ নিযুত শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াৰে অধিকাংশ কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী কৰ্মসংস্থান সহজলভ্য নহয়। 

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ কাৰ্যালয়ে ইয়াৰ ৬৭সংখ্যক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে ২০১০ চনত অসংগঠিত উৎপাদন, অসংগঠিত বাণিজ্য বা খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু অসংগঠিত সেৱা খণ্ডত দেশৰ মুঠ কৰ্মীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশকৈ নিয়োজিত আছিল। প্ৰতিৱেদনখনত লগতে কোৱা হৈছিল যে ২০১০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৫৮ নিযুত নিগমবিহীন অ-কৃষি উদ্যোগ আছিল। 

২০০৮ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ব্যক্তিগত খণ্ডত সৰ্বাধিক নিয়োগ কৰা খণ্ড আছিল উৎপাদন খণ্ড, য'ত ৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। সামাজিক সেৱা খণ্ডত ২.২ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় অন্তৰ্ভুক্ত। বিত্তীয় খণ্ডত ১.১ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেংক, বীমা আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। কৃষি খণ্ডত ১ নিযুত কৰ্মী আছিল। 

২০০৮ চনত ভাৰতত সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীত থকা কৰ্মীৰ সংখ্যাতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা অধিক আছিল। চৰকাৰী মালিকানাধীন কোম্পানী আৰু পৌৰ চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে ভাৰতত ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কৰ্মচাৰীৰ অনুপাত আছিল ১.৮:১। লিংগভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত আছিল ৫:১। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই অনুপাত ৩:১ আছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড একেলগে গণনা কৰিলে ৫.৫ নিযুত মহিলা আৰু ২২ নিযুত পুৰুষ নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=survey11/&gt;

জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক হাৰ আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ বাবে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৩ নিযুত নতুন শ্ৰমিক কৰ্মশক্তিত যোগ কৰে। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৮ নিযুত নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিছে। এই কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাংশ কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত সৃষ্টি হয়।&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Passes 1.2 Billion Mark|author=Tripti Lahiri|newspaper=The Wall Street Journal|date=April 2011|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703806304576233981941525872}}&lt;/ref&gt; বাকী প্ৰায় ৫ নিযুত যুৱক-যুৱতী কম মজুৰিৰ আংশিক কৰ্মসংস্থান, অস্থায়ী আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তি নিৰ্মাণৰ কামত দৈনিক বা অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। বহু ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিবনুৱা হৈ থাকে। 

==শ্ৰমিক সম্পৰ্ক==

২০০০ চনত ৪০০ নিযুতীয়া কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত আছিল। এই খণ্ডত চৰকাৰ আৰু বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;[http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf 28m workers employed by 400k companies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218032232/http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf |date=18 December 2010 }}&lt;/ref&gt; এই কৰ্মীসকলে দেশৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৬০ শতাংশলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬ৰ জৰিয়তে ভাৰতত নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক সংঘসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। 

১৯৯৭ চনত ভাৰতত চৰকাৰৰ ওচৰত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰায় ৫৯,০০০ শ্ৰমিক সংঘ আছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt; ইয়াৰে মাত্ৰ ৯,৯০০টা সংঘই আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল আৰু মুঠ ৭.৪ নিযুত শ্ৰমিকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দাবী কৰিছিল। [[কেৰালা]] ৰাজ্যত ৯,৮০০টা শ্ৰমিক সংঘ আছিল, যি সংখ্যা সৰ্বাধিক আছিল। কিন্তু ইয়াৰে অতি কমসংখ্যক সংঘই ভাৰত চৰকাৰৰ ওচৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল। [[কৰ্ণাটক]] ৰাজ্যত ১৯৫০-ৰ দশকৰপৰা ১৯৯০-ৰ দশকলৈ শ্ৰমিক সংঘৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। 

১৯৯৫ চনত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘৰ ১০টা কেন্দ্ৰীয় মহাসংঘ আছিল। ১৯৮০ চনত সদস্য সংঘৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সেইবোৰ আছিল ক্ৰমে আই এন টি ইউ চি, চি আই টি ইউ, বি এম এছ, এ আই টি ইউ চি, এইচ এম এছ, এন এল অ', ইউ টি ইউ চি, এ আই ইউ টি ইউ চি, এন এফ আই টি ইউ আৰু টি ইউ চি চি। প্ৰতিটো মহাসংঘৰ অধীনত বহুতো স্থানীয় শ্ৰমিক সংঘ আছিল। সৰুতম টি ইউ চি চিৰ ৬৫টা আৰু আই এন টি ইউ চিৰ ১,৬০৪টা সংযুক্ত সংঘ আছিল। ১৯৮৯ চনলৈ বি এম এছ ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্ৰমিক সংঘৰ মহাসংঘ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ৩,১১৭টা সংঘ সংযুক্ত আছিল। আনহাতে, মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত আই এন টি ইউ চি সৰ্ববৃহৎ মহাসংঘ হৈ আছিল আৰু ইয়াৰ সদস্য আছিল ২.২ নিযুত।&lt;ref name=sinha04/&gt; আই এন টি ইউ চিয়ে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডত ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৫ শতাংশ কৰ্মশক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০১০ চনত ভাৰতৰ ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক কোনো শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নাছিল আৰু কোনো সামূহিক দৰ-দাম চুক্তিৰ অধীনতো নাছিল। 

===১৯৫০–১৯৯০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

বহুতো অৰ্থনীতিবিদে ভাৰতৰ উদ্যোগিক সম্পৰ্কৰ পৰিৱেশ অধ্যয়ন কৰিছে। ইয়াৰে বহু অধ্যয়নে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যভেদে থকা পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। কিছুমান অধ্যয়নে দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইনত শ্ৰমিকৰ পক্ষত কৰা সংশোধনে উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু দৰিদ্ৰতাও বৃদ্ধি কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Can Labor Regulation Hinder Economic Performance? Evidence from India|author=Besley and Burgess|journal=The Quarterly Journal of Economics|year=2004|volume=119|number=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/indreg.pdf}}&lt;/ref&gt; কিন্তু এই অধ্যয়নসমূহত ব্যৱহৃত তথ্য ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Labour market regulation and industrial performance in India: A critical review of the empirical evidence|author=Bhattacharjea, A.|journal=Indian Journal of Labour Economics|year=2006|volume=39|number=2}}&lt;/ref&gt; লগতে সাধাৰণ অৰ্থমিতীয় পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো ফলাফলসমূহ দৃঢ় নহয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mostly Harmless Econometrics|author=Angrist and Pischke|year=2008}}&lt;/ref&gt;

১৯৫০ আৰু ১৯৭০ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি গড়ে ১,০০০টা শ্ৰমিক বিবাদৰপৰা এই সংখ্যা ৩,০০০টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৭৩ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৩,৩৭০টা হৈছিল। ১৯৭৯ চনত শ্ৰমিক বিবাদত অংশ লৈ কাম-বন্ধ কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ২.৯ নিযুত হৈছিল। ১৯৮২ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৭৪.৬ নিযুত হৈছিল। এই সংখ্যা সংগঠিত খণ্ডৰ মুঠ কৰ্মদিনৰ প্ৰায় ২.৭ শতাংশ আছিল।&lt;ref name=sinha04&gt;{{cite book|title=Industrial Relations, Trade Unions, and Labour Legislation|author=P.R.N. Sinha|year=2004|isbn=9788177588132|pages=92–110|publisher=Pearson Education}}&lt;/ref&gt; ১৯৭০-ৰ দশকত শ্ৰমিক সংঘ আৰু বিবাদৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু ১৯৭৫–১৯৭৭ চনৰ সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা হঠাতে হ্ৰাস পাইছিল। সেই সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ লগতে শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘট কৰাৰ অধিকাৰো স্থগিত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=db99&gt;{{cite book|title=Organized labour and economic liberalisation India: Past, present and future|author=Debashish Bhattacherjee|publisher=International Institute for Labour Studies, Geneva|year=1999|isbn=978-92-9014-613-1}}&lt;/ref&gt;

তলৰ তালিকাখনত সংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ধাৰা দেখুওৱা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804|title=Publications - Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; width:40em&quot;
|-
! বছৰ || ৰাজহুৱা খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত)|| ব্যক্তিগত খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত) || জীৱিত নিবনুৱা পঞ্জী&lt;br /&gt;(নিযুতত)
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৭৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৩.৬৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৬.৭৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৯.৭৮
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৫.৪৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৪০ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৮৪
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৩৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩০.১৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.০৬ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৬.৩০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.৪৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৫১ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৭.৪৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.১৪ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৬৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪২.০০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৮.১৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৭৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪১.৪৭
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০১০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৫৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১১.৪৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪০.১৭
|}

===১৯৯০–২০০০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

সংগঠিত খণ্ডত শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্যপদ কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুঠ সদস্যৰ সংখ্যা প্ৰায় ৯ নিযুত আছিল। বহুতো শ্ৰমিক সংঘ আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় মহাসংঘৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘসমূহ আছিল [[ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘৰ কেন্দ্ৰ]], [[হিন্দ মজদূৰ সভা]] আৰু [[ভাৰতীয় মজদূৰ সংঘ]]। ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিছুমান বিশ্লেষকৰ মতে, শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থতকৈ ৰাজনৈতিক দলৰ স্বাৰ্থ আগবঢ়াবলৈ ধৰ্মঘট আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক আন্দোলন আহ্বান কৰা হৈছিল। 

১৯৯০ চনত চৰকাৰে ১,৮২৫টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ২৪.১ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ইয়াৰে ১০.৬ নিযুত কৰ্মদিন ধৰ্মঘট আৰু ১৩.৫ নিযুত কৰ্মদিন তলাবন্ধৰ বাবে হেৰাইছিল। এই শ্ৰমিক বিবাদসমূহত ১.৩ নিযুততকৈ অধিক শ্ৰমিক জড়িত আছিল। 

ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বছৰে বছৰে সলনি হৈছিল। ১৯৯০ চন আৰু ১৯৯১ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক তথ্যই ১৯৮০-ৰ দশকৰ তুলনাত হ্ৰাস দেখুৱাইছিল। সেই সময়ত শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি ৩৩ নিযুতৰপৰা ৭৫ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় ৯২৭টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধ নথিভুক্ত কৰিছিল। এই সংখ্যা ১৯৯০ চনৰ প্ৰায় আধা আছিল। ১৯৯৯ আৰু ১৯৯১ চনত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা প্ৰায় একে আছিল, যদিও ১৯৯০-ৰ দশকত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt;

===২০০০–২০১১ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

২০০৪ আৰু ২০১১ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল। এই সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা বছৰি প্ৰায় ৪০০লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ১৯৯০-ৰ দশকত এই সংখ্যা ১,০০০তকৈ অধিক আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি গড়ে প্ৰায় ২৭ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ২০১০ চনলৈ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে কৰ্মশক্তিও বৃদ্ধি পাইছিল। তথাপি হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ গড় সংখ্যা প্ৰায় ৩০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল। বিবাদৰ সংখ্যা আৰু প্ৰতিটো বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিন দুয়োটাই হ্ৰাস পাইছিল। ২০১০ চনৰ প্ৰথম পাঁচ মাহত ভাৰতত ২৪৯টা শ্ৰমিক বিবাদ হৈছিল। ২০১২ চনৰ একে সময়ছোৱাত এই সংখ্যা ১০১টা আছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maruti riot: awful but isolated?|work=The Financial Times|date=23 July 2012|author=Rob Minto|url=http://blogs.ft.com/beyond-brics/2012/07/23/maruti-riot-awful-but-isolated/#axzz21SZI8fMC}}&lt;/ref&gt;

==অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ সমস্যা==

অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, ঘৰত কাম কৰা শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক আৰু শিশু শ্ৰমিকৰ সমস্যাক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে। 

===প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক===
{{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 200
 | footer = ভাৰতীয় দক্ষ আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বহু অঞ্চলৰ কম মজুৰিৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪০ৰপৰা ৮৫ শতাংশ গঠন কৰে। ডুবাইৰ বুৰ্জ খলিফাকে ধৰি আৰব দেশসমূহৰ বহু উল্লেখযোগ্য ভৱন নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ অৱদান আছে। তেওঁলোকৰ দুৰ্বল জীৱন-যাপন আৰু শ্ৰমিকৰ ওপৰত হোৱা নিৰ্যাতনৰ বিভিন্ন অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai/&gt;
 | image1 = Burj dubai 3.11.08.jpg
 | image2 = Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg
}}

ভাৰতত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ দুটা বহল গোট আছে। এটা গোটে সাময়িকভাৱে বিদেশলৈ গৈ কাম কৰে আৰু আনটো গোটে ঋতুভিত্তিক বা কামৰ সুবিধা অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰপৰা আন এটা ঠাইলৈ যায়। 

যোৱা কেইটামান দশকত উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত বাংলাদেশ আৰু নেপালৰপৰা ভাৰতলৈ যথেষ্টসংখ্যক লোক আহিছে। বিদেশী উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে যাত্ৰাপথত, কৰ্মস্থলীত আৰু ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত প্ৰায়ে হাৰাশাস্তি, হিংসা আৰু বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref&gt;Samuels, F. et al. (2012) [http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination Stories of harassment, violence and discrimination: migrant experiences between India, Nepal and Bangladesh. Overseas Development Institute Briefing Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105144500/http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination |date=5 November 2013 }}&lt;/ref&gt;

দেশত ঘৰুৱা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪.২ নিযুত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই সংখ্যা ঘৰুৱা প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত নকৰে। এই শ্ৰমিকসকল পূৰ্ণকালীন বা আংশিককালীন, অস্থায়ী বা স্থায়ী হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধন বা সামগ্ৰীৰ বিনিময়ত কোনো সংস্থা বা পোনপটীয়াকৈ কোনো পৰিয়ালত ঘৰুৱা কাম কৰে। নিয়োগকৰ্তাৰ পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিছুমান শ্ৰমিকে কেৱল এজন নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে, আন কিছুমানে একাধিক নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে। কিছুমান নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত থাকি কাম কৰে আৰু কিছুমান ঋতুভিত্তিক কাম কৰে। এই শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মসংস্থান সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পাৰিশ্ৰমিক ভিন্ন হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers in India|publisher=WIEGO|year=2012|url=http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|access-date=12 July 2012|archive-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|url-status=dead|archivedate=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Final Report of the Task Force on Domestic Workers|publisher=Ministry of Labour and Employment, Govt of India|date=12 September 2011|url=http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|url-status=dead|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

====কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰত]]ৰ ৰাজ্য [[কেৰালা]]ত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকল অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ২০১৩ চনত গুলাটি বিত্ত আৰু কৰ প্ৰতিষ্ঠানে কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি ৰাজ্যখনত প্ৰায় ২.৫ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। প্ৰতি বছৰে কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২.৩৫ লাখকৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;FirstPost-01&quot;&gt;{{cite news |last=K |first=Rejimon K |title=Left-led Kerala govt will be first in country to provide insurance, free medical treatment for migrant workers |url=http://www.firstpost.com/india/left-led-kerala-govt-will-be-first-in-country-to-provide-insurance-free-medical-treatment-for-migrant-workers-3416142.html |work=Firstpost |date=1 May 2017 |access-date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;

এই অধ্যয়নটো কেৰালাত শেষ হোৱা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ৰে'লৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। সেয়েহে আন যাতায়াত ব্যৱহাৰ কৰা ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল। যদি এই অনুমান সঠিক বুলি ধৰা হয় আৰু বছৰি নতুনকৈ যোগ হোৱা লোকৰ সংখ্যা, প্ৰব্ৰজনৰ সম্ভাৱ্য বৃদ্ধি আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰপৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনো ধৰা হয়, তেন্তে ২০১৭ চনত কেৰালাত ৩.৫ৰপৰা ৪ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক থাকিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Unescogym&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|title=Directorio de Entrenadores Personales en España|access-date=2 May 2020|archive-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221750/https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব থকা সত্ত্বেও আৰু বহুতে ৰাজ্যখনৰ কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰশংসা কৰা সত্ত্বেও, তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/kerala-a-dubai-for-bengali-migrants-111072700087_1.html|title=Kerala, a 'Dubai' for Bengali migrants|first=Sreelatha|last=Menon|newspaper=Business Standard India|date=27 July 2011|access-date=14 December 2017|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

====মধ্যপ্ৰাচ্যত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে প্ৰায় ৪ নিযুত ভাৰতীয় মূলৰ শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। ডুবাই, বাহৰেইন, কাটাৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহু আধুনিক স্থাপত্য নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ বৃহৎ অৱদান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[বুৰ্জ খলিফা]]ও আছে। ই ২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত মুকলি কৰা হৈছিল। 

উন্নত মজুৰি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ ধন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতত থকা পৰিয়ালক ধন পঠোৱাৰ সুবিধাৰ বাবে এই শ্ৰমিকসকল মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ আকৰ্ষিত হয়। সাধাৰণতে তেওঁলোকে প্ৰতি ঘণ্টাত ২ৰপৰা ৫ মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০০৯ চনত ভাৰতীয় মূলৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে ভাৰতলৈ প্ৰায় ২০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পঠিয়াইছিল। 

নিৰ্মাণ প্ৰকল্প শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকক নিজা খৰচত ঘৰলৈ উভতি যাবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে নিবনুৱা ভাট্টা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত বেতন নিদিয়া, অসুৰক্ষিত কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ দৰে [[সংযুক্ত আৰব আমিৰাতত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ|শ্ৰমিক নিৰ্যাতন]]ৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai&gt;{{cite web|title=Asia/Middle East: Increase Protections for Migrant Workers|date=22 November 2010|url=https://www.hrw.org/news/2010/11/22/indiauae-use-visit-raise-migrant-worker-issue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reverse exodus of migrant workers in Persian Gulf challenges India|newspaper=The Washington Post|date=6 February 2010|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html|first=Emily|last=Wax}}&lt;/ref&gt;

====ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰতত ক'ভিড-১৯ বৈশ্বিক মহামাৰী|ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশত জাৰি কৰা লকডাউনৰ বাবে কাৰখানা আৰু কৰ্মস্থলী বন্ধ হৈ পৰিছিল। ফলত লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে আয় হেৰুৱাইছিল আৰু খাদ্যৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=In India, the world's biggest lockdown has forced migrants to walk hundreds of miles home|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers/2020/03/27/a62df166-6f7d-11ea-a156-0048b62cdb51_story.html|last1=Slater|first1=Joanna|last2=Masih|first2=Niha|newspaper=The Washington Post|date=28 March 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus outbreak: Ensuring water, hygiene facilities for migrant labourers can safeguard millions stranded during shutdown|url=https://www.firstpost.com/india/coronavirus-outbreak-ensuring-water-hygiene-facilities-for-migrant-labourers-can-safeguard-millions-stranded-during-shutdown-8228331.html|first1=Kanika|last1=Singh|date=6 April 2020|website=Firstpost|access-date=16 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছত বহুতো শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়াল খাদ্যৰ অভাৱত পৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Yasir|first2=Sameer|date=29 March 2020|title=India's Coronavirus Lockdown Leaves Vast Numbers Stranded and Hungry|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/03/29/world/asia/coronavirus-india-migrants.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে খোজকাঢ়ি ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;HinduUncertainty4Apr&quot;&gt;{{Cite news|last1=Rashid|first1=Omar|last2=Anand|first2=Jatin|last3=Mahale|first3=Ajeet|date=4 April 2020|title=India coronavirus lockdown {{!}} Migrant workers and their long march to uncertainty|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers-and-their-long-march-to-uncertainty/article31251952.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

লকডাউনৰ ফলত ২০২০ চনৰ ৫ মে'লৈ ৩০০তকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছিল। মৃত্যুৰ কাৰণৰ ভিতৰত অনাহাৰ, আত্মহত্যা,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The human cost of India's coronavirus lockdown: Deaths by hunger, starvation, suicide and more|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-human-cost-of-indias-coronavirus-lockdown-deaths-by-hunger-starvation-suicide-and-more-1.1586956637547|website=Gulf News|first1=Evangeline|last1=Elsa|date=15 April 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; ক্লান্তি,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=5 May 2020|title=Suicide leading cause for over 300 lockdown deaths in India, says study|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/suicide-leading-cause-for-over-300-lockdown-deaths-in-india-says-study/articleshow/75519279.cms|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; পথ আৰু ৰে'ল দুৰ্ঘটনা,&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gettleman|first1=Jeffrey|last2=Raj|first2=Suhasini|last3=Kumar|first3=Hari|date=8 May 2020|title=As India Reopens, Deadly Accidents Break Out|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/08/world/asia/india-leak-train-reopen.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; আৰক্ষীৰ হিংসা&lt;ref&gt;{{Cite news|title=56-year-old migrant dies on road to home, another dies after police lathi charge|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/56-year-old-migrant-worker-on-his-way-to-home-dies-on-road-28-year-old-migrant-dies-in-police-lathicharge-in-surat/story-O1NI1kDAWYRAAQOg4dkT6M.html|date=15 May 2020|first1=Debabrata|last1=Mohanty|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; আৰু সময়মতে চিকিৎসা নোপোৱাও আছিল। প্ৰতিৱেদন অনুসৰি মৃতসকলৰ অধিকাংশই প্ৰান্তীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=More than 300 Indians have died of the coronavirus, and nearly 200 of the lockdown|url=https://theprint.in/opinion/more-than-300-indians-have-died-of-the-coronavirus-and-nearly-200-of-the-lockdown/400714/|last1=Vij|first1=Shivam|date=13 April 2020|website=ThePrint|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Just the Aurangabad Accident, 383 People Have Died Due to the Punitive Lockdown|url=https://thewire.in/rights/migrant-workers-non-coronavirus-lockdown-deaths|last1=Agarwal|first1=Kabir|date=10 May 2020|website=The Wire|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰমিকসকলক লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰথম এক মাহত শ্ৰমিক বিশেষ ৰে'লত ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ সময়ত ৮০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus in India: 80 migrant workers have died on Shramik Special trains, Indian tweeps furious|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/coronavirus-in-india-80-migrant-workers-have-died-on-shramik-special-trains-indian-tweeps-furious-1.1590935479789|first=Evangeline |last=Elsa |date=31 May 2020 |work=Gulf News|access-date=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 May 2020|title=Indian Authorities Probe Deaths of Migrant Workers on Trains|work=The New York Times|agency=Associated Press|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/05/29/world/asia/ap-as-virus-outbreak-india-migrant-deaths.html|access-date=29 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলক সহায় কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;21000camps&quot;&gt;{{Cite news|date=1 April 2020|title=More than 21,000 camps set up for over 6,60,000 migrants: State governments|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/more-than-21000-camps-set-up-for-over-660000-migrants-state-governments/articleshow/74920798.cms|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Press Trust of India|date=15 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Over 60,000 people have registered on Delhi govt portal to go back home|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/over-60000-people-have-registered-on-delhi-govt-portal-to-go-back-home/article31586991.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTFreeFood14May&quot;&gt;{{Cite news|agency=Reuters|date=14 May 2020|title=India to Provide Free Food Grains to Millions of Migrant Workers|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/05/14/world/asia/14reuters-health-coronavirus-india-stimulus.html|access-date=16 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; পিছলৈ তেওঁলোকৰ বাবে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;NDTVBuses30Apr&quot;&gt;{{cite web|title=Buses Not Feasible For Moving Migrants, States Appeal To Centre: Sources|url=https://www.ndtv.com/india-news/buses-not-feasible-for-moving-migrants-states-appeal-to-centre-sources-2221212|publisher=NDTV|first1=Arvind |last1=Gunasekar|date=30 April 2020|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HinduShramikSpecial1May&quot;&gt;{{Cite news|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=1 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Railways to run 'Shramik Special' trains to move migrant workers, other stranded persons|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/railways-to-run-shramik-special-trains-to-move-migrant-workers-other-stranded-persons/article31481996.ece|access-date=9 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

===ঋণ বন্ধকী শ্ৰম===

বন্ধকী শ্ৰম নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত থকা এনে এক বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক, য'ত শ্ৰমিকৰ ওপৰত থকা ঋণৰ বাবে তেওঁ কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঋণৰ ওপৰত ইমান অধিক সুত জমা হয় যে বন্ধকী শ্ৰম বহু দীঘলীয়া সময়লৈ বা অনিৰ্দিষ্টকাললৈ চলি থাকে। কেতিয়াবা শ্ৰমিকৰ ভাৰতৰ সংগঠিত বা অসংগঠিত খণ্ডত আন কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ নাথাকে। এনে ক্ষেত্ৰত তেওঁ বন্ধকী শ্ৰমৰ দৰে ব্যৱস্থাতো কৰ্মসংস্থানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়। 

বন্ধকী শ্ৰম অবৈধ। তথাপি বল প্ৰয়োগ বা সামাজিক পৰম্পৰাৰ বাবে এনে সম্পৰ্ক চলি থাকিব পাৰে। কোনো শ্ৰমিক বন্ধকী সম্পৰ্কত সোমোৱাৰ পিছত তথ্যৰ অসমতা, বিকল্প কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, আন কাম বিচাৰিবলৈ সময়ৰ অভাৱ আৰু চাকৰি এৰাৰ অধিক ব্যয়ৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Bonded labor and serfdom: a paradox of voluntary choice|author=G. Genicot|journal=Journal of Development Economics|volume=67|issue=1|date=February 2002|pages=101–127|doi=10.1016/S0304-3878(01)00179-1|citeseerx=10.1.1.507.5113}}&lt;/ref&gt;

জৰীপ পদ্ধতি, ধাৰণা আৰু তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান যথেষ্ট ভিন্ন। ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী অনুমান অনুসৰি বন্ধকী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কেইবালাখ। আনহাতে ১৯৭৮ চনৰ এটা অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২.৬২ নিযুত বন্ধকী শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|page=4|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ ৩২সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থাৰ জৰীপত ১৬খন মুখ্য ৰাজ্যত ৩৪৩,০০০ বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ১৯৯৬ চনলৈ ২৮৫,৩৭৯জনক চিনাক্ত কৰি মুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|pages=4–7|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ঋণৰ বিনিময়ত বন্ধকী শ্ৰমৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত কৃষি, শিলৰ খনি, ইটাভাটা, ধৰ্মীয় আৰু মন্দিৰৰ কাম, মৃৎশিল্প, গ্ৰাম্য তাঁতশিল্প, মাছ ধৰা, বনজ কাম, তামোল আৰু বিড়ি উদ্যোগ, কাৰ্পেট উদ্যোগ, অবৈধ খনন আৰু আতচবাজী উদ্যোগ অন্তৰ্ভুক্ত। পৰিয়ালৰ ঋণৰ সৈতে জড়িত বন্ধকী শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমিকো পোৱা গৈছে। বিভিন্ন জৰীপত বন্ধকী শ্ৰমিকক অসংগঠিত আৰু নিগমবিহীন খণ্ডত পোৱা গৈছে।&lt;ref name=ravisr&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতে বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা বিলোপ আইন, ১৯৭৬ প্ৰণয়ন কৰি সকলো ধৰণৰ বন্ধকী শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু বন্ধকী শ্ৰমিক নিয়োগ, ৰখা বা বিচৰা ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;

===শিশু শ্ৰম===
২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০.১ নিযুত। ইয়াৰে ৫.৬ নিযুত ল'ৰা আৰু ৪.৫ নিযুত ছোৱালী। বিশ্বজুৰি প্ৰায় ১৫২ নিযুত শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ নিযুত ছোৱালী আৰু ৮৮ নিযুত ল'ৰা। অৰ্থাৎ বিশ্বৰ প্ৰায় প্ৰতি দহটা শিশুৰ ভিতৰত এটাৰ সৈতে শিশু শ্ৰম জড়িত।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef.org/india/what-we-do/child-labour-exploitation|title=Protecting Children Without Family Care &amp;#124; UNICEF India|website=www.unicef.org}}&lt;/ref&gt;

দৰিদ্ৰতা, বিদ্যালয়ৰ অভাৱ, দুৰ্বল শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি [[ভাৰতত শিশু শ্ৰম]]ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।&lt;ref name=ilo2008a&gt;{{cite web|title=Child labor - causes|year=2008|publisher=ILO, United Nations|url=http://www.ilo.org/public/english/region/eurpro/moscow/areas/ipec/causes.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools|newspaper=The Wall Street Journal|date=3 January 2012|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/03/india-journal-the-basic-shortages-that-plague-our-schools/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mbsm&gt;{{cite book|title=Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection|author1=Mario Biggeri |author2=Santosh Mehrotra |publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-38275-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book|author=Brown, D. K., Deardorff, A. V. and Stern, R. M.|title=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options)|pages=194–247|doi=10.1002/9780470754818.ch3|isbn=9781405105552|chapter=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy|year=2003|url=http://www.fordschool.umich.edu/rsie/workingpapers/Papers451-475/r474.pdf |chapter-url=http://ase.tufts.edu/econ/papers/200111.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪নং অনুচ্ছেদে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে। অৱশ্যে ইয়াৰ নিষেধাজ্ঞা কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, কিশোৰ ন্যায় আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু বিলোপ আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, বিচাৰ আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।&lt;ref name=&quot;ilolaw&quot;&gt;{{cite web|title=National Legislation and Policies Against Child Labour in India |publisher=International Labour Organization - an Agency of the United Nations, Geneva |year=2011 |url=http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |archive-date= 9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছতো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অসংগঠিত, ক্ষুদ্ৰ আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতে শিশু শ্ৰমিক দেখা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |title=Child Labour |publisher=Labour.nic.in |access-date=13 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512153454/http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |archive-date=12 May 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | title=The schedule - Occupations | access-date=2012-02-09 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120129102953/http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | archive-date=29 January 2012 | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns|last=Burra|first=Neera|publisher=National Commission for Protection of Child Rights|url=http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|access-date=19 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124054134/http://ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_migration_agriculture_%20mining_by_Neera_Burra.pdf|archive-date=24 January 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতৰ শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগসমূহক বৃহৎ আকাৰলৈ বিকশিত হোৱাত বাধা দিয়া আইনী জটিলতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কাৰক।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Policy Analysis of Child Labor: A Comparative Study|author1=Christiaan Grootaert |author2=Harry Anthony Patrinos |publisher=Palgrave Macmillan|year=1999|isbn=978-0312221225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Child Labor and the Division of Labor in the Early English Cotton Mills|author=Douglas Galbi|journal=Journal of Population Economics|year=1997|volume=10|issue=4|pages= 357–375|url=http://www.galbithink.org/child.pdf|doi=10.1007/s001480050048|pmid=12293082|s2cid=5858814}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰম আইন==
{{main|ভাৰতীয় শ্ৰম আইন}}

[[ভাৰত]]ত শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহক সাধাৰণতে &quot;ঔদ্যোগিক আইন&quot; হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bhasin |first=Lalit |date=24 August 2007 |title=Labour And Employment Laws Of India |url=https://www.mondaq.com/india/employee-rights-labour-relations/50440/labour-and-employment-laws-of-india |url-status=live |access-date=2026-06-02 |website=[www.mondaq.com](http://www.mondaq.com) |language=en}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ বহুতো শ্ৰম আইন সীমিত ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। কিছুমান আইন কেৱল ২০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কাৰখানাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, কিছুমান কেৱল নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু কিছুমান আইনৰ ক্ষেত্ৰত [[ভাৰত চৰকাৰ]] বা ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা ক্ষেত্ৰত সেই আইন প্ৰয়োগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে। 

ভাৰতত একক আৰু কেন্দ্ৰীভূত শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ত শ্ৰমক [[সমৱৰ্তী তালিকা]]ৰ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ সমৱৰ্তী তালিকাত ২২, ২৩ আৰু ২৪ নং প্ৰৱেশ আৰু সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এই ক্ষমতা নিৰ্ধাৰিত হৈছে। শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সাংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজনৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োখন চৰকাৰে শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন [[আইন]] প্ৰণয়ন কৰিছে। 

ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ আইনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ নিয়োগকৰ্তাসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পিছত অধিকাংশ শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি অধিক ন্যায়সংগত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। শেহতীয়ালৈকে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ ৪০টাতকৈ অধিক পৃথক সংসদীয় আইনত বিভক্ত হৈ আছিল। [[ভাৰতৰ সংসদ|ভাৰতৰ সংসদে]] ২০১৯ আৰু ২০২০ চনত চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা প্ৰণয়ন কৰে। এই চাৰিখন সংহিতাই ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-29|title=Summary of Labour Codes 2020|url=https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|access-date=2021-03-29|website=Labour Codes 2020|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|url-status=dead|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; এই সংহিতাসমূহ হৈছে [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]], [[সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০]], [[বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]] আৰু [[মজুৰি সংহিতা, ২০১৯]]। নতুন সংহিতাসমূহ ২১ নৱেম্বৰ ২০২৫ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-05-09 |title=Labour law overhaul done: Centre notifies rules for all 4 labour codes; new wage, social security norms kick in |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/labour-law-overhaul-done-centre-notifies-rules-for-all-4-labour-codes-new-wage-social-security-norms-kick-in/articleshow/130975018.cms |access-date=2026-06-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰোই এই ৰূপায়ণক এক &quot;ঐতিহাসিক সংস্কাৰ&quot; হিচাপে অভিহিত কৰিছে, যিয়ে নিয়ম-অনুসৰণ সৰল কৰে, পুৰণি বিধানসমূহ আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ সুৰক্ষিত কৰি ব্যৱসায় কৰাটো সহজ কৰাৰ বাবে এক সৰল আৰু দক্ষ কাঠামো সৃষ্টি কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India’s Labour Reforms: Simplification, Security, and Sustainable Growth |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504055226/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-date=2026-05-04 |access-date=2026-06-02 |website=[www.pib.gov.in](http://www.pib.gov.in)}}&lt;/ref&gt;


==অৰ্থনীতিবিদসকলৰ সমালোচনা==
গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে ভাৰতৰ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু শ্ৰমিকসকলক সুৰক্ষা দিয়াৰ উদ্দেশ্যে প্ৰৱৰ্তিত অত্যধিক নিয়মে অধিক দৰমহা থকা সংগঠিত খণ্ডত নিয়োগৰ ধীৰ বৃদ্ধিৰ অন্যতম কাৰণ হিচাপে কাম কৰে।&lt;ref name=aer&gt;{{cite journal|author=Aghion, P., R. Burgess, S. Redding and F. Zilibotti|year=2008|title=The Unequal Effects of Liberalisation: Evidence from Dismantling the License Raj in India|journal=American Economic Review|volume=94|issue=4|pages=1397–412|url=https://ideas.repec.org/p/zur/iewwpx/345.html|doi=10.1257/aer.98.4.1397|s2cid=966634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=qje&gt;{{cite journal|author1=Besley, T.|author2=R. Burgess|year=2004|title=Can Labour Regulation Hinder Economic Performance? - Evidence from India|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=119|issue=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://www.cepr.org/meets/wkcn/3/3508/papers/burgess.pdf}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hasan, R., D. Mitra and B.P. Ural|year=2007|title=Trade Liberalisation, Labour Market Institutions and Poverty Reduction: Evidence from India States|journal=India Policy Forum|volume=3|pages=71–122}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় আইন আৰু নিয়মসমূহে শ্ৰমিক বজাৰত কঠোৰতা সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগীসকলে জটিল আৰু অস্পষ্ট আইন এৰাই চলিবলৈ অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰা এক ছায়া অৰ্থনীতিৰ আশ্ৰয় লয়। বিশেষকৈ ১৯৪৭ চনৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন আদিয়ে কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু একপক্ষীয় শ্ৰমিক সংঘ সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। যদিও এই আইনে কৰ্মচাৰী ছাটাই বা কৰ্মচ্যুত নিষিদ্ধ নকৰে, তথাপি&lt;ref name=&quot;gupta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090226070930/http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|url-status=dead|archive-date=26 February 2009|title=How wrong has the Indian Left been about economic reforms?|author=Aditya Gupta|access-date=14 July 2012}}&lt;/ref&gt; অনুপস্থিতিৰ বাবে কৰ্মচাৰী বৰ্খাস্ত কৰা, অৰ্থনৈতিক কাৰণত কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰা বা অৰ্থনৈতিকভাৱে অচল প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ কৰাৰ বাবে উদ্যোগী আৰু কোম্পানীসমূহে চৰকাৰী বিষয়াৰ অনুমতি ল'ব লাগে। এই আমোলাতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া কেইবাবছৰলৈকে চলিব পাৰে আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে এনে অনুমতি প্ৰায় সদায় নাকচ কৰা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=India in the Era of Economic Reforms|author=Sachs, Varshney, Bajpai|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195655292}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hamilton&gt;{{cite web|title=Labor regulation, economic complexity, and the China-India gap|author=Gordon, Li, Xu|date=12 August 2010|publisher=Hamilton University|url=http://academics.hamilton.edu/economics/Home/xu_colgate_paper.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=yale&gt;{{cite web|title=Firing costs and flexibility:evidence from firms employment responses to economic shocks|author=Adhvaryu, Chari and Sharma|date=December 2009|publisher=Yale University|url=http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|archive-date=11 May 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলে যুক্তি দিছে যে ভাৰতৰ অনমনীয় শ্ৰমিক আইনে নতুন কোম্পানীসমূহক আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়ন কৰা আৰু ইতিমধ্যে সংগঠিত খণ্ডত থকা কোম্পানীসমূহত অতিৰিক্ত শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী বাধা সৃষ্টি কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reform in India: Democracy's drawbacks|newspaper=The Economist|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/special-report/2005/10/27/democracys-drawbacks}}&lt;/ref&gt; চীনৰ বিপৰীতে ভাৰতীয় ব্যৱসায়সমূহে ৰপ্তানি বা ঘৰুৱা সুযোগৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰচুৰ শ্ৰমিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, অথবা গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অন্যান্য কামৰ বাবে ব্যয়বহুল যন্ত্ৰপাতিৰ সলনি শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি ৰৈছে। এইবোৰক ভাৰতত নিয়োগৰ দুৰ্বল বৃদ্ধিৰ কাৰণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref name=aer/&gt;&lt;ref name=qje/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Datta-Chaudhuri, T.  |author2=D. Bhattacharjee|year= 1994|title=Unions, Wages and Labour Markets in Indian Industry, 1960–66|journal=The Journal of Development Studies|volume=30|issue=2|pages=443–465|doi=10.1080/00220389408422323}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rigid Labor Laws: a Minor Barrier to Growth?|author=Arvind Panagariya|year=2002|publisher=Columbia University|url=http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104722/http://web.archive.org/web/20160304104722/http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Are All Labor Regulations Equal? Evidence from Indian Manufacturing|author1=Ahmad Ahsan |author2=Carmen Pagés |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|year=2009|pages=62–75|url=https://ideas.repec.org/p/iza/izadps/dp3394.html|doi=10.1016/j.jce.2008.09.001|hdl=10419/35255 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

শেহতীয়াকৈ কেইজনমান গৱেষকে বিভিন্ন শ্ৰমিক নিয়ম থকা ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Indian Manufacturing: A Slow Sector in a Rapidly Growing Economy|author=Mitra and Ural|publisher=Institute of Policy Studies - Singapore and World Bank|year=2006|url=http://siteresources.worldbank.org/INTCHIINDGLOECO/Resources/Mitra_Ural_final.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Investment Climate and Economic Performance: Some Firm Level Evidence from India|author1=David Dollar|author2=Giuseppe Iarossi|author3=Taye Mengistae|publisher=Stanford Institute for Economic Policy Research|year=2002|url=http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|archive-date=20 September 2015|access-date=12 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920212827/http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে এনে ৰাজ্যসমূহৰ তুলনা কৰিছে যিবোৰে নিয়োগকৰ্তাক অধিক নমনীয়তা প্ৰদান কৰিবলৈ শ্ৰমিক আইন সংশোধন কৰিছিল, সেই ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে যিবোৰে শ্ৰমিক আইন অধিক কঠোৰ আৰু পালন কৰাটো অধিক জটিল কৰি তুলিছিল। এই অধ্যয়নসমূহত দেখা গৈছে যে নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। এনে ৰাজ্যসমূহে ৰপ্তানিৰ সুযোগৰ সুবিধা ল'ব পাৰিছিল আৰু নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত জনমূৰি পৰিয়ালৰ আয় অধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত স্থানীয় উদ্যোগীসকলে সীমিত সময়ৰ বাবে নিয়োগ কৰিব পৰা অস্থায়ী বা চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাটো অধিক পছন্দ কৰিছিল। অৰ্থাৎ অধিক কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত অনানুষ্ঠানিক নিয়োগ বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sen, K., B. Saha and D. Maiti|year=2010|title=Labour Market Institution and Flexibility in Indian Manufacturing|publisher=University of Manchester}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Trade Reforms, Labor Regulations, and Labor-Demand Elasticities: Empirical Evidence from India|author1=Rana Hasan |author2=Devashish Mitra |author3=K.V. Ramaswamy |journal=The Review of Economics and Statistics|volume=89|issue=3|pages=466–481|year=2007|doi=10.1162/rest.89.3.466|s2cid=9557156 |url=http://www.nber.org/papers/w9879.pdf }}&lt;/ref&gt;

২০০৭ চনত প্ৰকাশিত ''দ্য ইকনমিষ্ট''ৰ এটা প্ৰবন্ধত ভাৰতে বিশ্বৰ বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=economist2007/&gt; ভাৰতৰ ব্যক্তিগত খণ্ডই, ইয়াৰ ভিতৰত সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডেও, প্ৰায় ১০ নিযুত ভাৰতীয়ক নিয়োগ কৰে। উৎপাদন কোম্পানীসমূহে কাৰখানাৰ পৰা শ্ৰমিক ছাটাই কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি ল'ব লাগে আৰু ১০০ জনতকৈ অধিক কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত এনে অনুমতি সাধাৰণতে অস্বীকাৰ কৰা হয়। ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ অধিকাংশ সৰু হোৱাৰ এইটো এটা কাৰণ বুলি কোৱা হয়। ভাৰতৰ সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডৰ ৮৭ শতাংশ নিয়োগ ১০ জনতকৈ কম কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানত হয়, আনহাতে চীনত এই হাৰ মাত্ৰ ৫ শতাংশ। সৰু ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহে বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ সুবিধা লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। ফলত অধিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰি বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানলৈ পৰিণত হ'লে যি উৎপাদনশীলতা লাভ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, তাৰ তুলনাত তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা কম হৈ থাকে। ইয়াৰ ফলত বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ বা পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খোৱাৰ ক্ষমতা সীমিত হয়।

ইয়াৰ এটা ব্যতিক্ৰম হৈছে বৌদ্ধিক বা কাৰ্যালয়ভিত্তিক চাকৰি। এই ক্ষেত্ৰত কোম্পানীসমূহৰ শক্তিশালী স্বাৰ্থগোষ্ঠী থাকে আৰু কৰ্মচাৰীসকল সাধাৰণতে শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নহয়। সেয়েহে এই কোম্পানীসমূহে অধিক সংখ্যক কৰ্মচাৰীৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে স্বাধীনভাৱে কাম কৰিব পাৰিছে আৰু শ্ৰমিক আইন উলংঘা নকৰাকৈ কৰ্মচাৰীৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশক চাকৰিৰ পৰা আঁতৰাব পাৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chronicles of the rise and fall of the Indian software engineer|url=http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125075147/http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|url-status=dead|archive-date=25 November 2011|work=Outlook Business|publisher=Outlook Publishing India Pvt. Ltd.|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt; প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে কাৰ্যালয়ভিত্তিক কৰ্মচাৰীক ঋণাত্মক সুপাৰিশ আৰু উদ্যোগৰ সংস্থাসমূহত ক'লা তালিকাভুক্ত কৰাৰ ভাবুকিৰ অধীনত পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয় বুলি এটা উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The labor law implementation in India is very weak compared to many developed economies|url=http://jobgayi.com/resign|work=jobgayi.com|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ডজানকভ আৰু ৰামালহোৱে ভাৰতকে ধৰি উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বহুতো অধ্যয়ন পৰ্যালোচনা কৰিছে। তেওঁলোকে ওপৰৰ সমালোচনাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি মত প্ৰকাশ কৰিছে যে কঠোৰ নিয়োগ আইন থকা দেশসমূহত অসংগঠিত খণ্ডৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু নিবনুৱাৰ হাৰ অধিক, বিশেষকৈ যুৱসকলৰ মাজত। তেওঁলোকে লগতে উল্লেখ কৰিছে যে কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন কম জনমূৰি আয়ৰ সৈতে শক্তিশালীভাৱে সম্পৰ্কিত।&lt;ref name=jce2009&gt;{{cite journal|title=Employment laws in developing countries|author1=Simeon Djankov |author2=Rita Ramalho |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|pages=3–13|date=March 2009|doi=10.1016/j.jce.2008.10.003|s2cid=29262232 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Employment Protection, Firm Selection, and Growth|author=MARKUS POSCHKE|journal=Journal of Monetary Economics|volume=56|issue=8|pages=1074–1085|year=2009|url=http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/6448/ECO-2006-35.pdf|doi=10.1016/j.jmoneco.2009.10.013|citeseerx=10.1.1.711.4290|hdl=1814/6448|s2cid=260043}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰমিক আইনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনা==

তলৰ তালিকাখনত ২০১১ চনৰ হিচাপ অনুসৰি ভাৰতৰ শ্ৰমিক আইনসমূহ চীন আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰমিক আইনসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+'''শ্ৰমিক আইনত আপেক্ষিক নিয়ম আৰু কঠোৰতা'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employing Workers - 2011 data (based on input from ILO, OECD, local governments and private employers)|publisher=The World Bank|year=2012|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploretopics/employing-workers}}&lt;/ref&gt;
|-
! আইনে প্ৰয়োজন কৰা ব্যৱস্থা !! {{flag|ভাৰত}} !! {{flag|চীন}} !! {{flag|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ}}
|-
| [[নূন্যতম মজুৰি]] (মাৰ্কিন ডলাৰ/মাহ) || ৪৫ (মাহে ২৫০০ ভাৰতীয় টকা)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=71533 |title=Central Government Revises the National floor level Minimum Wage (NFLMW) from Rs. 100 Per Day to Rs. 115 Per Day Effective from 01.04.2011 |publisher=Pib.nic.in |date= |accessdate=2022-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/minimum-wage-hiked-by-rs15/article1609572.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Minimum wage hiked by Rs. 15 | date=8 April 2011}}&lt;/ref&gt; || ১৮২.৫ || '''১২৪২.৬'''
|-
| মানক কৰ্মদিন || ৯ ঘণ্টা || '''৮ ঘণ্টা''' || '''৮ ঘণ্টা'''
|-
| কৰ্মস্থলীত নূন্যতম বিশ্ৰাম || '''৫ ঘণ্টাত ৩০ মিনিট''' || নাই || নাই
|-
| সৰ্বাধিক [[অতিৰিক্ত কাম|অতিৰিক্ত কামৰ]] সীমা || বছৰি ২০০ ঘণ্টা || '''বছৰি ৪৩২ ঘণ্টা'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fairlabor.org/blog/entry/fair-labor-association-secures-commitment-limit-workers-hours-protect-pay-apples-largest|title = Fair Labor Association Secures Commitment to Limit Workers' Hours, Protect Pay at Apple's Largest Supplier &amp;#124; Fair Labor Association}}&lt;/ref&gt; || নাই
|-
| অতিৰিক্ত কামৰ অতিৰিক্ত মজুৰি || '''১০০%''' || ৫০% || ৫০%
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰা অনুমোদিত নে? || '''হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন থাকিলে [https://www.india-briefing.com/news/due-process-terminating-employee-india-14363.html/]''' || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ
|-
| এজন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| ৯ জন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰাৰ চৰকাৰী অনুমতি প্ৰদান কৰা হয় নে? || '''বিৰলভাৱে'''&lt;ref name=&quot;hamilton&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;yale&quot;/&gt; || প্ৰযোজ্য নহয় || প্ৰযোজ্য নহয়
|-
| চাকৰি শেষ কৰাৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিয়ম নিয়ন্ত্ৰিত নে? || '''হয়''' || '''হয়''' || নহয়
|-
| [[চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ|চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ]] — ১ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ২.১ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''৪.৩ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|-
| চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ — ৫ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ১০.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''২১.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|}

* ভাৰতত নূন্যতম মজুৰি সম্পৰ্কীয় আইন সৰল কৰিবলৈ নতুন বিধি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, কিন্তু ইয়াৰ ফলত শ্ৰমিকসকলে প্ৰকৃত সুবিধা লাভ কৰা নাই&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/article/939763/india-has-a-new-code-to-simplify-law-on-minimum-wages-but-it-doesnt-give-workers-any-real-benefit|title=India has a new code to simplify law on minimum wages – but it doesn’t give workers any real benefit|first=Anupama|last=Kumar|date=21 October 2019|website=Scroll.in}}&lt;/ref&gt;

==টোকা==

{{reflist|30em}}

==তথ্যসূত্ৰ==

{{Refbegin|30em}} 
*[https://books.google.com/books?id=dbDZBQAAQBAJ ''The Industrial Development of Bengal, 1900-1939''] Vikas Publishing House Pvt Ltd : New Delhi, Pp.&amp;nbsp;256, {{ISBN|0706915798}}
*PM Cawthorne, 'Of Networks and Markets: The Rise and Rise of a South Indian Town, the Example of Tiruppur's Cotton Knitwear Industry' (1994) 23(1) World Development 43
*{{cite web|url=http://countrystudies.us/india/95.htm|work=U.S. Library of Congress|title=Library of Congress Country Studies|access-date=6 October 2007}}
*{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|work=কংগ্ৰেছ গ্ৰন্থাগাৰৰ দেশ অধ্যয়ন|access-date=6 November 2007|title=Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: India, December 2004}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6622268601/df28a1cf9d1a6af2018eed47a8b88272f0768e29/dl.pdf ''Government and Business Attitudes towards Labour Welfare in Bengal: The Maternity Benefit Question (1919-1947)'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in 'State and Business in India: A Historical Perspective', pp.&amp;nbsp;217–257 (New Delhi, 1987), {{ISBN|8185054266}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445751/13fd203cbca0e7ce8a1e99d63c6fcb4ad4a6486b/dl.pdf ''The Indian mines maternity benefit question, 1919-1947'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review 22 (3), 329-351
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445641/ef374a9d90133a4be02c4c2bd14ddf5ea5287c3d/dl.pdf ''The Problem of Middle Class Educated Unemployment in Bengal, 1912-1942'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review, 19 (1), 27-45
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445201/791c850049375307783b5e57af589b4b1c7b9670/dl.pdf ''Supply of Labour to Bengal Tea Industry 1900-1939'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Bangladesh Historical Studies, Vol. IV, pp.&amp;nbsp;49–63.
* {{cite news |last1=Kwatra |first1=Nikita |title=How caste affects India's rural job market |url=https://www.livemint.com/news/india/how-caste-affects-india-rural-job-market-11574665687641.html |access-date=25 November 2019 |work=[[মিণ্ট]] |date=25 November 2019}}
{{refend}}

==অতিৰিক্ত পঠন==

{{Refbegin|30em}}

;গ্ৰন্থ
* ব্ৰেমান, জান আদি (২০১৯)। ''[https://www.ucpress.edu/book/9780520302402/the-social-question-in-the-twenty-first-century A Social Question in the Twenty-First Century: A Global View]''। অধ্যায় ৬: A Mirage of Welfare: How the Social Question in India Got Aborted। কেলিফৰ্ণিয়া: University of California Press। {{ISBN|0520302400}}
* {{cite book|title=Women, Labour and the Economy in India: From Migrant Menservants to Uprooted Girl Children Maids|author=Chakravarty, D. and Chakravarty, I.|isbn=978-1-317-36278-4|year=2015| publisher=টেইলৰ এণ্ড ফ্ৰান্সিছ}}
* {{cite book|title=Capitalism, Inequality and Labour in India|author=Breman, J.| isbn=978-1-108-48241-7|lccn=2019017868|year=2019|publisher=কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Industrial Labour in India|author=Sharma, R.K.|isbn=978-8-171-56703-4|year=1997|publisher=Atlantic Publishers and Distributors}}
* {{cite book|title=Informal Labour in Urban India: Three Cities, Three Journeys|author=Barnes, T.|isbn=978-1-317-57101-8|year=2014|publisher=Taylor &amp; Francis}}
* {{cite book|title=Labour in Contemporary India|author=Jha, P.|isbn=978-0-199-08971-0|year=2016|publisher=অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Employment in India|author=Ghose, A.K.|isbn=978-0-190-99006-0|lccn=2020325023|year=2019|publisher=Oxford University Press}}
* {{cite book|title=Issues in Law and Public Policy on Contract Labour in India: Comparative Insights from China|author=Kumar, P. and Singh, J.|isbn=978-9-811-08444-7|year=2018|publisher=স্প্ৰিংগাৰ ছিংগাপুৰ}}
* {{cite book|title=Footloose Labour: Working in India's Informal Economy|author=Breman, J. and Hawthorn, G.P.|isbn=978-0-521-56824-1| lccn=lc95049938|year=1996|publisher=Cambridge University Press}}

;আলোচনী
*Pravin Sinha (2004) Representing labour in India, Development in Practice, 14:1-2, 127-135, {{doi|10.1080/0961452032000170695}}.
*Amartya K. Sen, Surplus Labour in India: A Critique of Schultz's Statistical Test, দ্য ইকনমিক জাৰ্নেল, Volume 77, Issue 305, 1 March 1967, Pages 154–161, {{doi|10.2307/2229374}}
*Vyas, M. Impact of Lockdown on Labour in India. Ind. J. Labour Econ. 63 (Suppl 1), 73–77 (2020). {{doi|10.1007/s41027-020-00259-w}}
*Shah, A, Lerche, J. Migration and the invisible economies of care: Production, social reproduction and seasonal migrant labour in India. Trans Inst Br Geogr. 2020; 45: 719–734. {{doi|10.1111/tran.12401}}
*Bhattacharjea, Aditya, Labour Market Regulation and Industrial Performance in India: A Critical Review of the Empirical Evidence. Indian Journal of Labour Economics, Vol. 49, No. 2, pp.&amp;nbsp;211–232, April–June 2006, Available at.
*Dinar Kale, David Wield, Joanna Chataway, Diffusion of knowledge through migration of scientific labour in India, বিজ্ঞান আৰু ৰাজহুৱা নীতি, Volume 35, Issue 6, July 2008, Pages 417–430, {{doi|10.3152/030234208X331245}}
*Tom Brass (2008) Capitalism and Bonded Labour in India: Reinterpreting Recent (Re-) Interpretations, দ্য জাৰ্নেল অৱ পিজেণ্ট ষ্টাডিজ, 35:2, 177-248, {{doi|10.1080/03066150802150969}}
*Papola, T. S. “Employment Growth and Social Protection of Labour in India.” Indian Journal of Industrial Relations 30, no. 2 (1994): 117–43.
*THOMAS, JAYAN JOSE. “India’s Labour Market during the 2000s: Surveying the Changes.” Economic and Political Weekly 47, no. 51 (2012): 39–51. 
*Sundaram, K., and Suresh D. Tendulkar. “The Poor in the Indian Labour Force: Scenario in the 1990s.” Economic and Political Weekly 39, no. 48 (2004): 5125–32. 
*Afridi, Farzana and Mukhopadhyay, Abhiroop and Sahoo, Soham, Female Labour Force Participation and Child Education in India: The Effect of the National Rural Employment Guarantee Scheme. IZA Discussion Paper No. 6593, Available at {{doi|10.2139/ssrn.2085180}}
*{{cite journal|title = Why is the Labour Force Participation of Women Declining in India?|journal = World Development
|volume = 98|pages = 360–380|year = 2017|issn = 0305-750X|doi = 10.1016/j.worlddev.2017.05.003|url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X17301663|author = Santosh Mehrotra and Jajati K. Parida|url-access = subscription}}
*Dubey, A., Olsen, W. &amp; Sen, K. The Decline in the Labour Force Participation of Rural Women in India: Taking a Long-Run View. Ind. J. Labour Econ. 60, 589–612 (2017). {{doi|10.1007/s41027-017-0085-0}}
*Reddy, A.B. (2016), &quot;Labour force participation of elderly in India: patterns and determinants&quot;, International Journal of Social Economics, Vol. 43 No. 5, pp.&amp;nbsp;502–516. {{doi|10.1108/IJSE-11-2014-0221}}
*Vidu Badigannavar, John Kelly, Do Labour Laws Protect Labour in India? Union Experiences of Workplace Employment Regulations in Maharashtra, India, ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ল' জাৰ্নেল, Volume 41, Issue 4, December 2012, Pages 439–470, {{doi|10.1093/indlaw/dws038}}
*SWAMINATHAN, PADMINI. “Outside the Realm of Protective Labour Legislation: Saga of Unpaid Labour in India.” ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল ৱিকলি 44, no. 44 (2009): 80–87.
{{Refend}}

==বাহ্যিক সংযোগ==

* [https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মসময় সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা] by [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]
* [https://labour.gov.in/ শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://labourbureau.gov.in/ শ্ৰম ব্যুৰোৰ চৰকাৰী ৱেবছাইট, শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2014/05/CSS-Report.pdf ভাৰতৰ অসংগঠিত খণ্ডৰ বাবে ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/10/21/comments-on-social-security-code-2020/ ২০২০ চনৰ সামাজিক সুৰক্ষা বিধিৰ ওপৰত মন্তব্য]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/09/25/self-employed-migrant-workers-in-the-unorganised-sector/ অসংগঠিত খণ্ডৰ স্বনিয়োজিত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]
* অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সাৰ্বজনীন আৰু ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰা [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2020/03/Designing-a-Universal-and-Comprehensive-Social-Security-Floor-for-Informal-Sector-Workers.pdf শ্ৰমিকসকল]


{{Wikiquote}}</text>
      <sha1>l2empe7f1k2m4lxzvsl2sxoj6w63d3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636240</id>
      <parentid>636239</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি */</comment>
      <origin>636240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112940" sha1="iqxsos4dh52maepjvlm5kqnxu6kdpzn" xml:space="preserve">[[File:Deaths from Karoshi.png|thumb|500px|প্ৰতি ১ লাখ ১৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ভিতৰত দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টাৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ হাৰ। ২০১৬ চনত [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]] আৰু [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ যুটীয়া অধ্যয়ন]]

[[File:Annual working time in OECD.svg|thumb|right|300px|১৯৭০ চনৰপৰা ২০২০ চনলৈ [[অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু উন্নয়ন সংস্থা]]ৰ দেশসমূহত প্ৰতিজন কৰ্মীৰ প্ৰকৃত গড় বাৰ্ষিক কৰ্মঘণ্টা]]

'''ভাৰতত শ্ৰম''' বুলিলে [[ভাৰত]]ৰ অৰ্থনীতিত থকা কৰ্মসংস্থাপনক বুজোৱা হয়। ২০২০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৪৭৬.৬৭ নিযুত শ্ৰমিক আছিল। এই সংখ্যা চীনৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ কৰ্মশক্তি।&lt;ref name=&quot;WB&quot;&gt;{{cite web|year=2020|title=Labour force|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=IN|publisher=CIA, United States}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰে কৃষি খণ্ডত ৪১.১৯ শতাংশ, উদ্যোগ খণ্ডত ২৬.১৮ শতাংশ আৰু সেৱা খণ্ডত ৩২.৩৩ শতাংশ কৰ্মশক্তি নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=&quot;WB&quot; /&gt; ইয়াৰে ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক লোক নিগমবিহীন আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত কাম কৰে। এই উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ঠেলাগাড়ীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ঘৰত হীৰা আৰু ৰত্ন পলিচ কৰা লোকলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্মী আছে।&lt;ref name=pcoi/&gt;&lt;ref name=diamond&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|title=Protecting children in the world of work (see article on Child Labour in the Diamond Industry)|publisher=International Labour Organization|pages=51–53|author1=Chandra Korgaokar|author2=Geir Myrstad|year=1997|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084915/http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|archive-date=27 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; সংগঠিত খণ্ডত চৰকাৰ, চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। ২০০৮ চনত সংগঠিত খণ্ডত ২৭.৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰে ১৭.৩ নিযুত লোকে চৰকাৰ বা চৰকাৰী মালিকানাধীন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰিছিল।&lt;ref name=survey11&gt;{{cite web | title=Economic Survey 2010-2011 |publisher=The Government of India | year=2012 | url=http://indiabudget.nic.in/es2010-11/estat1.pdf}}&lt;/ref&gt;

মানৱ অধিকাৰ পৰিমাপন পদক্ষেপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত কৰ্মৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনৰ আয়ৰ স্তৰৰ তুলনাত সম্ভৱপৰ মাত্ৰাৰ ৪৩.৯ শতাংশহে লাভ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries|url=https://humanrightsmeasurement.org/|access-date=2022-02-25|website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=India – HRMI Rights Tracker|url=https://rightstracker.org/|access-date=2022-02-25|website=rightstracker.org|language=en|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085646/https://rightstracker.org/|url-status=dead|archivedate=2022-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220315171721/https://rightstracker.org/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ সকলো ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য শ্ৰম-নিয়মৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতৰ শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰদ্বাৰা শোষিত হয় বুলি বিভিন্ন প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Schultz |first1=Kai |last2=Paton |first2=Elizabeth |last3=Jay |first3=Phyllida |date=2020-03-11 |title=Luxury's Hidden Indian Supply Chain |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/03/11/style/dior-saint-laurent-indian-labor-exploitation.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Perspective {{!}} Child labor: The inconvenient truth behind India's growth story |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/08/21/child-labor-the-inconvenient-truth-behind-indias-growth-story/ |access-date=2023-02-14 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-17 |title=Indian factory workers supplying major brands allege routine exploitation |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54960346 |access-date=2023-02-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paton |first=Elizabeth |date=2019-02-06 |title=Made for Next to Nothing. Worn by You? |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/fashion/india-fast-fashion-homeworkers.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ মতে, বিশ্বৰ দহটা বৃহৎ অৰ্থনীতিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে ভাৰতীয়সকলৰ গড় কৰ্মসপ্তাহ অন্যতম দীঘলীয়া। ভাৰতত গড় কৰ্মঘণ্টা প্ৰতি সপ্তাহত প্ৰায় ৪৭.৭ ঘণ্টা।&lt;ref name=ILO&gt;{{cite web | url=https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ | title=Statistics on working time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ito&gt;{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/business/story/indians-hardest-workers-globally-average-work-hours-narayana-murthy-low-productivity-2456567-2023-11-01 | title=Maybe not 70 hours, but Indians are among hardest workers in the world | date=November 2023 }}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক কৰ্মঘণ্টা থকা দেশসমূহৰ তালিকাত ভাৰত সপ্তম স্থানত আছে।&lt;ref name=ILO/&gt;&lt;ref name=ito/&gt; দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা থকাৰ পিছতো ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বিশ্বৰ ভিতৰত তুলনামূলকভাৱে কম।&lt;ref&gt;Dougherty, S., R. Herd and T. Chalaux (2009), &quot;What is holding back productivity growth in India?: Recent microevidence&quot;, OECD Journal: Economic Studies, vol. 2009/1, {{doi|10.1787/eco_studies-v2009-art3-en}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sapovadia, Vrajlal K., Low Productivity: India’s Bottleneck of Growth (May 21, 2019). Available at SSRN: {{ssrn|3391621}} or {{doi|10.2139/ssrn.3391621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloom, Nicholas, Aprajit Mahajan, David McKenzie, and John Roberts. 2010. &quot;Why Do Firms in Developing Countries Have Low Productivity?&quot; American Economic Review, 100 (2): 619–23. {{doi|10.1257/aer.100.2.619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sivadasan, Jagadeesh. &quot;Barriers to Competition and Productivity: Evidence from India&quot; The B.E. Journal of Economic Analysis &amp; Policy, vol. 9, no. 1, 2009. {{doi|10.2202/1935-1682.2161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldar, B., Krishna, K.L., Aggarwal, S.C. et al. Productivity growth in India since the 1980s: the KLEMS approach. Ind. Econ. Rev. 52, 37–71 (2017). {{doi|10.1007/s41775-017-0002-y}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি==

[[File:Fruit seller in Kolkata.jpg|thumb|ভাৰতৰ অধিকাংশ কৰ্মসংস্থান অসংগঠিত খণ্ডত। ছবিখনত কলকাতাত ফল বিক্ৰী কৰা এজন শিশু বিক্ৰেতা]]
[[File:Marble Grinding Near Taj Mahal June 2006.JPG|thumb|উত্তৰ প্ৰদেশৰ এটা হস্তশিল্প উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰমিক]]
[[File:Flooring work at a Portico in Hydershakote.JPG|thumb|হায়দৰাবাদৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ মজিয়া নিৰ্মাণৰ কাম]]

ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক কৰ্মৰত জনসংখ্যা অসংগঠিত খণ্ডৰ অন্তৰ্গত।&lt;ref name=pcoi&gt;{{cite web|title=Labour Laws and Other Labour Regulations|author=Planning Commission of India|publisher=The Government of India|year=2007|url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/wg11_rplabr.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826171253/http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/wg11_rplabr.pdf|archive-date=26 August 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ভাৰতত ''সংগঠিত খণ্ড'' বা ''আনুষ্ঠানিক খণ্ড'' বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা আৰু পঞ্জীয়নভুক্ত সংগঠনক বুজোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱাভাৱে লেনদেন কৰা কোম্পানী, নিগম বা আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰতিষ্ঠান, নিগম, কাৰখানা, বজাৰ-ভৱন, হোটেল আৰু বৃহৎ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। ''অসংগঠিত খণ্ড'', যাক ''নিজা হিচাপৰ উদ্যোগ'' বুলিও কোৱা হয়, বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰবিহীন, স্ব-নিয়োজিত বা অপঞ্জীয়নভুক্ত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুজায়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে মালিকে নিজে চলোৱা সাধাৰণ দোকান, হস্তশিল্প আৰু তাঁতশিল্পৰ কৰ্মী, গ্ৰাম্য ব্যৱসায়ী আৰু কৃষক আদি।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Understanding the informal sector: a survey|author=M Swaminathan|year=1991|url=http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|access-date=23 July 2012|archive-date=15 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615202901/http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gender Dimensions of the Informal Sector and Informal Employment in India|page=3|author=S Chakrabarti|url=http://unstats.un.org/unsd/gender/Ghana_Jan2009/Doc41.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৮ চনৰ প্ৰতিৱেদনত ভাৰতৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unorganized Labour|publisher=Ministry of Labour, Government of India|year=2009|url=http://labour.nic.in/annrep/files2k1/lab8.pdf}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনত বৃত্তি, কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতি, বিশেষভাৱে সংকটগ্ৰস্ত শ্ৰেণী আৰু সেৱা-ভিত্তিক শ্ৰেণীৰ আধাৰত অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক ভাগ কৰা হৈছিল। 

অসংগঠিত বৃত্তিগত শ্ৰেণীৰ ভিতৰত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক, অংশীদাৰী কৃষক, মাছমৰীয়া, পশুপালনত নিয়োজিত লোক, বিড়ি বনোৱা লোক, লেবেল লগোৱা আৰু পেকিং কৰা কৰ্মী, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, চামৰাৰ কৰ্মী, তাঁতী, কাৰিকৰ, নিমখ উৎপাদন কৰা শ্ৰমিক, ইটাভাটাৰ আৰু শিলৰ খনিত কাম কৰা শ্ৰমিক, কাঠফলা কলৰ শ্ৰমিক আৰু তেলকলৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত আন এটা শ্ৰেণীত কৃষিৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে জড়িত শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

সংকটগ্ৰস্ত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত তাল গছৰ ৰস সংগ্ৰহ কৰা লোক, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কাম কৰা লোক, মূৰত বোজা কঢ়িওৱা লোক, পশুচালিত বাহনৰ চালক, বোজা উঠোৱা আৰু নমোৱা শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

শেষৰ অসংগঠিত শ্ৰমিক শ্ৰেণীত ধাই, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, নাপিত, শাক-পাচলি আৰু ফল বিক্ৰেতা, বাতৰি কাকত বিক্ৰেতা, পথৰ কাষৰ বিক্ৰেতা, ঠেলাগাড়ী চলোৱা লোক আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ কৰ্মী অন্তৰ্ভুক্ত।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Informal Sector in Asia from the Decent Work Perspective|author=Nurul Amin|publisher=International Labour Office, Geneva|year=2002|url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234032/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Street Food Vendors in Delhi: Nomads in the storm of modernity|author=Stephan Shankar Nath|year=2010|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/10256/1/2010-06-09_0208808.pdf}}&lt;/ref&gt;

অসংগঠিত খণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা কম আৰু ইয়াত কম মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। ২০০৬ চনত ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক অসংগঠিত খণ্ডত থকাৰ বিপৰীতে এই খণ্ডই দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ মাত্ৰ ৫৭ শতাংশ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ সংগঠিত খণ্ডৰ তুলনাত প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদন প্ৰায় ন গুণ কম আছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=A. C. KULSHRESHTHA|title=Measuring the Unorganized Sector in India|journal=Review of Income and Wealth |volume=57|issue=Supplement s1|pages=S123–S134|date=May 2011|doi=10.1111/j.1475-4991.2011.00452.x|s2cid=96476547}}&lt;/ref&gt; ভল্লাৰ মতে, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অসংগঠিত খণ্ডৰ তুলনা কৰিলে উৎপাদনশীলতাৰ ব্যৱধান আৰু অধিক বৃদ্ধি পায়। বৃত্তি অনুসৰি এই ব্যৱধান আৰু দুইৰপৰা চাৰিগুণলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[শীলা ভল্লা]]|year=2003|title=The restructuring of unorganised sector in India|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|publisher=Planning Commission, Govt of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=More jobs, better jobs|author1=Kalpana Kochhar |author2=Pradeep Mitra |author3=Reema Nayar |journal=Finance and Development|volume=49|number=2|date=June 2012|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/06/kochhar.htm}}&lt;/ref&gt; গ্ৰাম্য অসংগঠিত খণ্ডত কম আয়ৰ বহুতো কৰ্মসংস্থান আছে। যিবোৰ পৰিয়ালৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ সকলো সদস্যই জীৱনজুৰি কেৱল অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছে, তেনে পৰিয়ালত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ অধিক বুলি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। 

কৃষি, দুগ্ধ উৎপাদন, উদ্যানশস্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিসমূহে অকলেই ভাৰতৰ ৪১.৪৯ শতাংশ শ্ৰমিকক নিয়োজিত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employment in Agriculture industry|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS?locations=IN}}&lt;/ref&gt;

প্ৰায় ৩০ নিযুত শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াৰে অধিকাংশ কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী কৰ্মসংস্থান সহজলভ্য নহয়। 

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ কাৰ্যালয়ে ইয়াৰ ৬৭সংখ্যক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে ২০১০ চনত অসংগঠিত উৎপাদন, অসংগঠিত বাণিজ্য বা খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু অসংগঠিত সেৱা খণ্ডত দেশৰ মুঠ কৰ্মীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশকৈ নিয়োজিত আছিল। প্ৰতিৱেদনখনত লগতে কোৱা হৈছিল যে ২০১০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৫৮ নিযুত নিগমবিহীন অ-কৃষি উদ্যোগ আছিল। 

২০০৮ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ব্যক্তিগত খণ্ডত সৰ্বাধিক নিয়োগ কৰা খণ্ড আছিল উৎপাদন খণ্ড, য'ত ৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। সামাজিক সেৱা খণ্ডত ২.২ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় অন্তৰ্ভুক্ত। বিত্তীয় খণ্ডত ১.১ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেংক, বীমা আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। কৃষি খণ্ডত ১ নিযুত কৰ্মী আছিল। 

২০০৮ চনত ভাৰতত সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীত থকা কৰ্মীৰ সংখ্যাতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা অধিক আছিল। চৰকাৰী মালিকানাধীন কোম্পানী আৰু পৌৰ চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে ভাৰতত ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কৰ্মচাৰীৰ অনুপাত আছিল ১.৮:১। লিংগভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত আছিল ৫:১। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই অনুপাত ৩:১ আছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড একেলগে গণনা কৰিলে ৫.৫ নিযুত মহিলা আৰু ২২ নিযুত পুৰুষ নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=survey11/&gt;

জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক হাৰ আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ বাবে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৩ নিযুত নতুন শ্ৰমিক কৰ্মশক্তিত যোগ কৰে। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৮ নিযুত নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিছে। এই কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাংশ কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত সৃষ্টি হয়।&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Passes 1.2 Billion Mark|author=Tripti Lahiri|newspaper=The Wall Street Journal|date=April 2011|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703806304576233981941525872}}&lt;/ref&gt; বাকী প্ৰায় ৫ নিযুত যুৱক-যুৱতী কম মজুৰিৰ আংশিক কৰ্মসংস্থান, অস্থায়ী আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তি নিৰ্মাণৰ কামত দৈনিক বা অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। বহু ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিবনুৱা হৈ থাকে।

==শ্ৰমিক সম্পৰ্ক==

২০০০ চনত ৪০০ নিযুতীয়া কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত আছিল। এই খণ্ডত চৰকাৰ আৰু বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;[http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf 28m workers employed by 400k companies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218032232/http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf |date=18 December 2010 }}&lt;/ref&gt; এই কৰ্মীসকলে দেশৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৬০ শতাংশলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬ৰ জৰিয়তে ভাৰতত নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক সংঘসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। 

১৯৯৭ চনত ভাৰতত চৰকাৰৰ ওচৰত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰায় ৫৯,০০০ শ্ৰমিক সংঘ আছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt; ইয়াৰে মাত্ৰ ৯,৯০০টা সংঘই আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল আৰু মুঠ ৭.৪ নিযুত শ্ৰমিকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দাবী কৰিছিল। [[কেৰালা]] ৰাজ্যত ৯,৮০০টা শ্ৰমিক সংঘ আছিল, যি সংখ্যা সৰ্বাধিক আছিল। কিন্তু ইয়াৰে অতি কমসংখ্যক সংঘই ভাৰত চৰকাৰৰ ওচৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল। [[কৰ্ণাটক]] ৰাজ্যত ১৯৫০-ৰ দশকৰপৰা ১৯৯০-ৰ দশকলৈ শ্ৰমিক সংঘৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। 

১৯৯৫ চনত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘৰ ১০টা কেন্দ্ৰীয় মহাসংঘ আছিল। ১৯৮০ চনত সদস্য সংঘৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সেইবোৰ আছিল ক্ৰমে আই এন টি ইউ চি, চি আই টি ইউ, বি এম এছ, এ আই টি ইউ চি, এইচ এম এছ, এন এল অ', ইউ টি ইউ চি, এ আই ইউ টি ইউ চি, এন এফ আই টি ইউ আৰু টি ইউ চি চি। প্ৰতিটো মহাসংঘৰ অধীনত বহুতো স্থানীয় শ্ৰমিক সংঘ আছিল। সৰুতম টি ইউ চি চিৰ ৬৫টা আৰু আই এন টি ইউ চিৰ ১,৬০৪টা সংযুক্ত সংঘ আছিল। ১৯৮৯ চনলৈ বি এম এছ ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্ৰমিক সংঘৰ মহাসংঘ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ৩,১১৭টা সংঘ সংযুক্ত আছিল। আনহাতে, মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত আই এন টি ইউ চি সৰ্ববৃহৎ মহাসংঘ হৈ আছিল আৰু ইয়াৰ সদস্য আছিল ২.২ নিযুত।&lt;ref name=sinha04/&gt; আই এন টি ইউ চিয়ে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডত ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৫ শতাংশ কৰ্মশক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০১০ চনত ভাৰতৰ ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক কোনো শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নাছিল আৰু কোনো সামূহিক দৰ-দাম চুক্তিৰ অধীনতো নাছিল। 

===১৯৫০–১৯৯০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

বহুতো অৰ্থনীতিবিদে ভাৰতৰ উদ্যোগিক সম্পৰ্কৰ পৰিৱেশ অধ্যয়ন কৰিছে। ইয়াৰে বহু অধ্যয়নে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যভেদে থকা পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। কিছুমান অধ্যয়নে দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইনত শ্ৰমিকৰ পক্ষত কৰা সংশোধনে উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু দৰিদ্ৰতাও বৃদ্ধি কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Can Labor Regulation Hinder Economic Performance? Evidence from India|author=Besley and Burgess|journal=The Quarterly Journal of Economics|year=2004|volume=119|number=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/indreg.pdf}}&lt;/ref&gt; কিন্তু এই অধ্যয়নসমূহত ব্যৱহৃত তথ্য ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Labour market regulation and industrial performance in India: A critical review of the empirical evidence|author=Bhattacharjea, A.|journal=Indian Journal of Labour Economics|year=2006|volume=39|number=2}}&lt;/ref&gt; লগতে সাধাৰণ অৰ্থমিতীয় পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো ফলাফলসমূহ দৃঢ় নহয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mostly Harmless Econometrics|author=Angrist and Pischke|year=2008}}&lt;/ref&gt;

১৯৫০ আৰু ১৯৭০ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি গড়ে ১,০০০টা শ্ৰমিক বিবাদৰপৰা এই সংখ্যা ৩,০০০টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৭৩ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৩,৩৭০টা হৈছিল। ১৯৭৯ চনত শ্ৰমিক বিবাদত অংশ লৈ কাম-বন্ধ কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ২.৯ নিযুত হৈছিল। ১৯৮২ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৭৪.৬ নিযুত হৈছিল। এই সংখ্যা সংগঠিত খণ্ডৰ মুঠ কৰ্মদিনৰ প্ৰায় ২.৭ শতাংশ আছিল।&lt;ref name=sinha04&gt;{{cite book|title=Industrial Relations, Trade Unions, and Labour Legislation|author=P.R.N. Sinha|year=2004|isbn=9788177588132|pages=92–110|publisher=Pearson Education}}&lt;/ref&gt; ১৯৭০-ৰ দশকত শ্ৰমিক সংঘ আৰু বিবাদৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু ১৯৭৫–১৯৭৭ চনৰ সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা হঠাতে হ্ৰাস পাইছিল। সেই সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ লগতে শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘট কৰাৰ অধিকাৰো স্থগিত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=db99&gt;{{cite book|title=Organized labour and economic liberalisation India: Past, present and future|author=Debashish Bhattacherjee|publisher=International Institute for Labour Studies, Geneva|year=1999|isbn=978-92-9014-613-1}}&lt;/ref&gt;

তলৰ তালিকাখনত সংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ধাৰা দেখুওৱা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804|title=Publications - Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; width:40em&quot;
|-
! বছৰ || ৰাজহুৱা খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত)|| ব্যক্তিগত খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত) || জীৱিত নিবনুৱা পঞ্জী&lt;br /&gt;(নিযুতত)
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৭৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৩.৬৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৬.৭৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৯.৭৮
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৫.৪৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৪০ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৮৪
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৩৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩০.১৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.০৬ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৬.৩০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.৪৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৫১ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৭.৪৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.১৪ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৬৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪২.০০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৮.১৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৭৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪১.৪৭
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০১০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৫৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১১.৪৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪০.১৭
|}

===১৯৯০–২০০০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

সংগঠিত খণ্ডত শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্যপদ কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুঠ সদস্যৰ সংখ্যা প্ৰায় ৯ নিযুত আছিল। বহুতো শ্ৰমিক সংঘ আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় মহাসংঘৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘসমূহ আছিল [[ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘৰ কেন্দ্ৰ]], [[হিন্দ মজদূৰ সভা]] আৰু [[ভাৰতীয় মজদূৰ সংঘ]]। ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিছুমান বিশ্লেষকৰ মতে, শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থতকৈ ৰাজনৈতিক দলৰ স্বাৰ্থ আগবঢ়াবলৈ ধৰ্মঘট আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক আন্দোলন আহ্বান কৰা হৈছিল। 

১৯৯০ চনত চৰকাৰে ১,৮২৫টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ২৪.১ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ইয়াৰে ১০.৬ নিযুত কৰ্মদিন ধৰ্মঘট আৰু ১৩.৫ নিযুত কৰ্মদিন তলাবন্ধৰ বাবে হেৰাইছিল। এই শ্ৰমিক বিবাদসমূহত ১.৩ নিযুততকৈ অধিক শ্ৰমিক জড়িত আছিল। 

ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বছৰে বছৰে সলনি হৈছিল। ১৯৯০ চন আৰু ১৯৯১ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক তথ্যই ১৯৮০-ৰ দশকৰ তুলনাত হ্ৰাস দেখুৱাইছিল। সেই সময়ত শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি ৩৩ নিযুতৰপৰা ৭৫ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় ৯২৭টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধ নথিভুক্ত কৰিছিল। এই সংখ্যা ১৯৯০ চনৰ প্ৰায় আধা আছিল। ১৯৯৯ আৰু ১৯৯১ চনত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা প্ৰায় একে আছিল, যদিও ১৯৯০-ৰ দশকত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt;

===২০০০–২০১১ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

২০০৪ আৰু ২০১১ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল। এই সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা বছৰি প্ৰায় ৪০০লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ১৯৯০-ৰ দশকত এই সংখ্যা ১,০০০তকৈ অধিক আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি গড়ে প্ৰায় ২৭ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ২০১০ চনলৈ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে কৰ্মশক্তিও বৃদ্ধি পাইছিল। তথাপি হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ গড় সংখ্যা প্ৰায় ৩০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল। বিবাদৰ সংখ্যা আৰু প্ৰতিটো বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিন দুয়োটাই হ্ৰাস পাইছিল। ২০১০ চনৰ প্ৰথম পাঁচ মাহত ভাৰতত ২৪৯টা শ্ৰমিক বিবাদ হৈছিল। ২০১২ চনৰ একে সময়ছোৱাত এই সংখ্যা ১০১টা আছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maruti riot: awful but isolated?|work=The Financial Times|date=23 July 2012|author=Rob Minto|url=http://blogs.ft.com/beyond-brics/2012/07/23/maruti-riot-awful-but-isolated/#axzz21SZI8fMC}}&lt;/ref&gt;

==অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ সমস্যা==

অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, ঘৰত কাম কৰা শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক আৰু শিশু শ্ৰমিকৰ সমস্যাক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে। 

===প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক===
{{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 200
 | footer = ভাৰতীয় দক্ষ আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বহু অঞ্চলৰ কম মজুৰিৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪০ৰপৰা ৮৫ শতাংশ গঠন কৰে। ডুবাইৰ বুৰ্জ খলিফাকে ধৰি আৰব দেশসমূহৰ বহু উল্লেখযোগ্য ভৱন নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ অৱদান আছে। তেওঁলোকৰ দুৰ্বল জীৱন-যাপন আৰু শ্ৰমিকৰ ওপৰত হোৱা নিৰ্যাতনৰ বিভিন্ন অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai/&gt;
 | image1 = Burj dubai 3.11.08.jpg
 | image2 = Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg
}}

ভাৰতত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ দুটা বহল গোট আছে। এটা গোটে সাময়িকভাৱে বিদেশলৈ গৈ কাম কৰে আৰু আনটো গোটে ঋতুভিত্তিক বা কামৰ সুবিধা অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰপৰা আন এটা ঠাইলৈ যায়। 

যোৱা কেইটামান দশকত উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত বাংলাদেশ আৰু নেপালৰপৰা ভাৰতলৈ যথেষ্টসংখ্যক লোক আহিছে। বিদেশী উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে যাত্ৰাপথত, কৰ্মস্থলীত আৰু ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত প্ৰায়ে হাৰাশাস্তি, হিংসা আৰু বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref&gt;Samuels, F. et al. (2012) [http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination Stories of harassment, violence and discrimination: migrant experiences between India, Nepal and Bangladesh. Overseas Development Institute Briefing Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105144500/http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination |date=5 November 2013 }}&lt;/ref&gt;

দেশত ঘৰুৱা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪.২ নিযুত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই সংখ্যা ঘৰুৱা প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত নকৰে। এই শ্ৰমিকসকল পূৰ্ণকালীন বা আংশিককালীন, অস্থায়ী বা স্থায়ী হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধন বা সামগ্ৰীৰ বিনিময়ত কোনো সংস্থা বা পোনপটীয়াকৈ কোনো পৰিয়ালত ঘৰুৱা কাম কৰে। নিয়োগকৰ্তাৰ পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিছুমান শ্ৰমিকে কেৱল এজন নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে, আন কিছুমানে একাধিক নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে। কিছুমান নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত থাকি কাম কৰে আৰু কিছুমান ঋতুভিত্তিক কাম কৰে। এই শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মসংস্থান সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পাৰিশ্ৰমিক ভিন্ন হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers in India|publisher=WIEGO|year=2012|url=http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|access-date=12 July 2012|archive-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|url-status=dead|archivedate=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Final Report of the Task Force on Domestic Workers|publisher=Ministry of Labour and Employment, Govt of India|date=12 September 2011|url=http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|url-status=dead|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

====কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰত]]ৰ ৰাজ্য [[কেৰালা]]ত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকল অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ২০১৩ চনত গুলাটি বিত্ত আৰু কৰ প্ৰতিষ্ঠানে কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি ৰাজ্যখনত প্ৰায় ২.৫ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। প্ৰতি বছৰে কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২.৩৫ লাখকৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;FirstPost-01&quot;&gt;{{cite news |last=K |first=Rejimon K |title=Left-led Kerala govt will be first in country to provide insurance, free medical treatment for migrant workers |url=http://www.firstpost.com/india/left-led-kerala-govt-will-be-first-in-country-to-provide-insurance-free-medical-treatment-for-migrant-workers-3416142.html |work=Firstpost |date=1 May 2017 |access-date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;

এই অধ্যয়নটো কেৰালাত শেষ হোৱা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ৰে'লৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। সেয়েহে আন যাতায়াত ব্যৱহাৰ কৰা ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল। যদি এই অনুমান সঠিক বুলি ধৰা হয় আৰু বছৰি নতুনকৈ যোগ হোৱা লোকৰ সংখ্যা, প্ৰব্ৰজনৰ সম্ভাৱ্য বৃদ্ধি আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰপৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনো ধৰা হয়, তেন্তে ২০১৭ চনত কেৰালাত ৩.৫ৰপৰা ৪ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক থাকিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Unescogym&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|title=Directorio de Entrenadores Personales en España|access-date=2 May 2020|archive-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221750/https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব থকা সত্ত্বেও আৰু বহুতে ৰাজ্যখনৰ কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰশংসা কৰা সত্ত্বেও, তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/kerala-a-dubai-for-bengali-migrants-111072700087_1.html|title=Kerala, a 'Dubai' for Bengali migrants|first=Sreelatha|last=Menon|newspaper=Business Standard India|date=27 July 2011|access-date=14 December 2017|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

====মধ্যপ্ৰাচ্যত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে প্ৰায় ৪ নিযুত ভাৰতীয় মূলৰ শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। ডুবাই, বাহৰেইন, কাটাৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহু আধুনিক স্থাপত্য নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ বৃহৎ অৱদান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[বুৰ্জ খলিফা]]ও আছে। ই ২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত মুকলি কৰা হৈছিল। 

উন্নত মজুৰি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ ধন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতত থকা পৰিয়ালক ধন পঠোৱাৰ সুবিধাৰ বাবে এই শ্ৰমিকসকল মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ আকৰ্ষিত হয়। সাধাৰণতে তেওঁলোকে প্ৰতি ঘণ্টাত ২ৰপৰা ৫ মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০০৯ চনত ভাৰতীয় মূলৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে ভাৰতলৈ প্ৰায় ২০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পঠিয়াইছিল। 

নিৰ্মাণ প্ৰকল্প শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকক নিজা খৰচত ঘৰলৈ উভতি যাবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে নিবনুৱা ভাট্টা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত বেতন নিদিয়া, অসুৰক্ষিত কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ দৰে [[সংযুক্ত আৰব আমিৰাতত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ|শ্ৰমিক নিৰ্যাতন]]ৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai&gt;{{cite web|title=Asia/Middle East: Increase Protections for Migrant Workers|date=22 November 2010|url=https://www.hrw.org/news/2010/11/22/indiauae-use-visit-raise-migrant-worker-issue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reverse exodus of migrant workers in Persian Gulf challenges India|newspaper=The Washington Post|date=6 February 2010|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html|first=Emily|last=Wax}}&lt;/ref&gt;

====ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰতত ক'ভিড-১৯ বৈশ্বিক মহামাৰী|ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশত জাৰি কৰা লকডাউনৰ বাবে কাৰখানা আৰু কৰ্মস্থলী বন্ধ হৈ পৰিছিল। ফলত লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে আয় হেৰুৱাইছিল আৰু খাদ্যৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=In India, the world's biggest lockdown has forced migrants to walk hundreds of miles home|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers/2020/03/27/a62df166-6f7d-11ea-a156-0048b62cdb51_story.html|last1=Slater|first1=Joanna|last2=Masih|first2=Niha|newspaper=The Washington Post|date=28 March 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus outbreak: Ensuring water, hygiene facilities for migrant labourers can safeguard millions stranded during shutdown|url=https://www.firstpost.com/india/coronavirus-outbreak-ensuring-water-hygiene-facilities-for-migrant-labourers-can-safeguard-millions-stranded-during-shutdown-8228331.html|first1=Kanika|last1=Singh|date=6 April 2020|website=Firstpost|access-date=16 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছত বহুতো শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়াল খাদ্যৰ অভাৱত পৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Yasir|first2=Sameer|date=29 March 2020|title=India's Coronavirus Lockdown Leaves Vast Numbers Stranded and Hungry|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/03/29/world/asia/coronavirus-india-migrants.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে খোজকাঢ়ি ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;HinduUncertainty4Apr&quot;&gt;{{Cite news|last1=Rashid|first1=Omar|last2=Anand|first2=Jatin|last3=Mahale|first3=Ajeet|date=4 April 2020|title=India coronavirus lockdown {{!}} Migrant workers and their long march to uncertainty|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers-and-their-long-march-to-uncertainty/article31251952.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

লকডাউনৰ ফলত ২০২০ চনৰ ৫ মে'লৈ ৩০০তকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছিল। মৃত্যুৰ কাৰণৰ ভিতৰত অনাহাৰ, আত্মহত্যা,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The human cost of India's coronavirus lockdown: Deaths by hunger, starvation, suicide and more|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-human-cost-of-indias-coronavirus-lockdown-deaths-by-hunger-starvation-suicide-and-more-1.1586956637547|website=Gulf News|first1=Evangeline|last1=Elsa|date=15 April 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; ক্লান্তি,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=5 May 2020|title=Suicide leading cause for over 300 lockdown deaths in India, says study|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/suicide-leading-cause-for-over-300-lockdown-deaths-in-india-says-study/articleshow/75519279.cms|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; পথ আৰু ৰে'ল দুৰ্ঘটনা,&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gettleman|first1=Jeffrey|last2=Raj|first2=Suhasini|last3=Kumar|first3=Hari|date=8 May 2020|title=As India Reopens, Deadly Accidents Break Out|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/08/world/asia/india-leak-train-reopen.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; আৰক্ষীৰ হিংসা&lt;ref&gt;{{Cite news|title=56-year-old migrant dies on road to home, another dies after police lathi charge|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/56-year-old-migrant-worker-on-his-way-to-home-dies-on-road-28-year-old-migrant-dies-in-police-lathicharge-in-surat/story-O1NI1kDAWYRAAQOg4dkT6M.html|date=15 May 2020|first1=Debabrata|last1=Mohanty|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; আৰু সময়মতে চিকিৎসা নোপোৱাও আছিল। প্ৰতিৱেদন অনুসৰি মৃতসকলৰ অধিকাংশই প্ৰান্তীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=More than 300 Indians have died of the coronavirus, and nearly 200 of the lockdown|url=https://theprint.in/opinion/more-than-300-indians-have-died-of-the-coronavirus-and-nearly-200-of-the-lockdown/400714/|last1=Vij|first1=Shivam|date=13 April 2020|website=ThePrint|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Just the Aurangabad Accident, 383 People Have Died Due to the Punitive Lockdown|url=https://thewire.in/rights/migrant-workers-non-coronavirus-lockdown-deaths|last1=Agarwal|first1=Kabir|date=10 May 2020|website=The Wire|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰমিকসকলক লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰথম এক মাহত শ্ৰমিক বিশেষ ৰে'লত ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ সময়ত ৮০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus in India: 80 migrant workers have died on Shramik Special trains, Indian tweeps furious|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/coronavirus-in-india-80-migrant-workers-have-died-on-shramik-special-trains-indian-tweeps-furious-1.1590935479789|first=Evangeline |last=Elsa |date=31 May 2020 |work=Gulf News|access-date=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 May 2020|title=Indian Authorities Probe Deaths of Migrant Workers on Trains|work=The New York Times|agency=Associated Press|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/05/29/world/asia/ap-as-virus-outbreak-india-migrant-deaths.html|access-date=29 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলক সহায় কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;21000camps&quot;&gt;{{Cite news|date=1 April 2020|title=More than 21,000 camps set up for over 6,60,000 migrants: State governments|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/more-than-21000-camps-set-up-for-over-660000-migrants-state-governments/articleshow/74920798.cms|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Press Trust of India|date=15 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Over 60,000 people have registered on Delhi govt portal to go back home|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/over-60000-people-have-registered-on-delhi-govt-portal-to-go-back-home/article31586991.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTFreeFood14May&quot;&gt;{{Cite news|agency=Reuters|date=14 May 2020|title=India to Provide Free Food Grains to Millions of Migrant Workers|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/05/14/world/asia/14reuters-health-coronavirus-india-stimulus.html|access-date=16 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; পিছলৈ তেওঁলোকৰ বাবে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;NDTVBuses30Apr&quot;&gt;{{cite web|title=Buses Not Feasible For Moving Migrants, States Appeal To Centre: Sources|url=https://www.ndtv.com/india-news/buses-not-feasible-for-moving-migrants-states-appeal-to-centre-sources-2221212|publisher=NDTV|first1=Arvind |last1=Gunasekar|date=30 April 2020|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HinduShramikSpecial1May&quot;&gt;{{Cite news|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=1 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Railways to run 'Shramik Special' trains to move migrant workers, other stranded persons|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/railways-to-run-shramik-special-trains-to-move-migrant-workers-other-stranded-persons/article31481996.ece|access-date=9 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

===ঋণ বন্ধকী শ্ৰম===

বন্ধকী শ্ৰম নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত থকা এনে এক বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক, য'ত শ্ৰমিকৰ ওপৰত থকা ঋণৰ বাবে তেওঁ কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঋণৰ ওপৰত ইমান অধিক সুত জমা হয় যে বন্ধকী শ্ৰম বহু দীঘলীয়া সময়লৈ বা অনিৰ্দিষ্টকাললৈ চলি থাকে। কেতিয়াবা শ্ৰমিকৰ ভাৰতৰ সংগঠিত বা অসংগঠিত খণ্ডত আন কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ নাথাকে। এনে ক্ষেত্ৰত তেওঁ বন্ধকী শ্ৰমৰ দৰে ব্যৱস্থাতো কৰ্মসংস্থানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়। 

বন্ধকী শ্ৰম অবৈধ। তথাপি বল প্ৰয়োগ বা সামাজিক পৰম্পৰাৰ বাবে এনে সম্পৰ্ক চলি থাকিব পাৰে। কোনো শ্ৰমিক বন্ধকী সম্পৰ্কত সোমোৱাৰ পিছত তথ্যৰ অসমতা, বিকল্প কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, আন কাম বিচাৰিবলৈ সময়ৰ অভাৱ আৰু চাকৰি এৰাৰ অধিক ব্যয়ৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Bonded labor and serfdom: a paradox of voluntary choice|author=G. Genicot|journal=Journal of Development Economics|volume=67|issue=1|date=February 2002|pages=101–127|doi=10.1016/S0304-3878(01)00179-1|citeseerx=10.1.1.507.5113}}&lt;/ref&gt;

জৰীপ পদ্ধতি, ধাৰণা আৰু তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান যথেষ্ট ভিন্ন। ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী অনুমান অনুসৰি বন্ধকী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কেইবালাখ। আনহাতে ১৯৭৮ চনৰ এটা অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২.৬২ নিযুত বন্ধকী শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|page=4|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ ৩২সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থাৰ জৰীপত ১৬খন মুখ্য ৰাজ্যত ৩৪৩,০০০ বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ১৯৯৬ চনলৈ ২৮৫,৩৭৯জনক চিনাক্ত কৰি মুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|pages=4–7|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ঋণৰ বিনিময়ত বন্ধকী শ্ৰমৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত কৃষি, শিলৰ খনি, ইটাভাটা, ধৰ্মীয় আৰু মন্দিৰৰ কাম, মৃৎশিল্প, গ্ৰাম্য তাঁতশিল্প, মাছ ধৰা, বনজ কাম, তামোল আৰু বিড়ি উদ্যোগ, কাৰ্পেট উদ্যোগ, অবৈধ খনন আৰু আতচবাজী উদ্যোগ অন্তৰ্ভুক্ত। পৰিয়ালৰ ঋণৰ সৈতে জড়িত বন্ধকী শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমিকো পোৱা গৈছে। বিভিন্ন জৰীপত বন্ধকী শ্ৰমিকক অসংগঠিত আৰু নিগমবিহীন খণ্ডত পোৱা গৈছে।&lt;ref name=ravisr&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতে বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা বিলোপ আইন, ১৯৭৬ প্ৰণয়ন কৰি সকলো ধৰণৰ বন্ধকী শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু বন্ধকী শ্ৰমিক নিয়োগ, ৰখা বা বিচৰা ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;

===শিশু শ্ৰম===
২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০.১ নিযুত। ইয়াৰে ৫.৬ নিযুত ল'ৰা আৰু ৪.৫ নিযুত ছোৱালী। বিশ্বজুৰি প্ৰায় ১৫২ নিযুত শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ নিযুত ছোৱালী আৰু ৮৮ নিযুত ল'ৰা। অৰ্থাৎ বিশ্বৰ প্ৰায় প্ৰতি দহটা শিশুৰ ভিতৰত এটাৰ সৈতে শিশু শ্ৰম জড়িত।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef.org/india/what-we-do/child-labour-exploitation|title=Protecting Children Without Family Care &amp;#124; UNICEF India|website=www.unicef.org}}&lt;/ref&gt;

দৰিদ্ৰতা, বিদ্যালয়ৰ অভাৱ, দুৰ্বল শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি [[ভাৰতত শিশু শ্ৰম]]ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।&lt;ref name=ilo2008a&gt;{{cite web|title=Child labor - causes|year=2008|publisher=ILO, United Nations|url=http://www.ilo.org/public/english/region/eurpro/moscow/areas/ipec/causes.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools|newspaper=The Wall Street Journal|date=3 January 2012|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/03/india-journal-the-basic-shortages-that-plague-our-schools/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mbsm&gt;{{cite book|title=Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection|author1=Mario Biggeri |author2=Santosh Mehrotra |publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-38275-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book|author=Brown, D. K., Deardorff, A. V. and Stern, R. M.|title=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options)|pages=194–247|doi=10.1002/9780470754818.ch3|isbn=9781405105552|chapter=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy|year=2003|url=http://www.fordschool.umich.edu/rsie/workingpapers/Papers451-475/r474.pdf |chapter-url=http://ase.tufts.edu/econ/papers/200111.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪নং অনুচ্ছেদে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে। অৱশ্যে ইয়াৰ নিষেধাজ্ঞা কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, কিশোৰ ন্যায় আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু বিলোপ আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, বিচাৰ আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।&lt;ref name=&quot;ilolaw&quot;&gt;{{cite web|title=National Legislation and Policies Against Child Labour in India |publisher=International Labour Organization - an Agency of the United Nations, Geneva |year=2011 |url=http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |archive-date= 9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছতো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অসংগঠিত, ক্ষুদ্ৰ আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতে শিশু শ্ৰমিক দেখা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |title=Child Labour |publisher=Labour.nic.in |access-date=13 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512153454/http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |archive-date=12 May 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | title=The schedule - Occupations | access-date=2012-02-09 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120129102953/http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | archive-date=29 January 2012 | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns|last=Burra|first=Neera|publisher=National Commission for Protection of Child Rights|url=http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|access-date=19 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124054134/http://ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_migration_agriculture_%20mining_by_Neera_Burra.pdf|archive-date=24 January 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতৰ শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগসমূহক বৃহৎ আকাৰলৈ বিকশিত হোৱাত বাধা দিয়া আইনী জটিলতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কাৰক।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Policy Analysis of Child Labor: A Comparative Study|author1=Christiaan Grootaert |author2=Harry Anthony Patrinos |publisher=Palgrave Macmillan|year=1999|isbn=978-0312221225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Child Labor and the Division of Labor in the Early English Cotton Mills|author=Douglas Galbi|journal=Journal of Population Economics|year=1997|volume=10|issue=4|pages= 357–375|url=http://www.galbithink.org/child.pdf|doi=10.1007/s001480050048|pmid=12293082|s2cid=5858814}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰম আইন==
{{main|ভাৰতীয় শ্ৰম আইন}}

[[ভাৰত]]ত শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহক সাধাৰণতে &quot;ঔদ্যোগিক আইন&quot; হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bhasin |first=Lalit |date=24 August 2007 |title=Labour And Employment Laws Of India |url=https://www.mondaq.com/india/employee-rights-labour-relations/50440/labour-and-employment-laws-of-india |url-status=live |access-date=2026-06-02 |website=[www.mondaq.com](http://www.mondaq.com) |language=en}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ বহুতো শ্ৰম আইন সীমিত ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। কিছুমান আইন কেৱল ২০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কাৰখানাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, কিছুমান কেৱল নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু কিছুমান আইনৰ ক্ষেত্ৰত [[ভাৰত চৰকাৰ]] বা ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা ক্ষেত্ৰত সেই আইন প্ৰয়োগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে। 

ভাৰতত একক আৰু কেন্দ্ৰীভূত শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ত শ্ৰমক [[সমৱৰ্তী তালিকা]]ৰ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ সমৱৰ্তী তালিকাত ২২, ২৩ আৰু ২৪ নং প্ৰৱেশ আৰু সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এই ক্ষমতা নিৰ্ধাৰিত হৈছে। শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সাংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজনৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োখন চৰকাৰে শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন [[আইন]] প্ৰণয়ন কৰিছে। 

ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ আইনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ নিয়োগকৰ্তাসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পিছত অধিকাংশ শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি অধিক ন্যায়সংগত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। শেহতীয়ালৈকে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ ৪০টাতকৈ অধিক পৃথক সংসদীয় আইনত বিভক্ত হৈ আছিল। [[ভাৰতৰ সংসদ|ভাৰতৰ সংসদে]] ২০১৯ আৰু ২০২০ চনত চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা প্ৰণয়ন কৰে। এই চাৰিখন সংহিতাই ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-29|title=Summary of Labour Codes 2020|url=https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|access-date=2021-03-29|website=Labour Codes 2020|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|url-status=dead|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; এই সংহিতাসমূহ হৈছে [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]], [[সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০]], [[বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]] আৰু [[মজুৰি সংহিতা, ২০১৯]]। নতুন সংহিতাসমূহ ২১ নৱেম্বৰ ২০২৫ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-05-09 |title=Labour law overhaul done: Centre notifies rules for all 4 labour codes; new wage, social security norms kick in |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/labour-law-overhaul-done-centre-notifies-rules-for-all-4-labour-codes-new-wage-social-security-norms-kick-in/articleshow/130975018.cms |access-date=2026-06-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰোই এই ৰূপায়ণক এক &quot;ঐতিহাসিক সংস্কাৰ&quot; হিচাপে অভিহিত কৰিছে, যিয়ে নিয়ম-অনুসৰণ সৰল কৰে, পুৰণি বিধানসমূহ আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ সুৰক্ষিত কৰি ব্যৱসায় কৰাটো সহজ কৰাৰ বাবে এক সৰল আৰু দক্ষ কাঠামো সৃষ্টি কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India’s Labour Reforms: Simplification, Security, and Sustainable Growth |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504055226/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-date=2026-05-04 |access-date=2026-06-02 |website=[www.pib.gov.in](http://www.pib.gov.in)}}&lt;/ref&gt;


==অৰ্থনীতিবিদসকলৰ সমালোচনা==
গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে ভাৰতৰ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু শ্ৰমিকসকলক সুৰক্ষা দিয়াৰ উদ্দেশ্যে প্ৰৱৰ্তিত অত্যধিক নিয়মে অধিক দৰমহা থকা সংগঠিত খণ্ডত নিয়োগৰ ধীৰ বৃদ্ধিৰ অন্যতম কাৰণ হিচাপে কাম কৰে।&lt;ref name=aer&gt;{{cite journal|author=Aghion, P., R. Burgess, S. Redding and F. Zilibotti|year=2008|title=The Unequal Effects of Liberalisation: Evidence from Dismantling the License Raj in India|journal=American Economic Review|volume=94|issue=4|pages=1397–412|url=https://ideas.repec.org/p/zur/iewwpx/345.html|doi=10.1257/aer.98.4.1397|s2cid=966634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=qje&gt;{{cite journal|author1=Besley, T.|author2=R. Burgess|year=2004|title=Can Labour Regulation Hinder Economic Performance? - Evidence from India|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=119|issue=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://www.cepr.org/meets/wkcn/3/3508/papers/burgess.pdf}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hasan, R., D. Mitra and B.P. Ural|year=2007|title=Trade Liberalisation, Labour Market Institutions and Poverty Reduction: Evidence from India States|journal=India Policy Forum|volume=3|pages=71–122}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় আইন আৰু নিয়মসমূহে শ্ৰমিক বজাৰত কঠোৰতা সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগীসকলে জটিল আৰু অস্পষ্ট আইন এৰাই চলিবলৈ অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰা এক ছায়া অৰ্থনীতিৰ আশ্ৰয় লয়। বিশেষকৈ ১৯৪৭ চনৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন আদিয়ে কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু একপক্ষীয় শ্ৰমিক সংঘ সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। যদিও এই আইনে কৰ্মচাৰী ছাটাই বা কৰ্মচ্যুত নিষিদ্ধ নকৰে, তথাপি&lt;ref name=&quot;gupta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090226070930/http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|url-status=dead|archive-date=26 February 2009|title=How wrong has the Indian Left been about economic reforms?|author=Aditya Gupta|access-date=14 July 2012}}&lt;/ref&gt; অনুপস্থিতিৰ বাবে কৰ্মচাৰী বৰ্খাস্ত কৰা, অৰ্থনৈতিক কাৰণত কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰা বা অৰ্থনৈতিকভাৱে অচল প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ কৰাৰ বাবে উদ্যোগী আৰু কোম্পানীসমূহে চৰকাৰী বিষয়াৰ অনুমতি ল'ব লাগে। এই আমোলাতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া কেইবাবছৰলৈকে চলিব পাৰে আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে এনে অনুমতি প্ৰায় সদায় নাকচ কৰা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=India in the Era of Economic Reforms|author=Sachs, Varshney, Bajpai|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195655292}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hamilton&gt;{{cite web|title=Labor regulation, economic complexity, and the China-India gap|author=Gordon, Li, Xu|date=12 August 2010|publisher=Hamilton University|url=http://academics.hamilton.edu/economics/Home/xu_colgate_paper.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=yale&gt;{{cite web|title=Firing costs and flexibility:evidence from firms employment responses to economic shocks|author=Adhvaryu, Chari and Sharma|date=December 2009|publisher=Yale University|url=http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|archive-date=11 May 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলে যুক্তি দিছে যে ভাৰতৰ অনমনীয় শ্ৰমিক আইনে নতুন কোম্পানীসমূহক আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়ন কৰা আৰু ইতিমধ্যে সংগঠিত খণ্ডত থকা কোম্পানীসমূহত অতিৰিক্ত শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী বাধা সৃষ্টি কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reform in India: Democracy's drawbacks|newspaper=The Economist|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/special-report/2005/10/27/democracys-drawbacks}}&lt;/ref&gt; চীনৰ বিপৰীতে ভাৰতীয় ব্যৱসায়সমূহে ৰপ্তানি বা ঘৰুৱা সুযোগৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰচুৰ শ্ৰমিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, অথবা গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অন্যান্য কামৰ বাবে ব্যয়বহুল যন্ত্ৰপাতিৰ সলনি শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি ৰৈছে। এইবোৰক ভাৰতত নিয়োগৰ দুৰ্বল বৃদ্ধিৰ কাৰণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref name=aer/&gt;&lt;ref name=qje/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Datta-Chaudhuri, T.  |author2=D. Bhattacharjee|year= 1994|title=Unions, Wages and Labour Markets in Indian Industry, 1960–66|journal=The Journal of Development Studies|volume=30|issue=2|pages=443–465|doi=10.1080/00220389408422323}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rigid Labor Laws: a Minor Barrier to Growth?|author=Arvind Panagariya|year=2002|publisher=Columbia University|url=http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104722/http://web.archive.org/web/20160304104722/http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Are All Labor Regulations Equal? Evidence from Indian Manufacturing|author1=Ahmad Ahsan |author2=Carmen Pagés |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|year=2009|pages=62–75|url=https://ideas.repec.org/p/iza/izadps/dp3394.html|doi=10.1016/j.jce.2008.09.001|hdl=10419/35255 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

শেহতীয়াকৈ কেইজনমান গৱেষকে বিভিন্ন শ্ৰমিক নিয়ম থকা ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Indian Manufacturing: A Slow Sector in a Rapidly Growing Economy|author=Mitra and Ural|publisher=Institute of Policy Studies - Singapore and World Bank|year=2006|url=http://siteresources.worldbank.org/INTCHIINDGLOECO/Resources/Mitra_Ural_final.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Investment Climate and Economic Performance: Some Firm Level Evidence from India|author1=David Dollar|author2=Giuseppe Iarossi|author3=Taye Mengistae|publisher=Stanford Institute for Economic Policy Research|year=2002|url=http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|archive-date=20 September 2015|access-date=12 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920212827/http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে এনে ৰাজ্যসমূহৰ তুলনা কৰিছে যিবোৰে নিয়োগকৰ্তাক অধিক নমনীয়তা প্ৰদান কৰিবলৈ শ্ৰমিক আইন সংশোধন কৰিছিল, সেই ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে যিবোৰে শ্ৰমিক আইন অধিক কঠোৰ আৰু পালন কৰাটো অধিক জটিল কৰি তুলিছিল। এই অধ্যয়নসমূহত দেখা গৈছে যে নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। এনে ৰাজ্যসমূহে ৰপ্তানিৰ সুযোগৰ সুবিধা ল'ব পাৰিছিল আৰু নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত জনমূৰি পৰিয়ালৰ আয় অধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত স্থানীয় উদ্যোগীসকলে সীমিত সময়ৰ বাবে নিয়োগ কৰিব পৰা অস্থায়ী বা চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাটো অধিক পছন্দ কৰিছিল। অৰ্থাৎ অধিক কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত অনানুষ্ঠানিক নিয়োগ বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sen, K., B. Saha and D. Maiti|year=2010|title=Labour Market Institution and Flexibility in Indian Manufacturing|publisher=University of Manchester}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Trade Reforms, Labor Regulations, and Labor-Demand Elasticities: Empirical Evidence from India|author1=Rana Hasan |author2=Devashish Mitra |author3=K.V. Ramaswamy |journal=The Review of Economics and Statistics|volume=89|issue=3|pages=466–481|year=2007|doi=10.1162/rest.89.3.466|s2cid=9557156 |url=http://www.nber.org/papers/w9879.pdf }}&lt;/ref&gt;

২০০৭ চনত প্ৰকাশিত ''দ্য ইকনমিষ্ট''ৰ এটা প্ৰবন্ধত ভাৰতে বিশ্বৰ বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=economist2007/&gt; ভাৰতৰ ব্যক্তিগত খণ্ডই, ইয়াৰ ভিতৰত সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডেও, প্ৰায় ১০ নিযুত ভাৰতীয়ক নিয়োগ কৰে। উৎপাদন কোম্পানীসমূহে কাৰখানাৰ পৰা শ্ৰমিক ছাটাই কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি ল'ব লাগে আৰু ১০০ জনতকৈ অধিক কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত এনে অনুমতি সাধাৰণতে অস্বীকাৰ কৰা হয়। ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ অধিকাংশ সৰু হোৱাৰ এইটো এটা কাৰণ বুলি কোৱা হয়। ভাৰতৰ সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডৰ ৮৭ শতাংশ নিয়োগ ১০ জনতকৈ কম কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানত হয়, আনহাতে চীনত এই হাৰ মাত্ৰ ৫ শতাংশ। সৰু ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহে বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ সুবিধা লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। ফলত অধিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰি বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানলৈ পৰিণত হ'লে যি উৎপাদনশীলতা লাভ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, তাৰ তুলনাত তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা কম হৈ থাকে। ইয়াৰ ফলত বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ বা পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খোৱাৰ ক্ষমতা সীমিত হয়।

ইয়াৰ এটা ব্যতিক্ৰম হৈছে বৌদ্ধিক বা কাৰ্যালয়ভিত্তিক চাকৰি। এই ক্ষেত্ৰত কোম্পানীসমূহৰ শক্তিশালী স্বাৰ্থগোষ্ঠী থাকে আৰু কৰ্মচাৰীসকল সাধাৰণতে শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নহয়। সেয়েহে এই কোম্পানীসমূহে অধিক সংখ্যক কৰ্মচাৰীৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে স্বাধীনভাৱে কাম কৰিব পাৰিছে আৰু শ্ৰমিক আইন উলংঘা নকৰাকৈ কৰ্মচাৰীৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশক চাকৰিৰ পৰা আঁতৰাব পাৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chronicles of the rise and fall of the Indian software engineer|url=http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125075147/http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|url-status=dead|archive-date=25 November 2011|work=Outlook Business|publisher=Outlook Publishing India Pvt. Ltd.|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt; প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে কাৰ্যালয়ভিত্তিক কৰ্মচাৰীক ঋণাত্মক সুপাৰিশ আৰু উদ্যোগৰ সংস্থাসমূহত ক'লা তালিকাভুক্ত কৰাৰ ভাবুকিৰ অধীনত পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয় বুলি এটা উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The labor law implementation in India is very weak compared to many developed economies|url=http://jobgayi.com/resign|work=jobgayi.com|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ডজানকভ আৰু ৰামালহোৱে ভাৰতকে ধৰি উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বহুতো অধ্যয়ন পৰ্যালোচনা কৰিছে। তেওঁলোকে ওপৰৰ সমালোচনাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি মত প্ৰকাশ কৰিছে যে কঠোৰ নিয়োগ আইন থকা দেশসমূহত অসংগঠিত খণ্ডৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু নিবনুৱাৰ হাৰ অধিক, বিশেষকৈ যুৱসকলৰ মাজত। তেওঁলোকে লগতে উল্লেখ কৰিছে যে কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন কম জনমূৰি আয়ৰ সৈতে শক্তিশালীভাৱে সম্পৰ্কিত।&lt;ref name=jce2009&gt;{{cite journal|title=Employment laws in developing countries|author1=Simeon Djankov |author2=Rita Ramalho |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|pages=3–13|date=March 2009|doi=10.1016/j.jce.2008.10.003|s2cid=29262232 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Employment Protection, Firm Selection, and Growth|author=MARKUS POSCHKE|journal=Journal of Monetary Economics|volume=56|issue=8|pages=1074–1085|year=2009|url=http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/6448/ECO-2006-35.pdf|doi=10.1016/j.jmoneco.2009.10.013|citeseerx=10.1.1.711.4290|hdl=1814/6448|s2cid=260043}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰমিক আইনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনা==

তলৰ তালিকাখনত ২০১১ চনৰ হিচাপ অনুসৰি ভাৰতৰ শ্ৰমিক আইনসমূহ চীন আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰমিক আইনসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+'''শ্ৰমিক আইনত আপেক্ষিক নিয়ম আৰু কঠোৰতা'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employing Workers - 2011 data (based on input from ILO, OECD, local governments and private employers)|publisher=The World Bank|year=2012|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploretopics/employing-workers}}&lt;/ref&gt;
|-
! আইনে প্ৰয়োজন কৰা ব্যৱস্থা !! {{flag|ভাৰত}} !! {{flag|চীন}} !! {{flag|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ}}
|-
| [[নূন্যতম মজুৰি]] (মাৰ্কিন ডলাৰ/মাহ) || ৪৫ (মাহে ২৫০০ ভাৰতীয় টকা)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=71533 |title=Central Government Revises the National floor level Minimum Wage (NFLMW) from Rs. 100 Per Day to Rs. 115 Per Day Effective from 01.04.2011 |publisher=Pib.nic.in |date= |accessdate=2022-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/minimum-wage-hiked-by-rs15/article1609572.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Minimum wage hiked by Rs. 15 | date=8 April 2011}}&lt;/ref&gt; || ১৮২.৫ || '''১২৪২.৬'''
|-
| মানক কৰ্মদিন || ৯ ঘণ্টা || '''৮ ঘণ্টা''' || '''৮ ঘণ্টা'''
|-
| কৰ্মস্থলীত নূন্যতম বিশ্ৰাম || '''৫ ঘণ্টাত ৩০ মিনিট''' || নাই || নাই
|-
| সৰ্বাধিক [[অতিৰিক্ত কাম|অতিৰিক্ত কামৰ]] সীমা || বছৰি ২০০ ঘণ্টা || '''বছৰি ৪৩২ ঘণ্টা'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fairlabor.org/blog/entry/fair-labor-association-secures-commitment-limit-workers-hours-protect-pay-apples-largest|title = Fair Labor Association Secures Commitment to Limit Workers' Hours, Protect Pay at Apple's Largest Supplier &amp;#124; Fair Labor Association}}&lt;/ref&gt; || নাই
|-
| অতিৰিক্ত কামৰ অতিৰিক্ত মজুৰি || '''১০০%''' || ৫০% || ৫০%
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰা অনুমোদিত নে? || '''হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন থাকিলে [https://www.india-briefing.com/news/due-process-terminating-employee-india-14363.html/]''' || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ
|-
| এজন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| ৯ জন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰাৰ চৰকাৰী অনুমতি প্ৰদান কৰা হয় নে? || '''বিৰলভাৱে'''&lt;ref name=&quot;hamilton&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;yale&quot;/&gt; || প্ৰযোজ্য নহয় || প্ৰযোজ্য নহয়
|-
| চাকৰি শেষ কৰাৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিয়ম নিয়ন্ত্ৰিত নে? || '''হয়''' || '''হয়''' || নহয়
|-
| [[চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ|চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ]] — ১ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ২.১ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''৪.৩ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|-
| চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ — ৫ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ১০.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''২১.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|}

* ভাৰতত নূন্যতম মজুৰি সম্পৰ্কীয় আইন সৰল কৰিবলৈ নতুন বিধি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, কিন্তু ইয়াৰ ফলত শ্ৰমিকসকলে প্ৰকৃত সুবিধা লাভ কৰা নাই&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/article/939763/india-has-a-new-code-to-simplify-law-on-minimum-wages-but-it-doesnt-give-workers-any-real-benefit|title=India has a new code to simplify law on minimum wages – but it doesn’t give workers any real benefit|first=Anupama|last=Kumar|date=21 October 2019|website=Scroll.in}}&lt;/ref&gt;

==টোকা==

{{reflist|30em}}

==তথ্যসূত্ৰ==

{{Refbegin|30em}} 
*[https://books.google.com/books?id=dbDZBQAAQBAJ ''The Industrial Development of Bengal, 1900-1939''] Vikas Publishing House Pvt Ltd : New Delhi, Pp.&amp;nbsp;256, {{ISBN|0706915798}}
*PM Cawthorne, 'Of Networks and Markets: The Rise and Rise of a South Indian Town, the Example of Tiruppur's Cotton Knitwear Industry' (1994) 23(1) World Development 43
*{{cite web|url=http://countrystudies.us/india/95.htm|work=U.S. Library of Congress|title=Library of Congress Country Studies|access-date=6 October 2007}}
*{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|work=কংগ্ৰেছ গ্ৰন্থাগাৰৰ দেশ অধ্যয়ন|access-date=6 November 2007|title=Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: India, December 2004}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6622268601/df28a1cf9d1a6af2018eed47a8b88272f0768e29/dl.pdf ''Government and Business Attitudes towards Labour Welfare in Bengal: The Maternity Benefit Question (1919-1947)'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in 'State and Business in India: A Historical Perspective', pp.&amp;nbsp;217–257 (New Delhi, 1987), {{ISBN|8185054266}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445751/13fd203cbca0e7ce8a1e99d63c6fcb4ad4a6486b/dl.pdf ''The Indian mines maternity benefit question, 1919-1947'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review 22 (3), 329-351
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445641/ef374a9d90133a4be02c4c2bd14ddf5ea5287c3d/dl.pdf ''The Problem of Middle Class Educated Unemployment in Bengal, 1912-1942'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review, 19 (1), 27-45
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445201/791c850049375307783b5e57af589b4b1c7b9670/dl.pdf ''Supply of Labour to Bengal Tea Industry 1900-1939'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Bangladesh Historical Studies, Vol. IV, pp.&amp;nbsp;49–63.
* {{cite news |last1=Kwatra |first1=Nikita |title=How caste affects India's rural job market |url=https://www.livemint.com/news/india/how-caste-affects-india-rural-job-market-11574665687641.html |access-date=25 November 2019 |work=[[মিণ্ট]] |date=25 November 2019}}
{{refend}}

==অতিৰিক্ত পঠন==

{{Refbegin|30em}}

;গ্ৰন্থ
* ব্ৰেমান, জান আদি (২০১৯)। ''[https://www.ucpress.edu/book/9780520302402/the-social-question-in-the-twenty-first-century A Social Question in the Twenty-First Century: A Global View]''। অধ্যায় ৬: A Mirage of Welfare: How the Social Question in India Got Aborted। কেলিফৰ্ণিয়া: University of California Press। {{ISBN|0520302400}}
* {{cite book|title=Women, Labour and the Economy in India: From Migrant Menservants to Uprooted Girl Children Maids|author=Chakravarty, D. and Chakravarty, I.|isbn=978-1-317-36278-4|year=2015| publisher=টেইলৰ এণ্ড ফ্ৰান্সিছ}}
* {{cite book|title=Capitalism, Inequality and Labour in India|author=Breman, J.| isbn=978-1-108-48241-7|lccn=2019017868|year=2019|publisher=কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Industrial Labour in India|author=Sharma, R.K.|isbn=978-8-171-56703-4|year=1997|publisher=Atlantic Publishers and Distributors}}
* {{cite book|title=Informal Labour in Urban India: Three Cities, Three Journeys|author=Barnes, T.|isbn=978-1-317-57101-8|year=2014|publisher=Taylor &amp; Francis}}
* {{cite book|title=Labour in Contemporary India|author=Jha, P.|isbn=978-0-199-08971-0|year=2016|publisher=অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Employment in India|author=Ghose, A.K.|isbn=978-0-190-99006-0|lccn=2020325023|year=2019|publisher=Oxford University Press}}
* {{cite book|title=Issues in Law and Public Policy on Contract Labour in India: Comparative Insights from China|author=Kumar, P. and Singh, J.|isbn=978-9-811-08444-7|year=2018|publisher=স্প্ৰিংগাৰ ছিংগাপুৰ}}
* {{cite book|title=Footloose Labour: Working in India's Informal Economy|author=Breman, J. and Hawthorn, G.P.|isbn=978-0-521-56824-1| lccn=lc95049938|year=1996|publisher=Cambridge University Press}}

;আলোচনী
*Pravin Sinha (2004) Representing labour in India, Development in Practice, 14:1-2, 127-135, {{doi|10.1080/0961452032000170695}}.
*Amartya K. Sen, Surplus Labour in India: A Critique of Schultz's Statistical Test, দ্য ইকনমিক জাৰ্নেল, Volume 77, Issue 305, 1 March 1967, Pages 154–161, {{doi|10.2307/2229374}}
*Vyas, M. Impact of Lockdown on Labour in India. Ind. J. Labour Econ. 63 (Suppl 1), 73–77 (2020). {{doi|10.1007/s41027-020-00259-w}}
*Shah, A, Lerche, J. Migration and the invisible economies of care: Production, social reproduction and seasonal migrant labour in India. Trans Inst Br Geogr. 2020; 45: 719–734. {{doi|10.1111/tran.12401}}
*Bhattacharjea, Aditya, Labour Market Regulation and Industrial Performance in India: A Critical Review of the Empirical Evidence. Indian Journal of Labour Economics, Vol. 49, No. 2, pp.&amp;nbsp;211–232, April–June 2006, Available at.
*Dinar Kale, David Wield, Joanna Chataway, Diffusion of knowledge through migration of scientific labour in India, বিজ্ঞান আৰু ৰাজহুৱা নীতি, Volume 35, Issue 6, July 2008, Pages 417–430, {{doi|10.3152/030234208X331245}}
*Tom Brass (2008) Capitalism and Bonded Labour in India: Reinterpreting Recent (Re-) Interpretations, দ্য জাৰ্নেল অৱ পিজেণ্ট ষ্টাডিজ, 35:2, 177-248, {{doi|10.1080/03066150802150969}}
*Papola, T. S. “Employment Growth and Social Protection of Labour in India.” Indian Journal of Industrial Relations 30, no. 2 (1994): 117–43.
*THOMAS, JAYAN JOSE. “India’s Labour Market during the 2000s: Surveying the Changes.” Economic and Political Weekly 47, no. 51 (2012): 39–51. 
*Sundaram, K., and Suresh D. Tendulkar. “The Poor in the Indian Labour Force: Scenario in the 1990s.” Economic and Political Weekly 39, no. 48 (2004): 5125–32. 
*Afridi, Farzana and Mukhopadhyay, Abhiroop and Sahoo, Soham, Female Labour Force Participation and Child Education in India: The Effect of the National Rural Employment Guarantee Scheme. IZA Discussion Paper No. 6593, Available at {{doi|10.2139/ssrn.2085180}}
*{{cite journal|title = Why is the Labour Force Participation of Women Declining in India?|journal = World Development
|volume = 98|pages = 360–380|year = 2017|issn = 0305-750X|doi = 10.1016/j.worlddev.2017.05.003|url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X17301663|author = Santosh Mehrotra and Jajati K. Parida|url-access = subscription}}
*Dubey, A., Olsen, W. &amp; Sen, K. The Decline in the Labour Force Participation of Rural Women in India: Taking a Long-Run View. Ind. J. Labour Econ. 60, 589–612 (2017). {{doi|10.1007/s41027-017-0085-0}}
*Reddy, A.B. (2016), &quot;Labour force participation of elderly in India: patterns and determinants&quot;, International Journal of Social Economics, Vol. 43 No. 5, pp.&amp;nbsp;502–516. {{doi|10.1108/IJSE-11-2014-0221}}
*Vidu Badigannavar, John Kelly, Do Labour Laws Protect Labour in India? Union Experiences of Workplace Employment Regulations in Maharashtra, India, ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ল' জাৰ্নেল, Volume 41, Issue 4, December 2012, Pages 439–470, {{doi|10.1093/indlaw/dws038}}
*SWAMINATHAN, PADMINI. “Outside the Realm of Protective Labour Legislation: Saga of Unpaid Labour in India.” ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল ৱিকলি 44, no. 44 (2009): 80–87.
{{Refend}}

==বাহ্যিক সংযোগ==

* [https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মসময় সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা] by [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]
* [https://labour.gov.in/ শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://labourbureau.gov.in/ শ্ৰম ব্যুৰোৰ চৰকাৰী ৱেবছাইট, শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2014/05/CSS-Report.pdf ভাৰতৰ অসংগঠিত খণ্ডৰ বাবে ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/10/21/comments-on-social-security-code-2020/ ২০২০ চনৰ সামাজিক সুৰক্ষা বিধিৰ ওপৰত মন্তব্য]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/09/25/self-employed-migrant-workers-in-the-unorganised-sector/ অসংগঠিত খণ্ডৰ স্বনিয়োজিত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]
* অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সাৰ্বজনীন আৰু ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰা [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2020/03/Designing-a-Universal-and-Comprehensive-Social-Security-Floor-for-Informal-Sector-Workers.pdf শ্ৰমিকসকল]


{{Wikiquote}}</text>
      <sha1>iqxsos4dh52maepjvlm5kqnxu6kdpzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636241</id>
      <parentid>636240</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* অৰ্থনীতিবিদসকলৰ সমালোচনা */</comment>
      <origin>636241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113134" sha1="fudh6f19jov4wbk622btilik51a35f5" xml:space="preserve">[[File:Deaths from Karoshi.png|thumb|500px|প্ৰতি ১ লাখ ১৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ভিতৰত দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টাৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ হাৰ। ২০১৬ চনত [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]] আৰু [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ যুটীয়া অধ্যয়ন]]

[[File:Annual working time in OECD.svg|thumb|right|300px|১৯৭০ চনৰপৰা ২০২০ চনলৈ [[অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু উন্নয়ন সংস্থা]]ৰ দেশসমূহত প্ৰতিজন কৰ্মীৰ প্ৰকৃত গড় বাৰ্ষিক কৰ্মঘণ্টা]]

'''ভাৰতত শ্ৰম''' বুলিলে [[ভাৰত]]ৰ অৰ্থনীতিত থকা কৰ্মসংস্থাপনক বুজোৱা হয়। ২০২০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৪৭৬.৬৭ নিযুত শ্ৰমিক আছিল। এই সংখ্যা চীনৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ কৰ্মশক্তি।&lt;ref name=&quot;WB&quot;&gt;{{cite web|year=2020|title=Labour force|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=IN|publisher=CIA, United States}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰে কৃষি খণ্ডত ৪১.১৯ শতাংশ, উদ্যোগ খণ্ডত ২৬.১৮ শতাংশ আৰু সেৱা খণ্ডত ৩২.৩৩ শতাংশ কৰ্মশক্তি নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=&quot;WB&quot; /&gt; ইয়াৰে ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক লোক নিগমবিহীন আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত কাম কৰে। এই উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ঠেলাগাড়ীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ঘৰত হীৰা আৰু ৰত্ন পলিচ কৰা লোকলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্মী আছে।&lt;ref name=pcoi/&gt;&lt;ref name=diamond&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|title=Protecting children in the world of work (see article on Child Labour in the Diamond Industry)|publisher=International Labour Organization|pages=51–53|author1=Chandra Korgaokar|author2=Geir Myrstad|year=1997|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084915/http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|archive-date=27 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; সংগঠিত খণ্ডত চৰকাৰ, চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। ২০০৮ চনত সংগঠিত খণ্ডত ২৭.৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰে ১৭.৩ নিযুত লোকে চৰকাৰ বা চৰকাৰী মালিকানাধীন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰিছিল।&lt;ref name=survey11&gt;{{cite web | title=Economic Survey 2010-2011 |publisher=The Government of India | year=2012 | url=http://indiabudget.nic.in/es2010-11/estat1.pdf}}&lt;/ref&gt;

মানৱ অধিকাৰ পৰিমাপন পদক্ষেপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত কৰ্মৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনৰ আয়ৰ স্তৰৰ তুলনাত সম্ভৱপৰ মাত্ৰাৰ ৪৩.৯ শতাংশহে লাভ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries|url=https://humanrightsmeasurement.org/|access-date=2022-02-25|website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=India – HRMI Rights Tracker|url=https://rightstracker.org/|access-date=2022-02-25|website=rightstracker.org|language=en|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085646/https://rightstracker.org/|url-status=dead|archivedate=2022-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220315171721/https://rightstracker.org/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ সকলো ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য শ্ৰম-নিয়মৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতৰ শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰদ্বাৰা শোষিত হয় বুলি বিভিন্ন প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Schultz |first1=Kai |last2=Paton |first2=Elizabeth |last3=Jay |first3=Phyllida |date=2020-03-11 |title=Luxury's Hidden Indian Supply Chain |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/03/11/style/dior-saint-laurent-indian-labor-exploitation.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Perspective {{!}} Child labor: The inconvenient truth behind India's growth story |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/08/21/child-labor-the-inconvenient-truth-behind-indias-growth-story/ |access-date=2023-02-14 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-17 |title=Indian factory workers supplying major brands allege routine exploitation |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54960346 |access-date=2023-02-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paton |first=Elizabeth |date=2019-02-06 |title=Made for Next to Nothing. Worn by You? |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/fashion/india-fast-fashion-homeworkers.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ মতে, বিশ্বৰ দহটা বৃহৎ অৰ্থনীতিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে ভাৰতীয়সকলৰ গড় কৰ্মসপ্তাহ অন্যতম দীঘলীয়া। ভাৰতত গড় কৰ্মঘণ্টা প্ৰতি সপ্তাহত প্ৰায় ৪৭.৭ ঘণ্টা।&lt;ref name=ILO&gt;{{cite web | url=https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ | title=Statistics on working time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ito&gt;{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/business/story/indians-hardest-workers-globally-average-work-hours-narayana-murthy-low-productivity-2456567-2023-11-01 | title=Maybe not 70 hours, but Indians are among hardest workers in the world | date=November 2023 }}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক কৰ্মঘণ্টা থকা দেশসমূহৰ তালিকাত ভাৰত সপ্তম স্থানত আছে।&lt;ref name=ILO/&gt;&lt;ref name=ito/&gt; দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা থকাৰ পিছতো ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বিশ্বৰ ভিতৰত তুলনামূলকভাৱে কম।&lt;ref&gt;Dougherty, S., R. Herd and T. Chalaux (2009), &quot;What is holding back productivity growth in India?: Recent microevidence&quot;, OECD Journal: Economic Studies, vol. 2009/1, {{doi|10.1787/eco_studies-v2009-art3-en}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sapovadia, Vrajlal K., Low Productivity: India’s Bottleneck of Growth (May 21, 2019). Available at SSRN: {{ssrn|3391621}} or {{doi|10.2139/ssrn.3391621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloom, Nicholas, Aprajit Mahajan, David McKenzie, and John Roberts. 2010. &quot;Why Do Firms in Developing Countries Have Low Productivity?&quot; American Economic Review, 100 (2): 619–23. {{doi|10.1257/aer.100.2.619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sivadasan, Jagadeesh. &quot;Barriers to Competition and Productivity: Evidence from India&quot; The B.E. Journal of Economic Analysis &amp; Policy, vol. 9, no. 1, 2009. {{doi|10.2202/1935-1682.2161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldar, B., Krishna, K.L., Aggarwal, S.C. et al. Productivity growth in India since the 1980s: the KLEMS approach. Ind. Econ. Rev. 52, 37–71 (2017). {{doi|10.1007/s41775-017-0002-y}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি==

[[File:Fruit seller in Kolkata.jpg|thumb|ভাৰতৰ অধিকাংশ কৰ্মসংস্থান অসংগঠিত খণ্ডত। ছবিখনত কলকাতাত ফল বিক্ৰী কৰা এজন শিশু বিক্ৰেতা]]
[[File:Marble Grinding Near Taj Mahal June 2006.JPG|thumb|উত্তৰ প্ৰদেশৰ এটা হস্তশিল্প উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰমিক]]
[[File:Flooring work at a Portico in Hydershakote.JPG|thumb|হায়দৰাবাদৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ মজিয়া নিৰ্মাণৰ কাম]]

ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক কৰ্মৰত জনসংখ্যা অসংগঠিত খণ্ডৰ অন্তৰ্গত।&lt;ref name=pcoi&gt;{{cite web|title=Labour Laws and Other Labour Regulations|author=Planning Commission of India|publisher=The Government of India|year=2007|url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/wg11_rplabr.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826171253/http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/wg11_rplabr.pdf|archive-date=26 August 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ভাৰতত ''সংগঠিত খণ্ড'' বা ''আনুষ্ঠানিক খণ্ড'' বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা আৰু পঞ্জীয়নভুক্ত সংগঠনক বুজোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱাভাৱে লেনদেন কৰা কোম্পানী, নিগম বা আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰতিষ্ঠান, নিগম, কাৰখানা, বজাৰ-ভৱন, হোটেল আৰু বৃহৎ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। ''অসংগঠিত খণ্ড'', যাক ''নিজা হিচাপৰ উদ্যোগ'' বুলিও কোৱা হয়, বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰবিহীন, স্ব-নিয়োজিত বা অপঞ্জীয়নভুক্ত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুজায়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে মালিকে নিজে চলোৱা সাধাৰণ দোকান, হস্তশিল্প আৰু তাঁতশিল্পৰ কৰ্মী, গ্ৰাম্য ব্যৱসায়ী আৰু কৃষক আদি।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Understanding the informal sector: a survey|author=M Swaminathan|year=1991|url=http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|access-date=23 July 2012|archive-date=15 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615202901/http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gender Dimensions of the Informal Sector and Informal Employment in India|page=3|author=S Chakrabarti|url=http://unstats.un.org/unsd/gender/Ghana_Jan2009/Doc41.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৮ চনৰ প্ৰতিৱেদনত ভাৰতৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unorganized Labour|publisher=Ministry of Labour, Government of India|year=2009|url=http://labour.nic.in/annrep/files2k1/lab8.pdf}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনত বৃত্তি, কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতি, বিশেষভাৱে সংকটগ্ৰস্ত শ্ৰেণী আৰু সেৱা-ভিত্তিক শ্ৰেণীৰ আধাৰত অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক ভাগ কৰা হৈছিল। 

অসংগঠিত বৃত্তিগত শ্ৰেণীৰ ভিতৰত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক, অংশীদাৰী কৃষক, মাছমৰীয়া, পশুপালনত নিয়োজিত লোক, বিড়ি বনোৱা লোক, লেবেল লগোৱা আৰু পেকিং কৰা কৰ্মী, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, চামৰাৰ কৰ্মী, তাঁতী, কাৰিকৰ, নিমখ উৎপাদন কৰা শ্ৰমিক, ইটাভাটাৰ আৰু শিলৰ খনিত কাম কৰা শ্ৰমিক, কাঠফলা কলৰ শ্ৰমিক আৰু তেলকলৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত আন এটা শ্ৰেণীত কৃষিৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে জড়িত শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

সংকটগ্ৰস্ত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত তাল গছৰ ৰস সংগ্ৰহ কৰা লোক, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কাম কৰা লোক, মূৰত বোজা কঢ়িওৱা লোক, পশুচালিত বাহনৰ চালক, বোজা উঠোৱা আৰু নমোৱা শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

শেষৰ অসংগঠিত শ্ৰমিক শ্ৰেণীত ধাই, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, নাপিত, শাক-পাচলি আৰু ফল বিক্ৰেতা, বাতৰি কাকত বিক্ৰেতা, পথৰ কাষৰ বিক্ৰেতা, ঠেলাগাড়ী চলোৱা লোক আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ কৰ্মী অন্তৰ্ভুক্ত।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Informal Sector in Asia from the Decent Work Perspective|author=Nurul Amin|publisher=International Labour Office, Geneva|year=2002|url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234032/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Street Food Vendors in Delhi: Nomads in the storm of modernity|author=Stephan Shankar Nath|year=2010|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/10256/1/2010-06-09_0208808.pdf}}&lt;/ref&gt;

অসংগঠিত খণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা কম আৰু ইয়াত কম মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। ২০০৬ চনত ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক অসংগঠিত খণ্ডত থকাৰ বিপৰীতে এই খণ্ডই দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ মাত্ৰ ৫৭ শতাংশ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ সংগঠিত খণ্ডৰ তুলনাত প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদন প্ৰায় ন গুণ কম আছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=A. C. KULSHRESHTHA|title=Measuring the Unorganized Sector in India|journal=Review of Income and Wealth |volume=57|issue=Supplement s1|pages=S123–S134|date=May 2011|doi=10.1111/j.1475-4991.2011.00452.x|s2cid=96476547}}&lt;/ref&gt; ভল্লাৰ মতে, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অসংগঠিত খণ্ডৰ তুলনা কৰিলে উৎপাদনশীলতাৰ ব্যৱধান আৰু অধিক বৃদ্ধি পায়। বৃত্তি অনুসৰি এই ব্যৱধান আৰু দুইৰপৰা চাৰিগুণলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[শীলা ভল্লা]]|year=2003|title=The restructuring of unorganised sector in India|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|publisher=Planning Commission, Govt of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=More jobs, better jobs|author1=Kalpana Kochhar |author2=Pradeep Mitra |author3=Reema Nayar |journal=Finance and Development|volume=49|number=2|date=June 2012|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/06/kochhar.htm}}&lt;/ref&gt; গ্ৰাম্য অসংগঠিত খণ্ডত কম আয়ৰ বহুতো কৰ্মসংস্থান আছে। যিবোৰ পৰিয়ালৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ সকলো সদস্যই জীৱনজুৰি কেৱল অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছে, তেনে পৰিয়ালত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ অধিক বুলি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। 

কৃষি, দুগ্ধ উৎপাদন, উদ্যানশস্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিসমূহে অকলেই ভাৰতৰ ৪১.৪৯ শতাংশ শ্ৰমিকক নিয়োজিত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employment in Agriculture industry|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS?locations=IN}}&lt;/ref&gt;

প্ৰায় ৩০ নিযুত শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াৰে অধিকাংশ কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী কৰ্মসংস্থান সহজলভ্য নহয়। 

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ কাৰ্যালয়ে ইয়াৰ ৬৭সংখ্যক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে ২০১০ চনত অসংগঠিত উৎপাদন, অসংগঠিত বাণিজ্য বা খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু অসংগঠিত সেৱা খণ্ডত দেশৰ মুঠ কৰ্মীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশকৈ নিয়োজিত আছিল। প্ৰতিৱেদনখনত লগতে কোৱা হৈছিল যে ২০১০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৫৮ নিযুত নিগমবিহীন অ-কৃষি উদ্যোগ আছিল। 

২০০৮ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ব্যক্তিগত খণ্ডত সৰ্বাধিক নিয়োগ কৰা খণ্ড আছিল উৎপাদন খণ্ড, য'ত ৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। সামাজিক সেৱা খণ্ডত ২.২ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় অন্তৰ্ভুক্ত। বিত্তীয় খণ্ডত ১.১ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেংক, বীমা আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। কৃষি খণ্ডত ১ নিযুত কৰ্মী আছিল। 

২০০৮ চনত ভাৰতত সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীত থকা কৰ্মীৰ সংখ্যাতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা অধিক আছিল। চৰকাৰী মালিকানাধীন কোম্পানী আৰু পৌৰ চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে ভাৰতত ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কৰ্মচাৰীৰ অনুপাত আছিল ১.৮:১। লিংগভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত আছিল ৫:১। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই অনুপাত ৩:১ আছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড একেলগে গণনা কৰিলে ৫.৫ নিযুত মহিলা আৰু ২২ নিযুত পুৰুষ নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=survey11/&gt;

জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক হাৰ আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ বাবে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৩ নিযুত নতুন শ্ৰমিক কৰ্মশক্তিত যোগ কৰে। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৮ নিযুত নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিছে। এই কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাংশ কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত সৃষ্টি হয়।&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Passes 1.2 Billion Mark|author=Tripti Lahiri|newspaper=The Wall Street Journal|date=April 2011|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703806304576233981941525872}}&lt;/ref&gt; বাকী প্ৰায় ৫ নিযুত যুৱক-যুৱতী কম মজুৰিৰ আংশিক কৰ্মসংস্থান, অস্থায়ী আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তি নিৰ্মাণৰ কামত দৈনিক বা অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। বহু ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিবনুৱা হৈ থাকে।

==শ্ৰমিক সম্পৰ্ক==

২০০০ চনত ৪০০ নিযুতীয়া কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত আছিল। এই খণ্ডত চৰকাৰ আৰু বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;[http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf 28m workers employed by 400k companies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218032232/http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf |date=18 December 2010 }}&lt;/ref&gt; এই কৰ্মীসকলে দেশৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৬০ শতাংশলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬ৰ জৰিয়তে ভাৰতত নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক সংঘসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। 

১৯৯৭ চনত ভাৰতত চৰকাৰৰ ওচৰত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰায় ৫৯,০০০ শ্ৰমিক সংঘ আছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt; ইয়াৰে মাত্ৰ ৯,৯০০টা সংঘই আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল আৰু মুঠ ৭.৪ নিযুত শ্ৰমিকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দাবী কৰিছিল। [[কেৰালা]] ৰাজ্যত ৯,৮০০টা শ্ৰমিক সংঘ আছিল, যি সংখ্যা সৰ্বাধিক আছিল। কিন্তু ইয়াৰে অতি কমসংখ্যক সংঘই ভাৰত চৰকাৰৰ ওচৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল। [[কৰ্ণাটক]] ৰাজ্যত ১৯৫০-ৰ দশকৰপৰা ১৯৯০-ৰ দশকলৈ শ্ৰমিক সংঘৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। 

১৯৯৫ চনত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘৰ ১০টা কেন্দ্ৰীয় মহাসংঘ আছিল। ১৯৮০ চনত সদস্য সংঘৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সেইবোৰ আছিল ক্ৰমে আই এন টি ইউ চি, চি আই টি ইউ, বি এম এছ, এ আই টি ইউ চি, এইচ এম এছ, এন এল অ', ইউ টি ইউ চি, এ আই ইউ টি ইউ চি, এন এফ আই টি ইউ আৰু টি ইউ চি চি। প্ৰতিটো মহাসংঘৰ অধীনত বহুতো স্থানীয় শ্ৰমিক সংঘ আছিল। সৰুতম টি ইউ চি চিৰ ৬৫টা আৰু আই এন টি ইউ চিৰ ১,৬০৪টা সংযুক্ত সংঘ আছিল। ১৯৮৯ চনলৈ বি এম এছ ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্ৰমিক সংঘৰ মহাসংঘ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ৩,১১৭টা সংঘ সংযুক্ত আছিল। আনহাতে, মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত আই এন টি ইউ চি সৰ্ববৃহৎ মহাসংঘ হৈ আছিল আৰু ইয়াৰ সদস্য আছিল ২.২ নিযুত।&lt;ref name=sinha04/&gt; আই এন টি ইউ চিয়ে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডত ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৫ শতাংশ কৰ্মশক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০১০ চনত ভাৰতৰ ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক কোনো শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নাছিল আৰু কোনো সামূহিক দৰ-দাম চুক্তিৰ অধীনতো নাছিল। 

===১৯৫০–১৯৯০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

বহুতো অৰ্থনীতিবিদে ভাৰতৰ উদ্যোগিক সম্পৰ্কৰ পৰিৱেশ অধ্যয়ন কৰিছে। ইয়াৰে বহু অধ্যয়নে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যভেদে থকা পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। কিছুমান অধ্যয়নে দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইনত শ্ৰমিকৰ পক্ষত কৰা সংশোধনে উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু দৰিদ্ৰতাও বৃদ্ধি কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Can Labor Regulation Hinder Economic Performance? Evidence from India|author=Besley and Burgess|journal=The Quarterly Journal of Economics|year=2004|volume=119|number=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/indreg.pdf}}&lt;/ref&gt; কিন্তু এই অধ্যয়নসমূহত ব্যৱহৃত তথ্য ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Labour market regulation and industrial performance in India: A critical review of the empirical evidence|author=Bhattacharjea, A.|journal=Indian Journal of Labour Economics|year=2006|volume=39|number=2}}&lt;/ref&gt; লগতে সাধাৰণ অৰ্থমিতীয় পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো ফলাফলসমূহ দৃঢ় নহয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mostly Harmless Econometrics|author=Angrist and Pischke|year=2008}}&lt;/ref&gt;

১৯৫০ আৰু ১৯৭০ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি গড়ে ১,০০০টা শ্ৰমিক বিবাদৰপৰা এই সংখ্যা ৩,০০০টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৭৩ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৩,৩৭০টা হৈছিল। ১৯৭৯ চনত শ্ৰমিক বিবাদত অংশ লৈ কাম-বন্ধ কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ২.৯ নিযুত হৈছিল। ১৯৮২ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৭৪.৬ নিযুত হৈছিল। এই সংখ্যা সংগঠিত খণ্ডৰ মুঠ কৰ্মদিনৰ প্ৰায় ২.৭ শতাংশ আছিল।&lt;ref name=sinha04&gt;{{cite book|title=Industrial Relations, Trade Unions, and Labour Legislation|author=P.R.N. Sinha|year=2004|isbn=9788177588132|pages=92–110|publisher=Pearson Education}}&lt;/ref&gt; ১৯৭০-ৰ দশকত শ্ৰমিক সংঘ আৰু বিবাদৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু ১৯৭৫–১৯৭৭ চনৰ সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা হঠাতে হ্ৰাস পাইছিল। সেই সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ লগতে শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘট কৰাৰ অধিকাৰো স্থগিত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=db99&gt;{{cite book|title=Organized labour and economic liberalisation India: Past, present and future|author=Debashish Bhattacherjee|publisher=International Institute for Labour Studies, Geneva|year=1999|isbn=978-92-9014-613-1}}&lt;/ref&gt;

তলৰ তালিকাখনত সংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ধাৰা দেখুওৱা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804|title=Publications - Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; width:40em&quot;
|-
! বছৰ || ৰাজহুৱা খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত)|| ব্যক্তিগত খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত) || জীৱিত নিবনুৱা পঞ্জী&lt;br /&gt;(নিযুতত)
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৭৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৩.৬৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৬.৭৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৯.৭৮
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৫.৪৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৪০ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৮৪
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৩৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩০.১৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.০৬ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৬.৩০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.৪৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৫১ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৭.৪৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.১৪ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৬৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪২.০০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৮.১৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৭৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪১.৪৭
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০১০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৫৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১১.৪৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪০.১৭
|}

===১৯৯০–২০০০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

সংগঠিত খণ্ডত শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্যপদ কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুঠ সদস্যৰ সংখ্যা প্ৰায় ৯ নিযুত আছিল। বহুতো শ্ৰমিক সংঘ আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় মহাসংঘৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘসমূহ আছিল [[ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘৰ কেন্দ্ৰ]], [[হিন্দ মজদূৰ সভা]] আৰু [[ভাৰতীয় মজদূৰ সংঘ]]। ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিছুমান বিশ্লেষকৰ মতে, শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থতকৈ ৰাজনৈতিক দলৰ স্বাৰ্থ আগবঢ়াবলৈ ধৰ্মঘট আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক আন্দোলন আহ্বান কৰা হৈছিল। 

১৯৯০ চনত চৰকাৰে ১,৮২৫টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ২৪.১ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ইয়াৰে ১০.৬ নিযুত কৰ্মদিন ধৰ্মঘট আৰু ১৩.৫ নিযুত কৰ্মদিন তলাবন্ধৰ বাবে হেৰাইছিল। এই শ্ৰমিক বিবাদসমূহত ১.৩ নিযুততকৈ অধিক শ্ৰমিক জড়িত আছিল। 

ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বছৰে বছৰে সলনি হৈছিল। ১৯৯০ চন আৰু ১৯৯১ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক তথ্যই ১৯৮০-ৰ দশকৰ তুলনাত হ্ৰাস দেখুৱাইছিল। সেই সময়ত শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি ৩৩ নিযুতৰপৰা ৭৫ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় ৯২৭টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধ নথিভুক্ত কৰিছিল। এই সংখ্যা ১৯৯০ চনৰ প্ৰায় আধা আছিল। ১৯৯৯ আৰু ১৯৯১ চনত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা প্ৰায় একে আছিল, যদিও ১৯৯০-ৰ দশকত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt;

===২০০০–২০১১ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

২০০৪ আৰু ২০১১ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল। এই সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা বছৰি প্ৰায় ৪০০লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ১৯৯০-ৰ দশকত এই সংখ্যা ১,০০০তকৈ অধিক আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি গড়ে প্ৰায় ২৭ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ২০১০ চনলৈ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে কৰ্মশক্তিও বৃদ্ধি পাইছিল। তথাপি হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ গড় সংখ্যা প্ৰায় ৩০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল। বিবাদৰ সংখ্যা আৰু প্ৰতিটো বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিন দুয়োটাই হ্ৰাস পাইছিল। ২০১০ চনৰ প্ৰথম পাঁচ মাহত ভাৰতত ২৪৯টা শ্ৰমিক বিবাদ হৈছিল। ২০১২ চনৰ একে সময়ছোৱাত এই সংখ্যা ১০১টা আছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maruti riot: awful but isolated?|work=The Financial Times|date=23 July 2012|author=Rob Minto|url=http://blogs.ft.com/beyond-brics/2012/07/23/maruti-riot-awful-but-isolated/#axzz21SZI8fMC}}&lt;/ref&gt;

==অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ সমস্যা==

অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, ঘৰত কাম কৰা শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক আৰু শিশু শ্ৰমিকৰ সমস্যাক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে। 

===প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক===
{{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 200
 | footer = ভাৰতীয় দক্ষ আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বহু অঞ্চলৰ কম মজুৰিৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪০ৰপৰা ৮৫ শতাংশ গঠন কৰে। ডুবাইৰ বুৰ্জ খলিফাকে ধৰি আৰব দেশসমূহৰ বহু উল্লেখযোগ্য ভৱন নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ অৱদান আছে। তেওঁলোকৰ দুৰ্বল জীৱন-যাপন আৰু শ্ৰমিকৰ ওপৰত হোৱা নিৰ্যাতনৰ বিভিন্ন অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai/&gt;
 | image1 = Burj dubai 3.11.08.jpg
 | image2 = Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg
}}

ভাৰতত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ দুটা বহল গোট আছে। এটা গোটে সাময়িকভাৱে বিদেশলৈ গৈ কাম কৰে আৰু আনটো গোটে ঋতুভিত্তিক বা কামৰ সুবিধা অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰপৰা আন এটা ঠাইলৈ যায়। 

যোৱা কেইটামান দশকত উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত বাংলাদেশ আৰু নেপালৰপৰা ভাৰতলৈ যথেষ্টসংখ্যক লোক আহিছে। বিদেশী উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে যাত্ৰাপথত, কৰ্মস্থলীত আৰু ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত প্ৰায়ে হাৰাশাস্তি, হিংসা আৰু বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref&gt;Samuels, F. et al. (2012) [http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination Stories of harassment, violence and discrimination: migrant experiences between India, Nepal and Bangladesh. Overseas Development Institute Briefing Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105144500/http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination |date=5 November 2013 }}&lt;/ref&gt;

দেশত ঘৰুৱা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪.২ নিযুত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই সংখ্যা ঘৰুৱা প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত নকৰে। এই শ্ৰমিকসকল পূৰ্ণকালীন বা আংশিককালীন, অস্থায়ী বা স্থায়ী হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধন বা সামগ্ৰীৰ বিনিময়ত কোনো সংস্থা বা পোনপটীয়াকৈ কোনো পৰিয়ালত ঘৰুৱা কাম কৰে। নিয়োগকৰ্তাৰ পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিছুমান শ্ৰমিকে কেৱল এজন নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে, আন কিছুমানে একাধিক নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে। কিছুমান নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত থাকি কাম কৰে আৰু কিছুমান ঋতুভিত্তিক কাম কৰে। এই শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মসংস্থান সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পাৰিশ্ৰমিক ভিন্ন হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers in India|publisher=WIEGO|year=2012|url=http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|access-date=12 July 2012|archive-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|url-status=dead|archivedate=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Final Report of the Task Force on Domestic Workers|publisher=Ministry of Labour and Employment, Govt of India|date=12 September 2011|url=http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|url-status=dead|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

====কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰত]]ৰ ৰাজ্য [[কেৰালা]]ত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকল অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ২০১৩ চনত গুলাটি বিত্ত আৰু কৰ প্ৰতিষ্ঠানে কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি ৰাজ্যখনত প্ৰায় ২.৫ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। প্ৰতি বছৰে কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২.৩৫ লাখকৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;FirstPost-01&quot;&gt;{{cite news |last=K |first=Rejimon K |title=Left-led Kerala govt will be first in country to provide insurance, free medical treatment for migrant workers |url=http://www.firstpost.com/india/left-led-kerala-govt-will-be-first-in-country-to-provide-insurance-free-medical-treatment-for-migrant-workers-3416142.html |work=Firstpost |date=1 May 2017 |access-date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;

এই অধ্যয়নটো কেৰালাত শেষ হোৱা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ৰে'লৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। সেয়েহে আন যাতায়াত ব্যৱহাৰ কৰা ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল। যদি এই অনুমান সঠিক বুলি ধৰা হয় আৰু বছৰি নতুনকৈ যোগ হোৱা লোকৰ সংখ্যা, প্ৰব্ৰজনৰ সম্ভাৱ্য বৃদ্ধি আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰপৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনো ধৰা হয়, তেন্তে ২০১৭ চনত কেৰালাত ৩.৫ৰপৰা ৪ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক থাকিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Unescogym&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|title=Directorio de Entrenadores Personales en España|access-date=2 May 2020|archive-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221750/https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব থকা সত্ত্বেও আৰু বহুতে ৰাজ্যখনৰ কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰশংসা কৰা সত্ত্বেও, তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/kerala-a-dubai-for-bengali-migrants-111072700087_1.html|title=Kerala, a 'Dubai' for Bengali migrants|first=Sreelatha|last=Menon|newspaper=Business Standard India|date=27 July 2011|access-date=14 December 2017|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

====মধ্যপ্ৰাচ্যত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে প্ৰায় ৪ নিযুত ভাৰতীয় মূলৰ শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। ডুবাই, বাহৰেইন, কাটাৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহু আধুনিক স্থাপত্য নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ বৃহৎ অৱদান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[বুৰ্জ খলিফা]]ও আছে। ই ২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত মুকলি কৰা হৈছিল। 

উন্নত মজুৰি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ ধন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতত থকা পৰিয়ালক ধন পঠোৱাৰ সুবিধাৰ বাবে এই শ্ৰমিকসকল মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ আকৰ্ষিত হয়। সাধাৰণতে তেওঁলোকে প্ৰতি ঘণ্টাত ২ৰপৰা ৫ মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০০৯ চনত ভাৰতীয় মূলৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে ভাৰতলৈ প্ৰায় ২০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পঠিয়াইছিল। 

নিৰ্মাণ প্ৰকল্প শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকক নিজা খৰচত ঘৰলৈ উভতি যাবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে নিবনুৱা ভাট্টা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত বেতন নিদিয়া, অসুৰক্ষিত কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ দৰে [[সংযুক্ত আৰব আমিৰাতত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ|শ্ৰমিক নিৰ্যাতন]]ৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai&gt;{{cite web|title=Asia/Middle East: Increase Protections for Migrant Workers|date=22 November 2010|url=https://www.hrw.org/news/2010/11/22/indiauae-use-visit-raise-migrant-worker-issue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reverse exodus of migrant workers in Persian Gulf challenges India|newspaper=The Washington Post|date=6 February 2010|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html|first=Emily|last=Wax}}&lt;/ref&gt;

====ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰতত ক'ভিড-১৯ বৈশ্বিক মহামাৰী|ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশত জাৰি কৰা লকডাউনৰ বাবে কাৰখানা আৰু কৰ্মস্থলী বন্ধ হৈ পৰিছিল। ফলত লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে আয় হেৰুৱাইছিল আৰু খাদ্যৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=In India, the world's biggest lockdown has forced migrants to walk hundreds of miles home|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers/2020/03/27/a62df166-6f7d-11ea-a156-0048b62cdb51_story.html|last1=Slater|first1=Joanna|last2=Masih|first2=Niha|newspaper=The Washington Post|date=28 March 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus outbreak: Ensuring water, hygiene facilities for migrant labourers can safeguard millions stranded during shutdown|url=https://www.firstpost.com/india/coronavirus-outbreak-ensuring-water-hygiene-facilities-for-migrant-labourers-can-safeguard-millions-stranded-during-shutdown-8228331.html|first1=Kanika|last1=Singh|date=6 April 2020|website=Firstpost|access-date=16 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছত বহুতো শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়াল খাদ্যৰ অভাৱত পৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Yasir|first2=Sameer|date=29 March 2020|title=India's Coronavirus Lockdown Leaves Vast Numbers Stranded and Hungry|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/03/29/world/asia/coronavirus-india-migrants.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে খোজকাঢ়ি ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;HinduUncertainty4Apr&quot;&gt;{{Cite news|last1=Rashid|first1=Omar|last2=Anand|first2=Jatin|last3=Mahale|first3=Ajeet|date=4 April 2020|title=India coronavirus lockdown {{!}} Migrant workers and their long march to uncertainty|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers-and-their-long-march-to-uncertainty/article31251952.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

লকডাউনৰ ফলত ২০২০ চনৰ ৫ মে'লৈ ৩০০তকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছিল। মৃত্যুৰ কাৰণৰ ভিতৰত অনাহাৰ, আত্মহত্যা,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The human cost of India's coronavirus lockdown: Deaths by hunger, starvation, suicide and more|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-human-cost-of-indias-coronavirus-lockdown-deaths-by-hunger-starvation-suicide-and-more-1.1586956637547|website=Gulf News|first1=Evangeline|last1=Elsa|date=15 April 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; ক্লান্তি,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=5 May 2020|title=Suicide leading cause for over 300 lockdown deaths in India, says study|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/suicide-leading-cause-for-over-300-lockdown-deaths-in-india-says-study/articleshow/75519279.cms|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; পথ আৰু ৰে'ল দুৰ্ঘটনা,&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gettleman|first1=Jeffrey|last2=Raj|first2=Suhasini|last3=Kumar|first3=Hari|date=8 May 2020|title=As India Reopens, Deadly Accidents Break Out|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/08/world/asia/india-leak-train-reopen.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; আৰক্ষীৰ হিংসা&lt;ref&gt;{{Cite news|title=56-year-old migrant dies on road to home, another dies after police lathi charge|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/56-year-old-migrant-worker-on-his-way-to-home-dies-on-road-28-year-old-migrant-dies-in-police-lathicharge-in-surat/story-O1NI1kDAWYRAAQOg4dkT6M.html|date=15 May 2020|first1=Debabrata|last1=Mohanty|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; আৰু সময়মতে চিকিৎসা নোপোৱাও আছিল। প্ৰতিৱেদন অনুসৰি মৃতসকলৰ অধিকাংশই প্ৰান্তীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=More than 300 Indians have died of the coronavirus, and nearly 200 of the lockdown|url=https://theprint.in/opinion/more-than-300-indians-have-died-of-the-coronavirus-and-nearly-200-of-the-lockdown/400714/|last1=Vij|first1=Shivam|date=13 April 2020|website=ThePrint|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Just the Aurangabad Accident, 383 People Have Died Due to the Punitive Lockdown|url=https://thewire.in/rights/migrant-workers-non-coronavirus-lockdown-deaths|last1=Agarwal|first1=Kabir|date=10 May 2020|website=The Wire|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰমিকসকলক লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰথম এক মাহত শ্ৰমিক বিশেষ ৰে'লত ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ সময়ত ৮০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus in India: 80 migrant workers have died on Shramik Special trains, Indian tweeps furious|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/coronavirus-in-india-80-migrant-workers-have-died-on-shramik-special-trains-indian-tweeps-furious-1.1590935479789|first=Evangeline |last=Elsa |date=31 May 2020 |work=Gulf News|access-date=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 May 2020|title=Indian Authorities Probe Deaths of Migrant Workers on Trains|work=The New York Times|agency=Associated Press|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/05/29/world/asia/ap-as-virus-outbreak-india-migrant-deaths.html|access-date=29 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলক সহায় কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;21000camps&quot;&gt;{{Cite news|date=1 April 2020|title=More than 21,000 camps set up for over 6,60,000 migrants: State governments|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/more-than-21000-camps-set-up-for-over-660000-migrants-state-governments/articleshow/74920798.cms|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Press Trust of India|date=15 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Over 60,000 people have registered on Delhi govt portal to go back home|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/over-60000-people-have-registered-on-delhi-govt-portal-to-go-back-home/article31586991.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTFreeFood14May&quot;&gt;{{Cite news|agency=Reuters|date=14 May 2020|title=India to Provide Free Food Grains to Millions of Migrant Workers|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/05/14/world/asia/14reuters-health-coronavirus-india-stimulus.html|access-date=16 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; পিছলৈ তেওঁলোকৰ বাবে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;NDTVBuses30Apr&quot;&gt;{{cite web|title=Buses Not Feasible For Moving Migrants, States Appeal To Centre: Sources|url=https://www.ndtv.com/india-news/buses-not-feasible-for-moving-migrants-states-appeal-to-centre-sources-2221212|publisher=NDTV|first1=Arvind |last1=Gunasekar|date=30 April 2020|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HinduShramikSpecial1May&quot;&gt;{{Cite news|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=1 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Railways to run 'Shramik Special' trains to move migrant workers, other stranded persons|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/railways-to-run-shramik-special-trains-to-move-migrant-workers-other-stranded-persons/article31481996.ece|access-date=9 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

===ঋণ বন্ধকী শ্ৰম===

বন্ধকী শ্ৰম নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত থকা এনে এক বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক, য'ত শ্ৰমিকৰ ওপৰত থকা ঋণৰ বাবে তেওঁ কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঋণৰ ওপৰত ইমান অধিক সুত জমা হয় যে বন্ধকী শ্ৰম বহু দীঘলীয়া সময়লৈ বা অনিৰ্দিষ্টকাললৈ চলি থাকে। কেতিয়াবা শ্ৰমিকৰ ভাৰতৰ সংগঠিত বা অসংগঠিত খণ্ডত আন কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ নাথাকে। এনে ক্ষেত্ৰত তেওঁ বন্ধকী শ্ৰমৰ দৰে ব্যৱস্থাতো কৰ্মসংস্থানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়। 

বন্ধকী শ্ৰম অবৈধ। তথাপি বল প্ৰয়োগ বা সামাজিক পৰম্পৰাৰ বাবে এনে সম্পৰ্ক চলি থাকিব পাৰে। কোনো শ্ৰমিক বন্ধকী সম্পৰ্কত সোমোৱাৰ পিছত তথ্যৰ অসমতা, বিকল্প কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, আন কাম বিচাৰিবলৈ সময়ৰ অভাৱ আৰু চাকৰি এৰাৰ অধিক ব্যয়ৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Bonded labor and serfdom: a paradox of voluntary choice|author=G. Genicot|journal=Journal of Development Economics|volume=67|issue=1|date=February 2002|pages=101–127|doi=10.1016/S0304-3878(01)00179-1|citeseerx=10.1.1.507.5113}}&lt;/ref&gt;

জৰীপ পদ্ধতি, ধাৰণা আৰু তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান যথেষ্ট ভিন্ন। ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী অনুমান অনুসৰি বন্ধকী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কেইবালাখ। আনহাতে ১৯৭৮ চনৰ এটা অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২.৬২ নিযুত বন্ধকী শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|page=4|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ ৩২সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থাৰ জৰীপত ১৬খন মুখ্য ৰাজ্যত ৩৪৩,০০০ বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ১৯৯৬ চনলৈ ২৮৫,৩৭৯জনক চিনাক্ত কৰি মুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|pages=4–7|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ঋণৰ বিনিময়ত বন্ধকী শ্ৰমৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত কৃষি, শিলৰ খনি, ইটাভাটা, ধৰ্মীয় আৰু মন্দিৰৰ কাম, মৃৎশিল্প, গ্ৰাম্য তাঁতশিল্প, মাছ ধৰা, বনজ কাম, তামোল আৰু বিড়ি উদ্যোগ, কাৰ্পেট উদ্যোগ, অবৈধ খনন আৰু আতচবাজী উদ্যোগ অন্তৰ্ভুক্ত। পৰিয়ালৰ ঋণৰ সৈতে জড়িত বন্ধকী শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমিকো পোৱা গৈছে। বিভিন্ন জৰীপত বন্ধকী শ্ৰমিকক অসংগঠিত আৰু নিগমবিহীন খণ্ডত পোৱা গৈছে।&lt;ref name=ravisr&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতে বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা বিলোপ আইন, ১৯৭৬ প্ৰণয়ন কৰি সকলো ধৰণৰ বন্ধকী শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু বন্ধকী শ্ৰমিক নিয়োগ, ৰখা বা বিচৰা ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;

===শিশু শ্ৰম===
২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০.১ নিযুত। ইয়াৰে ৫.৬ নিযুত ল'ৰা আৰু ৪.৫ নিযুত ছোৱালী। বিশ্বজুৰি প্ৰায় ১৫২ নিযুত শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ নিযুত ছোৱালী আৰু ৮৮ নিযুত ল'ৰা। অৰ্থাৎ বিশ্বৰ প্ৰায় প্ৰতি দহটা শিশুৰ ভিতৰত এটাৰ সৈতে শিশু শ্ৰম জড়িত।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef.org/india/what-we-do/child-labour-exploitation|title=Protecting Children Without Family Care &amp;#124; UNICEF India|website=www.unicef.org}}&lt;/ref&gt;

দৰিদ্ৰতা, বিদ্যালয়ৰ অভাৱ, দুৰ্বল শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি [[ভাৰতত শিশু শ্ৰম]]ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।&lt;ref name=ilo2008a&gt;{{cite web|title=Child labor - causes|year=2008|publisher=ILO, United Nations|url=http://www.ilo.org/public/english/region/eurpro/moscow/areas/ipec/causes.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools|newspaper=The Wall Street Journal|date=3 January 2012|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/03/india-journal-the-basic-shortages-that-plague-our-schools/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mbsm&gt;{{cite book|title=Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection|author1=Mario Biggeri |author2=Santosh Mehrotra |publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-38275-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book|author=Brown, D. K., Deardorff, A. V. and Stern, R. M.|title=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options)|pages=194–247|doi=10.1002/9780470754818.ch3|isbn=9781405105552|chapter=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy|year=2003|url=http://www.fordschool.umich.edu/rsie/workingpapers/Papers451-475/r474.pdf |chapter-url=http://ase.tufts.edu/econ/papers/200111.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪নং অনুচ্ছেদে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে। অৱশ্যে ইয়াৰ নিষেধাজ্ঞা কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, কিশোৰ ন্যায় আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু বিলোপ আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, বিচাৰ আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।&lt;ref name=&quot;ilolaw&quot;&gt;{{cite web|title=National Legislation and Policies Against Child Labour in India |publisher=International Labour Organization - an Agency of the United Nations, Geneva |year=2011 |url=http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |archive-date= 9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছতো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অসংগঠিত, ক্ষুদ্ৰ আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতে শিশু শ্ৰমিক দেখা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |title=Child Labour |publisher=Labour.nic.in |access-date=13 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512153454/http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |archive-date=12 May 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | title=The schedule - Occupations | access-date=2012-02-09 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120129102953/http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | archive-date=29 January 2012 | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns|last=Burra|first=Neera|publisher=National Commission for Protection of Child Rights|url=http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|access-date=19 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124054134/http://ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_migration_agriculture_%20mining_by_Neera_Burra.pdf|archive-date=24 January 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতৰ শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগসমূহক বৃহৎ আকাৰলৈ বিকশিত হোৱাত বাধা দিয়া আইনী জটিলতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কাৰক।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Policy Analysis of Child Labor: A Comparative Study|author1=Christiaan Grootaert |author2=Harry Anthony Patrinos |publisher=Palgrave Macmillan|year=1999|isbn=978-0312221225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Child Labor and the Division of Labor in the Early English Cotton Mills|author=Douglas Galbi|journal=Journal of Population Economics|year=1997|volume=10|issue=4|pages= 357–375|url=http://www.galbithink.org/child.pdf|doi=10.1007/s001480050048|pmid=12293082|s2cid=5858814}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰম আইন==
{{main|ভাৰতীয় শ্ৰম আইন}}

[[ভাৰত]]ত শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহক সাধাৰণতে &quot;ঔদ্যোগিক আইন&quot; হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bhasin |first=Lalit |date=24 August 2007 |title=Labour And Employment Laws Of India |url=https://www.mondaq.com/india/employee-rights-labour-relations/50440/labour-and-employment-laws-of-india |url-status=live |access-date=2026-06-02 |website=[www.mondaq.com](http://www.mondaq.com) |language=en}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ বহুতো শ্ৰম আইন সীমিত ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। কিছুমান আইন কেৱল ২০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কাৰখানাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, কিছুমান কেৱল নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু কিছুমান আইনৰ ক্ষেত্ৰত [[ভাৰত চৰকাৰ]] বা ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা ক্ষেত্ৰত সেই আইন প্ৰয়োগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে। 

ভাৰতত একক আৰু কেন্দ্ৰীভূত শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ত শ্ৰমক [[সমৱৰ্তী তালিকা]]ৰ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ সমৱৰ্তী তালিকাত ২২, ২৩ আৰু ২৪ নং প্ৰৱেশ আৰু সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এই ক্ষমতা নিৰ্ধাৰিত হৈছে। শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সাংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজনৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োখন চৰকাৰে শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন [[আইন]] প্ৰণয়ন কৰিছে। 

ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ আইনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ নিয়োগকৰ্তাসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পিছত অধিকাংশ শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি অধিক ন্যায়সংগত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। শেহতীয়ালৈকে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ ৪০টাতকৈ অধিক পৃথক সংসদীয় আইনত বিভক্ত হৈ আছিল। [[ভাৰতৰ সংসদ|ভাৰতৰ সংসদে]] ২০১৯ আৰু ২০২০ চনত চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা প্ৰণয়ন কৰে। এই চাৰিখন সংহিতাই ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-29|title=Summary of Labour Codes 2020|url=https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|access-date=2021-03-29|website=Labour Codes 2020|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|url-status=dead|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; এই সংহিতাসমূহ হৈছে [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]], [[সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০]], [[বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]] আৰু [[মজুৰি সংহিতা, ২০১৯]]। নতুন সংহিতাসমূহ ২১ নৱেম্বৰ ২০২৫ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-05-09 |title=Labour law overhaul done: Centre notifies rules for all 4 labour codes; new wage, social security norms kick in |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/labour-law-overhaul-done-centre-notifies-rules-for-all-4-labour-codes-new-wage-social-security-norms-kick-in/articleshow/130975018.cms |access-date=2026-06-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰোই এই ৰূপায়ণক এক &quot;ঐতিহাসিক সংস্কাৰ&quot; হিচাপে অভিহিত কৰিছে, যিয়ে নিয়ম-অনুসৰণ সৰল কৰে, পুৰণি বিধানসমূহ আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ সুৰক্ষিত কৰি ব্যৱসায় কৰাটো সহজ কৰাৰ বাবে এক সৰল আৰু দক্ষ কাঠামো সৃষ্টি কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India’s Labour Reforms: Simplification, Security, and Sustainable Growth |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504055226/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-date=2026-05-04 |access-date=2026-06-02 |website=[www.pib.gov.in](http://www.pib.gov.in)}}&lt;/ref&gt;


==অৰ্থনীতিবিদসকলৰ সমালোচনা==
গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে ভাৰতৰ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু শ্ৰমিকসকলক সুৰক্ষা দিয়াৰ উদ্দেশ্যে প্ৰৱৰ্তিত অত্যধিক নিয়মে অধিক দৰমহা থকা সংগঠিত খণ্ডত নিয়োগৰ ধীৰ বৃদ্ধিৰ অন্যতম কাৰণ হিচাপে কাম কৰে।&lt;ref name=aer&gt;{{cite journal|author=Aghion, P., R. Burgess, S. Redding and F. Zilibotti|year=2008|title=The Unequal Effects of Liberalisation: Evidence from Dismantling the License Raj in India|journal=American Economic Review|volume=94|issue=4|pages=1397–412|url=https://ideas.repec.org/p/zur/iewwpx/345.html|doi=10.1257/aer.98.4.1397|s2cid=966634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=qje&gt;{{cite journal|author1=Besley, T.|author2=R. Burgess|year=2004|title=Can Labour Regulation Hinder Economic Performance? - Evidence from India|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=119|issue=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://www.cepr.org/meets/wkcn/3/3508/papers/burgess.pdf}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hasan, R., D. Mitra and B.P. Ural|year=2007|title=Trade Liberalisation, Labour Market Institutions and Poverty Reduction: Evidence from India States|journal=India Policy Forum|volume=3|pages=71–122}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় আইন আৰু নিয়মসমূহে শ্ৰমিক বজাৰত কঠোৰতা সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগীসকলে জটিল আৰু অস্পষ্ট আইন এৰাই চলিবলৈ অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰা এক ছায়া অৰ্থনীতিৰ আশ্ৰয় লয়। বিশেষকৈ ১৯৪৭ চনৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন আদিয়ে কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু একপক্ষীয় শ্ৰমিক সংঘ সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। যদিও এই আইনে কৰ্মচাৰী ছাটাই বা কৰ্মচ্যুত নিষিদ্ধ নকৰে, তথাপি&lt;ref name=&quot;gupta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090226070930/http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|url-status=dead|archive-date=26 February 2009|title=How wrong has the Indian Left been about economic reforms?|author=Aditya Gupta|access-date=14 July 2012}}&lt;/ref&gt; অনুপস্থিতিৰ বাবে কৰ্মচাৰী বৰ্খাস্ত কৰা, অৰ্থনৈতিক কাৰণত কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰা বা অৰ্থনৈতিকভাৱে অচল প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ কৰাৰ বাবে উদ্যোগী আৰু কোম্পানীসমূহে চৰকাৰী বিষয়াৰ অনুমতি ল'ব লাগে। এই আমোলাতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া কেইবাবছৰলৈকে চলিব পাৰে আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে এনে অনুমতি প্ৰায় সদায় নাকচ কৰা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=India in the Era of Economic Reforms|author=Sachs, Varshney, Bajpai|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195655292}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hamilton&gt;{{cite web|title=Labor regulation, economic complexity, and the China-India gap|author=Gordon, Li, Xu|date=12 August 2010|publisher=Hamilton University|url=http://academics.hamilton.edu/economics/Home/xu_colgate_paper.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=yale&gt;{{cite web|title=Firing costs and flexibility:evidence from firms employment responses to economic shocks|author=Adhvaryu, Chari and Sharma|date=December 2009|publisher=Yale University|url=http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|archive-date=11 May 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলে যুক্তি দিছে যে ভাৰতৰ অনমনীয় শ্ৰমিক আইনে নতুন কোম্পানীসমূহক আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়ন কৰা আৰু ইতিমধ্যে সংগঠিত খণ্ডত থকা কোম্পানীসমূহত অতিৰিক্ত শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী বাধা সৃষ্টি কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reform in India: Democracy's drawbacks|newspaper=The Economist|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/special-report/2005/10/27/democracys-drawbacks}}&lt;/ref&gt; চীনৰ বিপৰীতে ভাৰতীয় ব্যৱসায়সমূহে ৰপ্তানি বা ঘৰুৱা সুযোগৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰচুৰ শ্ৰমিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, অথবা গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অন্যান্য কামৰ বাবে ব্যয়বহুল যন্ত্ৰপাতিৰ সলনি শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি ৰৈছে। এইবোৰক ভাৰতত নিয়োগৰ দুৰ্বল বৃদ্ধিৰ কাৰণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref name=aer/&gt;&lt;ref name=qje/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Datta-Chaudhuri, T.  |author2=D. Bhattacharjee|year= 1994|title=Unions, Wages and Labour Markets in Indian Industry, 1960–66|journal=The Journal of Development Studies|volume=30|issue=2|pages=443–465|doi=10.1080/00220389408422323}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rigid Labor Laws: a Minor Barrier to Growth?|author=Arvind Panagariya|year=2002|publisher=Columbia University|url=http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104722/http://web.archive.org/web/20160304104722/http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Are All Labor Regulations Equal? Evidence from Indian Manufacturing|author1=Ahmad Ahsan |author2=Carmen Pagés |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|year=2009|pages=62–75|url=https://ideas.repec.org/p/iza/izadps/dp3394.html|doi=10.1016/j.jce.2008.09.001|hdl=10419/35255 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

শেহতীয়াকৈ কেইজনমান গৱেষকে বিভিন্ন শ্ৰমিক নিয়ম থকা ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Indian Manufacturing: A Slow Sector in a Rapidly Growing Economy|author=Mitra and Ural|publisher=Institute of Policy Studies - Singapore and World Bank|year=2006|url=http://siteresources.worldbank.org/INTCHIINDGLOECO/Resources/Mitra_Ural_final.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Investment Climate and Economic Performance: Some Firm Level Evidence from India|author1=David Dollar|author2=Giuseppe Iarossi|author3=Taye Mengistae|publisher=Stanford Institute for Economic Policy Research|year=2002|url=http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|archive-date=20 September 2015|access-date=12 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920212827/http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে এনে ৰাজ্যসমূহৰ তুলনা কৰিছে যিবোৰে নিয়োগকৰ্তাক অধিক নমনীয়তা প্ৰদান কৰিবলৈ শ্ৰমিক আইন সংশোধন কৰিছিল, সেই ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে যিবোৰে শ্ৰমিক আইন অধিক কঠোৰ আৰু পালন কৰাটো অধিক জটিল কৰি তুলিছিল। এই অধ্যয়নসমূহত দেখা গৈছে যে নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। এনে ৰাজ্যসমূহে ৰপ্তানিৰ সুযোগৰ সুবিধা ল'ব পাৰিছিল আৰু নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত জনমূৰি পৰিয়ালৰ আয় অধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত স্থানীয় উদ্যোগীসকলে সীমিত সময়ৰ বাবে নিয়োগ কৰিব পৰা অস্থায়ী বা চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাটো অধিক পছন্দ কৰিছিল। অৰ্থাৎ অধিক কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত অনানুষ্ঠানিক নিয়োগ বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sen, K., B. Saha and D. Maiti|year=2010|title=Labour Market Institution and Flexibility in Indian Manufacturing|publisher=University of Manchester}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Trade Reforms, Labor Regulations, and Labor-Demand Elasticities: Empirical Evidence from India|author1=Rana Hasan |author2=Devashish Mitra |author3=K.V. Ramaswamy |journal=The Review of Economics and Statistics|volume=89|issue=3|pages=466–481|year=2007|doi=10.1162/rest.89.3.466|s2cid=9557156 |url=http://www.nber.org/papers/w9879.pdf }}&lt;/ref&gt;

২০০৭ চনত প্ৰকাশিত ''দ্য ইকনমিষ্ট''ৰ এটা প্ৰবন্ধত ভাৰতে বিশ্বৰ বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=economist2007&gt;{{cite news|title=India's economy - A Himalayan challenge|newspaper=The Economist|date=11 October 2007|url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2007/10/11/a-himalayan-challenge}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ ব্যক্তিগত খণ্ডই, ইয়াৰ ভিতৰত সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডেও, প্ৰায় ১০ নিযুত ভাৰতীয়ক নিয়োগ কৰে। উৎপাদন কোম্পানীসমূহে কাৰখানাৰ পৰা শ্ৰমিক ছাটাই কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি ল'ব লাগে আৰু ১০০ জনতকৈ অধিক কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত এনে অনুমতি সাধাৰণতে অস্বীকাৰ কৰা হয়। ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ অধিকাংশ সৰু হোৱাৰ এইটো এটা কাৰণ বুলি কোৱা হয়। ভাৰতৰ সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডৰ ৮৭ শতাংশ নিয়োগ ১০ জনতকৈ কম কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানত হয়, আনহাতে চীনত এই হাৰ মাত্ৰ ৫ শতাংশ। সৰু ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহে বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ সুবিধা লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। ফলত অধিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰি বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানলৈ পৰিণত হ'লে যি উৎপাদনশীলতা লাভ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, তাৰ তুলনাত তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা কম হৈ থাকে। ইয়াৰ ফলত বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ বা পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খোৱাৰ ক্ষমতা সীমিত হয়।

ইয়াৰ এটা ব্যতিক্ৰম হৈছে বৌদ্ধিক বা কাৰ্যালয়ভিত্তিক চাকৰি। এই ক্ষেত্ৰত কোম্পানীসমূহৰ শক্তিশালী স্বাৰ্থগোষ্ঠী থাকে আৰু কৰ্মচাৰীসকল সাধাৰণতে শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নহয়। সেয়েহে এই কোম্পানীসমূহে অধিক সংখ্যক কৰ্মচাৰীৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে স্বাধীনভাৱে কাম কৰিব পাৰিছে আৰু শ্ৰমিক আইন উলংঘা নকৰাকৈ কৰ্মচাৰীৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশক চাকৰিৰ পৰা আঁতৰাব পাৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chronicles of the rise and fall of the Indian software engineer|url=http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125075147/http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|url-status=dead|archive-date=25 November 2011|work=Outlook Business|publisher=Outlook Publishing India Pvt. Ltd.|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt; প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে কাৰ্যালয়ভিত্তিক কৰ্মচাৰীক ঋণাত্মক সুপাৰিশ আৰু উদ্যোগৰ সংস্থাসমূহত ক'লা তালিকাভুক্ত কৰাৰ ভাবুকিৰ অধীনত পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয় বুলি এটা উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The labor law implementation in India is very weak compared to many developed economies|url=http://jobgayi.com/resign|work=jobgayi.com|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ডজানকভ আৰু ৰামালহোৱে ভাৰতকে ধৰি উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বহুতো অধ্যয়ন পৰ্যালোচনা কৰিছে। তেওঁলোকে ওপৰৰ সমালোচনাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি মত প্ৰকাশ কৰিছে যে কঠোৰ নিয়োগ আইন থকা দেশসমূহত অসংগঠিত খণ্ডৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু নিবনুৱাৰ হাৰ অধিক, বিশেষকৈ যুৱসকলৰ মাজত। তেওঁলোকে লগতে উল্লেখ কৰিছে যে কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন কম জনমূৰি আয়ৰ সৈতে শক্তিশালীভাৱে সম্পৰ্কিত।&lt;ref name=jce2009&gt;{{cite journal|title=Employment laws in developing countries|author1=Simeon Djankov |author2=Rita Ramalho |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|pages=3–13|date=March 2009|doi=10.1016/j.jce.2008.10.003|s2cid=29262232 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Employment Protection, Firm Selection, and Growth|author=MARKUS POSCHKE|journal=Journal of Monetary Economics|volume=56|issue=8|pages=1074–1085|year=2009|url=http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/6448/ECO-2006-35.pdf|doi=10.1016/j.jmoneco.2009.10.013|citeseerx=10.1.1.711.4290|hdl=1814/6448|s2cid=260043}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰমিক আইনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনা==

তলৰ তালিকাখনত ২০১১ চনৰ হিচাপ অনুসৰি ভাৰতৰ শ্ৰমিক আইনসমূহ চীন আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰমিক আইনসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+'''শ্ৰমিক আইনত আপেক্ষিক নিয়ম আৰু কঠোৰতা'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employing Workers - 2011 data (based on input from ILO, OECD, local governments and private employers)|publisher=The World Bank|year=2012|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploretopics/employing-workers}}&lt;/ref&gt;
|-
! আইনে প্ৰয়োজন কৰা ব্যৱস্থা !! {{flag|ভাৰত}} !! {{flag|চীন}} !! {{flag|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ}}
|-
| [[নূন্যতম মজুৰি]] (মাৰ্কিন ডলাৰ/মাহ) || ৪৫ (মাহে ২৫০০ ভাৰতীয় টকা)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=71533 |title=Central Government Revises the National floor level Minimum Wage (NFLMW) from Rs. 100 Per Day to Rs. 115 Per Day Effective from 01.04.2011 |publisher=Pib.nic.in |date= |accessdate=2022-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/minimum-wage-hiked-by-rs15/article1609572.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Minimum wage hiked by Rs. 15 | date=8 April 2011}}&lt;/ref&gt; || ১৮২.৫ || '''১২৪২.৬'''
|-
| মানক কৰ্মদিন || ৯ ঘণ্টা || '''৮ ঘণ্টা''' || '''৮ ঘণ্টা'''
|-
| কৰ্মস্থলীত নূন্যতম বিশ্ৰাম || '''৫ ঘণ্টাত ৩০ মিনিট''' || নাই || নাই
|-
| সৰ্বাধিক [[অতিৰিক্ত কাম|অতিৰিক্ত কামৰ]] সীমা || বছৰি ২০০ ঘণ্টা || '''বছৰি ৪৩২ ঘণ্টা'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fairlabor.org/blog/entry/fair-labor-association-secures-commitment-limit-workers-hours-protect-pay-apples-largest|title = Fair Labor Association Secures Commitment to Limit Workers' Hours, Protect Pay at Apple's Largest Supplier &amp;#124; Fair Labor Association}}&lt;/ref&gt; || নাই
|-
| অতিৰিক্ত কামৰ অতিৰিক্ত মজুৰি || '''১০০%''' || ৫০% || ৫০%
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰা অনুমোদিত নে? || '''হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন থাকিলে [https://www.india-briefing.com/news/due-process-terminating-employee-india-14363.html/]''' || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ
|-
| এজন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| ৯ জন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰাৰ চৰকাৰী অনুমতি প্ৰদান কৰা হয় নে? || '''বিৰলভাৱে'''&lt;ref name=&quot;hamilton&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;yale&quot;/&gt; || প্ৰযোজ্য নহয় || প্ৰযোজ্য নহয়
|-
| চাকৰি শেষ কৰাৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিয়ম নিয়ন্ত্ৰিত নে? || '''হয়''' || '''হয়''' || নহয়
|-
| [[চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ|চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ]] — ১ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ২.১ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''৪.৩ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|-
| চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ — ৫ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ১০.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''২১.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|}

* ভাৰতত নূন্যতম মজুৰি সম্পৰ্কীয় আইন সৰল কৰিবলৈ নতুন বিধি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, কিন্তু ইয়াৰ ফলত শ্ৰমিকসকলে প্ৰকৃত সুবিধা লাভ কৰা নাই&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/article/939763/india-has-a-new-code-to-simplify-law-on-minimum-wages-but-it-doesnt-give-workers-any-real-benefit|title=India has a new code to simplify law on minimum wages – but it doesn’t give workers any real benefit|first=Anupama|last=Kumar|date=21 October 2019|website=Scroll.in}}&lt;/ref&gt;

==টোকা==

{{reflist|30em}}

==তথ্যসূত্ৰ==

{{Refbegin|30em}} 
*[https://books.google.com/books?id=dbDZBQAAQBAJ ''The Industrial Development of Bengal, 1900-1939''] Vikas Publishing House Pvt Ltd : New Delhi, Pp.&amp;nbsp;256, {{ISBN|0706915798}}
*PM Cawthorne, 'Of Networks and Markets: The Rise and Rise of a South Indian Town, the Example of Tiruppur's Cotton Knitwear Industry' (1994) 23(1) World Development 43
*{{cite web|url=http://countrystudies.us/india/95.htm|work=U.S. Library of Congress|title=Library of Congress Country Studies|access-date=6 October 2007}}
*{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|work=কংগ্ৰেছ গ্ৰন্থাগাৰৰ দেশ অধ্যয়ন|access-date=6 November 2007|title=Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: India, December 2004}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6622268601/df28a1cf9d1a6af2018eed47a8b88272f0768e29/dl.pdf ''Government and Business Attitudes towards Labour Welfare in Bengal: The Maternity Benefit Question (1919-1947)'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in 'State and Business in India: A Historical Perspective', pp.&amp;nbsp;217–257 (New Delhi, 1987), {{ISBN|8185054266}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445751/13fd203cbca0e7ce8a1e99d63c6fcb4ad4a6486b/dl.pdf ''The Indian mines maternity benefit question, 1919-1947'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review 22 (3), 329-351
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445641/ef374a9d90133a4be02c4c2bd14ddf5ea5287c3d/dl.pdf ''The Problem of Middle Class Educated Unemployment in Bengal, 1912-1942'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review, 19 (1), 27-45
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445201/791c850049375307783b5e57af589b4b1c7b9670/dl.pdf ''Supply of Labour to Bengal Tea Industry 1900-1939'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Bangladesh Historical Studies, Vol. IV, pp.&amp;nbsp;49–63.
* {{cite news |last1=Kwatra |first1=Nikita |title=How caste affects India's rural job market |url=https://www.livemint.com/news/india/how-caste-affects-india-rural-job-market-11574665687641.html |access-date=25 November 2019 |work=[[মিণ্ট]] |date=25 November 2019}}
{{refend}}

==অতিৰিক্ত পঠন==

{{Refbegin|30em}}

;গ্ৰন্থ
* ব্ৰেমান, জান আদি (২০১৯)। ''[https://www.ucpress.edu/book/9780520302402/the-social-question-in-the-twenty-first-century A Social Question in the Twenty-First Century: A Global View]''। অধ্যায় ৬: A Mirage of Welfare: How the Social Question in India Got Aborted। কেলিফৰ্ণিয়া: University of California Press। {{ISBN|0520302400}}
* {{cite book|title=Women, Labour and the Economy in India: From Migrant Menservants to Uprooted Girl Children Maids|author=Chakravarty, D. and Chakravarty, I.|isbn=978-1-317-36278-4|year=2015| publisher=টেইলৰ এণ্ড ফ্ৰান্সিছ}}
* {{cite book|title=Capitalism, Inequality and Labour in India|author=Breman, J.| isbn=978-1-108-48241-7|lccn=2019017868|year=2019|publisher=কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Industrial Labour in India|author=Sharma, R.K.|isbn=978-8-171-56703-4|year=1997|publisher=Atlantic Publishers and Distributors}}
* {{cite book|title=Informal Labour in Urban India: Three Cities, Three Journeys|author=Barnes, T.|isbn=978-1-317-57101-8|year=2014|publisher=Taylor &amp; Francis}}
* {{cite book|title=Labour in Contemporary India|author=Jha, P.|isbn=978-0-199-08971-0|year=2016|publisher=অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Employment in India|author=Ghose, A.K.|isbn=978-0-190-99006-0|lccn=2020325023|year=2019|publisher=Oxford University Press}}
* {{cite book|title=Issues in Law and Public Policy on Contract Labour in India: Comparative Insights from China|author=Kumar, P. and Singh, J.|isbn=978-9-811-08444-7|year=2018|publisher=স্প্ৰিংগাৰ ছিংগাপুৰ}}
* {{cite book|title=Footloose Labour: Working in India's Informal Economy|author=Breman, J. and Hawthorn, G.P.|isbn=978-0-521-56824-1| lccn=lc95049938|year=1996|publisher=Cambridge University Press}}

;আলোচনী
*Pravin Sinha (2004) Representing labour in India, Development in Practice, 14:1-2, 127-135, {{doi|10.1080/0961452032000170695}}.
*Amartya K. Sen, Surplus Labour in India: A Critique of Schultz's Statistical Test, দ্য ইকনমিক জাৰ্নেল, Volume 77, Issue 305, 1 March 1967, Pages 154–161, {{doi|10.2307/2229374}}
*Vyas, M. Impact of Lockdown on Labour in India. Ind. J. Labour Econ. 63 (Suppl 1), 73–77 (2020). {{doi|10.1007/s41027-020-00259-w}}
*Shah, A, Lerche, J. Migration and the invisible economies of care: Production, social reproduction and seasonal migrant labour in India. Trans Inst Br Geogr. 2020; 45: 719–734. {{doi|10.1111/tran.12401}}
*Bhattacharjea, Aditya, Labour Market Regulation and Industrial Performance in India: A Critical Review of the Empirical Evidence. Indian Journal of Labour Economics, Vol. 49, No. 2, pp.&amp;nbsp;211–232, April–June 2006, Available at.
*Dinar Kale, David Wield, Joanna Chataway, Diffusion of knowledge through migration of scientific labour in India, বিজ্ঞান আৰু ৰাজহুৱা নীতি, Volume 35, Issue 6, July 2008, Pages 417–430, {{doi|10.3152/030234208X331245}}
*Tom Brass (2008) Capitalism and Bonded Labour in India: Reinterpreting Recent (Re-) Interpretations, দ্য জাৰ্নেল অৱ পিজেণ্ট ষ্টাডিজ, 35:2, 177-248, {{doi|10.1080/03066150802150969}}
*Papola, T. S. “Employment Growth and Social Protection of Labour in India.” Indian Journal of Industrial Relations 30, no. 2 (1994): 117–43.
*THOMAS, JAYAN JOSE. “India’s Labour Market during the 2000s: Surveying the Changes.” Economic and Political Weekly 47, no. 51 (2012): 39–51. 
*Sundaram, K., and Suresh D. Tendulkar. “The Poor in the Indian Labour Force: Scenario in the 1990s.” Economic and Political Weekly 39, no. 48 (2004): 5125–32. 
*Afridi, Farzana and Mukhopadhyay, Abhiroop and Sahoo, Soham, Female Labour Force Participation and Child Education in India: The Effect of the National Rural Employment Guarantee Scheme. IZA Discussion Paper No. 6593, Available at {{doi|10.2139/ssrn.2085180}}
*{{cite journal|title = Why is the Labour Force Participation of Women Declining in India?|journal = World Development
|volume = 98|pages = 360–380|year = 2017|issn = 0305-750X|doi = 10.1016/j.worlddev.2017.05.003|url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X17301663|author = Santosh Mehrotra and Jajati K. Parida|url-access = subscription}}
*Dubey, A., Olsen, W. &amp; Sen, K. The Decline in the Labour Force Participation of Rural Women in India: Taking a Long-Run View. Ind. J. Labour Econ. 60, 589–612 (2017). {{doi|10.1007/s41027-017-0085-0}}
*Reddy, A.B. (2016), &quot;Labour force participation of elderly in India: patterns and determinants&quot;, International Journal of Social Economics, Vol. 43 No. 5, pp.&amp;nbsp;502–516. {{doi|10.1108/IJSE-11-2014-0221}}
*Vidu Badigannavar, John Kelly, Do Labour Laws Protect Labour in India? Union Experiences of Workplace Employment Regulations in Maharashtra, India, ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ল' জাৰ্নেল, Volume 41, Issue 4, December 2012, Pages 439–470, {{doi|10.1093/indlaw/dws038}}
*SWAMINATHAN, PADMINI. “Outside the Realm of Protective Labour Legislation: Saga of Unpaid Labour in India.” ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল ৱিকলি 44, no. 44 (2009): 80–87.
{{Refend}}

==বাহ্যিক সংযোগ==

* [https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মসময় সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা] by [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]
* [https://labour.gov.in/ শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://labourbureau.gov.in/ শ্ৰম ব্যুৰোৰ চৰকাৰী ৱেবছাইট, শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2014/05/CSS-Report.pdf ভাৰতৰ অসংগঠিত খণ্ডৰ বাবে ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/10/21/comments-on-social-security-code-2020/ ২০২০ চনৰ সামাজিক সুৰক্ষা বিধিৰ ওপৰত মন্তব্য]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/09/25/self-employed-migrant-workers-in-the-unorganised-sector/ অসংগঠিত খণ্ডৰ স্বনিয়োজিত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]
* অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সাৰ্বজনীন আৰু ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰা [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2020/03/Designing-a-Universal-and-Comprehensive-Social-Security-Floor-for-Informal-Sector-Workers.pdf শ্ৰমিকসকল]


{{Wikiquote}}</text>
      <sha1>fudh6f19jov4wbk622btilik51a35f5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636242</id>
      <parentid>636241</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ভাৰতৰ অৰ্থনীতি]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>636242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113199" sha1="4rirzn86ipg08i32nsp6ycxfm8xh4pp" xml:space="preserve">[[File:Deaths from Karoshi.png|thumb|500px|প্ৰতি ১ লাখ ১৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ভিতৰত দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টাৰ ফলত হোৱা মৃত্যুৰ হাৰ। ২০১৬ চনত [[বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা]] আৰু [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ যুটীয়া অধ্যয়ন]]

[[File:Annual working time in OECD.svg|thumb|right|300px|১৯৭০ চনৰপৰা ২০২০ চনলৈ [[অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা আৰু উন্নয়ন সংস্থা]]ৰ দেশসমূহত প্ৰতিজন কৰ্মীৰ প্ৰকৃত গড় বাৰ্ষিক কৰ্মঘণ্টা]]

'''ভাৰতত শ্ৰম''' বুলিলে [[ভাৰত]]ৰ অৰ্থনীতিত থকা কৰ্মসংস্থাপনক বুজোৱা হয়। ২০২০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৪৭৬.৬৭ নিযুত শ্ৰমিক আছিল। এই সংখ্যা চীনৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহৎ কৰ্মশক্তি।&lt;ref name=&quot;WB&quot;&gt;{{cite web|year=2020|title=Labour force|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.TLF.TOTL.IN?locations=IN|publisher=CIA, United States}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰে কৃষি খণ্ডত ৪১.১৯ শতাংশ, উদ্যোগ খণ্ডত ২৬.১৮ শতাংশ আৰু সেৱা খণ্ডত ৩২.৩৩ শতাংশ কৰ্মশক্তি নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=&quot;WB&quot; /&gt; ইয়াৰে ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক লোক নিগমবিহীন আৰু অসংগঠিত উদ্যোগত কাম কৰে। এই উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ঠেলাগাড়ীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি ঘৰত হীৰা আৰু ৰত্ন পলিচ কৰা লোকলৈকে বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্মী আছে।&lt;ref name=pcoi/&gt;&lt;ref name=diamond&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|title=Protecting children in the world of work (see article on Child Labour in the Diamond Industry)|publisher=International Labour Organization|pages=51–53|author1=Chandra Korgaokar|author2=Geir Myrstad|year=1997|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927084915/http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|archive-date=27 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; সংগঠিত খণ্ডত চৰকাৰ, চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগত কাম কৰা কৰ্মীসকল অন্তৰ্ভুক্ত। ২০০৮ চনত সংগঠিত খণ্ডত ২৭.৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰে ১৭.৩ নিযুত লোকে চৰকাৰ বা চৰকাৰী মালিকানাধীন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰিছিল।&lt;ref name=survey11&gt;{{cite web | title=Economic Survey 2010-2011 |publisher=The Government of India | year=2012 | url=http://indiabudget.nic.in/es2010-11/estat1.pdf}}&lt;/ref&gt;

মানৱ অধিকাৰ পৰিমাপন পদক্ষেপৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত কৰ্মৰ অধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনৰ আয়ৰ স্তৰৰ তুলনাত সম্ভৱপৰ মাত্ৰাৰ ৪৩.৯ শতাংশহে লাভ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries|url=https://humanrightsmeasurement.org/|access-date=2022-02-25|website=humanrightsmeasurement.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=India – HRMI Rights Tracker|url=https://rightstracker.org/|access-date=2022-02-25|website=rightstracker.org|language=en|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329085646/https://rightstracker.org/|url-status=dead|archivedate=2022-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220315171721/https://rightstracker.org/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ সকলো ব্যৱসায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য শ্ৰম-নিয়মৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগৰ বাবে উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতৰ শ্ৰমিকসকল প্ৰায়ে নিয়োগকৰ্তাৰদ্বাৰা শোষিত হয় বুলি বিভিন্ন প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Schultz |first1=Kai |last2=Paton |first2=Elizabeth |last3=Jay |first3=Phyllida |date=2020-03-11 |title=Luxury's Hidden Indian Supply Chain |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/03/11/style/dior-saint-laurent-indian-labor-exploitation.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Perspective {{!}} Child labor: The inconvenient truth behind India's growth story |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/08/21/child-labor-the-inconvenient-truth-behind-indias-growth-story/ |access-date=2023-02-14 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-11-17 |title=Indian factory workers supplying major brands allege routine exploitation |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54960346 |access-date=2023-02-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paton |first=Elizabeth |date=2019-02-06 |title=Made for Next to Nothing. Worn by You? |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/fashion/india-fast-fashion-homeworkers.html |access-date=2023-02-14 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]ৰ মতে, বিশ্বৰ দহটা বৃহৎ অৰ্থনীতিৰ সৈতে তুলনা কৰিলে ভাৰতীয়সকলৰ গড় কৰ্মসপ্তাহ অন্যতম দীঘলীয়া। ভাৰতত গড় কৰ্মঘণ্টা প্ৰতি সপ্তাহত প্ৰায় ৪৭.৭ ঘণ্টা।&lt;ref name=ILO&gt;{{cite web | url=https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ | title=Statistics on working time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ito&gt;{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/business/story/indians-hardest-workers-globally-average-work-hours-narayana-murthy-low-productivity-2456567-2023-11-01 | title=Maybe not 70 hours, but Indians are among hardest workers in the world | date=November 2023 }}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক কৰ্মঘণ্টা থকা দেশসমূহৰ তালিকাত ভাৰত সপ্তম স্থানত আছে।&lt;ref name=ILO/&gt;&lt;ref name=ito/&gt; দীঘলীয়া কৰ্মঘণ্টা থকাৰ পিছতো ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ উৎপাদনশীলতা বিশ্বৰ ভিতৰত তুলনামূলকভাৱে কম।&lt;ref&gt;Dougherty, S., R. Herd and T. Chalaux (2009), &quot;What is holding back productivity growth in India?: Recent microevidence&quot;, OECD Journal: Economic Studies, vol. 2009/1, {{doi|10.1787/eco_studies-v2009-art3-en}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sapovadia, Vrajlal K., Low Productivity: India’s Bottleneck of Growth (May 21, 2019). Available at SSRN: {{ssrn|3391621}} or {{doi|10.2139/ssrn.3391621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bloom, Nicholas, Aprajit Mahajan, David McKenzie, and John Roberts. 2010. &quot;Why Do Firms in Developing Countries Have Low Productivity?&quot; American Economic Review, 100 (2): 619–23. {{doi|10.1257/aer.100.2.619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sivadasan, Jagadeesh. &quot;Barriers to Competition and Productivity: Evidence from India&quot; The B.E. Journal of Economic Analysis &amp; Policy, vol. 9, no. 1, 2009. {{doi|10.2202/1935-1682.2161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldar, B., Krishna, K.L., Aggarwal, S.C. et al. Productivity growth in India since the 1980s: the KLEMS approach. Ind. Econ. Rev. 52, 37–71 (2017). {{doi|10.1007/s41775-017-0002-y}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতৰ শ্ৰমৰ গাঁথনি==

[[File:Fruit seller in Kolkata.jpg|thumb|ভাৰতৰ অধিকাংশ কৰ্মসংস্থান অসংগঠিত খণ্ডত। ছবিখনত কলকাতাত ফল বিক্ৰী কৰা এজন শিশু বিক্ৰেতা]]
[[File:Marble Grinding Near Taj Mahal June 2006.JPG|thumb|উত্তৰ প্ৰদেশৰ এটা হস্তশিল্প উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰমিক]]
[[File:Flooring work at a Portico in Hydershakote.JPG|thumb|হায়দৰাবাদৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ মজিয়া নিৰ্মাণৰ কাম]]

ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক কৰ্মৰত জনসংখ্যা অসংগঠিত খণ্ডৰ অন্তৰ্গত।&lt;ref name=pcoi&gt;{{cite web|title=Labour Laws and Other Labour Regulations|author=Planning Commission of India|publisher=The Government of India|year=2007|url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/wg11_rplabr.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826171253/http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp11/wg11_rplabr.pdf|archive-date=26 August 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ভাৰতত ''সংগঠিত খণ্ড'' বা ''আনুষ্ঠানিক খণ্ড'' বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰ থকা আৰু পঞ্জীয়নভুক্ত সংগঠনক বুজোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাজহুৱাভাৱে লেনদেন কৰা কোম্পানী, নিগম বা আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰতিষ্ঠান, নিগম, কাৰখানা, বজাৰ-ভৱন, হোটেল আৰু বৃহৎ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। ''অসংগঠিত খণ্ড'', যাক ''নিজা হিচাপৰ উদ্যোগ'' বুলিও কোৱা হয়, বুলিলে অনুজ্ঞাপত্ৰবিহীন, স্ব-নিয়োজিত বা অপঞ্জীয়নভুক্ত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বুজায়। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে মালিকে নিজে চলোৱা সাধাৰণ দোকান, হস্তশিল্প আৰু তাঁতশিল্পৰ কৰ্মী, গ্ৰাম্য ব্যৱসায়ী আৰু কৃষক আদি।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Understanding the informal sector: a survey|author=M Swaminathan|year=1991|url=http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|access-date=23 July 2012|archive-date=15 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615202901/http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gender Dimensions of the Informal Sector and Informal Employment in India|page=3|author=S Chakrabarti|url=http://unstats.un.org/unsd/gender/Ghana_Jan2009/Doc41.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে ২০০৮ চনৰ প্ৰতিৱেদনত ভাৰতৰ অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Unorganized Labour|publisher=Ministry of Labour, Government of India|year=2009|url=http://labour.nic.in/annrep/files2k1/lab8.pdf}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনত বৃত্তি, কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতি, বিশেষভাৱে সংকটগ্ৰস্ত শ্ৰেণী আৰু সেৱা-ভিত্তিক শ্ৰেণীৰ আধাৰত অসংগঠিত কৰ্মশক্তিক ভাগ কৰা হৈছিল। 

অসংগঠিত বৃত্তিগত শ্ৰেণীৰ ভিতৰত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক, অংশীদাৰী কৃষক, মাছমৰীয়া, পশুপালনত নিয়োজিত লোক, বিড়ি বনোৱা লোক, লেবেল লগোৱা আৰু পেকিং কৰা কৰ্মী, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, চামৰাৰ কৰ্মী, তাঁতী, কাৰিকৰ, নিমখ উৎপাদন কৰা শ্ৰমিক, ইটাভাটাৰ আৰু শিলৰ খনিত কাম কৰা শ্ৰমিক, কাঠফলা কলৰ শ্ৰমিক আৰু তেলকলৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত আন এটা শ্ৰেণীত কৃষিৰ সৈতে স্থায়ীভাৱে জড়িত শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক, প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, চুক্তিবদ্ধ শ্ৰমিক আৰু দৈনিক মজুৰিৰ শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

সংকটগ্ৰস্ত অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ এটা পৃথক শ্ৰেণীত তাল গছৰ ৰস সংগ্ৰহ কৰা লোক, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ কাম কৰা লোক, মূৰত বোজা কঢ়িওৱা লোক, পশুচালিত বাহনৰ চালক, বোজা উঠোৱা আৰু নমোৱা শ্ৰমিক অন্তৰ্ভুক্ত। 

শেষৰ অসংগঠিত শ্ৰমিক শ্ৰেণীত ধাই, ঘৰুৱা শ্ৰমিক, নাপিত, শাক-পাচলি আৰু ফল বিক্ৰেতা, বাতৰি কাকত বিক্ৰেতা, পথৰ কাষৰ বিক্ৰেতা, ঠেলাগাড়ী চলোৱা লোক আৰু অসংগঠিত খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ কৰ্মী অন্তৰ্ভুক্ত।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Informal Sector in Asia from the Decent Work Perspective|author=Nurul Amin|publisher=International Labour Office, Geneva|year=2002|url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|access-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234032/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|archive-date=3 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Street Food Vendors in Delhi: Nomads in the storm of modernity|author=Stephan Shankar Nath|year=2010|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/10256/1/2010-06-09_0208808.pdf}}&lt;/ref&gt;

অসংগঠিত খণ্ডৰ উৎপাদনশীলতা কম আৰু ইয়াত কম মজুৰি প্ৰদান কৰা হয়। ২০০৬ চনত ভাৰতৰ ৯৪ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক অসংগঠিত খণ্ডত থকাৰ বিপৰীতে এই খণ্ডই দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ মাত্ৰ ৫৭ শতাংশ সৃষ্টি কৰিছিল। অৰ্থাৎ সংগঠিত খণ্ডৰ তুলনাত প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদন প্ৰায় ন গুণ কম আছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=A. C. KULSHRESHTHA|title=Measuring the Unorganized Sector in India|journal=Review of Income and Wealth |volume=57|issue=Supplement s1|pages=S123–S134|date=May 2011|doi=10.1111/j.1475-4991.2011.00452.x|s2cid=96476547}}&lt;/ref&gt; ভল্লাৰ মতে, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অসংগঠিত খণ্ডৰ তুলনা কৰিলে উৎপাদনশীলতাৰ ব্যৱধান আৰু অধিক বৃদ্ধি পায়। বৃত্তি অনুসৰি এই ব্যৱধান আৰু দুইৰপৰা চাৰিগুণলৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[শীলা ভল্লা]]|year=2003|title=The restructuring of unorganised sector in India|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|publisher=Planning Commission, Govt of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=More jobs, better jobs|author1=Kalpana Kochhar |author2=Pradeep Mitra |author3=Reema Nayar |journal=Finance and Development|volume=49|number=2|date=June 2012|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/06/kochhar.htm}}&lt;/ref&gt; গ্ৰাম্য অসংগঠিত খণ্ডত কম আয়ৰ বহুতো কৰ্মসংস্থান আছে। যিবোৰ পৰিয়ালৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ সকলো সদস্যই জীৱনজুৰি কেৱল অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিছে, তেনে পৰিয়ালত দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ অধিক বুলি প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। 

কৃষি, দুগ্ধ উৎপাদন, উদ্যানশস্য আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃত্তিসমূহে অকলেই ভাৰতৰ ৪১.৪৯ শতাংশ শ্ৰমিকক নিয়োজিত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employment in Agriculture industry|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS?locations=IN}}&lt;/ref&gt;

প্ৰায় ৩০ নিযুত শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক। ইয়াৰে অধিকাংশ কৃষিক্ষেত্ৰত কাম কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী কৰ্মসংস্থান সহজলভ্য নহয়। 

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ কাৰ্যালয়ে ইয়াৰ ৬৭সংখ্যক প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে ২০১০ চনত অসংগঠিত উৎপাদন, অসংগঠিত বাণিজ্য বা খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু অসংগঠিত সেৱা খণ্ডত দেশৰ মুঠ কৰ্মীৰ প্ৰায় ১০ শতাংশকৈ নিয়োজিত আছিল। প্ৰতিৱেদনখনত লগতে কোৱা হৈছিল যে ২০১০ চনত ভাৰতত প্ৰায় ৫৮ নিযুত নিগমবিহীন অ-কৃষি উদ্যোগ আছিল। 

২০০৮ চনত প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ব্যক্তিগত খণ্ডত সৰ্বাধিক নিয়োগ কৰা খণ্ড আছিল উৎপাদন খণ্ড, য'ত ৫ নিযুত কৰ্মী আছিল। সামাজিক সেৱা খণ্ডত ২.২ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যক্তিগত বিদ্যালয় আৰু চিকিৎসালয় অন্তৰ্ভুক্ত। বিত্তীয় খণ্ডত ১.১ নিযুত কৰ্মী আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেংক, বীমা আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তিৰ ব্যৱসায় অন্তৰ্ভুক্ত। কৃষি খণ্ডত ১ নিযুত কৰ্মী আছিল। 

২০০৮ চনত ভাৰতত সকলো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কোম্পানীত থকা কৰ্মীৰ সংখ্যাতকৈ কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা অধিক আছিল। চৰকাৰী মালিকানাধীন কোম্পানী আৰু পৌৰ চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে ভাৰতত ৰাজহুৱা খণ্ড আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কৰ্মচাৰীৰ অনুপাত আছিল ১.৮:১। লিংগভিত্তিক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰী মালিকানাধীন উদ্যোগত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত আছিল ৫:১। ব্যক্তিগত খণ্ডত এই অনুপাত ৩:১ আছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০জনতকৈ অধিক কৰ্মী থকা সংগঠিত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড একেলগে গণনা কৰিলে ৫.৫ নিযুত মহিলা আৰু ২২ নিযুত পুৰুষ নিয়োজিত আছিল।&lt;ref name=survey11/&gt;

জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ স্বাভাৱিক হাৰ আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ বাবে ভাৰতে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৩ নিযুত নতুন শ্ৰমিক কৰ্মশক্তিত যোগ কৰে। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিয়ে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৮ নিযুত নতুন কৰ্মসংস্থান সৃষ্টি কৰিছে। এই কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাংশ কম মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত সৃষ্টি হয়।&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Passes 1.2 Billion Mark|author=Tripti Lahiri|newspaper=The Wall Street Journal|date=April 2011|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703806304576233981941525872}}&lt;/ref&gt; বাকী প্ৰায় ৫ নিযুত যুৱক-যুৱতী কম মজুৰিৰ আংশিক কৰ্মসংস্থান, অস্থায়ী আন্তঃগাঁথনি আৰু স্থাৱৰ সম্পত্তি নিৰ্মাণৰ কামত দৈনিক বা অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে যোগ দিয়ে। বহু ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক নিবনুৱা হৈ থাকে।

==শ্ৰমিক সম্পৰ্ক==

২০০০ চনত ৪০০ নিযুতীয়া কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত আছিল। এই খণ্ডত চৰকাৰ আৰু বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;[http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf 28m workers employed by 400k companies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218032232/http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf |date=18 December 2010 }}&lt;/ref&gt; এই কৰ্মীসকলে দেশৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ৬০ শতাংশলৈ অৱদান আগবঢ়াইছিল। শ্ৰমিক সংঘ আইন, ১৯২৬ৰ জৰিয়তে ভাৰতত নতুনকৈ গঢ় লৈ উঠা শ্ৰমিক সংঘসমূহক স্বীকৃতি আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হৈছিল। 

১৯৯৭ চনত ভাৰতত চৰকাৰৰ ওচৰত পঞ্জীয়নভুক্ত প্ৰায় ৫৯,০০০ শ্ৰমিক সংঘ আছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt; ইয়াৰে মাত্ৰ ৯,৯০০টা সংঘই আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল আৰু মুঠ ৭.৪ নিযুত শ্ৰমিকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ দাবী কৰিছিল। [[কেৰালা]] ৰাজ্যত ৯,৮০০টা শ্ৰমিক সংঘ আছিল, যি সংখ্যা সৰ্বাধিক আছিল। কিন্তু ইয়াৰে অতি কমসংখ্যক সংঘই ভাৰত চৰকাৰৰ ওচৰত আয় আৰু ব্যয়ৰ প্ৰতিৱেদন দাখিল কৰিছিল। [[কৰ্ণাটক]] ৰাজ্যত ১৯৫০-ৰ দশকৰপৰা ১৯৯০-ৰ দশকলৈ শ্ৰমিক সংঘৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। 

১৯৯৫ চনত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘৰ ১০টা কেন্দ্ৰীয় মহাসংঘ আছিল। ১৯৮০ চনত সদস্য সংঘৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত সেইবোৰ আছিল ক্ৰমে আই এন টি ইউ চি, চি আই টি ইউ, বি এম এছ, এ আই টি ইউ চি, এইচ এম এছ, এন এল অ', ইউ টি ইউ চি, এ আই ইউ টি ইউ চি, এন এফ আই টি ইউ আৰু টি ইউ চি চি। প্ৰতিটো মহাসংঘৰ অধীনত বহুতো স্থানীয় শ্ৰমিক সংঘ আছিল। সৰুতম টি ইউ চি চিৰ ৬৫টা আৰু আই এন টি ইউ চিৰ ১,৬০৪টা সংযুক্ত সংঘ আছিল। ১৯৮৯ চনলৈ বি এম এছ ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ শ্ৰমিক সংঘৰ মহাসংঘ হৈছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ৩,১১৭টা সংঘ সংযুক্ত আছিল। আনহাতে, মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত আই এন টি ইউ চি সৰ্ববৃহৎ মহাসংঘ হৈ আছিল আৰু ইয়াৰ সদস্য আছিল ২.২ নিযুত।&lt;ref name=sinha04/&gt; আই এন টি ইউ চিয়ে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডত ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৫ শতাংশ কৰ্মশক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ২০১০ চনত ভাৰতৰ ৯৮ শতাংশতকৈ অধিক শ্ৰমিক কোনো শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নাছিল আৰু কোনো সামূহিক দৰ-দাম চুক্তিৰ অধীনতো নাছিল। 

===১৯৫০–১৯৯০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

বহুতো অৰ্থনীতিবিদে ভাৰতৰ উদ্যোগিক সম্পৰ্কৰ পৰিৱেশ অধ্যয়ন কৰিছে। ইয়াৰে বহু অধ্যয়নে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন, ১৯৪৭ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যভেদে থকা পাৰ্থক্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। কিছুমান অধ্যয়নে দাবী কৰিছে যে ঔদ্যোগিক বিবাদ আইনত শ্ৰমিকৰ পক্ষত কৰা সংশোধনে উদ্যোগৰ উৎপাদন আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল আৰু দৰিদ্ৰতাও বৃদ্ধি কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Can Labor Regulation Hinder Economic Performance? Evidence from India|author=Besley and Burgess|journal=The Quarterly Journal of Economics|year=2004|volume=119|number=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://econ.lse.ac.uk/staff/rburgess/wp/indreg.pdf}}&lt;/ref&gt; কিন্তু এই অধ্যয়নসমূহত ব্যৱহৃত তথ্য ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Labour market regulation and industrial performance in India: A critical review of the empirical evidence|author=Bhattacharjea, A.|journal=Indian Journal of Labour Economics|year=2006|volume=39|number=2}}&lt;/ref&gt; লগতে সাধাৰণ অৰ্থমিতীয় পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো ফলাফলসমূহ দৃঢ় নহয় বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mostly Harmless Econometrics|author=Angrist and Pischke|year=2008}}&lt;/ref&gt;

১৯৫০ আৰু ১৯৭০ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা প্ৰায় তিনিগুণ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি গড়ে ১,০০০টা শ্ৰমিক বিবাদৰপৰা এই সংখ্যা ৩,০০০টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৭৩ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৩,৩৭০টা হৈছিল। ১৯৭৯ চনত শ্ৰমিক বিবাদত অংশ লৈ কাম-বন্ধ কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ২.৯ নিযুত হৈছিল। ১৯৮২ চনত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক ৭৪.৬ নিযুত হৈছিল। এই সংখ্যা সংগঠিত খণ্ডৰ মুঠ কৰ্মদিনৰ প্ৰায় ২.৭ শতাংশ আছিল।&lt;ref name=sinha04&gt;{{cite book|title=Industrial Relations, Trade Unions, and Labour Legislation|author=P.R.N. Sinha|year=2004|isbn=9788177588132|pages=92–110|publisher=Pearson Education}}&lt;/ref&gt; ১৯৭০-ৰ দশকত শ্ৰমিক সংঘ আৰু বিবাদৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু ১৯৭৫–১৯৭৭ চনৰ সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা হঠাতে হ্ৰাস পাইছিল। সেই সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিছিল আৰু অন্যান্য অধিকাৰৰ লগতে শ্ৰমিকৰ ধৰ্মঘট কৰাৰ অধিকাৰো স্থগিত কৰা হৈছিল।&lt;ref name=db99&gt;{{cite book|title=Organized labour and economic liberalisation India: Past, present and future|author=Debashish Bhattacherjee|publisher=International Institute for Labour Studies, Geneva|year=1999|isbn=978-92-9014-613-1}}&lt;/ref&gt;

তলৰ তালিকাখনত সংগঠিত কৰ্মশক্তিৰ ধাৰা দেখুওৱা হৈছে।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804|title=Publications - Reserve Bank of India|website=www.rbi.org.in}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;toccolours sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; width:40em&quot;
|-
! বছৰ || ৰাজহুৱা খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত)|| ব্যক্তিগত খণ্ড&lt;br /&gt;(নিযুতত) || জীৱিত নিবনুৱা পঞ্জী&lt;br /&gt;(নিযুতত)
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৭৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৩.৬৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৬.৭৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৯.৭৮
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৫.৪৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৪০ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৮৪
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৮৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৩৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩০.১৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.০৬ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৭.৬৮ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৬.৩০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''১৯৯৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.৪৩ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৫১ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৩৭.৪৩
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৯.১৪ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৬৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪২.০০
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০০৫''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৮.১৯ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৮.৭৭ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪১.৪৭
|- style=&quot;text-align:center; &quot; 
||'''২০১০''' || style=&quot;text-align:center; &quot;|১৭.৫৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|১১.৪৫ || style=&quot;text-align:center; &quot;|৪০.১৭
|}

===১৯৯০–২০০০ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

সংগঠিত খণ্ডত শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্যপদ কেন্দ্ৰীভূত আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে মুঠ সদস্যৰ সংখ্যা প্ৰায় ৯ নিযুত আছিল। বহুতো শ্ৰমিক সংঘ আঞ্চলিক বা ৰাষ্ট্ৰীয় মহাসংঘৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ সংঘসমূহ আছিল [[ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘ কংগ্ৰেছ]], [[ভাৰতীয় শ্ৰমিক সংঘৰ কেন্দ্ৰ]], [[হিন্দ মজদূৰ সভা]] আৰু [[ভাৰতীয় মজদূৰ সংঘ]]। ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে শ্ৰমিক সংঘৰ নেতা হিচাপে কাম কৰিছিল। কিছুমান বিশ্লেষকৰ মতে, শ্ৰমিকৰ স্বাৰ্থতকৈ ৰাজনৈতিক দলৰ স্বাৰ্থ আগবঢ়াবলৈ ধৰ্মঘট আৰু অন্যান্য শ্ৰমিক আন্দোলন আহ্বান কৰা হৈছিল। 

১৯৯০ চনত চৰকাৰে ১,৮২৫টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ ঘটনা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ২৪.১ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ইয়াৰে ১০.৬ নিযুত কৰ্মদিন ধৰ্মঘট আৰু ১৩.৫ নিযুত কৰ্মদিন তলাবন্ধৰ বাবে হেৰাইছিল। এই শ্ৰমিক বিবাদসমূহত ১.৩ নিযুততকৈ অধিক শ্ৰমিক জড়িত আছিল। 

ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বছৰে বছৰে সলনি হৈছিল। ১৯৯০ চন আৰু ১৯৯১ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক তথ্যই ১৯৮০-ৰ দশকৰ তুলনাত হ্ৰাস দেখুৱাইছিল। সেই সময়ত শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি ৩৩ নিযুতৰপৰা ৭৫ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰায় ৯২৭টা ধৰ্মঘট আৰু তলাবন্ধ নথিভুক্ত কৰিছিল। এই সংখ্যা ১৯৯০ চনৰ প্ৰায় আধা আছিল। ১৯৯৯ আৰু ১৯৯১ চনত হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ সংখ্যা প্ৰায় একে আছিল, যদিও ১৯৯০-ৰ দশকত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আৰু কৰ্মীৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref name=sinha04/&gt;

===২০০০–২০১১ চনৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্ক===

২০০৪ আৰু ২০১১ চনৰ মাজত ভাৰতত শ্ৰমিক সংঘভুক্ত কৰ্মীৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছিল। এই সময়ছোৱাত শ্ৰমিক বিবাদৰ সংখ্যা বছৰি প্ৰায় ৪০০লৈ হ্ৰাস পাইছিল। ১৯৯০-ৰ দশকত এই সংখ্যা ১,০০০তকৈ অধিক আছিল। ১৯৯০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে শ্ৰমিক বিবাদৰ বাবে বছৰি গড়ে প্ৰায় ২৭ নিযুত কৰ্মদিন হেৰাইছিল। ২০১০ চনলৈ ভাৰতীয় অৰ্থনীতি যথেষ্ট বৃদ্ধি পোৱাৰ লগতে কৰ্মশক্তিও বৃদ্ধি পাইছিল। তথাপি হেৰুৱা কৰ্মদিনৰ গড় সংখ্যা প্ৰায় ৩০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছিল। বিবাদৰ সংখ্যা আৰু প্ৰতিটো বিবাদৰ ফলত হেৰুৱা কৰ্মদিন দুয়োটাই হ্ৰাস পাইছিল। ২০১০ চনৰ প্ৰথম পাঁচ মাহত ভাৰতত ২৪৯টা শ্ৰমিক বিবাদ হৈছিল। ২০১২ চনৰ একে সময়ছোৱাত এই সংখ্যা ১০১টা আছিল।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maruti riot: awful but isolated?|work=The Financial Times|date=23 July 2012|author=Rob Minto|url=http://blogs.ft.com/beyond-brics/2012/07/23/maruti-riot-awful-but-isolated/#axzz21SZI8fMC}}&lt;/ref&gt;

==অসংগঠিত শ্ৰমিকৰ সমস্যা==

অসংগঠিত শ্ৰমিকসকলে বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতৰ শ্ৰম মন্ত্ৰ্যালয়ে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক, ঘৰত কাম কৰা শ্ৰমিক, বন্ধকী শ্ৰমিক আৰু শিশু শ্ৰমিকৰ সমস্যাক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে। 

===প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক===
{{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 200
 | footer = ভাৰতীয় দক্ষ আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে মধ্যপ্ৰাচ্যৰ বহু অঞ্চলৰ কম মজুৰিৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪০ৰপৰা ৮৫ শতাংশ গঠন কৰে। ডুবাইৰ বুৰ্জ খলিফাকে ধৰি আৰব দেশসমূহৰ বহু উল্লেখযোগ্য ভৱন নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ অৱদান আছে। তেওঁলোকৰ দুৰ্বল জীৱন-যাপন আৰু শ্ৰমিকৰ ওপৰত হোৱা নিৰ্যাতনৰ বিভিন্ন অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai/&gt;
 | image1 = Burj dubai 3.11.08.jpg
 | image2 = Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg
}}

ভাৰতত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ দুটা বহল গোট আছে। এটা গোটে সাময়িকভাৱে বিদেশলৈ গৈ কাম কৰে আৰু আনটো গোটে ঋতুভিত্তিক বা কামৰ সুবিধা অনুসৰি দেশৰ ভিতৰতে এটা ঠাইৰপৰা আন এটা ঠাইলৈ যায়। 

যোৱা কেইটামান দশকত উন্নত কৰ্মসংস্থাপনৰ সন্ধানত বাংলাদেশ আৰু নেপালৰপৰা ভাৰতলৈ যথেষ্টসংখ্যক লোক আহিছে। বিদেশী উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানৰ গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে এই প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে যাত্ৰাপথত, কৰ্মস্থলীত আৰু ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত প্ৰায়ে হাৰাশাস্তি, হিংসা আৰু বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref&gt;Samuels, F. et al. (2012) [http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination Stories of harassment, violence and discrimination: migrant experiences between India, Nepal and Bangladesh. Overseas Development Institute Briefing Paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105144500/http://www.odi.org.uk/publications/6087-migration-india-nepal-bangladesh-harassment-violence-discrimination |date=5 November 2013 }}&lt;/ref&gt;

দেশত ঘৰুৱা কাম কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪.২ নিযুত বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই সংখ্যা ঘৰুৱা প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকক অন্তৰ্ভুক্ত নকৰে। এই শ্ৰমিকসকল পূৰ্ণকালীন বা আংশিককালীন, অস্থায়ী বা স্থায়ী হ'ব পাৰে। তেওঁলোকে সাধাৰণতে ধন বা সামগ্ৰীৰ বিনিময়ত কোনো সংস্থা বা পোনপটীয়াকৈ কোনো পৰিয়ালত ঘৰুৱা কাম কৰে। নিয়োগকৰ্তাৰ পৰিয়ালৰ কোনো সদস্য ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। কিছুমান শ্ৰমিকে কেৱল এজন নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে, আন কিছুমানে একাধিক নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে কাম কৰে। কিছুমান নিয়োগকৰ্তাৰ ঘৰত থাকি কাম কৰে আৰু কিছুমান ঋতুভিত্তিক কাম কৰে। এই শ্ৰমিকসকলৰ কৰ্মসংস্থান সাধাৰণতে নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পাৰিশ্ৰমিক ভিন্ন হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers in India|publisher=WIEGO|year=2012|url=http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|access-date=12 July 2012|archive-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|url-status=dead|archivedate=26 September 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Final Report of the Task Force on Domestic Workers|publisher=Ministry of Labour and Employment, Govt of India|date=12 September 2011|url=http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|url-status=dead|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

====কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰত]]ৰ ৰাজ্য [[কেৰালা]]ত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকল অৰ্থনীতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ২০১৩ চনত গুলাটি বিত্ত আৰু কৰ প্ৰতিষ্ঠানে কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি ৰাজ্যখনত প্ৰায় ২.৫ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আছিল। প্ৰতি বছৰে কেৰালাত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ২.৩৫ লাখকৈ বৃদ্ধি পায়।&lt;ref name=&quot;FirstPost-01&quot;&gt;{{cite news |last=K |first=Rejimon K |title=Left-led Kerala govt will be first in country to provide insurance, free medical treatment for migrant workers |url=http://www.firstpost.com/india/left-led-kerala-govt-will-be-first-in-country-to-provide-insurance-free-medical-treatment-for-migrant-workers-3416142.html |work=Firstpost |date=1 May 2017 |access-date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;

এই অধ্যয়নটো কেৰালাত শেষ হোৱা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ ৰে'লৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। সেয়েহে আন যাতায়াত ব্যৱহাৰ কৰা ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাছিল। যদি এই অনুমান সঠিক বুলি ধৰা হয় আৰু বছৰি নতুনকৈ যোগ হোৱা লোকৰ সংখ্যা, প্ৰব্ৰজনৰ সম্ভাৱ্য বৃদ্ধি আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰপৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনো ধৰা হয়, তেন্তে ২০১৭ চনত কেৰালাত ৩.৫ৰপৰা ৪ নিযুত আন্তঃৰাজ্যিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক থাকিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;Unescogym&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|title=Directorio de Entrenadores Personales en España|access-date=2 May 2020|archive-date=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221750/https://www.unescogym.org/wp-content/uploads/2017/11/Gods-Own-Workforce-CMID-2017.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব থকা সত্ত্বেও আৰু বহুতে ৰাজ্যখনৰ কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰশংসা কৰা সত্ত্বেও, তেওঁলোকক প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/kerala-a-dubai-for-bengali-migrants-111072700087_1.html|title=Kerala, a 'Dubai' for Bengali migrants|first=Sreelatha|last=Menon|newspaper=Business Standard India|date=27 July 2011|access-date=14 December 2017|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;

====মধ্যপ্ৰাচ্যত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে প্ৰায় ৪ নিযুত ভাৰতীয় মূলৰ শ্ৰমিক প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। ডুবাই, বাহৰেইন, কাটাৰ আৰু পাৰস্য উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ বহু আধুনিক স্থাপত্য নিৰ্মাণত তেওঁলোকৰ বৃহৎ অৱদান আছে বুলি উল্লেখ কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত [[বুৰ্জ খলিফা]]ও আছে। ই ২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত মুকলি কৰা হৈছিল। 

উন্নত মজুৰি, অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ ধন লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা আৰু ভাৰতত থকা পৰিয়ালক ধন পঠোৱাৰ সুবিধাৰ বাবে এই শ্ৰমিকসকল মধ্যপ্ৰাচ্যলৈ আকৰ্ষিত হয়। সাধাৰণতে তেওঁলোকে প্ৰতি ঘণ্টাত ২ৰপৰা ৫ মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০০৯ চনত ভাৰতীয় মূলৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে ভাৰতলৈ প্ৰায় ২০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পঠিয়াইছিল। 

নিৰ্মাণ প্ৰকল্প শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকক নিজা খৰচত ঘৰলৈ উভতি যাবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে সাধাৰণতে নিবনুৱা ভাট্টা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়। কিছুমান ক্ষেত্ৰত বেতন নিদিয়া, অসুৰক্ষিত কৰ্মপৰিস্থিতি আৰু দুৰ্বল জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতিৰ দৰে [[সংযুক্ত আৰব আমিৰাতত শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ|শ্ৰমিক নিৰ্যাতন]]ৰ অভিযোগ উত্থাপিত হৈছে।&lt;ref name=dubai&gt;{{cite web|title=Asia/Middle East: Increase Protections for Migrant Workers|date=22 November 2010|url=https://www.hrw.org/news/2010/11/22/indiauae-use-visit-raise-migrant-worker-issue}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reverse exodus of migrant workers in Persian Gulf challenges India|newspaper=The Washington Post|date=6 February 2010|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html|first=Emily|last=Wax}}&lt;/ref&gt;

====ক'ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক====

[[ভাৰতত ক'ভিড-১৯ বৈশ্বিক মহামাৰী|ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ সময়ত ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলে বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। দেশত জাৰি কৰা লকডাউনৰ বাবে কাৰখানা আৰু কৰ্মস্থলী বন্ধ হৈ পৰিছিল। ফলত লাখ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকে আয় হেৰুৱাইছিল আৰু খাদ্যৰ অভাৱ আৰু ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=In India, the world's biggest lockdown has forced migrants to walk hundreds of miles home|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers/2020/03/27/a62df166-6f7d-11ea-a156-0048b62cdb51_story.html|last1=Slater|first1=Joanna|last2=Masih|first2=Niha|newspaper=The Washington Post|date=28 March 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus outbreak: Ensuring water, hygiene facilities for migrant labourers can safeguard millions stranded during shutdown|url=https://www.firstpost.com/india/coronavirus-outbreak-ensuring-water-hygiene-facilities-for-migrant-labourers-can-safeguard-millions-stranded-during-shutdown-8228331.html|first1=Kanika|last1=Singh|date=6 April 2020|website=Firstpost|access-date=16 May 2020}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছত বহুতো শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়াল খাদ্যৰ অভাৱত পৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Yasir|first2=Sameer|date=29 March 2020|title=India's Coronavirus Lockdown Leaves Vast Numbers Stranded and Hungry|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/03/29/world/asia/coronavirus-india-migrants.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; হাজাৰ হাজাৰ শ্ৰমিকে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে খোজকাঢ়ি ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;HinduUncertainty4Apr&quot;&gt;{{Cite news|last1=Rashid|first1=Omar|last2=Anand|first2=Jatin|last3=Mahale|first3=Ajeet|date=4 April 2020|title=India coronavirus lockdown {{!}} Migrant workers and their long march to uncertainty|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-coronavirus-lockdown-migrant-workers-and-their-long-march-to-uncertainty/article31251952.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

লকডাউনৰ ফলত ২০২০ চনৰ ৫ মে'লৈ ৩০০তকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ পাইছিল। মৃত্যুৰ কাৰণৰ ভিতৰত অনাহাৰ, আত্মহত্যা,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The human cost of India's coronavirus lockdown: Deaths by hunger, starvation, suicide and more|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-human-cost-of-indias-coronavirus-lockdown-deaths-by-hunger-starvation-suicide-and-more-1.1586956637547|website=Gulf News|first1=Evangeline|last1=Elsa|date=15 April 2020|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; ক্লান্তি,&lt;ref&gt;{{Cite news|date=5 May 2020|title=Suicide leading cause for over 300 lockdown deaths in India, says study|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/suicide-leading-cause-for-over-300-lockdown-deaths-in-india-says-study/articleshow/75519279.cms|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt; পথ আৰু ৰে'ল দুৰ্ঘটনা,&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gettleman|first1=Jeffrey|last2=Raj|first2=Suhasini|last3=Kumar|first3=Hari|date=8 May 2020|title=As India Reopens, Deadly Accidents Break Out|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/08/world/asia/india-leak-train-reopen.html|access-date=13 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; আৰক্ষীৰ হিংসা&lt;ref&gt;{{Cite news|title=56-year-old migrant dies on road to home, another dies after police lathi charge|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/56-year-old-migrant-worker-on-his-way-to-home-dies-on-road-28-year-old-migrant-dies-in-police-lathicharge-in-surat/story-O1NI1kDAWYRAAQOg4dkT6M.html|date=15 May 2020|first1=Debabrata|last1=Mohanty|website=Hindustan Times}}&lt;/ref&gt; আৰু সময়মতে চিকিৎসা নোপোৱাও আছিল। প্ৰতিৱেদন অনুসৰি মৃতসকলৰ অধিকাংশই প্ৰান্তীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=More than 300 Indians have died of the coronavirus, and nearly 200 of the lockdown|url=https://theprint.in/opinion/more-than-300-indians-have-died-of-the-coronavirus-and-nearly-200-of-the-lockdown/400714/|last1=Vij|first1=Shivam|date=13 April 2020|website=ThePrint|access-date=13 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Not Just the Aurangabad Accident, 383 People Have Died Due to the Punitive Lockdown|url=https://thewire.in/rights/migrant-workers-non-coronavirus-lockdown-deaths|last1=Agarwal|first1=Kabir|date=10 May 2020|website=The Wire|access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;

শ্ৰমিকসকলক লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ প্ৰথম এক মাহত শ্ৰমিক বিশেষ ৰে'লত ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ সময়ত ৮০জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronavirus in India: 80 migrant workers have died on Shramik Special trains, Indian tweeps furious|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/coronavirus-in-india-80-migrant-workers-have-died-on-shramik-special-trains-indian-tweeps-furious-1.1590935479789|first=Evangeline |last=Elsa |date=31 May 2020 |work=Gulf News|access-date=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 May 2020|title=Indian Authorities Probe Deaths of Migrant Workers on Trains|work=The New York Times|agency=Associated Press|url=https://www.nytimes.com/aponline/2020/05/29/world/asia/ap-as-virus-outbreak-india-migrant-deaths.html|access-date=29 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকসকলক সহায় কৰিবলৈ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;21000camps&quot;&gt;{{Cite news|date=1 April 2020|title=More than 21,000 camps set up for over 6,60,000 migrants: State governments|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/more-than-21000-camps-set-up-for-over-660000-migrants-state-governments/articleshow/74920798.cms|access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Press Trust of India|date=15 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Over 60,000 people have registered on Delhi govt portal to go back home|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/over-60000-people-have-registered-on-delhi-govt-portal-to-go-back-home/article31586991.ece|access-date=18 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYTFreeFood14May&quot;&gt;{{Cite news|agency=Reuters|date=14 May 2020|title=India to Provide Free Food Grains to Millions of Migrant Workers|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/05/14/world/asia/14reuters-health-coronavirus-india-stimulus.html|access-date=16 May 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; পিছলৈ তেওঁলোকৰ বাবে যাতায়াতৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;NDTVBuses30Apr&quot;&gt;{{cite web|title=Buses Not Feasible For Moving Migrants, States Appeal To Centre: Sources|url=https://www.ndtv.com/india-news/buses-not-feasible-for-moving-migrants-states-appeal-to-centre-sources-2221212|publisher=NDTV|first1=Arvind |last1=Gunasekar|date=30 April 2020|access-date=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HinduShramikSpecial1May&quot;&gt;{{Cite news|last1=Bhargava|first1=Yuthika|date=1 May 2020|title=Coronavirus lockdown {{!}} Railways to run 'Shramik Special' trains to move migrant workers, other stranded persons|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/railways-to-run-shramik-special-trains-to-move-migrant-workers-other-stranded-persons/article31481996.ece|access-date=9 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

===ঋণ বন্ধকী শ্ৰম===

বন্ধকী শ্ৰম নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত থকা এনে এক বাধ্যতামূলক সম্পৰ্ক, য'ত শ্ৰমিকৰ ওপৰত থকা ঋণৰ বাবে তেওঁ কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বহু ক্ষেত্ৰত ঋণৰ ওপৰত ইমান অধিক সুত জমা হয় যে বন্ধকী শ্ৰম বহু দীঘলীয়া সময়লৈ বা অনিৰ্দিষ্টকাললৈ চলি থাকে। কেতিয়াবা শ্ৰমিকৰ ভাৰতৰ সংগঠিত বা অসংগঠিত খণ্ডত আন কৰ্মসংস্থানৰ সুযোগ নাথাকে। এনে ক্ষেত্ৰত তেওঁ বন্ধকী শ্ৰমৰ দৰে ব্যৱস্থাতো কৰ্মসংস্থানৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ সন্মত হয়। 

বন্ধকী শ্ৰম অবৈধ। তথাপি বল প্ৰয়োগ বা সামাজিক পৰম্পৰাৰ বাবে এনে সম্পৰ্ক চলি থাকিব পাৰে। কোনো শ্ৰমিক বন্ধকী সম্পৰ্কত সোমোৱাৰ পিছত তথ্যৰ অসমতা, বিকল্প কৰ্মসংস্থাপনৰ অভাৱ, আন কাম বিচাৰিবলৈ সময়ৰ অভাৱ আৰু চাকৰি এৰাৰ অধিক ব্যয়ৰ দৰে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Bonded labor and serfdom: a paradox of voluntary choice|author=G. Genicot|journal=Journal of Development Economics|volume=67|issue=1|date=February 2002|pages=101–127|doi=10.1016/S0304-3878(01)00179-1|citeseerx=10.1.1.507.5113}}&lt;/ref&gt;

জৰীপ পদ্ধতি, ধাৰণা আৰু তথ্যসূত্ৰ অনুসৰি ভাৰতত বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান যথেষ্ট ভিন্ন। ভাৰত চৰকাৰৰ চৰকাৰী অনুমান অনুসৰি বন্ধকী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা কেইবালাখ। আনহাতে ১৯৭৮ চনৰ এটা অনুমান অনুসৰি ভাৰতত ২.৬২ নিযুত বন্ধকী শ্ৰমিক আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|page=4|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ ৩২সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থাৰ জৰীপত ১৬খন মুখ্য ৰাজ্যত ৩৪৩,০০০ বন্ধকী শ্ৰমিকৰ অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ১৯৯৬ চনলৈ ২৮৫,৩৭৯জনক চিনাক্ত কৰি মুক্ত কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|pages=4–7|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ঋণৰ বিনিময়ত বন্ধকী শ্ৰমৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত কৃষি, শিলৰ খনি, ইটাভাটা, ধৰ্মীয় আৰু মন্দিৰৰ কাম, মৃৎশিল্প, গ্ৰাম্য তাঁতশিল্প, মাছ ধৰা, বনজ কাম, তামোল আৰু বিড়ি উদ্যোগ, কাৰ্পেট উদ্যোগ, অবৈধ খনন আৰু আতচবাজী উদ্যোগ অন্তৰ্ভুক্ত। পৰিয়ালৰ ঋণৰ সৈতে জড়িত বন্ধকী শ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শিশু শ্ৰমিকো পোৱা গৈছে। বিভিন্ন জৰীপত বন্ধকী শ্ৰমিকক অসংগঠিত আৰু নিগমবিহীন খণ্ডত পোৱা গৈছে।&lt;ref name=ravisr&gt;{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতে বন্ধকী শ্ৰম ব্যৱস্থা বিলোপ আইন, ১৯৭৬ প্ৰণয়ন কৰি সকলো ধৰণৰ বন্ধকী শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰে। এই আইনৰ জৰিয়তে বন্ধকী শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়া আৰু বন্ধকী শ্ৰমিক নিয়োগ, ৰখা বা বিচৰা ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক অপৰাধী হিচাপে গণ্য কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।&lt;ref name=ravisr/&gt;

===শিশু শ্ৰম===
২০১১ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ভাৰতত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ১০.১ নিযুত। ইয়াৰে ৫.৬ নিযুত ল'ৰা আৰু ৪.৫ নিযুত ছোৱালী। বিশ্বজুৰি প্ৰায় ১৫২ নিযুত শিশু শিশু শ্ৰমত জড়িত বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ নিযুত ছোৱালী আৰু ৮৮ নিযুত ল'ৰা। অৰ্থাৎ বিশ্বৰ প্ৰায় প্ৰতি দহটা শিশুৰ ভিতৰত এটাৰ সৈতে শিশু শ্ৰম জড়িত।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unicef.org/india/what-we-do/child-labour-exploitation|title=Protecting Children Without Family Care &amp;#124; UNICEF India|website=www.unicef.org}}&lt;/ref&gt;

দৰিদ্ৰতা, বিদ্যালয়ৰ অভাৱ, দুৰ্বল শিক্ষাৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি [[ভাৰতত শিশু শ্ৰম]]ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।&lt;ref name=ilo2008a&gt;{{cite web|title=Child labor - causes|year=2008|publisher=ILO, United Nations|url=http://www.ilo.org/public/english/region/eurpro/moscow/areas/ipec/causes.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools|newspaper=The Wall Street Journal|date=3 January 2012|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/03/india-journal-the-basic-shortages-that-plague-our-schools/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mbsm&gt;{{cite book|title=Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection|author1=Mario Biggeri |author2=Santosh Mehrotra |publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-38275-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite book|author=Brown, D. K., Deardorff, A. V. and Stern, R. M.|title=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options)|pages=194–247|doi=10.1002/9780470754818.ch3|isbn=9781405105552|chapter=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy|year=2003|url=http://www.fordschool.umich.edu/rsie/workingpapers/Papers451-475/r474.pdf |chapter-url=http://ase.tufts.edu/econ/papers/200111.pdf}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪নং অনুচ্ছেদে শিশু শ্ৰম নিষিদ্ধ কৰিছে। অৱশ্যে ইয়াৰ নিষেধাজ্ঞা কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ভাৰতীয় দণ্ডবিধি, কিশোৰ ন্যায় আইন, ২০০০ আৰু শিশু শ্ৰম নিষেধ আৰু বিলোপ আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত শিশু শ্ৰম চিনাক্ত, বিচাৰ আৰু বন্ধ কৰাৰ বাবে আইনী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।&lt;ref name=&quot;ilolaw&quot;&gt;{{cite web|title=National Legislation and Policies Against Child Labour in India |publisher=International Labour Organization - an Agency of the United Nations, Geneva |year=2011 |url=http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |archive-date= 9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ পিছতো ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰায় সকলো অসংগঠিত, ক্ষুদ্ৰ আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতে শিশু শ্ৰমিক দেখা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |title=Child Labour |publisher=Labour.nic.in |access-date=13 July 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512153454/http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |archive-date=12 May 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | title=The schedule - Occupations | access-date=2012-02-09 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20120129102953/http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm | archive-date=29 January 2012 | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns|last=Burra|first=Neera|publisher=National Commission for Protection of Child Rights|url=http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|access-date=19 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124054134/http://ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_migration_agriculture_%20mining_by_Neera_Burra.pdf|archive-date=24 January 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

গৱেষকসকলে উল্লেখ কৰিছে যে ভাৰতৰ শ্ৰম বজাৰৰ অনমনীয়তা আৰু গাঁথনি, অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ আকাৰ, উদ্যোগসমূহক বৃহৎ আকাৰলৈ বিকশিত হোৱাত বাধা দিয়া আইনী জটিলতা আৰু আধুনিক উৎপাদন প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ শিশু শ্ৰমৰ চাহিদা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৃহৎ অৰ্থনৈতিক কাৰক।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Policy Analysis of Child Labor: A Comparative Study|author1=Christiaan Grootaert |author2=Harry Anthony Patrinos |publisher=Palgrave Macmillan|year=1999|isbn=978-0312221225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Child Labor and the Division of Labor in the Early English Cotton Mills|author=Douglas Galbi|journal=Journal of Population Economics|year=1997|volume=10|issue=4|pages= 357–375|url=http://www.galbithink.org/child.pdf|doi=10.1007/s001480050048|pmid=12293082|s2cid=5858814}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰম আইন==
{{main|ভাৰতীয় শ্ৰম আইন}}

[[ভাৰত]]ত শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহক সাধাৰণতে &quot;ঔদ্যোগিক আইন&quot; হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Bhasin |first=Lalit |date=24 August 2007 |title=Labour And Employment Laws Of India |url=https://www.mondaq.com/india/employee-rights-labour-relations/50440/labour-and-employment-laws-of-india |url-status=live |access-date=2026-06-02 |website=[www.mondaq.com](http://www.mondaq.com) |language=en}}&lt;/ref&gt; এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ মূল কাৰণ হৈছে ভাৰতৰ বহুতো শ্ৰম আইন সীমিত ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। কিছুমান আইন কেৱল ২০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা কাৰখানাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, কিছুমান কেৱল নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু কিছুমান আইনৰ ক্ষেত্ৰত [[ভাৰত চৰকাৰ]] বা ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগ বা ক্ষেত্ৰত সেই আইন প্ৰয়োগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে। 

ভাৰতত একক আৰু কেন্দ্ৰীভূত শ্ৰম আইন-ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে [[ভাৰতৰ সংবিধান]]ত শ্ৰমক [[সমৱৰ্তী তালিকা]]ৰ বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰ দুয়োটাই শ্ৰম সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। সংবিধানৰ সপ্তম অনুসূচীৰ সমৱৰ্তী তালিকাত ২২, ২৩ আৰু ২৪ নং প্ৰৱেশ আৰু সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত এই ক্ষমতা নিৰ্ধাৰিত হৈছে। শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সাংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজনৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়োখন চৰকাৰে শ্ৰম আৰু নিয়োগ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন [[আইন]] প্ৰণয়ন কৰিছে। 

ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহ ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পূৰ্বৰ আইনসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ নিয়োগকৰ্তাসকলৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; স্বাধীনতাৰ পিছত অধিকাংশ শ্ৰম আইন সংশোধন কৰি অধিক ন্যায়সংগত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। শেহতীয়ালৈকে ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনসমূহ ৪০টাতকৈ অধিক পৃথক সংসদীয় আইনত বিভক্ত হৈ আছিল। [[ভাৰতৰ সংসদ|ভাৰতৰ সংসদে]] ২০১৯ আৰু ২০২০ চনত চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা প্ৰণয়ন কৰে। এই চাৰিখন সংহিতাই ২৯খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইন একত্ৰিত কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-29|title=Summary of Labour Codes 2020|url=https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|access-date=2021-03-29|website=Labour Codes 2020|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|url-status=dead|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414235338/https://www.labourcode.org/2021/03/29/summary-of-labour-codes-2020/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; এই সংহিতাসমূহ হৈছে [[ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক সংহিতা, ২০২০]], [[সামাজিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২০]], [[বৃত্তিগত সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্ম পৰিস্থিতি সংহিতা, ২০২০]] আৰু [[মজুৰি সংহিতা, ২০১৯]]। নতুন সংহিতাসমূহ ২১ নৱেম্বৰ ২০২৫ৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-05-09 |title=Labour law overhaul done: Centre notifies rules for all 4 labour codes; new wage, social security norms kick in |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/labour-law-overhaul-done-centre-notifies-rules-for-all-4-labour-codes-new-wage-social-security-norms-kick-in/articleshow/130975018.cms |access-date=2026-06-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt; প্ৰেছ তথ্য ব্যুৰোই এই ৰূপায়ণক এক &quot;ঐতিহাসিক সংস্কাৰ&quot; হিচাপে অভিহিত কৰিছে, যিয়ে নিয়ম-অনুসৰণ সৰল কৰে, পুৰণি বিধানসমূহ আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু কল্যাণ সুৰক্ষিত কৰি ব্যৱসায় কৰাটো সহজ কৰাৰ বাবে এক সৰল আৰু দক্ষ কাঠামো সৃষ্টি কৰে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India’s Labour Reforms: Simplification, Security, and Sustainable Growth |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504055226/https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2192524&amp;reg=3&amp;lang=2 |archive-date=2026-05-04 |access-date=2026-06-02 |website=[www.pib.gov.in](http://www.pib.gov.in)}}&lt;/ref&gt;


==অৰ্থনীতিবিদসকলৰ সমালোচনা==
গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে ভাৰতৰ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু শ্ৰমিকসকলক সুৰক্ষা দিয়াৰ উদ্দেশ্যে প্ৰৱৰ্তিত অত্যধিক নিয়মে অধিক দৰমহা থকা সংগঠিত খণ্ডত নিয়োগৰ ধীৰ বৃদ্ধিৰ অন্যতম কাৰণ হিচাপে কাম কৰে।&lt;ref name=aer&gt;{{cite journal|author=Aghion, P., R. Burgess, S. Redding and F. Zilibotti|year=2008|title=The Unequal Effects of Liberalisation: Evidence from Dismantling the License Raj in India|journal=American Economic Review|volume=94|issue=4|pages=1397–412|url=https://ideas.repec.org/p/zur/iewwpx/345.html|doi=10.1257/aer.98.4.1397|s2cid=966634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=qje&gt;{{cite journal|author1=Besley, T.|author2=R. Burgess|year=2004|title=Can Labour Regulation Hinder Economic Performance? - Evidence from India|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=119|issue=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533|s2cid=3044365|url=http://www.cepr.org/meets/wkcn/3/3508/papers/burgess.pdf}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hasan, R., D. Mitra and B.P. Ural|year=2007|title=Trade Liberalisation, Labour Market Institutions and Poverty Reduction: Evidence from India States|journal=India Policy Forum|volume=3|pages=71–122}}&lt;/ref&gt;

ভাৰতৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় আইন আৰু নিয়মসমূহে শ্ৰমিক বজাৰত কঠোৰতা সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগীসকলে জটিল আৰু অস্পষ্ট আইন এৰাই চলিবলৈ অনানুষ্ঠানিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰা এক ছায়া অৰ্থনীতিৰ আশ্ৰয় লয়। বিশেষকৈ ১৯৪৭ চনৰ ঔদ্যোগিক বিবাদ আইন আদিয়ে কঠোৰ শ্ৰমিক আইন আৰু একপক্ষীয় শ্ৰমিক সংঘ সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। যদিও এই আইনে কৰ্মচাৰী ছাটাই বা কৰ্মচ্যুত নিষিদ্ধ নকৰে, তথাপি&lt;ref name=&quot;gupta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090226070930/http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|url-status=dead|archive-date=26 February 2009|title=How wrong has the Indian Left been about economic reforms?|author=Aditya Gupta|access-date=14 July 2012}}&lt;/ref&gt; অনুপস্থিতিৰ বাবে কৰ্মচাৰী বৰ্খাস্ত কৰা, অৰ্থনৈতিক কাৰণত কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰা বা অৰ্থনৈতিকভাৱে অচল প্ৰতিষ্ঠান বন্ধ কৰাৰ বাবে উদ্যোগী আৰু কোম্পানীসমূহে চৰকাৰী বিষয়াৰ অনুমতি ল'ব লাগে। এই আমোলাতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া কেইবাবছৰলৈকে চলিব পাৰে আৰু চৰকাৰী বিষয়াসকলে এনে অনুমতি প্ৰায় সদায় নাকচ কৰা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite book|title=India in the Era of Economic Reforms|author=Sachs, Varshney, Bajpai|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195655292}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=hamilton&gt;{{cite web|title=Labor regulation, economic complexity, and the China-India gap|author=Gordon, Li, Xu|date=12 August 2010|publisher=Hamilton University|url=http://academics.hamilton.edu/economics/Home/xu_colgate_paper.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=yale&gt;{{cite web|title=Firing costs and flexibility:evidence from firms employment responses to economic shocks|author=Adhvaryu, Chari and Sharma|date=December 2009|publisher=Yale University|url=http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|archive-date=11 May 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলে যুক্তি দিছে যে ভাৰতৰ অনমনীয় শ্ৰমিক আইনে নতুন কোম্পানীসমূহক আনুষ্ঠানিকভাৱে পঞ্জীয়ন কৰা আৰু ইতিমধ্যে সংগঠিত খণ্ডত থকা কোম্পানীসমূহত অতিৰিক্ত শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী বাধা সৃষ্টি কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Reform in India: Democracy's drawbacks|newspaper=The Economist|date=27 October 2005|url=https://www.economist.com/special-report/2005/10/27/democracys-drawbacks}}&lt;/ref&gt; চীনৰ বিপৰীতে ভাৰতীয় ব্যৱসায়সমূহে ৰপ্তানি বা ঘৰুৱা সুযোগৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰচুৰ শ্ৰমিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, অথবা গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অন্যান্য কামৰ বাবে ব্যয়বহুল যন্ত্ৰপাতিৰ সলনি শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি ৰৈছে। এইবোৰক ভাৰতত নিয়োগৰ দুৰ্বল বৃদ্ধিৰ কাৰণ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref name=aer/&gt;&lt;ref name=qje/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Datta-Chaudhuri, T.  |author2=D. Bhattacharjee|year= 1994|title=Unions, Wages and Labour Markets in Indian Industry, 1960–66|journal=The Journal of Development Studies|volume=30|issue=2|pages=443–465|doi=10.1080/00220389408422323}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rigid Labor Laws: a Minor Barrier to Growth?|author=Arvind Panagariya|year=2002|publisher=Columbia University|url=http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|access-date=12 July 2012|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104722/http://web.archive.org/web/20160304104722/http://www.columbia.edu/~ap2231/ET/et30-sept01.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Are All Labor Regulations Equal? Evidence from Indian Manufacturing|author1=Ahmad Ahsan |author2=Carmen Pagés |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|year=2009|pages=62–75|url=https://ideas.repec.org/p/iza/izadps/dp3394.html|doi=10.1016/j.jce.2008.09.001|hdl=10419/35255 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

শেহতীয়াকৈ কেইজনমান গৱেষকে বিভিন্ন শ্ৰমিক নিয়ম থকা ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Indian Manufacturing: A Slow Sector in a Rapidly Growing Economy|author=Mitra and Ural|publisher=Institute of Policy Studies - Singapore and World Bank|year=2006|url=http://siteresources.worldbank.org/INTCHIINDGLOECO/Resources/Mitra_Ural_final.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Investment Climate and Economic Performance: Some Firm Level Evidence from India|author1=David Dollar|author2=Giuseppe Iarossi|author3=Taye Mengistae|publisher=Stanford Institute for Economic Policy Research|year=2002|url=http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|archive-date=20 September 2015|access-date=12 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920212827/http://siepr.stanford.edu/publicationsprofile/1361|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; তেওঁলোকে এনে ৰাজ্যসমূহৰ তুলনা কৰিছে যিবোৰে নিয়োগকৰ্তাক অধিক নমনীয়তা প্ৰদান কৰিবলৈ শ্ৰমিক আইন সংশোধন কৰিছিল, সেই ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে যিবোৰে শ্ৰমিক আইন অধিক কঠোৰ আৰু পালন কৰাটো অধিক জটিল কৰি তুলিছিল। এই অধ্যয়নসমূহত দেখা গৈছে যে নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। এনে ৰাজ্যসমূহে ৰপ্তানিৰ সুযোগৰ সুবিধা ল'ব পাৰিছিল আৰু নমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত জনমূৰি পৰিয়ালৰ আয় অধিক দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল। কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত স্থানীয় উদ্যোগীসকলে সীমিত সময়ৰ বাবে নিয়োগ কৰিব পৰা অস্থায়ী বা চুক্তিভিত্তিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাটো অধিক পছন্দ কৰিছিল। অৰ্থাৎ অধিক কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন থকা ৰাজ্যসমূহত অনানুষ্ঠানিক নিয়োগ বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sen, K., B. Saha and D. Maiti|year=2010|title=Labour Market Institution and Flexibility in Indian Manufacturing|publisher=University of Manchester}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Trade Reforms, Labor Regulations, and Labor-Demand Elasticities: Empirical Evidence from India|author1=Rana Hasan |author2=Devashish Mitra |author3=K.V. Ramaswamy |journal=The Review of Economics and Statistics|volume=89|issue=3|pages=466–481|year=2007|doi=10.1162/rest.89.3.466|s2cid=9557156 |url=http://www.nber.org/papers/w9879.pdf }}&lt;/ref&gt;

২০০৭ চনত প্ৰকাশিত ''দ্য ইকনমিষ্ট''ৰ এটা প্ৰবন্ধত ভাৰতে বিশ্বৰ বৃহৎ অৰ্থনীতিসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ কঠোৰ শ্ৰমিক আইন থকা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=economist2007&gt;{{cite news|title=India's economy - A Himalayan challenge|newspaper=The Economist|date=11 October 2007|url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2007/10/11/a-himalayan-challenge}}&lt;/ref&gt; ভাৰতৰ ব্যক্তিগত খণ্ডই, ইয়াৰ ভিতৰত সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডেও, প্ৰায় ১০ নিযুত ভাৰতীয়ক নিয়োগ কৰে। উৎপাদন কোম্পানীসমূহে কাৰখানাৰ পৰা শ্ৰমিক ছাটাই কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি ল'ব লাগে আৰু ১০০ জনতকৈ অধিক কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত এনে অনুমতি সাধাৰণতে অস্বীকাৰ কৰা হয়। ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ অধিকাংশ সৰু হোৱাৰ এইটো এটা কাৰণ বুলি কোৱা হয়। ভাৰতৰ সংগঠিত উৎপাদন খণ্ডৰ ৮৭ শতাংশ নিয়োগ ১০ জনতকৈ কম কৰ্মচাৰী থকা প্ৰতিষ্ঠানত হয়, আনহাতে চীনত এই হাৰ মাত্ৰ ৫ শতাংশ। সৰু ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহে বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ সুবিধা লাভ কৰিব নোৱাৰে আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে। ফলত অধিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰি বৃহৎ প্ৰতিষ্ঠানলৈ পৰিণত হ'লে যি উৎপাদনশীলতা লাভ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, তাৰ তুলনাত তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা কম হৈ থাকে। ইয়াৰ ফলত বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত ভাৰতীয় কোম্পানীসমূহৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ বা পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খোৱাৰ ক্ষমতা সীমিত হয়।

ইয়াৰ এটা ব্যতিক্ৰম হৈছে বৌদ্ধিক বা কাৰ্যালয়ভিত্তিক চাকৰি। এই ক্ষেত্ৰত কোম্পানীসমূহৰ শক্তিশালী স্বাৰ্থগোষ্ঠী থাকে আৰু কৰ্মচাৰীসকল সাধাৰণতে শ্ৰমিক সংঘৰ সদস্য নহয়। সেয়েহে এই কোম্পানীসমূহে অধিক সংখ্যক কৰ্মচাৰীৰ সৈতে তুলনামূলকভাৱে স্বাধীনভাৱে কাম কৰিব পাৰিছে আৰু শ্ৰমিক আইন উলংঘা নকৰাকৈ কৰ্মচাৰীৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশক চাকৰিৰ পৰা আঁতৰাব পাৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chronicles of the rise and fall of the Indian software engineer|url=http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125075147/http://business.outlookindia.com/article.aspx?102381|url-status=dead|archive-date=25 November 2011|work=Outlook Business|publisher=Outlook Publishing India Pvt. Ltd.|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt; প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে কাৰ্যালয়ভিত্তিক কৰ্মচাৰীক ঋণাত্মক সুপাৰিশ আৰু উদ্যোগৰ সংস্থাসমূহত ক'লা তালিকাভুক্ত কৰাৰ ভাবুকিৰ অধীনত পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয় বুলি এটা উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=The labor law implementation in India is very weak compared to many developed economies|url=http://jobgayi.com/resign|work=jobgayi.com|access-date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ডজানকভ আৰু ৰামালহোৱে ভাৰতকে ধৰি উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় বহুতো অধ্যয়ন পৰ্যালোচনা কৰিছে। তেওঁলোকে ওপৰৰ সমালোচনাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি মত প্ৰকাশ কৰিছে যে কঠোৰ নিয়োগ আইন থকা দেশসমূহত অসংগঠিত খণ্ডৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু নিবনুৱাৰ হাৰ অধিক, বিশেষকৈ যুৱসকলৰ মাজত। তেওঁলোকে লগতে উল্লেখ কৰিছে যে কঠোৰ আৰু অনমনীয় শ্ৰমিক আইন কম জনমূৰি আয়ৰ সৈতে শক্তিশালীভাৱে সম্পৰ্কিত।&lt;ref name=jce2009&gt;{{cite journal|title=Employment laws in developing countries|author1=Simeon Djankov |author2=Rita Ramalho |journal=Journal of Comparative Economics|volume=37|issue=1|pages=3–13|date=March 2009|doi=10.1016/j.jce.2008.10.003|s2cid=29262232 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Employment Protection, Firm Selection, and Growth|author=MARKUS POSCHKE|journal=Journal of Monetary Economics|volume=56|issue=8|pages=1074–1085|year=2009|url=http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/6448/ECO-2006-35.pdf|doi=10.1016/j.jmoneco.2009.10.013|citeseerx=10.1.1.711.4290|hdl=1814/6448|s2cid=260043}}&lt;/ref&gt;

==ভাৰতীয় শ্ৰমিক আইনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তুলনা==

তলৰ তালিকাখনত ২০১১ চনৰ হিচাপ অনুসৰি ভাৰতৰ শ্ৰমিক আইনসমূহ চীন আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰমিক আইনসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+'''শ্ৰমিক আইনত আপেক্ষিক নিয়ম আৰু কঠোৰতা'''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Employing Workers - 2011 data (based on input from ILO, OECD, local governments and private employers)|publisher=The World Bank|year=2012|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploretopics/employing-workers}}&lt;/ref&gt;
|-
! আইনে প্ৰয়োজন কৰা ব্যৱস্থা !! {{flag|ভাৰত}} !! {{flag|চীন}} !! {{flag|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ}}
|-
| [[নূন্যতম মজুৰি]] (মাৰ্কিন ডলাৰ/মাহ) || ৪৫ (মাহে ২৫০০ ভাৰতীয় টকা)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=71533 |title=Central Government Revises the National floor level Minimum Wage (NFLMW) from Rs. 100 Per Day to Rs. 115 Per Day Effective from 01.04.2011 |publisher=Pib.nic.in |date= |accessdate=2022-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/minimum-wage-hiked-by-rs15/article1609572.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Minimum wage hiked by Rs. 15 | date=8 April 2011}}&lt;/ref&gt; || ১৮২.৫ || '''১২৪২.৬'''
|-
| মানক কৰ্মদিন || ৯ ঘণ্টা || '''৮ ঘণ্টা''' || '''৮ ঘণ্টা'''
|-
| কৰ্মস্থলীত নূন্যতম বিশ্ৰাম || '''৫ ঘণ্টাত ৩০ মিনিট''' || নাই || নাই
|-
| সৰ্বাধিক [[অতিৰিক্ত কাম|অতিৰিক্ত কামৰ]] সীমা || বছৰি ২০০ ঘণ্টা || '''বছৰি ৪৩২ ঘণ্টা'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fairlabor.org/blog/entry/fair-labor-association-secures-commitment-limit-workers-hours-protect-pay-apples-largest|title = Fair Labor Association Secures Commitment to Limit Workers' Hours, Protect Pay at Apple's Largest Supplier &amp;#124; Fair Labor Association}}&lt;/ref&gt; || নাই
|-
| অতিৰিক্ত কামৰ অতিৰিক্ত মজুৰি || '''১০০%''' || ৫০% || ৫০%
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰা অনুমোদিত নে? || '''হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন থাকিলে [https://www.india-briefing.com/news/due-process-terminating-employee-india-14363.html/]''' || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ || হয়, চৰকাৰৰ অনুমোদন নোহোৱাকৈ
|-
| এজন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| ৯ জন কৰ্মচাৰীক চাকৰিৰ পৰা বৰ্খাস্ত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ অনুমতি প্ৰয়োজন নে? || '''হয়''' || নহয় || নহয়
|-
| [[কৰ্মচ্যুত|কৰ্মচ্যুতৰ]] বাবে চাকৰি শেষ কৰাৰ চৰকাৰী অনুমতি প্ৰদান কৰা হয় নে? || '''বিৰলভাৱে'''&lt;ref name=&quot;hamilton&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;yale&quot;/&gt; || প্ৰযোজ্য নহয় || প্ৰযোজ্য নহয়
|-
| চাকৰি শেষ কৰাৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিয়ম নিয়ন্ত্ৰিত নে? || '''হয়''' || '''হয়''' || নহয়
|-
| [[চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ|চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ]] — ১ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ২.১ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''৪.৩ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|-
| চাকৰি হেৰুওৱাৰ ক্ষতিপূৰণ — ৫ বছৰ চাকৰি কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে || ১০.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা || '''২১.৭ সপ্তাহৰ দৰমহা''' || নাই
|}

* ভাৰতত নূন্যতম মজুৰি সম্পৰ্কীয় আইন সৰল কৰিবলৈ নতুন বিধি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে, কিন্তু ইয়াৰ ফলত শ্ৰমিকসকলে প্ৰকৃত সুবিধা লাভ কৰা নাই&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/article/939763/india-has-a-new-code-to-simplify-law-on-minimum-wages-but-it-doesnt-give-workers-any-real-benefit|title=India has a new code to simplify law on minimum wages – but it doesn’t give workers any real benefit|first=Anupama|last=Kumar|date=21 October 2019|website=Scroll.in}}&lt;/ref&gt;

==টোকা==

{{reflist|30em}}

==তথ্যসূত্ৰ==

{{Refbegin|30em}} 
*[https://books.google.com/books?id=dbDZBQAAQBAJ ''The Industrial Development of Bengal, 1900-1939''] Vikas Publishing House Pvt Ltd : New Delhi, Pp.&amp;nbsp;256, {{ISBN|0706915798}}
*PM Cawthorne, 'Of Networks and Markets: The Rise and Rise of a South Indian Town, the Example of Tiruppur's Cotton Knitwear Industry' (1994) 23(1) World Development 43
*{{cite web|url=http://countrystudies.us/india/95.htm|work=U.S. Library of Congress|title=Library of Congress Country Studies|access-date=6 October 2007}}
*{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|work=কংগ্ৰেছ গ্ৰন্থাগাৰৰ দেশ অধ্যয়ন|access-date=6 November 2007|title=Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: India, December 2004}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6622268601/df28a1cf9d1a6af2018eed47a8b88272f0768e29/dl.pdf ''Government and Business Attitudes towards Labour Welfare in Bengal: The Maternity Benefit Question (1919-1947)'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in 'State and Business in India: A Historical Perspective', pp.&amp;nbsp;217–257 (New Delhi, 1987), {{ISBN|8185054266}}
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445751/13fd203cbca0e7ce8a1e99d63c6fcb4ad4a6486b/dl.pdf ''The Indian mines maternity benefit question, 1919-1947'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review 22 (3), 329-351
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445641/ef374a9d90133a4be02c4c2bd14ddf5ea5287c3d/dl.pdf ''The Problem of Middle Class Educated Unemployment in Bengal, 1912-1942'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Indian Economic &amp; Social History Review, 19 (1), 27-45
*[http://www.mendeley.com/download/public/107593591/6627445201/791c850049375307783b5e57af589b4b1c7b9670/dl.pdf ''Supply of Labour to Bengal Tea Industry 1900-1939'']{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Bangladesh Historical Studies, Vol. IV, pp.&amp;nbsp;49–63.
* {{cite news |last1=Kwatra |first1=Nikita |title=How caste affects India's rural job market |url=https://www.livemint.com/news/india/how-caste-affects-india-rural-job-market-11574665687641.html |access-date=25 November 2019 |work=[[মিণ্ট]] |date=25 November 2019}}
{{refend}}

==অতিৰিক্ত পঠন==

{{Refbegin|30em}}

;গ্ৰন্থ
* ব্ৰেমান, জান আদি (২০১৯)। ''[https://www.ucpress.edu/book/9780520302402/the-social-question-in-the-twenty-first-century A Social Question in the Twenty-First Century: A Global View]''। অধ্যায় ৬: A Mirage of Welfare: How the Social Question in India Got Aborted। কেলিফৰ্ণিয়া: University of California Press। {{ISBN|0520302400}}
* {{cite book|title=Women, Labour and the Economy in India: From Migrant Menservants to Uprooted Girl Children Maids|author=Chakravarty, D. and Chakravarty, I.|isbn=978-1-317-36278-4|year=2015| publisher=টেইলৰ এণ্ড ফ্ৰান্সিছ}}
* {{cite book|title=Capitalism, Inequality and Labour in India|author=Breman, J.| isbn=978-1-108-48241-7|lccn=2019017868|year=2019|publisher=কেমব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Industrial Labour in India|author=Sharma, R.K.|isbn=978-8-171-56703-4|year=1997|publisher=Atlantic Publishers and Distributors}}
* {{cite book|title=Informal Labour in Urban India: Three Cities, Three Journeys|author=Barnes, T.|isbn=978-1-317-57101-8|year=2014|publisher=Taylor &amp; Francis}}
* {{cite book|title=Labour in Contemporary India|author=Jha, P.|isbn=978-0-199-08971-0|year=2016|publisher=অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰেছ}}
* {{cite book|title=Employment in India|author=Ghose, A.K.|isbn=978-0-190-99006-0|lccn=2020325023|year=2019|publisher=Oxford University Press}}
* {{cite book|title=Issues in Law and Public Policy on Contract Labour in India: Comparative Insights from China|author=Kumar, P. and Singh, J.|isbn=978-9-811-08444-7|year=2018|publisher=স্প্ৰিংগাৰ ছিংগাপুৰ}}
* {{cite book|title=Footloose Labour: Working in India's Informal Economy|author=Breman, J. and Hawthorn, G.P.|isbn=978-0-521-56824-1| lccn=lc95049938|year=1996|publisher=Cambridge University Press}}

;আলোচনী
*Pravin Sinha (2004) Representing labour in India, Development in Practice, 14:1-2, 127-135, {{doi|10.1080/0961452032000170695}}.
*Amartya K. Sen, Surplus Labour in India: A Critique of Schultz's Statistical Test, দ্য ইকনমিক জাৰ্নেল, Volume 77, Issue 305, 1 March 1967, Pages 154–161, {{doi|10.2307/2229374}}
*Vyas, M. Impact of Lockdown on Labour in India. Ind. J. Labour Econ. 63 (Suppl 1), 73–77 (2020). {{doi|10.1007/s41027-020-00259-w}}
*Shah, A, Lerche, J. Migration and the invisible economies of care: Production, social reproduction and seasonal migrant labour in India. Trans Inst Br Geogr. 2020; 45: 719–734. {{doi|10.1111/tran.12401}}
*Bhattacharjea, Aditya, Labour Market Regulation and Industrial Performance in India: A Critical Review of the Empirical Evidence. Indian Journal of Labour Economics, Vol. 49, No. 2, pp.&amp;nbsp;211–232, April–June 2006, Available at.
*Dinar Kale, David Wield, Joanna Chataway, Diffusion of knowledge through migration of scientific labour in India, বিজ্ঞান আৰু ৰাজহুৱা নীতি, Volume 35, Issue 6, July 2008, Pages 417–430, {{doi|10.3152/030234208X331245}}
*Tom Brass (2008) Capitalism and Bonded Labour in India: Reinterpreting Recent (Re-) Interpretations, দ্য জাৰ্নেল অৱ পিজেণ্ট ষ্টাডিজ, 35:2, 177-248, {{doi|10.1080/03066150802150969}}
*Papola, T. S. “Employment Growth and Social Protection of Labour in India.” Indian Journal of Industrial Relations 30, no. 2 (1994): 117–43.
*THOMAS, JAYAN JOSE. “India’s Labour Market during the 2000s: Surveying the Changes.” Economic and Political Weekly 47, no. 51 (2012): 39–51. 
*Sundaram, K., and Suresh D. Tendulkar. “The Poor in the Indian Labour Force: Scenario in the 1990s.” Economic and Political Weekly 39, no. 48 (2004): 5125–32. 
*Afridi, Farzana and Mukhopadhyay, Abhiroop and Sahoo, Soham, Female Labour Force Participation and Child Education in India: The Effect of the National Rural Employment Guarantee Scheme. IZA Discussion Paper No. 6593, Available at {{doi|10.2139/ssrn.2085180}}
*{{cite journal|title = Why is the Labour Force Participation of Women Declining in India?|journal = World Development
|volume = 98|pages = 360–380|year = 2017|issn = 0305-750X|doi = 10.1016/j.worlddev.2017.05.003|url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X17301663|author = Santosh Mehrotra and Jajati K. Parida|url-access = subscription}}
*Dubey, A., Olsen, W. &amp; Sen, K. The Decline in the Labour Force Participation of Rural Women in India: Taking a Long-Run View. Ind. J. Labour Econ. 60, 589–612 (2017). {{doi|10.1007/s41027-017-0085-0}}
*Reddy, A.B. (2016), &quot;Labour force participation of elderly in India: patterns and determinants&quot;, International Journal of Social Economics, Vol. 43 No. 5, pp.&amp;nbsp;502–516. {{doi|10.1108/IJSE-11-2014-0221}}
*Vidu Badigannavar, John Kelly, Do Labour Laws Protect Labour in India? Union Experiences of Workplace Employment Regulations in Maharashtra, India, ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ল' জাৰ্নেল, Volume 41, Issue 4, December 2012, Pages 439–470, {{doi|10.1093/indlaw/dws038}}
*SWAMINATHAN, PADMINI. “Outside the Realm of Protective Labour Legislation: Saga of Unpaid Labour in India.” ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল ৱিকলি 44, no. 44 (2009): 80–87.
{{Refend}}

==বাহ্যিক সংযোগ==

* [https://ilostat.ilo.org/topics/working-time/ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মসময় সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা] by [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা]]
* [https://labour.gov.in/ শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://labourbureau.gov.in/ শ্ৰম ব্যুৰোৰ চৰকাৰী ৱেবছাইট, শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়]
* [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2014/05/CSS-Report.pdf ভাৰতৰ অসংগঠিত খণ্ডৰ বাবে ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/10/21/comments-on-social-security-code-2020/ ২০২০ চনৰ সামাজিক সুৰক্ষা বিধিৰ ওপৰত মন্তব্য]
* [https://www.dvara.com/research/blog/2020/09/25/self-employed-migrant-workers-in-the-unorganised-sector/ অসংগঠিত খণ্ডৰ স্বনিয়োজিত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]
* অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে সাৰ্বজনীন আৰু ব্যাপক সামাজিক সুৰক্ষা ভিত্তি প্ৰস্তুত কৰা [https://www.dvara.com/research/wp-content/uploads/2020/03/Designing-a-Universal-and-Comprehensive-Social-Security-Floor-for-Informal-Sector-Workers.pdf শ্ৰমিকসকল]


{{Wikiquote}}

[[শ্ৰেণী:ভাৰতৰ অৰ্থনীতি]]</text>
      <sha1>4rirzn86ipg08i32nsp6ycxfm8xh4pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139567</id>
    <revision>
      <id>636180</id>
      <parentid>636169</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rumi Borah~aswiki</username>
        <id>6664</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:বিত্ত]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>636180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12884" sha1="3k3smvhszeq9d4wzua8i66ovffpoyns" xml:space="preserve">==কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স==

'''[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]''' ({{lang-en|Corporate finance}}) হৈছে অৰ্থনীতিৰ এটা শাখা যি ব্যৱসায়ৰ ধনৰ উৎস, পুঁজিৰ গঠন, ব্যৱস্থাপকৰদ্বাৰা অংশীদাৰ বা শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ (Shareholder)সকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, আৰু ধন-সম্পদ বণ্টনৰ বাবে ব্যৱহৃত সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে জড়িত। 

কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা বৃদ্ধি কৰা।&lt;ref name=&quot;First Principles&quot;&gt;See [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles], [[Aswath Damodaran]], [[New York University]]'s [[Stern School of Business]]&lt;/ref&gt;

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সত দুটা মুখ্য উপ-শাখা আছে। 

'মূলধনী বাজেট ব্যৱস্থা' (Capital budgeting) ইয়াত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় কোন ধৰণৰ মূল্য-বৃদ্ধি কৰা প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব, আৰু সেই বিনিয়োগ 'শ্বেয়াৰ' (equity) বা 'ঋণ' (debt) ৰ জৰিয়তে কৰিব নে নাই। 

'কাৰ্যকাৰী মূলধন ব্যৱস্থাপনা' (Working capital management) ইয়াত কোম্পানীৰ স্বল্পমেয়াদী ধন-সম্পদ আৰু দায়বদ্ধতাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নগদ, 'ভঁৰাল' (stock), আৰু স্বল্পমেয়াদী ঋণ-ধাৰণ (যেনে গ্ৰাহকক দিয়া ঋণৰ সময়সীমা)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ। 

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স আৰু কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ শব্দসমূহ বিনিয়োগ বেংকিংৰ সৈতে জড়িত। 

বিনিয়োগ বেংকৰ সাধাৰণ ভূমিকা হৈছে কোম্পানীৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনসমূহ মূল্যায়ন কৰা আৰু সেই প্ৰয়োজনসমূহৰ বাবে উপযুক্ত ধৰণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা। 

সেইহেতু, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; আৰু &quot;কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ&quot; শব্দসমূহ সেই ধৰণৰ লেন-দেনৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে য’ত পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয় — নতুন ব্যৱসায় সৃষ্টি, বিকাশ, বৃদ্ধি বা অধিগ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is corporate finance? |url=https://www.icaew.com/technical/corporate-finance/corporate-finance-resources/what-is-corporate-finance |access-date=2024-12-16 |website=www.icaew.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

*যদিও মূলত 'কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স', 'ব্যৱস্থাপনা অৰ্থনীতি' (managerial finance)ৰপৰা ভিন্ন — যি সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন কৰে, কেৱল কৰ্পোৰেচন বা নিগম (corporation) নহয় — তথাপি [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক সমস্যাত প্ৰযোজ্য। 

বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (Financial management)ৰ সৈতে 'হিচাপ পৰীক্ষণ' বা 'হিচাপ বিজ্ঞান বৃত্তি' (Accounting profession)ৰ আৰ্থিক কাৰ্য্যৰ অংশত মিল আছে। কিন্তু 'আৰ্থিক হিচাপ বিজ্ঞান' (Financial accounting) হৈছে অতীতৰ আৰ্থিক তথ্যৰ প্ৰতিৱেদন, আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনাৰ লক্ষ্য হৈছে পুঁজিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে মূল্য বৃদ্ধি কৰা। 

==ইতিহাস==

*১৬০২ চনত স্থাপিত 'ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী' (Dutch East India Company) (VOC) প্ৰথমে মচলা ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰম্ভ কৰিছিল। সেই বছৰে কোম্পানীটোৱে বিশ্বৰ প্ৰথম IPO (Initial Public Offering)ৰ জৰিয়তে &quot;public&quot;লৈ গৈছিল। 

*এই ঘটনাক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰথমবাৰ কোম্পানীয়ে জনসাধাৰণৰপৰা পুঁজিৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী (Dutch East India Company) (VOC) আছিল প্ৰথম 'জনসাধাৰণৰ বাবে তালিকাভুক্ত কোম্পানী' (publicly listed company) যিয়ে নিয়মিতভাৱে লাভাংশ (dividend) প্ৰদান কৰিছিল। 

*VOC আছিল প্ৰথম 'যৌথ-শ্বেয়াৰ কোম্পানী' (joint-stock company) যিয়ে স্থিৰ পুঁজিৰ শ্বেয়াৰ (capital stock) লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Huston, Jeffrey L.: ''The Declaration of Dependence: Dividends in the Twenty-First Century''. (Archway Publishing, 2015, {{ISBN|1480825042}})&lt;/ref&gt;

*১৭শ শতিকাত ডাচ প্ৰজাতন্ত্ৰত বিনিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ বাজাৰ বিকাশ লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Freedman, Roy S.: ''Introduction to Financial Technology''. (Academic Press, 2006, {{ISBN|0123704782}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[DK Publishing|DK Publishing (Dorling Kindersley)]]: ''The Business Book (Big Ideas Simply Explained)''. (DK Publishing, 2014, {{ISBN|1465415858}})&lt;/ref&gt;

*১৮০০ দশকৰ আৰম্ভণিত লণ্ডন বিশ্বৰ বিভিন্ন কোম্পানীৰ বাবে কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে উদ্ভৱ হৈছিল। ইয়াত নতুন ধৰণৰ ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল। 

*২০শ শতিকাত 'ব্যৱস্থাপনামূলক পুঁজিবাদ' (managerial capitalism) আৰু 'সাধাৰণ শ্বেয়াৰ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা' (common stock finance)ৰ উত্থান হৈছিল। ইয়াত কোম্পানীয়ে পুঁজিৰ অন্য উৎসৰ পৰিৱৰ্তে initial public offering (IPO)ৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ তালিকাভুক্ত কৰি পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*আধুনিক কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স, 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা' (investment management) ৰ সৈতে একেলগে ২০শ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ লাভ কৰিছিল। বিশেষকৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্ৰিটেইনত তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োগত হোৱা উদ্ভাৱনৰ ফলত ইয়াৰ বিকাশ তীব্ৰ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgAnuSzVHKkC&amp;pg=PP1|title=A History of Corporate Finance|last1=Baskin|first1=Jonathan|last2=Baskin|first2=Jonathan Barron|last3=Miranti|first3=Paul J. Jr.|date=1999-12-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521655361|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Clifford W.|last2=Jensen|first2=Michael C.|date=2000-09-29|title=The Theory of Corporate Finance: A Historical Overview|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=244161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassis 20062&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=geEzo9s9QbUC&amp;pg=PA75|title=Capitals of Capital: A History of International Financial Centres, 1780–2005|author=Cassis, Youssef|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-33522-8|location=Cambridge, UK|pages=1; 74–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fPugmGG-ircC&amp;pg=PT149|title=The Global Securities Market: A History|last1=Michie|first1=Ranald|date=2006|publisher=OUP Oxford|isbn=0191608599|pages=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cameron &amp; Bovykin 19913&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItqhNQusviAC&amp;pg=PA13|title=International Banking: 1870–1914|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-506271-7|editor=Cameron, Rondo|location=New York, NY|pages=13|editor2=Bovykin, V.I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2008&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J0vl6CltQjEC&amp;q=the%20city%20richard%20roberts&amp;pg=PA2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|isbn=9781861978585|pages=6; 12–13; 88–89}}&lt;/ref&gt;

==ৰুপৰেখা==

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা নিয়মিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা (Fisher separation theorem অনুসৰি)। 

তথাপি, বহুদিন ধৰি এক বিতৰ্ক চলি আছে — কৰ্পোৰেট ব্যৱস্থাপকসকলৰ মুখ্য লক্ষ্য শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক নে অংশীদাৰ (stakeholder) (শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ, স্থানীয় সমাজ)ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক। অংশীদাৰ (Stakeholder) শব্দটো সাধাৰণতে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ আৰু স্থানীয় সমাজক বুজায়।&lt;ref&gt; In 2019, the [[Business Roundtable]] released a statement, signed by 181 prominent U.S. CEOs, which committed to lead their companies for &quot;the benefit of all stakeholders&quot;.&lt;/ref&gt;

*'অংশীদাৰ তত্ত্ব' (stakeholder theory)ৰ ওপৰত বিতৰ্ক চলি থাকিলেও, 'শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ তত্ত্ব' (shareholder theory) এতিয়াও কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য কৌশল হিচাপে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chuma |first1=Casius |last2=Qutieshat |first2=Abubaker |date=2023-03-30 |title=Where Does the Value of A Corporation Lie? A Literature Review |url=http://193.204.40.129/index.php/ea/article/view/2168 |journal=Economia Aziendale Online |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=15–32 |doi=10.13132/2038-5498/14.1.15-32 |issn=2038-5498}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]
[[শ্ৰেণী:বিত্ত]]</text>
      <sha1>3k3smvhszeq9d4wzua8i66ovffpoyns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636181</id>
      <parentid>636180</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rumi Borah~aswiki</username>
        <id>6664</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:বিত্ত]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>636181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12845" sha1="6n0kuqyfgexec0uo4hc72otswm2s9y3" xml:space="preserve">==কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স==

'''[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]''' ({{lang-en|Corporate finance}}) হৈছে অৰ্থনীতিৰ এটা শাখা যি ব্যৱসায়ৰ ধনৰ উৎস, পুঁজিৰ গঠন, ব্যৱস্থাপকৰদ্বাৰা অংশীদাৰ বা শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ (Shareholder)সকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, আৰু ধন-সম্পদ বণ্টনৰ বাবে ব্যৱহৃত সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে জড়িত। 

কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা বৃদ্ধি কৰা।&lt;ref name=&quot;First Principles&quot;&gt;See [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles], [[Aswath Damodaran]], [[New York University]]'s [[Stern School of Business]]&lt;/ref&gt;

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সত দুটা মুখ্য উপ-শাখা আছে। 

'মূলধনী বাজেট ব্যৱস্থা' (Capital budgeting) ইয়াত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় কোন ধৰণৰ মূল্য-বৃদ্ধি কৰা প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব, আৰু সেই বিনিয়োগ 'শ্বেয়াৰ' (equity) বা 'ঋণ' (debt) ৰ জৰিয়তে কৰিব নে নাই। 

'কাৰ্যকাৰী মূলধন ব্যৱস্থাপনা' (Working capital management) ইয়াত কোম্পানীৰ স্বল্পমেয়াদী ধন-সম্পদ আৰু দায়বদ্ধতাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নগদ, 'ভঁৰাল' (stock), আৰু স্বল্পমেয়াদী ঋণ-ধাৰণ (যেনে গ্ৰাহকক দিয়া ঋণৰ সময়সীমা)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ। 

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স আৰু কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ শব্দসমূহ বিনিয়োগ বেংকিংৰ সৈতে জড়িত। 

বিনিয়োগ বেংকৰ সাধাৰণ ভূমিকা হৈছে কোম্পানীৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনসমূহ মূল্যায়ন কৰা আৰু সেই প্ৰয়োজনসমূহৰ বাবে উপযুক্ত ধৰণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা। 

সেইহেতু, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; আৰু &quot;কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ&quot; শব্দসমূহ সেই ধৰণৰ লেন-দেনৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে য’ত পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয় — নতুন ব্যৱসায় সৃষ্টি, বিকাশ, বৃদ্ধি বা অধিগ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is corporate finance? |url=https://www.icaew.com/technical/corporate-finance/corporate-finance-resources/what-is-corporate-finance |access-date=2024-12-16 |website=www.icaew.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

*যদিও মূলত 'কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স', 'ব্যৱস্থাপনা অৰ্থনীতি' (managerial finance)ৰপৰা ভিন্ন — যি সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন কৰে, কেৱল কৰ্পোৰেচন বা নিগম (corporation) নহয় — তথাপি [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক সমস্যাত প্ৰযোজ্য। 

বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (Financial management)ৰ সৈতে 'হিচাপ পৰীক্ষণ' বা 'হিচাপ বিজ্ঞান বৃত্তি' (Accounting profession)ৰ আৰ্থিক কাৰ্য্যৰ অংশত মিল আছে। কিন্তু 'আৰ্থিক হিচাপ বিজ্ঞান' (Financial accounting) হৈছে অতীতৰ আৰ্থিক তথ্যৰ প্ৰতিৱেদন, আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনাৰ লক্ষ্য হৈছে পুঁজিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে মূল্য বৃদ্ধি কৰা। 

==ইতিহাস==

*১৬০২ চনত স্থাপিত 'ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী' (Dutch East India Company) (VOC) প্ৰথমে মচলা ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰম্ভ কৰিছিল। সেই বছৰে কোম্পানীটোৱে বিশ্বৰ প্ৰথম IPO (Initial Public Offering)ৰ জৰিয়তে &quot;public&quot;লৈ গৈছিল। 

*এই ঘটনাক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰথমবাৰ কোম্পানীয়ে জনসাধাৰণৰপৰা পুঁজিৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী (Dutch East India Company) (VOC) আছিল প্ৰথম 'জনসাধাৰণৰ বাবে তালিকাভুক্ত কোম্পানী' (publicly listed company) যিয়ে নিয়মিতভাৱে লাভাংশ (dividend) প্ৰদান কৰিছিল। 

*VOC আছিল প্ৰথম 'যৌথ-শ্বেয়াৰ কোম্পানী' (joint-stock company) যিয়ে স্থিৰ পুঁজিৰ শ্বেয়াৰ (capital stock) লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Huston, Jeffrey L.: ''The Declaration of Dependence: Dividends in the Twenty-First Century''. (Archway Publishing, 2015, {{ISBN|1480825042}})&lt;/ref&gt;

*১৭শ শতিকাত ডাচ প্ৰজাতন্ত্ৰত বিনিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ বাজাৰ বিকাশ লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Freedman, Roy S.: ''Introduction to Financial Technology''. (Academic Press, 2006, {{ISBN|0123704782}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[DK Publishing|DK Publishing (Dorling Kindersley)]]: ''The Business Book (Big Ideas Simply Explained)''. (DK Publishing, 2014, {{ISBN|1465415858}})&lt;/ref&gt;

*১৮০০ দশকৰ আৰম্ভণিত লণ্ডন বিশ্বৰ বিভিন্ন কোম্পানীৰ বাবে কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে উদ্ভৱ হৈছিল। ইয়াত নতুন ধৰণৰ ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল। 

*২০শ শতিকাত 'ব্যৱস্থাপনামূলক পুঁজিবাদ' (managerial capitalism) আৰু 'সাধাৰণ শ্বেয়াৰ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা' (common stock finance)ৰ উত্থান হৈছিল। ইয়াত কোম্পানীয়ে পুঁজিৰ অন্য উৎসৰ পৰিৱৰ্তে initial public offering (IPO)ৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ তালিকাভুক্ত কৰি পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*আধুনিক কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স, 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা' (investment management) ৰ সৈতে একেলগে ২০শ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ লাভ কৰিছিল। বিশেষকৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্ৰিটেইনত তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োগত হোৱা উদ্ভাৱনৰ ফলত ইয়াৰ বিকাশ তীব্ৰ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgAnuSzVHKkC&amp;pg=PP1|title=A History of Corporate Finance|last1=Baskin|first1=Jonathan|last2=Baskin|first2=Jonathan Barron|last3=Miranti|first3=Paul J. Jr.|date=1999-12-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521655361|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Clifford W.|last2=Jensen|first2=Michael C.|date=2000-09-29|title=The Theory of Corporate Finance: A Historical Overview|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=244161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassis 20062&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=geEzo9s9QbUC&amp;pg=PA75|title=Capitals of Capital: A History of International Financial Centres, 1780–2005|author=Cassis, Youssef|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-33522-8|location=Cambridge, UK|pages=1; 74–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fPugmGG-ircC&amp;pg=PT149|title=The Global Securities Market: A History|last1=Michie|first1=Ranald|date=2006|publisher=OUP Oxford|isbn=0191608599|pages=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cameron &amp; Bovykin 19913&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItqhNQusviAC&amp;pg=PA13|title=International Banking: 1870–1914|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-506271-7|editor=Cameron, Rondo|location=New York, NY|pages=13|editor2=Bovykin, V.I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2008&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J0vl6CltQjEC&amp;q=the%20city%20richard%20roberts&amp;pg=PA2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|isbn=9781861978585|pages=6; 12–13; 88–89}}&lt;/ref&gt;

==ৰুপৰেখা==

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা নিয়মিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা (Fisher separation theorem অনুসৰি)। 

তথাপি, বহুদিন ধৰি এক বিতৰ্ক চলি আছে — কৰ্পোৰেট ব্যৱস্থাপকসকলৰ মুখ্য লক্ষ্য শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক নে অংশীদাৰ (stakeholder) (শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ, স্থানীয় সমাজ)ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক। অংশীদাৰ (Stakeholder) শব্দটো সাধাৰণতে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ আৰু স্থানীয় সমাজক বুজায়।&lt;ref&gt; In 2019, the [[Business Roundtable]] released a statement, signed by 181 prominent U.S. CEOs, which committed to lead their companies for &quot;the benefit of all stakeholders&quot;.&lt;/ref&gt;

*'অংশীদাৰ তত্ত্ব' (stakeholder theory)ৰ ওপৰত বিতৰ্ক চলি থাকিলেও, 'শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ তত্ত্ব' (shareholder theory) এতিয়াও কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য কৌশল হিচাপে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chuma |first1=Casius |last2=Qutieshat |first2=Abubaker |date=2023-03-30 |title=Where Does the Value of A Corporation Lie? A Literature Review |url=http://193.204.40.129/index.php/ea/article/view/2168 |journal=Economia Aziendale Online |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=15–32 |doi=10.13132/2038-5498/14.1.15-32 |issn=2038-5498}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]</text>
      <sha1>6n0kuqyfgexec0uo4hc72otswm2s9y3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636182</id>
      <parentid>636181</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rumi Borah~aswiki</username>
        <id>6664</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:বিত্ত]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>636182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12884" sha1="3k3smvhszeq9d4wzua8i66ovffpoyns" xml:space="preserve">==কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স==

'''[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]''' ({{lang-en|Corporate finance}}) হৈছে অৰ্থনীতিৰ এটা শাখা যি ব্যৱসায়ৰ ধনৰ উৎস, পুঁজিৰ গঠন, ব্যৱস্থাপকৰদ্বাৰা অংশীদাৰ বা শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ (Shareholder)সকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, আৰু ধন-সম্পদ বণ্টনৰ বাবে ব্যৱহৃত সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে জড়িত। 

কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা বৃদ্ধি কৰা।&lt;ref name=&quot;First Principles&quot;&gt;See [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles], [[Aswath Damodaran]], [[New York University]]'s [[Stern School of Business]]&lt;/ref&gt;

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সত দুটা মুখ্য উপ-শাখা আছে। 

'মূলধনী বাজেট ব্যৱস্থা' (Capital budgeting) ইয়াত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় কোন ধৰণৰ মূল্য-বৃদ্ধি কৰা প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব, আৰু সেই বিনিয়োগ 'শ্বেয়াৰ' (equity) বা 'ঋণ' (debt) ৰ জৰিয়তে কৰিব নে নাই। 

'কাৰ্যকাৰী মূলধন ব্যৱস্থাপনা' (Working capital management) ইয়াত কোম্পানীৰ স্বল্পমেয়াদী ধন-সম্পদ আৰু দায়বদ্ধতাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নগদ, 'ভঁৰাল' (stock), আৰু স্বল্পমেয়াদী ঋণ-ধাৰণ (যেনে গ্ৰাহকক দিয়া ঋণৰ সময়সীমা)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ। 

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স আৰু কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ শব্দসমূহ বিনিয়োগ বেংকিংৰ সৈতে জড়িত। 

বিনিয়োগ বেংকৰ সাধাৰণ ভূমিকা হৈছে কোম্পানীৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনসমূহ মূল্যায়ন কৰা আৰু সেই প্ৰয়োজনসমূহৰ বাবে উপযুক্ত ধৰণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা। 

সেইহেতু, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; আৰু &quot;কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ&quot; শব্দসমূহ সেই ধৰণৰ লেন-দেনৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে য’ত পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয় — নতুন ব্যৱসায় সৃষ্টি, বিকাশ, বৃদ্ধি বা অধিগ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is corporate finance? |url=https://www.icaew.com/technical/corporate-finance/corporate-finance-resources/what-is-corporate-finance |access-date=2024-12-16 |website=www.icaew.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

*যদিও মূলত 'কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স', 'ব্যৱস্থাপনা অৰ্থনীতি' (managerial finance)ৰপৰা ভিন্ন — যি সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন কৰে, কেৱল কৰ্পোৰেচন বা নিগম (corporation) নহয় — তথাপি [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক সমস্যাত প্ৰযোজ্য। 

বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (Financial management)ৰ সৈতে 'হিচাপ পৰীক্ষণ' বা 'হিচাপ বিজ্ঞান বৃত্তি' (Accounting profession)ৰ আৰ্থিক কাৰ্য্যৰ অংশত মিল আছে। কিন্তু 'আৰ্থিক হিচাপ বিজ্ঞান' (Financial accounting) হৈছে অতীতৰ আৰ্থিক তথ্যৰ প্ৰতিৱেদন, আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনাৰ লক্ষ্য হৈছে পুঁজিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে মূল্য বৃদ্ধি কৰা। 

==ইতিহাস==

*১৬০২ চনত স্থাপিত 'ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী' (Dutch East India Company) (VOC) প্ৰথমে মচলা ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰম্ভ কৰিছিল। সেই বছৰে কোম্পানীটোৱে বিশ্বৰ প্ৰথম IPO (Initial Public Offering)ৰ জৰিয়তে &quot;public&quot;লৈ গৈছিল। 

*এই ঘটনাক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰথমবাৰ কোম্পানীয়ে জনসাধাৰণৰপৰা পুঁজিৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী (Dutch East India Company) (VOC) আছিল প্ৰথম 'জনসাধাৰণৰ বাবে তালিকাভুক্ত কোম্পানী' (publicly listed company) যিয়ে নিয়মিতভাৱে লাভাংশ (dividend) প্ৰদান কৰিছিল। 

*VOC আছিল প্ৰথম 'যৌথ-শ্বেয়াৰ কোম্পানী' (joint-stock company) যিয়ে স্থিৰ পুঁজিৰ শ্বেয়াৰ (capital stock) লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Huston, Jeffrey L.: ''The Declaration of Dependence: Dividends in the Twenty-First Century''. (Archway Publishing, 2015, {{ISBN|1480825042}})&lt;/ref&gt;

*১৭শ শতিকাত ডাচ প্ৰজাতন্ত্ৰত বিনিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ বাজাৰ বিকাশ লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Freedman, Roy S.: ''Introduction to Financial Technology''. (Academic Press, 2006, {{ISBN|0123704782}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[DK Publishing|DK Publishing (Dorling Kindersley)]]: ''The Business Book (Big Ideas Simply Explained)''. (DK Publishing, 2014, {{ISBN|1465415858}})&lt;/ref&gt;

*১৮০০ দশকৰ আৰম্ভণিত লণ্ডন বিশ্বৰ বিভিন্ন কোম্পানীৰ বাবে কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে উদ্ভৱ হৈছিল। ইয়াত নতুন ধৰণৰ ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল। 

*২০শ শতিকাত 'ব্যৱস্থাপনামূলক পুঁজিবাদ' (managerial capitalism) আৰু 'সাধাৰণ শ্বেয়াৰ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা' (common stock finance)ৰ উত্থান হৈছিল। ইয়াত কোম্পানীয়ে পুঁজিৰ অন্য উৎসৰ পৰিৱৰ্তে initial public offering (IPO)ৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ তালিকাভুক্ত কৰি পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*আধুনিক কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স, 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা' (investment management) ৰ সৈতে একেলগে ২০শ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ লাভ কৰিছিল। বিশেষকৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্ৰিটেইনত তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োগত হোৱা উদ্ভাৱনৰ ফলত ইয়াৰ বিকাশ তীব্ৰ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgAnuSzVHKkC&amp;pg=PP1|title=A History of Corporate Finance|last1=Baskin|first1=Jonathan|last2=Baskin|first2=Jonathan Barron|last3=Miranti|first3=Paul J. Jr.|date=1999-12-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521655361|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Clifford W.|last2=Jensen|first2=Michael C.|date=2000-09-29|title=The Theory of Corporate Finance: A Historical Overview|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=244161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassis 20062&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=geEzo9s9QbUC&amp;pg=PA75|title=Capitals of Capital: A History of International Financial Centres, 1780–2005|author=Cassis, Youssef|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-33522-8|location=Cambridge, UK|pages=1; 74–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fPugmGG-ircC&amp;pg=PT149|title=The Global Securities Market: A History|last1=Michie|first1=Ranald|date=2006|publisher=OUP Oxford|isbn=0191608599|pages=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cameron &amp; Bovykin 19913&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItqhNQusviAC&amp;pg=PA13|title=International Banking: 1870–1914|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-506271-7|editor=Cameron, Rondo|location=New York, NY|pages=13|editor2=Bovykin, V.I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2008&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J0vl6CltQjEC&amp;q=the%20city%20richard%20roberts&amp;pg=PA2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|isbn=9781861978585|pages=6; 12–13; 88–89}}&lt;/ref&gt;

==ৰুপৰেখা==

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা নিয়মিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা (Fisher separation theorem অনুসৰি)। 

তথাপি, বহুদিন ধৰি এক বিতৰ্ক চলি আছে — কৰ্পোৰেট ব্যৱস্থাপকসকলৰ মুখ্য লক্ষ্য শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক নে অংশীদাৰ (stakeholder) (শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ, স্থানীয় সমাজ)ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক। অংশীদাৰ (Stakeholder) শব্দটো সাধাৰণতে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ আৰু স্থানীয় সমাজক বুজায়।&lt;ref&gt; In 2019, the [[Business Roundtable]] released a statement, signed by 181 prominent U.S. CEOs, which committed to lead their companies for &quot;the benefit of all stakeholders&quot;.&lt;/ref&gt;

*'অংশীদাৰ তত্ত্ব' (stakeholder theory)ৰ ওপৰত বিতৰ্ক চলি থাকিলেও, 'শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ তত্ত্ব' (shareholder theory) এতিয়াও কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য কৌশল হিচাপে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chuma |first1=Casius |last2=Qutieshat |first2=Abubaker |date=2023-03-30 |title=Where Does the Value of A Corporation Lie? A Literature Review |url=http://193.204.40.129/index.php/ea/article/view/2168 |journal=Economia Aziendale Online |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=15–32 |doi=10.13132/2038-5498/14.1.15-32 |issn=2038-5498}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]
[[শ্ৰেণী:বিত্ত]]</text>
      <sha1>3k3smvhszeq9d4wzua8i66ovffpoyns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636188</id>
      <parentid>636182</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nayan j Nath</username>
        <id>15159</id>
      </contributor>
      <origin>636188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12829" sha1="ob5m7h35qgxf4bf9eu5n8yw0e0drrht" xml:space="preserve">'''[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]''' ({{lang-en|Corporate finance}}) হৈছে অৰ্থনীতিৰ এটা শাখা যি ব্যৱসায়ৰ ধনৰ উৎস, পুঁজিৰ গঠন, ব্যৱস্থাপকৰদ্বাৰা অংশীদাৰ বা শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ (Shareholder)সকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, আৰু ধন-সম্পদ বণ্টনৰ বাবে ব্যৱহৃত সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে জড়িত। 

কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা বৃদ্ধি কৰা।&lt;ref name=&quot;First Principles&quot;&gt;See [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles], [[Aswath Damodaran]], [[New York University]]'s [[Stern School of Business]]&lt;/ref&gt;

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সত দুটা মুখ্য উপ-শাখা আছে। 

'মূলধনী বাজেট ব্যৱস্থা' (Capital budgeting) ইয়াত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় কোন ধৰণৰ মূল্য-বৃদ্ধি কৰা প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব, আৰু সেই বিনিয়োগ 'শ্বেয়াৰ' (equity) বা 'ঋণ' (debt) ৰ জৰিয়তে কৰিব নে নাই। 

'কাৰ্যকাৰী মূলধন ব্যৱস্থাপনা' (Working capital management) ইয়াত কোম্পানীৰ স্বল্পমেয়াদী ধন-সম্পদ আৰু দায়বদ্ধতাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নগদ, 'ভঁৰাল' (stock), আৰু স্বল্পমেয়াদী ঋণ-ধাৰণ (যেনে গ্ৰাহকক দিয়া ঋণৰ সময়সীমা)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ। 

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স আৰু কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ শব্দসমূহ বিনিয়োগ বেংকিংৰ সৈতে জড়িত। 

বিনিয়োগ বেংকৰ সাধাৰণ ভূমিকা হৈছে কোম্পানীৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনসমূহ মূল্যায়ন কৰা আৰু সেই প্ৰয়োজনসমূহৰ বাবে উপযুক্ত ধৰণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা। 

সেইহেতু, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; আৰু &quot;কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ&quot; শব্দসমূহ সেই ধৰণৰ লেন-দেনৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে য’ত পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয় — নতুন ব্যৱসায় সৃষ্টি, বিকাশ, বৃদ্ধি বা অধিগ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is corporate finance? |url=https://www.icaew.com/technical/corporate-finance/corporate-finance-resources/what-is-corporate-finance |access-date=2024-12-16 |website=www.icaew.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

*যদিও মূলত 'কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স', 'ব্যৱস্থাপনা অৰ্থনীতি' (managerial finance)ৰপৰা ভিন্ন — যি সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন কৰে, কেৱল কৰ্পোৰেচন বা নিগম (corporation) নহয় — তথাপি [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক সমস্যাত প্ৰযোজ্য। 

বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (Financial management)ৰ সৈতে 'হিচাপ পৰীক্ষণ' বা 'হিচাপ বিজ্ঞান বৃত্তি' (Accounting profession)ৰ আৰ্থিক কাৰ্য্যৰ অংশত মিল আছে। কিন্তু 'আৰ্থিক হিচাপ বিজ্ঞান' (Financial accounting) হৈছে অতীতৰ আৰ্থিক তথ্যৰ প্ৰতিৱেদন, আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনাৰ লক্ষ্য হৈছে পুঁজিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে মূল্য বৃদ্ধি কৰা। 

==ইতিহাস==

*১৬০২ চনত স্থাপিত 'ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী' (Dutch East India Company) (VOC) প্ৰথমে মচলা ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰম্ভ কৰিছিল। সেই বছৰে কোম্পানীটোৱে বিশ্বৰ প্ৰথম IPO (Initial Public Offering)ৰ জৰিয়তে &quot;public&quot;লৈ গৈছিল। 

*এই ঘটনাক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰথমবাৰ কোম্পানীয়ে জনসাধাৰণৰপৰা পুঁজিৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী (Dutch East India Company) (VOC) আছিল প্ৰথম 'জনসাধাৰণৰ বাবে তালিকাভুক্ত কোম্পানী' (publicly listed company) যিয়ে নিয়মিতভাৱে লাভাংশ (dividend) প্ৰদান কৰিছিল। 

*VOC আছিল প্ৰথম 'যৌথ-শ্বেয়াৰ কোম্পানী' (joint-stock company) যিয়ে স্থিৰ পুঁজিৰ শ্বেয়াৰ (capital stock) লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Huston, Jeffrey L.: ''The Declaration of Dependence: Dividends in the Twenty-First Century''. (Archway Publishing, 2015, {{ISBN|1480825042}})&lt;/ref&gt;

*১৭শ শতিকাত ডাচ প্ৰজাতন্ত্ৰত বিনিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ বাজাৰ বিকাশ লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Freedman, Roy S.: ''Introduction to Financial Technology''. (Academic Press, 2006, {{ISBN|0123704782}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[DK Publishing|DK Publishing (Dorling Kindersley)]]: ''The Business Book (Big Ideas Simply Explained)''. (DK Publishing, 2014, {{ISBN|1465415858}})&lt;/ref&gt;

*১৮০০ দশকৰ আৰম্ভণিত লণ্ডন বিশ্বৰ বিভিন্ন কোম্পানীৰ বাবে কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে উদ্ভৱ হৈছিল। ইয়াত নতুন ধৰণৰ ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল। 

*২০শ শতিকাত 'ব্যৱস্থাপনামূলক পুঁজিবাদ' (managerial capitalism) আৰু 'সাধাৰণ শ্বেয়াৰ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা' (common stock finance)ৰ উত্থান হৈছিল। ইয়াত কোম্পানীয়ে পুঁজিৰ অন্য উৎসৰ পৰিৱৰ্তে initial public offering (IPO)ৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ তালিকাভুক্ত কৰি পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*আধুনিক কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স, 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা' (investment management) ৰ সৈতে একেলগে ২০শ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ লাভ কৰিছিল। বিশেষকৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্ৰিটেইনত তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োগত হোৱা উদ্ভাৱনৰ ফলত ইয়াৰ বিকাশ তীব্ৰ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgAnuSzVHKkC&amp;pg=PP1|title=A History of Corporate Finance|last1=Baskin|first1=Jonathan|last2=Baskin|first2=Jonathan Barron|last3=Miranti|first3=Paul J. Jr.|date=1999-12-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521655361|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Clifford W.|last2=Jensen|first2=Michael C.|date=2000-09-29|title=The Theory of Corporate Finance: A Historical Overview|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=244161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassis 20062&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=geEzo9s9QbUC&amp;pg=PA75|title=Capitals of Capital: A History of International Financial Centres, 1780–2005|author=Cassis, Youssef|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-33522-8|location=Cambridge, UK|pages=1; 74–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fPugmGG-ircC&amp;pg=PT149|title=The Global Securities Market: A History|last1=Michie|first1=Ranald|date=2006|publisher=OUP Oxford|isbn=0191608599|pages=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cameron &amp; Bovykin 19913&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItqhNQusviAC&amp;pg=PA13|title=International Banking: 1870–1914|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-506271-7|editor=Cameron, Rondo|location=New York, NY|pages=13|editor2=Bovykin, V.I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2008&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J0vl6CltQjEC&amp;q=the%20city%20richard%20roberts&amp;pg=PA2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|isbn=9781861978585|pages=6; 12–13; 88–89}}&lt;/ref&gt;

==ৰুপৰেখা==

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা নিয়মিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা (Fisher separation theorem অনুসৰি)। 

তথাপি, বহুদিন ধৰি এক বিতৰ্ক চলি আছে — কৰ্পোৰেট ব্যৱস্থাপকসকলৰ মুখ্য লক্ষ্য শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক নে অংশীদাৰ (stakeholder) (শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ, স্থানীয় সমাজ)ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক। অংশীদাৰ (Stakeholder) শব্দটো সাধাৰণতে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ আৰু স্থানীয় সমাজক বুজায়।&lt;ref&gt; In 2019, the [[Business Roundtable]] released a statement, signed by 181 prominent U.S. CEOs, which committed to lead their companies for &quot;the benefit of all stakeholders&quot;.&lt;/ref&gt;

*'অংশীদাৰ তত্ত্ব' (stakeholder theory)ৰ ওপৰত বিতৰ্ক চলি থাকিলেও, 'শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ তত্ত্ব' (shareholder theory) এতিয়াও কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য কৌশল হিচাপে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chuma |first1=Casius |last2=Qutieshat |first2=Abubaker |date=2023-03-30 |title=Where Does the Value of A Corporation Lie? A Literature Review |url=http://193.204.40.129/index.php/ea/article/view/2168 |journal=Economia Aziendale Online |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=15–32 |doi=10.13132/2038-5498/14.1.15-32 |issn=2038-5498}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]
[[শ্ৰেণী:বিত্ত]]</text>
      <sha1>ob5m7h35qgxf4bf9eu5n8yw0e0drrht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636205</id>
      <parentid>636188</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <comment>/* ৰুপৰেখা */</comment>
      <origin>636205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12830" sha1="0c6n5g52cpnxa383mdz8tu740nm7y7w" xml:space="preserve">'''[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]''' ({{lang-en|Corporate finance}}) হৈছে অৰ্থনীতিৰ এটা শাখা যি ব্যৱসায়ৰ ধনৰ উৎস, পুঁজিৰ গঠন, ব্যৱস্থাপকৰদ্বাৰা অংশীদাৰ বা শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ (Shareholder)সকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, আৰু ধন-সম্পদ বণ্টনৰ বাবে ব্যৱহৃত সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে জড়িত। 

কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা বৃদ্ধি কৰা।&lt;ref name=&quot;First Principles&quot;&gt;See [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles], [[Aswath Damodaran]], [[New York University]]'s [[Stern School of Business]]&lt;/ref&gt;

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সত দুটা মুখ্য উপ-শাখা আছে। 

'মূলধনী বাজেট ব্যৱস্থা' (Capital budgeting) ইয়াত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় কোন ধৰণৰ মূল্য-বৃদ্ধি কৰা প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব, আৰু সেই বিনিয়োগ 'শ্বেয়াৰ' (equity) বা 'ঋণ' (debt) ৰ জৰিয়তে কৰিব নে নাই। 

'কাৰ্যকাৰী মূলধন ব্যৱস্থাপনা' (Working capital management) ইয়াত কোম্পানীৰ স্বল্পমেয়াদী ধন-সম্পদ আৰু দায়বদ্ধতাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নগদ, 'ভঁৰাল' (stock), আৰু স্বল্পমেয়াদী ঋণ-ধাৰণ (যেনে গ্ৰাহকক দিয়া ঋণৰ সময়সীমা)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ। 

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স আৰু কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ শব্দসমূহ বিনিয়োগ বেংকিংৰ সৈতে জড়িত। 

বিনিয়োগ বেংকৰ সাধাৰণ ভূমিকা হৈছে কোম্পানীৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনসমূহ মূল্যায়ন কৰা আৰু সেই প্ৰয়োজনসমূহৰ বাবে উপযুক্ত ধৰণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা। 

সেইহেতু, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; আৰু &quot;কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ&quot; শব্দসমূহ সেই ধৰণৰ লেন-দেনৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে য’ত পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয় — নতুন ব্যৱসায় সৃষ্টি, বিকাশ, বৃদ্ধি বা অধিগ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is corporate finance? |url=https://www.icaew.com/technical/corporate-finance/corporate-finance-resources/what-is-corporate-finance |access-date=2024-12-16 |website=www.icaew.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

*যদিও মূলত 'কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স', 'ব্যৱস্থাপনা অৰ্থনীতি' (managerial finance)ৰপৰা ভিন্ন — যি সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন কৰে, কেৱল কৰ্পোৰেচন বা নিগম (corporation) নহয় — তথাপি [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক সমস্যাত প্ৰযোজ্য। 

বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (Financial management)ৰ সৈতে 'হিচাপ পৰীক্ষণ' বা 'হিচাপ বিজ্ঞান বৃত্তি' (Accounting profession)ৰ আৰ্থিক কাৰ্য্যৰ অংশত মিল আছে। কিন্তু 'আৰ্থিক হিচাপ বিজ্ঞান' (Financial accounting) হৈছে অতীতৰ আৰ্থিক তথ্যৰ প্ৰতিৱেদন, আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনাৰ লক্ষ্য হৈছে পুঁজিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে মূল্য বৃদ্ধি কৰা। 

==ইতিহাস==

*১৬০২ চনত স্থাপিত 'ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী' (Dutch East India Company) (VOC) প্ৰথমে মচলা ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰম্ভ কৰিছিল। সেই বছৰে কোম্পানীটোৱে বিশ্বৰ প্ৰথম IPO (Initial Public Offering)ৰ জৰিয়তে &quot;public&quot;লৈ গৈছিল। 

*এই ঘটনাক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰথমবাৰ কোম্পানীয়ে জনসাধাৰণৰপৰা পুঁজিৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী (Dutch East India Company) (VOC) আছিল প্ৰথম 'জনসাধাৰণৰ বাবে তালিকাভুক্ত কোম্পানী' (publicly listed company) যিয়ে নিয়মিতভাৱে লাভাংশ (dividend) প্ৰদান কৰিছিল। 

*VOC আছিল প্ৰথম 'যৌথ-শ্বেয়াৰ কোম্পানী' (joint-stock company) যিয়ে স্থিৰ পুঁজিৰ শ্বেয়াৰ (capital stock) লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Huston, Jeffrey L.: ''The Declaration of Dependence: Dividends in the Twenty-First Century''. (Archway Publishing, 2015, {{ISBN|1480825042}})&lt;/ref&gt;

*১৭শ শতিকাত ডাচ প্ৰজাতন্ত্ৰত বিনিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ বাজাৰ বিকাশ লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Freedman, Roy S.: ''Introduction to Financial Technology''. (Academic Press, 2006, {{ISBN|0123704782}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[DK Publishing|DK Publishing (Dorling Kindersley)]]: ''The Business Book (Big Ideas Simply Explained)''. (DK Publishing, 2014, {{ISBN|1465415858}})&lt;/ref&gt;

*১৮০০ দশকৰ আৰম্ভণিত লণ্ডন বিশ্বৰ বিভিন্ন কোম্পানীৰ বাবে কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে উদ্ভৱ হৈছিল। ইয়াত নতুন ধৰণৰ ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল। 

*২০শ শতিকাত 'ব্যৱস্থাপনামূলক পুঁজিবাদ' (managerial capitalism) আৰু 'সাধাৰণ শ্বেয়াৰ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা' (common stock finance)ৰ উত্থান হৈছিল। ইয়াত কোম্পানীয়ে পুঁজিৰ অন্য উৎসৰ পৰিৱৰ্তে initial public offering (IPO)ৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ তালিকাভুক্ত কৰি পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*আধুনিক কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স, 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা' (investment management) ৰ সৈতে একেলগে ২০শ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ লাভ কৰিছিল। বিশেষকৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্ৰিটেইনত তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োগত হোৱা উদ্ভাৱনৰ ফলত ইয়াৰ বিকাশ তীব্ৰ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgAnuSzVHKkC&amp;pg=PP1|title=A History of Corporate Finance|last1=Baskin|first1=Jonathan|last2=Baskin|first2=Jonathan Barron|last3=Miranti|first3=Paul J. Jr.|date=1999-12-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521655361|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Clifford W.|last2=Jensen|first2=Michael C.|date=2000-09-29|title=The Theory of Corporate Finance: A Historical Overview|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=244161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassis 20062&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=geEzo9s9QbUC&amp;pg=PA75|title=Capitals of Capital: A History of International Financial Centres, 1780–2005|author=Cassis, Youssef|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-33522-8|location=Cambridge, UK|pages=1; 74–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fPugmGG-ircC&amp;pg=PT149|title=The Global Securities Market: A History|last1=Michie|first1=Ranald|date=2006|publisher=OUP Oxford|isbn=0191608599|pages=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cameron &amp; Bovykin 19913&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItqhNQusviAC&amp;pg=PA13|title=International Banking: 1870–1914|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-506271-7|editor=Cameron, Rondo|location=New York, NY|pages=13|editor2=Bovykin, V.I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2008&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J0vl6CltQjEC&amp;q=the%20city%20richard%20roberts&amp;pg=PA2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|isbn=9781861978585|pages=6; 12–13; 88–89}}&lt;/ref&gt;

==ৰূপৰেখা==

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা নিয়মিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা (Fisher separation theorem অনুসৰি)। তথাপি, বহুদিন ধৰি এক বিতৰ্ক চলি আছে — কৰ্পোৰেট ব্যৱস্থাপকসকলৰ মুখ্য লক্ষ্য শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক নে অংশীদাৰী (stakeholder) (শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ, স্থানীয় সমাজ)ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক। অংশীদাৰ (Stakeholder) শব্দটো সাধাৰণতে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ আৰু স্থানীয় সমাজক বুজায়।&lt;ref&gt; In 2019, the [[Business Roundtable]] released a statement, signed by 181 prominent U.S. CEOs, which committed to lead their companies for &quot;the benefit of all stakeholders&quot;.&lt;/ref&gt;

*'অংশীদাৰ তত্ত্ব' (stakeholder theory)ৰ ওপৰত বিতৰ্ক চলি থাকিলেও, 'শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ তত্ত্ব' (shareholder theory) এতিয়াও কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সে মুখ্য কৌশল হিচাপে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chuma |first1=Casius |last2=Qutieshat |first2=Abubaker |date=2023-03-30 |title=Where Does the Value of A Corporation Lie? A Literature Review |url=http://193.204.40.129/index.php/ea/article/view/2168 |journal=Economia Aziendale Online |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=15–32 |doi=10.13132/2038-5498/14.1.15-32 |issn=2038-5498}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]
[[শ্ৰেণী:বিত্ত]]</text>
      <sha1>0c6n5g52cpnxa383mdz8tu740nm7y7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636206</id>
      <parentid>636205</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12826" sha1="6l73quq75twc75ik8hx46ss5l0z830l" xml:space="preserve">'''কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Corporate finance}}) হৈছে অৰ্থনীতিৰ এটা শাখা যি ব্যৱসায়ৰ ধনৰ উৎস, পুঁজিৰ গঠন, ব্যৱস্থাপকৰদ্বাৰা অংশীদাৰ বা শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ (Shareholder)সকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, আৰু ধন-সম্পদ বণ্টনৰ বাবে ব্যৱহৃত সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে জড়িত। 

কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা বৃদ্ধি কৰা।&lt;ref name=&quot;First Principles&quot;&gt;See [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles], [[Aswath Damodaran]], [[New York University]]'s [[Stern School of Business]]&lt;/ref&gt;

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সত দুটা মুখ্য উপ-শাখা আছে। 

'মূলধনী বাজেট ব্যৱস্থা' (Capital budgeting) ইয়াত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় কোন ধৰণৰ মূল্য-বৃদ্ধি কৰা প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব, আৰু সেই বিনিয়োগ 'শ্বেয়াৰ' (equity) বা 'ঋণ' (debt) ৰ জৰিয়তে কৰিব নে নাই। 

'কাৰ্যকাৰী মূলধন ব্যৱস্থাপনা' (Working capital management) ইয়াত কোম্পানীৰ স্বল্পমেয়াদী ধন-সম্পদ আৰু দায়বদ্ধতাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নগদ, 'ভঁৰাল' (stock), আৰু স্বল্পমেয়াদী ঋণ-ধাৰণ (যেনে গ্ৰাহকক দিয়া ঋণৰ সময়সীমা)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ। 

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স আৰু কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ শব্দসমূহ বিনিয়োগ বেংকিংৰ সৈতে জড়িত। 

বিনিয়োগ বেংকৰ সাধাৰণ ভূমিকা হৈছে কোম্পানীৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনসমূহ মূল্যায়ন কৰা আৰু সেই প্ৰয়োজনসমূহৰ বাবে উপযুক্ত ধৰণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা। 

সেইহেতু, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; আৰু &quot;কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ&quot; শব্দসমূহ সেই ধৰণৰ লেন-দেনৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে য’ত পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয় — নতুন ব্যৱসায় সৃষ্টি, বিকাশ, বৃদ্ধি বা অধিগ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is corporate finance? |url=https://www.icaew.com/technical/corporate-finance/corporate-finance-resources/what-is-corporate-finance |access-date=2024-12-16 |website=www.icaew.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

*যদিও মূলত 'কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স', 'ব্যৱস্থাপনা অৰ্থনীতি' (managerial finance)ৰপৰা ভিন্ন — যি সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন কৰে, কেৱল কৰ্পোৰেচন বা নিগম (corporation) নহয় — তথাপি [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক সমস্যাত প্ৰযোজ্য। 

বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (Financial management)ৰ সৈতে 'হিচাপ পৰীক্ষণ' বা 'হিচাপ বিজ্ঞান বৃত্তি' (Accounting profession)ৰ আৰ্থিক কাৰ্য্যৰ অংশত মিল আছে। কিন্তু 'আৰ্থিক হিচাপ বিজ্ঞান' (Financial accounting) হৈছে অতীতৰ আৰ্থিক তথ্যৰ প্ৰতিৱেদন, আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনাৰ লক্ষ্য হৈছে পুঁজিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে মূল্য বৃদ্ধি কৰা। 

==ইতিহাস==

*১৬০২ চনত স্থাপিত 'ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী' (Dutch East India Company) (VOC) প্ৰথমে মচলা ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰম্ভ কৰিছিল। সেই বছৰে কোম্পানীটোৱে বিশ্বৰ প্ৰথম IPO (Initial Public Offering)ৰ জৰিয়তে &quot;public&quot;লৈ গৈছিল। 

*এই ঘটনাক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰথমবাৰ কোম্পানীয়ে জনসাধাৰণৰপৰা পুঁজিৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী (Dutch East India Company) (VOC) আছিল প্ৰথম 'জনসাধাৰণৰ বাবে তালিকাভুক্ত কোম্পানী' (publicly listed company) যিয়ে নিয়মিতভাৱে লাভাংশ (dividend) প্ৰদান কৰিছিল। 

*VOC আছিল প্ৰথম 'যৌথ-শ্বেয়াৰ কোম্পানী' (joint-stock company) যিয়ে স্থিৰ পুঁজিৰ শ্বেয়াৰ (capital stock) লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Huston, Jeffrey L.: ''The Declaration of Dependence: Dividends in the Twenty-First Century''. (Archway Publishing, 2015, {{ISBN|1480825042}})&lt;/ref&gt;

*১৭শ শতিকাত ডাচ প্ৰজাতন্ত্ৰত বিনিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ বাজাৰ বিকাশ লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Freedman, Roy S.: ''Introduction to Financial Technology''. (Academic Press, 2006, {{ISBN|0123704782}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[DK Publishing|DK Publishing (Dorling Kindersley)]]: ''The Business Book (Big Ideas Simply Explained)''. (DK Publishing, 2014, {{ISBN|1465415858}})&lt;/ref&gt;

*১৮০০ দশকৰ আৰম্ভণিত লণ্ডন বিশ্বৰ বিভিন্ন কোম্পানীৰ বাবে কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে উদ্ভৱ হৈছিল। ইয়াত নতুন ধৰণৰ ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল। 

*২০শ শতিকাত 'ব্যৱস্থাপনামূলক পুঁজিবাদ' (managerial capitalism) আৰু 'সাধাৰণ শ্বেয়াৰ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা' (common stock finance)ৰ উত্থান হৈছিল। ইয়াত কোম্পানীয়ে পুঁজিৰ অন্য উৎসৰ পৰিৱৰ্তে initial public offering (IPO)ৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ তালিকাভুক্ত কৰি পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*আধুনিক কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স, 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা' (investment management) ৰ সৈতে একেলগে ২০শ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ লাভ কৰিছিল। বিশেষকৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্ৰিটেইনত তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োগত হোৱা উদ্ভাৱনৰ ফলত ইয়াৰ বিকাশ তীব্ৰ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgAnuSzVHKkC&amp;pg=PP1|title=A History of Corporate Finance|last1=Baskin|first1=Jonathan|last2=Baskin|first2=Jonathan Barron|last3=Miranti|first3=Paul J. Jr.|date=1999-12-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521655361|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Clifford W.|last2=Jensen|first2=Michael C.|date=2000-09-29|title=The Theory of Corporate Finance: A Historical Overview|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=244161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassis 20062&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=geEzo9s9QbUC&amp;pg=PA75|title=Capitals of Capital: A History of International Financial Centres, 1780–2005|author=Cassis, Youssef|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-33522-8|location=Cambridge, UK|pages=1; 74–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fPugmGG-ircC&amp;pg=PT149|title=The Global Securities Market: A History|last1=Michie|first1=Ranald|date=2006|publisher=OUP Oxford|isbn=0191608599|pages=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cameron &amp; Bovykin 19913&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItqhNQusviAC&amp;pg=PA13|title=International Banking: 1870–1914|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-506271-7|editor=Cameron, Rondo|location=New York, NY|pages=13|editor2=Bovykin, V.I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2008&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J0vl6CltQjEC&amp;q=the%20city%20richard%20roberts&amp;pg=PA2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|isbn=9781861978585|pages=6; 12–13; 88–89}}&lt;/ref&gt;

==ৰূপৰেখা==

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা নিয়মিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা (Fisher separation theorem অনুসৰি)। তথাপি, বহুদিন ধৰি এক বিতৰ্ক চলি আছে — কৰ্পোৰেট ব্যৱস্থাপকসকলৰ মুখ্য লক্ষ্য শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক নে অংশীদাৰী (stakeholder) (শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ, স্থানীয় সমাজ)ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক। অংশীদাৰ (Stakeholder) শব্দটো সাধাৰণতে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ আৰু স্থানীয় সমাজক বুজায়।&lt;ref&gt; In 2019, the [[Business Roundtable]] released a statement, signed by 181 prominent U.S. CEOs, which committed to lead their companies for &quot;the benefit of all stakeholders&quot;.&lt;/ref&gt;

*'অংশীদাৰ তত্ত্ব' (stakeholder theory)ৰ ওপৰত বিতৰ্ক চলি থাকিলেও, 'শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ তত্ত্ব' (shareholder theory) এতিয়াও কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সে মুখ্য কৌশল হিচাপে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chuma |first1=Casius |last2=Qutieshat |first2=Abubaker |date=2023-03-30 |title=Where Does the Value of A Corporation Lie? A Literature Review |url=http://193.204.40.129/index.php/ea/article/view/2168 |journal=Economia Aziendale Online |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=15–32 |doi=10.13132/2038-5498/14.1.15-32 |issn=2038-5498}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]
[[শ্ৰেণী:বিত্ত]]</text>
      <sha1>6l73quq75twc75ik8hx46ss5l0z830l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636207</id>
      <parentid>636206</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13023" sha1="kpihptod8oq2pxn00cxhwl3y006pgzo" xml:space="preserve">'''কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Corporate finance}}) হৈছে এক বিত্তীয় ক্ষেত্ৰ যিয়ে পুঁজিৰ উৎস আৰু ব্যৱসায়ৰ মূলধনী গাঁথনি, শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে ফাৰ্মৰ মূল্য বৃদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে পৰিচালকে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন পদক্ষেপ, আৰু বিত্তীয় সম্পদ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে জড়িত এক অৰ্থনীতিৰ ব্যৱস্থা। কৰ্পৰেট বিত্তীয় সাহায্য বা কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা বৃদ্ধি কৰা।&lt;ref name=&quot;First Principles&quot;&gt;See [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles], [[Aswath Damodaran]], [[New York University]]'s [[Stern School of Business]]&lt;/ref&gt;

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সত দুটা মুখ্য উপ-শাখা আছে। 

'মূলধনী বাজেট ব্যৱস্থা' (Capital budgeting) ইয়াত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় কোন ধৰণৰ মূল্য-বৃদ্ধি কৰা প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব, আৰু সেই বিনিয়োগ 'শ্বেয়াৰ' (equity) বা 'ঋণ' (debt) ৰ জৰিয়তে কৰিব নে নাই। 

'কাৰ্যকাৰী মূলধন ব্যৱস্থাপনা' (Working capital management) ইয়াত কোম্পানীৰ স্বল্পমেয়াদী ধন-সম্পদ আৰু দায়বদ্ধতাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নগদ, 'ভঁৰাল' (stock), আৰু স্বল্পমেয়াদী ঋণ-ধাৰণ (যেনে গ্ৰাহকক দিয়া ঋণৰ সময়সীমা)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ। 

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স আৰু কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ শব্দসমূহ বিনিয়োগ বেংকিংৰ সৈতে জড়িত। 

বিনিয়োগ বেংকৰ সাধাৰণ ভূমিকা হৈছে কোম্পানীৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনসমূহ মূল্যায়ন কৰা আৰু সেই প্ৰয়োজনসমূহৰ বাবে উপযুক্ত ধৰণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা। 

সেইহেতু, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; আৰু &quot;কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ&quot; শব্দসমূহ সেই ধৰণৰ লেন-দেনৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে য’ত পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয় — নতুন ব্যৱসায় সৃষ্টি, বিকাশ, বৃদ্ধি বা অধিগ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is corporate finance? |url=https://www.icaew.com/technical/corporate-finance/corporate-finance-resources/what-is-corporate-finance |access-date=2024-12-16 |website=www.icaew.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

*যদিও মূলত 'কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স', 'ব্যৱস্থাপনা অৰ্থনীতি' (managerial finance)ৰপৰা ভিন্ন — যি সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন কৰে, কেৱল কৰ্পোৰেচন বা নিগম (corporation) নহয় — তথাপি [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক সমস্যাত প্ৰযোজ্য। 

বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (Financial management)ৰ সৈতে 'হিচাপ পৰীক্ষণ' বা 'হিচাপ বিজ্ঞান বৃত্তি' (Accounting profession)ৰ আৰ্থিক কাৰ্য্যৰ অংশত মিল আছে। কিন্তু 'আৰ্থিক হিচাপ বিজ্ঞান' (Financial accounting) হৈছে অতীতৰ আৰ্থিক তথ্যৰ প্ৰতিৱেদন, আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনাৰ লক্ষ্য হৈছে পুঁজিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে মূল্য বৃদ্ধি কৰা। 

==ইতিহাস==

*১৬০২ চনত স্থাপিত 'ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী' (Dutch East India Company) (VOC) প্ৰথমে মচলা ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰম্ভ কৰিছিল। সেই বছৰে কোম্পানীটোৱে বিশ্বৰ প্ৰথম IPO (Initial Public Offering)ৰ জৰিয়তে &quot;public&quot;লৈ গৈছিল। 

*এই ঘটনাক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰথমবাৰ কোম্পানীয়ে জনসাধাৰণৰপৰা পুঁজিৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী (Dutch East India Company) (VOC) আছিল প্ৰথম 'জনসাধাৰণৰ বাবে তালিকাভুক্ত কোম্পানী' (publicly listed company) যিয়ে নিয়মিতভাৱে লাভাংশ (dividend) প্ৰদান কৰিছিল। 

*VOC আছিল প্ৰথম 'যৌথ-শ্বেয়াৰ কোম্পানী' (joint-stock company) যিয়ে স্থিৰ পুঁজিৰ শ্বেয়াৰ (capital stock) লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Huston, Jeffrey L.: ''The Declaration of Dependence: Dividends in the Twenty-First Century''. (Archway Publishing, 2015, {{ISBN|1480825042}})&lt;/ref&gt;

*১৭শ শতিকাত ডাচ প্ৰজাতন্ত্ৰত বিনিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ বাজাৰ বিকাশ লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Freedman, Roy S.: ''Introduction to Financial Technology''. (Academic Press, 2006, {{ISBN|0123704782}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[DK Publishing|DK Publishing (Dorling Kindersley)]]: ''The Business Book (Big Ideas Simply Explained)''. (DK Publishing, 2014, {{ISBN|1465415858}})&lt;/ref&gt;

*১৮০০ দশকৰ আৰম্ভণিত লণ্ডন বিশ্বৰ বিভিন্ন কোম্পানীৰ বাবে কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে উদ্ভৱ হৈছিল। ইয়াত নতুন ধৰণৰ ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল। 

*২০শ শতিকাত 'ব্যৱস্থাপনামূলক পুঁজিবাদ' (managerial capitalism) আৰু 'সাধাৰণ শ্বেয়াৰ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা' (common stock finance)ৰ উত্থান হৈছিল। ইয়াত কোম্পানীয়ে পুঁজিৰ অন্য উৎসৰ পৰিৱৰ্তে initial public offering (IPO)ৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ তালিকাভুক্ত কৰি পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*আধুনিক কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স, 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা' (investment management) ৰ সৈতে একেলগে ২০শ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ লাভ কৰিছিল। বিশেষকৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্ৰিটেইনত তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োগত হোৱা উদ্ভাৱনৰ ফলত ইয়াৰ বিকাশ তীব্ৰ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgAnuSzVHKkC&amp;pg=PP1|title=A History of Corporate Finance|last1=Baskin|first1=Jonathan|last2=Baskin|first2=Jonathan Barron|last3=Miranti|first3=Paul J. Jr.|date=1999-12-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521655361|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Clifford W.|last2=Jensen|first2=Michael C.|date=2000-09-29|title=The Theory of Corporate Finance: A Historical Overview|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=244161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassis 20062&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=geEzo9s9QbUC&amp;pg=PA75|title=Capitals of Capital: A History of International Financial Centres, 1780–2005|author=Cassis, Youssef|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-33522-8|location=Cambridge, UK|pages=1; 74–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fPugmGG-ircC&amp;pg=PT149|title=The Global Securities Market: A History|last1=Michie|first1=Ranald|date=2006|publisher=OUP Oxford|isbn=0191608599|pages=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cameron &amp; Bovykin 19913&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItqhNQusviAC&amp;pg=PA13|title=International Banking: 1870–1914|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-506271-7|editor=Cameron, Rondo|location=New York, NY|pages=13|editor2=Bovykin, V.I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2008&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J0vl6CltQjEC&amp;q=the%20city%20richard%20roberts&amp;pg=PA2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|isbn=9781861978585|pages=6; 12–13; 88–89}}&lt;/ref&gt;

==ৰূপৰেখা==

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা নিয়মিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা (Fisher separation theorem অনুসৰি)। তথাপি, বহুদিন ধৰি এক বিতৰ্ক চলি আছে — কৰ্পোৰেট ব্যৱস্থাপকসকলৰ মুখ্য লক্ষ্য শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক নে অংশীদাৰী (stakeholder) (শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ, স্থানীয় সমাজ)ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক। অংশীদাৰ (Stakeholder) শব্দটো সাধাৰণতে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ আৰু স্থানীয় সমাজক বুজায়।&lt;ref&gt; In 2019, the [[Business Roundtable]] released a statement, signed by 181 prominent U.S. CEOs, which committed to lead their companies for &quot;the benefit of all stakeholders&quot;.&lt;/ref&gt;

*'অংশীদাৰ তত্ত্ব' (stakeholder theory)ৰ ওপৰত বিতৰ্ক চলি থাকিলেও, 'শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ তত্ত্ব' (shareholder theory) এতিয়াও কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সে মুখ্য কৌশল হিচাপে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chuma |first1=Casius |last2=Qutieshat |first2=Abubaker |date=2023-03-30 |title=Where Does the Value of A Corporation Lie? A Literature Review |url=http://193.204.40.129/index.php/ea/article/view/2168 |journal=Economia Aziendale Online |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=15–32 |doi=10.13132/2038-5498/14.1.15-32 |issn=2038-5498}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]
[[শ্ৰেণী:বিত্ত]]</text>
      <sha1>kpihptod8oq2pxn00cxhwl3y006pgzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636208</id>
      <parentid>636207</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13029" sha1="58dzl3ftqcqpri86vs4j1436rgapgck" xml:space="preserve">'''কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Corporate finance}}) হৈছে এক বিত্তীয় ক্ষেত্ৰ যিয়ে পুঁজিৰ উৎস আৰু ব্যৱসায়ৰ মূলধনী গাঁথনি, শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে ফাৰ্মৰ মূল্য বৃদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে পৰিচালকে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন পদক্ষেপ, আৰু বিত্তীয় সম্পদ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে জড়িত এক অৰ্থনীতিৰ ব্যৱস্থা। কৰ্পোৰেট বিত্তীয় সাহায্য বা কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা বৃদ্ধি কৰা।&lt;ref name=&quot;First Principles&quot;&gt;See [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles], [[Aswath Damodaran]], [[New York University]]'s [[Stern School of Business]]&lt;/ref&gt;

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সত দুটা মুখ্য উপ-শাখা আছে। 

**'মূলধনী বাজেট ব্যৱস্থা' (Capital budgeting) ইয়াত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় কোন ধৰণৰ মূল্য-বৃদ্ধি কৰা প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব, আৰু সেই বিনিয়োগ 'শ্বেয়াৰ' (equity) বা 'ঋণ' (debt) ৰ জৰিয়তে কৰিব নে নাই। 
**'কাৰ্যকাৰী মূলধন ব্যৱস্থাপনা' (Working capital management) ইয়াত কোম্পানীৰ স্বল্পমেয়াদী ধন-সম্পদ আৰু দায়বদ্ধতাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নগদ, 'ভঁৰাল' (stock), আৰু স্বল্পমেয়াদী ঋণ-ধাৰণ (যেনে গ্ৰাহকক দিয়া ঋণৰ সময়সীমা)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ। 

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স আৰু কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ শব্দসমূহ বিনিয়োগ বেংকিংৰ সৈতে জড়িত। 

বিনিয়োগ বেংকৰ সাধাৰণ ভূমিকা হৈছে কোম্পানীৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনসমূহ মূল্যায়ন কৰা আৰু সেই প্ৰয়োজনসমূহৰ বাবে উপযুক্ত ধৰণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা। 

সেইহেতু, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; আৰু &quot;কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ&quot; শব্দসমূহ সেই ধৰণৰ লেন-দেনৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে য’ত পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয় — নতুন ব্যৱসায় সৃষ্টি, বিকাশ, বৃদ্ধি বা অধিগ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is corporate finance? |url=https://www.icaew.com/technical/corporate-finance/corporate-finance-resources/what-is-corporate-finance |access-date=2024-12-16 |website=www.icaew.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

*যদিও মূলত 'কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স', 'ব্যৱস্থাপনা অৰ্থনীতি' (managerial finance)ৰপৰা ভিন্ন — যি সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন কৰে, কেৱল কৰ্পোৰেচন বা নিগম (corporation) নহয় — তথাপি [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক সমস্যাত প্ৰযোজ্য। 

বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (Financial management)ৰ সৈতে 'হিচাপ পৰীক্ষণ' বা 'হিচাপ বিজ্ঞান বৃত্তি' (Accounting profession)ৰ আৰ্থিক কাৰ্য্যৰ অংশত মিল আছে। কিন্তু 'আৰ্থিক হিচাপ বিজ্ঞান' (Financial accounting) হৈছে অতীতৰ আৰ্থিক তথ্যৰ প্ৰতিৱেদন, আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনাৰ লক্ষ্য হৈছে পুঁজিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে মূল্য বৃদ্ধি কৰা। 

==ইতিহাস==

*১৬০২ চনত স্থাপিত 'ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী' (Dutch East India Company) (VOC) প্ৰথমে মচলা ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰম্ভ কৰিছিল। সেই বছৰে কোম্পানীটোৱে বিশ্বৰ প্ৰথম IPO (Initial Public Offering)ৰ জৰিয়তে &quot;public&quot;লৈ গৈছিল। 

*এই ঘটনাক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰথমবাৰ কোম্পানীয়ে জনসাধাৰণৰপৰা পুঁজিৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী (Dutch East India Company) (VOC) আছিল প্ৰথম 'জনসাধাৰণৰ বাবে তালিকাভুক্ত কোম্পানী' (publicly listed company) যিয়ে নিয়মিতভাৱে লাভাংশ (dividend) প্ৰদান কৰিছিল। 

*VOC আছিল প্ৰথম 'যৌথ-শ্বেয়াৰ কোম্পানী' (joint-stock company) যিয়ে স্থিৰ পুঁজিৰ শ্বেয়াৰ (capital stock) লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Huston, Jeffrey L.: ''The Declaration of Dependence: Dividends in the Twenty-First Century''. (Archway Publishing, 2015, {{ISBN|1480825042}})&lt;/ref&gt;

*১৭শ শতিকাত ডাচ প্ৰজাতন্ত্ৰত বিনিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ বাজাৰ বিকাশ লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Freedman, Roy S.: ''Introduction to Financial Technology''. (Academic Press, 2006, {{ISBN|0123704782}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[DK Publishing|DK Publishing (Dorling Kindersley)]]: ''The Business Book (Big Ideas Simply Explained)''. (DK Publishing, 2014, {{ISBN|1465415858}})&lt;/ref&gt;

*১৮০০ দশকৰ আৰম্ভণিত লণ্ডন বিশ্বৰ বিভিন্ন কোম্পানীৰ বাবে কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে উদ্ভৱ হৈছিল। ইয়াত নতুন ধৰণৰ ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল। 

*২০শ শতিকাত 'ব্যৱস্থাপনামূলক পুঁজিবাদ' (managerial capitalism) আৰু 'সাধাৰণ শ্বেয়াৰ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা' (common stock finance)ৰ উত্থান হৈছিল। ইয়াত কোম্পানীয়ে পুঁজিৰ অন্য উৎসৰ পৰিৱৰ্তে initial public offering (IPO)ৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ তালিকাভুক্ত কৰি পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*আধুনিক কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স, 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা' (investment management) ৰ সৈতে একেলগে ২০শ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ লাভ কৰিছিল। বিশেষকৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্ৰিটেইনত তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োগত হোৱা উদ্ভাৱনৰ ফলত ইয়াৰ বিকাশ তীব্ৰ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgAnuSzVHKkC&amp;pg=PP1|title=A History of Corporate Finance|last1=Baskin|first1=Jonathan|last2=Baskin|first2=Jonathan Barron|last3=Miranti|first3=Paul J. Jr.|date=1999-12-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521655361|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Clifford W.|last2=Jensen|first2=Michael C.|date=2000-09-29|title=The Theory of Corporate Finance: A Historical Overview|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=244161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassis 20062&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=geEzo9s9QbUC&amp;pg=PA75|title=Capitals of Capital: A History of International Financial Centres, 1780–2005|author=Cassis, Youssef|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-33522-8|location=Cambridge, UK|pages=1; 74–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fPugmGG-ircC&amp;pg=PT149|title=The Global Securities Market: A History|last1=Michie|first1=Ranald|date=2006|publisher=OUP Oxford|isbn=0191608599|pages=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cameron &amp; Bovykin 19913&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItqhNQusviAC&amp;pg=PA13|title=International Banking: 1870–1914|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-506271-7|editor=Cameron, Rondo|location=New York, NY|pages=13|editor2=Bovykin, V.I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2008&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J0vl6CltQjEC&amp;q=the%20city%20richard%20roberts&amp;pg=PA2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|isbn=9781861978585|pages=6; 12–13; 88–89}}&lt;/ref&gt;

==ৰূপৰেখা==

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা নিয়মিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা (Fisher separation theorem অনুসৰি)। তথাপি, বহুদিন ধৰি এক বিতৰ্ক চলি আছে — কৰ্পোৰেট ব্যৱস্থাপকসকলৰ মুখ্য লক্ষ্য শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক নে অংশীদাৰী (stakeholder) (শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ, স্থানীয় সমাজ)ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক। অংশীদাৰ (Stakeholder) শব্দটো সাধাৰণতে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ আৰু স্থানীয় সমাজক বুজায়।&lt;ref&gt; In 2019, the [[Business Roundtable]] released a statement, signed by 181 prominent U.S. CEOs, which committed to lead their companies for &quot;the benefit of all stakeholders&quot;.&lt;/ref&gt;

*'অংশীদাৰ তত্ত্ব' (stakeholder theory)ৰ ওপৰত বিতৰ্ক চলি থাকিলেও, 'শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ তত্ত্ব' (shareholder theory) এতিয়াও কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সে মুখ্য কৌশল হিচাপে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chuma |first1=Casius |last2=Qutieshat |first2=Abubaker |date=2023-03-30 |title=Where Does the Value of A Corporation Lie? A Literature Review |url=http://193.204.40.129/index.php/ea/article/view/2168 |journal=Economia Aziendale Online |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=15–32 |doi=10.13132/2038-5498/14.1.15-32 |issn=2038-5498}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]
[[শ্ৰেণী:বিত্ত]]</text>
      <sha1>58dzl3ftqcqpri86vs4j1436rgapgck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636209</id>
      <parentid>636208</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13027" sha1="0jzek9bgccc17pss8hgz61lr01v70un" xml:space="preserve">'''কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Corporate finance}}) হৈছে এক বিত্তীয় ক্ষেত্ৰ যিয়ে পুঁজিৰ উৎস আৰু ব্যৱসায়ৰ মূলধনী গাঁথনি, শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে ফাৰ্মৰ মূল্য বৃদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে পৰিচালকে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন পদক্ষেপ, আৰু বিত্তীয় সম্পদ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে জড়িত এক অৰ্থনীতিৰ ব্যৱস্থা। কৰ্পোৰেট বিত্তীয় সাহায্য বা কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা বৃদ্ধি কৰা।&lt;ref name=&quot;First Principles&quot;&gt;See [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles], [[Aswath Damodaran]], [[New York University]]'s [[Stern School of Business]]&lt;/ref&gt;

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সত দুটা মুখ্য উপ-শাখা আছে। 
**মূলধনী বাজেট ব্যৱস্থা' (Capital budgeting) ইয়াত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় কোন ধৰণৰ মূল্য-বৃদ্ধি কৰা প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব, আৰু সেই বিনিয়োগ 'শ্বেয়াৰ' (equity) বা 'ঋণ' (debt) ৰ জৰিয়তে কৰিব নে নাই। 
**'কাৰ্যকাৰী মূলধন ব্যৱস্থাপনা' (Working capital management) ইয়াত কোম্পানীৰ স্বল্পমেয়াদী ধন-সম্পদ আৰু দায়বদ্ধতাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নগদ, 'ভঁৰাল' (stock), আৰু স্বল্পমেয়াদী ঋণ-ধাৰণ (যেনে গ্ৰাহকক দিয়া ঋণৰ সময়সীমা)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ। 

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স আৰু কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ শব্দসমূহ বিনিয়োগ বেংকিংৰ সৈতে জড়িত। 

বিনিয়োগ বেংকৰ সাধাৰণ ভূমিকা হৈছে কোম্পানীৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনসমূহ মূল্যায়ন কৰা আৰু সেই প্ৰয়োজনসমূহৰ বাবে উপযুক্ত ধৰণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা। 

সেইহেতু, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; আৰু &quot;কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিবিদ&quot; শব্দসমূহ সেই ধৰণৰ লেন-দেনৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে য’ত পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয় — নতুন ব্যৱসায় সৃষ্টি, বিকাশ, বৃদ্ধি বা অধিগ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is corporate finance? |url=https://www.icaew.com/technical/corporate-finance/corporate-finance-resources/what-is-corporate-finance |access-date=2024-12-16 |website=www.icaew.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

*যদিও মূলত 'কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স', 'ব্যৱস্থাপনা অৰ্থনীতি' (managerial finance)ৰপৰা ভিন্ন — যি সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন কৰে, কেৱল কৰ্পোৰেচন বা নিগম (corporation) নহয় — তথাপি [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক সমস্যাত প্ৰযোজ্য। 

বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (Financial management)ৰ সৈতে 'হিচাপ পৰীক্ষণ' বা 'হিচাপ বিজ্ঞান বৃত্তি' (Accounting profession)ৰ আৰ্থিক কাৰ্য্যৰ অংশত মিল আছে। কিন্তু 'আৰ্থিক হিচাপ বিজ্ঞান' (Financial accounting) হৈছে অতীতৰ আৰ্থিক তথ্যৰ প্ৰতিৱেদন, আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনাৰ লক্ষ্য হৈছে পুঁজিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে মূল্য বৃদ্ধি কৰা। 

==ইতিহাস==

*১৬০২ চনত স্থাপিত 'ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী' (Dutch East India Company) (VOC) প্ৰথমে মচলা ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰম্ভ কৰিছিল। সেই বছৰে কোম্পানীটোৱে বিশ্বৰ প্ৰথম IPO (Initial Public Offering)ৰ জৰিয়তে &quot;public&quot;লৈ গৈছিল। 

*এই ঘটনাক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰথমবাৰ কোম্পানীয়ে জনসাধাৰণৰপৰা পুঁজিৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী (Dutch East India Company) (VOC) আছিল প্ৰথম 'জনসাধাৰণৰ বাবে তালিকাভুক্ত কোম্পানী' (publicly listed company) যিয়ে নিয়মিতভাৱে লাভাংশ (dividend) প্ৰদান কৰিছিল। 

*VOC আছিল প্ৰথম 'যৌথ-শ্বেয়াৰ কোম্পানী' (joint-stock company) যিয়ে স্থিৰ পুঁজিৰ শ্বেয়াৰ (capital stock) লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Huston, Jeffrey L.: ''The Declaration of Dependence: Dividends in the Twenty-First Century''. (Archway Publishing, 2015, {{ISBN|1480825042}})&lt;/ref&gt;

*১৭শ শতিকাত ডাচ প্ৰজাতন্ত্ৰত বিনিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ বাজাৰ বিকাশ লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Freedman, Roy S.: ''Introduction to Financial Technology''. (Academic Press, 2006, {{ISBN|0123704782}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[DK Publishing|DK Publishing (Dorling Kindersley)]]: ''The Business Book (Big Ideas Simply Explained)''. (DK Publishing, 2014, {{ISBN|1465415858}})&lt;/ref&gt;

*১৮০০ দশকৰ আৰম্ভণিত লণ্ডন বিশ্বৰ বিভিন্ন কোম্পানীৰ বাবে কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে উদ্ভৱ হৈছিল। ইয়াত নতুন ধৰণৰ ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল। 

*২০শ শতিকাত 'ব্যৱস্থাপনামূলক পুঁজিবাদ' (managerial capitalism) আৰু 'সাধাৰণ শ্বেয়াৰ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা' (common stock finance)ৰ উত্থান হৈছিল। ইয়াত কোম্পানীয়ে পুঁজিৰ অন্য উৎসৰ পৰিৱৰ্তে initial public offering (IPO)ৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ তালিকাভুক্ত কৰি পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*আধুনিক কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স, 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা' (investment management) ৰ সৈতে একেলগে ২০শ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ লাভ কৰিছিল। বিশেষকৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্ৰিটেইনত তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োগত হোৱা উদ্ভাৱনৰ ফলত ইয়াৰ বিকাশ তীব্ৰ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgAnuSzVHKkC&amp;pg=PP1|title=A History of Corporate Finance|last1=Baskin|first1=Jonathan|last2=Baskin|first2=Jonathan Barron|last3=Miranti|first3=Paul J. Jr.|date=1999-12-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521655361|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Clifford W.|last2=Jensen|first2=Michael C.|date=2000-09-29|title=The Theory of Corporate Finance: A Historical Overview|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=244161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassis 20062&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=geEzo9s9QbUC&amp;pg=PA75|title=Capitals of Capital: A History of International Financial Centres, 1780–2005|author=Cassis, Youssef|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-33522-8|location=Cambridge, UK|pages=1; 74–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fPugmGG-ircC&amp;pg=PT149|title=The Global Securities Market: A History|last1=Michie|first1=Ranald|date=2006|publisher=OUP Oxford|isbn=0191608599|pages=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cameron &amp; Bovykin 19913&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItqhNQusviAC&amp;pg=PA13|title=International Banking: 1870–1914|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-506271-7|editor=Cameron, Rondo|location=New York, NY|pages=13|editor2=Bovykin, V.I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2008&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J0vl6CltQjEC&amp;q=the%20city%20richard%20roberts&amp;pg=PA2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|isbn=9781861978585|pages=6; 12–13; 88–89}}&lt;/ref&gt;

==ৰূপৰেখা==

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা নিয়মিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা (Fisher separation theorem অনুসৰি)। তথাপি, বহুদিন ধৰি এক বিতৰ্ক চলি আছে — কৰ্পোৰেট ব্যৱস্থাপকসকলৰ মুখ্য লক্ষ্য শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক নে অংশীদাৰী (stakeholder) (শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ, স্থানীয় সমাজ)ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক। অংশীদাৰ (Stakeholder) শব্দটো সাধাৰণতে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ আৰু স্থানীয় সমাজক বুজায়।&lt;ref&gt; In 2019, the [[Business Roundtable]] released a statement, signed by 181 prominent U.S. CEOs, which committed to lead their companies for &quot;the benefit of all stakeholders&quot;.&lt;/ref&gt;

*'অংশীদাৰ তত্ত্ব' (stakeholder theory)ৰ ওপৰত বিতৰ্ক চলি থাকিলেও, 'শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ তত্ত্ব' (shareholder theory) এতিয়াও কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সে মুখ্য কৌশল হিচাপে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chuma |first1=Casius |last2=Qutieshat |first2=Abubaker |date=2023-03-30 |title=Where Does the Value of A Corporation Lie? A Literature Review |url=http://193.204.40.129/index.php/ea/article/view/2168 |journal=Economia Aziendale Online |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=15–32 |doi=10.13132/2038-5498/14.1.15-32 |issn=2038-5498}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]
[[শ্ৰেণী:বিত্ত]]</text>
      <sha1>0jzek9bgccc17pss8hgz61lr01v70un</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636210</id>
      <parentid>636209</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12995" sha1="iamz5trmtgy3dkgjpz8rqpgwyrkmmte" xml:space="preserve">'''কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Corporate finance}}) হৈছে এক বিত্তীয় ক্ষেত্ৰ যিয়ে পুঁজিৰ উৎস আৰু ব্যৱসায়ৰ মূলধনী গাঁথনি, শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে ফাৰ্মৰ মূল্য বৃদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে পৰিচালকে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন পদক্ষেপ, আৰু বিত্তীয় সম্পদ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে জড়িত এক অৰ্থনীতিৰ ব্যৱস্থা। কৰ্পোৰেট বিত্তীয় সাহায্য বা কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা বৃদ্ধি কৰা।&lt;ref name=&quot;First Principles&quot;&gt;See [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles], [[Aswath Damodaran]], [[New York University]]'s [[Stern School of Business]]&lt;/ref&gt;

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সত দুটা মুখ্য উপ-শাখা আছে। 
**মূলধনী বাজেট ব্যৱস্থা' (Capital budgeting) ইয়াত সিদ্ধান্ত লোৱা হয় কোন ধৰণৰ মূল্য-বৃদ্ধি কৰা প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব, আৰু সেই বিনিয়োগ 'শ্বেয়াৰ' (equity) বা 'ঋণ' (debt) ৰ জৰিয়তে কৰিব নে নাই। 
**'কাৰ্যকৰী মূলধন ব্যৱস্থাপনা' (Working capital management) ইয়াত কোম্পানীৰ স্বল্পম্যাদী ধন-সম্পদ আৰু দায়বদ্ধতাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে নগদ, 'ভঁৰাল' (stock), আৰু স্বল্পম্যাদী ঋণ-ধাৰণ (যেনে গ্ৰাহকক দিয়া ঋণৰ সময়সীমা)ৰ নিয়ন্ত্ৰণ। 
*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স আৰু কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতি শব্দসমূহ বিনিয়োগ বেংকিংৰ সৈতে জড়িত। বিনিয়োগ বেংকৰ সাধাৰণ ভূমিকা হৈছে কোম্পানীৰ আৰ্থিক প্ৰয়োজনসমূহ মূল্যায়ন কৰা আৰু সেই প্ৰয়োজনসমূহৰ বাবে উপযুক্ত ধৰণৰ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা। সেইহেতু, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; আৰু &quot;কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতি&quot; শব্দসমূহ সেই ধৰণৰ লেন-দেনৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে য’ত পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা হয় — নতুন ব্যৱসায় সৃষ্টি, বিকাশ, বৃদ্ধি বা অধিগ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is corporate finance? |url=https://www.icaew.com/technical/corporate-finance/corporate-finance-resources/what-is-corporate-finance |access-date=2024-12-16 |website=www.icaew.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

*যদিও মূলত 'কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স', 'ব্যৱস্থাপনা অৰ্থনীতি' (managerial finance)ৰপৰা ভিন্ন — যি সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনা অধ্যয়ন কৰে, কেৱল কৰ্পোৰেচন বা নিগম (corporation) নহয় — তথাপি [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ সকলো ধৰণৰ কোম্পানীৰ আৰ্থিক সমস্যাত প্ৰযোজ্য। 

বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (Financial management)ৰ সৈতে 'হিচাপ পৰীক্ষণ' বা 'হিচাপ বিজ্ঞান বৃত্তি' (Accounting profession)ৰ আৰ্থিক কাৰ্য্যৰ অংশত মিল আছে। কিন্তু 'আৰ্থিক হিচাপ বিজ্ঞান' (Financial accounting) হৈছে অতীতৰ আৰ্থিক তথ্যৰ প্ৰতিৱেদন, আৰু আৰ্থিক ব্যৱস্থাপনাৰ লক্ষ্য হৈছে পুঁজিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে কোম্পানীৰ শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে মূল্য বৃদ্ধি কৰা। 

==ইতিহাস==

*১৬০২ চনত স্থাপিত 'ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী' (Dutch East India Company) (VOC) প্ৰথমে মচলা ব্যৱসায়ৰ সৈতে আৰম্ভ কৰিছিল। সেই বছৰে কোম্পানীটোৱে বিশ্বৰ প্ৰথম IPO (Initial Public Offering)ৰ জৰিয়তে &quot;public&quot;লৈ গৈছিল। 

*এই ঘটনাক অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে গণ্য কৰা হয়, কাৰণ ইয়াত প্ৰথমবাৰ কোম্পানীয়ে জনসাধাৰণৰপৰা পুঁজিৰ সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী (Dutch East India Company) (VOC) আছিল প্ৰথম 'জনসাধাৰণৰ বাবে তালিকাভুক্ত কোম্পানী' (publicly listed company) যিয়ে নিয়মিতভাৱে লাভাংশ (dividend) প্ৰদান কৰিছিল। 

*VOC আছিল প্ৰথম 'যৌথ-শ্বেয়াৰ কোম্পানী' (joint-stock company) যিয়ে স্থিৰ পুঁজিৰ শ্বেয়াৰ (capital stock) লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Huston, Jeffrey L.: ''The Declaration of Dependence: Dividends in the Twenty-First Century''. (Archway Publishing, 2015, {{ISBN|1480825042}})&lt;/ref&gt;

*১৭শ শতিকাত ডাচ প্ৰজাতন্ত্ৰত বিনিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ বাজাৰ বিকাশ লাভ কৰিছিল।&lt;ref&gt;Freedman, Roy S.: ''Introduction to Financial Technology''. (Academic Press, 2006, {{ISBN|0123704782}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[DK Publishing|DK Publishing (Dorling Kindersley)]]: ''The Business Book (Big Ideas Simply Explained)''. (DK Publishing, 2014, {{ISBN|1465415858}})&lt;/ref&gt;

*১৮০০ দশকৰ আৰম্ভণিত লণ্ডন বিশ্বৰ বিভিন্ন কোম্পানীৰ বাবে কৰ্পোৰেট অৰ্থনীতিৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে উদ্ভৱ হৈছিল। ইয়াত নতুন ধৰণৰ ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰা হৈছিল। 

*২০শ শতিকাত 'ব্যৱস্থাপনামূলক পুঁজিবাদ' (managerial capitalism) আৰু 'সাধাৰণ শ্বেয়াৰ পুঁজিৰ ব্যৱস্থা' (common stock finance)ৰ উত্থান হৈছিল। ইয়াত কোম্পানীয়ে পুঁজিৰ অন্য উৎসৰ পৰিৱৰ্তে initial public offering (IPO)ৰ জৰিয়তে শ্বেয়াৰ তালিকাভুক্ত কৰি পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিছিল। 

*আধুনিক কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স, 'বিনিয়োগ ব্যৱস্থাপনা' (investment management) ৰ সৈতে একেলগে ২০শ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত বিকাশ লাভ কৰিছিল। বিশেষকৈ যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ব্ৰিটেইনত তত্ত্ব আৰু প্ৰয়োগত হোৱা উদ্ভাৱনৰ ফলত ইয়াৰ বিকাশ তীব্ৰ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qgAnuSzVHKkC&amp;pg=PP1|title=A History of Corporate Finance|last1=Baskin|first1=Jonathan|last2=Baskin|first2=Jonathan Barron|last3=Miranti|first3=Paul J. Jr.|date=1999-12-28|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521655361|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smith|first1=Clifford W.|last2=Jensen|first2=Michael C.|date=2000-09-29|title=The Theory of Corporate Finance: A Historical Overview|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=244161}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassis 20062&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=geEzo9s9QbUC&amp;pg=PA75|title=Capitals of Capital: A History of International Financial Centres, 1780–2005|author=Cassis, Youssef|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-511-33522-8|location=Cambridge, UK|pages=1; 74–5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fPugmGG-ircC&amp;pg=PT149|title=The Global Securities Market: A History|last1=Michie|first1=Ranald|date=2006|publisher=OUP Oxford|isbn=0191608599|pages=149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cameron &amp; Bovykin 19913&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ItqhNQusviAC&amp;pg=PA13|title=International Banking: 1870–1914|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-506271-7|editor=Cameron, Rondo|location=New York, NY|pages=13|editor2=Bovykin, V.I.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2008&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=J0vl6CltQjEC&amp;q=the%20city%20richard%20roberts&amp;pg=PA2|title=The City: A Guide to London's Global Financial Centre|last=Roberts|first=Richard|publisher=Economist|year=2008|isbn=9781861978585|pages=6; 12–13; 88–89}}&lt;/ref&gt;

==ৰূপৰেখা==

*কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য সৰ্বাধিক কৰা বা নিয়মিতভাৱে বৃদ্ধি কৰা (Fisher separation theorem অনুসৰি)। তথাপি, বহুদিন ধৰি এক বিতৰ্ক চলি আছে — কৰ্পোৰেট ব্যৱস্থাপকসকলৰ মুখ্য লক্ষ্য শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক নে অংশীদাৰী (stakeholder) (শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ, স্থানীয় সমাজ)ৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰা হওক। অংশীদাৰ (Stakeholder) শব্দটো সাধাৰণতে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ, কৰ্মচাৰী, যোগানদাৰ আৰু স্থানীয় সমাজক বুজায়।&lt;ref&gt; In 2019, the [[Business Roundtable]] released a statement, signed by 181 prominent U.S. CEOs, which committed to lead their companies for &quot;the benefit of all stakeholders&quot;.&lt;/ref&gt;

*'অংশীদাৰ তত্ত্ব' (stakeholder theory)ৰ ওপৰত বিতৰ্ক চলি থাকিলেও, 'শ্বেয়াৰহোল্ডাৰ তত্ত্ব' (shareholder theory) এতিয়াও কৰ্পোৰেট ফাইনেন্সে মুখ্য কৌশল হিচাপে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰি আছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chuma |first1=Casius |last2=Qutieshat |first2=Abubaker |date=2023-03-30 |title=Where Does the Value of A Corporation Lie? A Literature Review |url=http://193.204.40.129/index.php/ea/article/view/2168 |journal=Economia Aziendale Online |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=15–32 |doi=10.13132/2038-5498/14.1.15-32 |issn=2038-5498}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==

[[শ্ৰেণী:অৰ্থনীতি]]
[[শ্ৰেণী:বিত্ত]]</text>
      <sha1>iamz5trmtgy3dkgjpz8rqpgwyrkmmte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ৰংমহল</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139569</id>
    <revision>
      <id>636191</id>
      <timestamp>2026-09-18T17:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2010" sha1="gsxrn98xgx44lhf2k09hbjtct48truk" xml:space="preserve">'''ৰংমহল''' বা ৰঙৰ প্ৰাসাদ পুৰণি দিল্লীৰ লালকিল্লাত অৱস্থিত। 

ই প্ৰথমে সাম্ৰাজ্যবাদী হাৰেমৰ অংশ হিচাপে কাম কৰিছিল। ই ৰাজপ্ৰাসাদৰ সেইটো অংশ আছিল য’ত ৰাজপৰিয়ালৰ মহিলা সদস্যসকলে জিৰণি ল’ব পাৰিছিল। শ্বাহজাহানৰ শাসনকালত ইয়াক পেলেচ অৱ ডিষ্টিংচন (ইমতিয়াজ মহল) বুলি জনা গৈছিল। ১৮৫৭ চনত ইংৰাজে দুৰ্গটো দখল কৰাৰ পাছত ৰং মহলক কিছুসময়ৰ বাবে ''মেছ হল'' হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।[1]

অট্টালিকাটোৰ ভিতৰৰ অংশত এসময়ত চহকী ৰং আৰু অলংকৰণেৰে সজাই তোলা হৈছিল। এই অট্টালিকাৰ কিছুমান এপাৰ্টমেণ্টৰ চিলিং ঢাকি ৰখা আইনাৰ সৰু সৰু টুকুৰাৰ বাবে শিশমহল বুলি কোৱা হয়।[2]

মাৰ্বলৰ ৰাজপ্ৰাসাদটোৰ মাজভাগেৰে ষ্ট্ৰীম অৱ পেৰাডাইজ (নাহৰ-ই-বিহিষ্ট) নামৰ এটা অগভীৰ খাল মজিয়াত খোদিত মাৰ্বলৰ বেচিন এটাৰে বৈ গৈছিল। ৰং মহলৰ তলত এটা বেছমেণ্ট (তেহখানা) আছিল, যিটো মহিলাসকলে গৰমৰ দিনত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।[citation needed]</text>
      <sha1>gsxrn98xgx44lhf2k09hbjtct48truk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636192</id>
      <parentid>636191</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1999" sha1="7z3l490a73102mgsglbr6uzl5uagryd" xml:space="preserve">'''ৰংমহল''' বা ৰঙৰ প্ৰাসাদ পুৰণি দিল্লীৰ লালকিল্লাত অৱস্থিত। 

ই প্ৰথমে সাম্ৰাজ্যবাদী হাৰেমৰ অংশ হিচাপে কাম কৰিছিল। ই ৰাজপ্ৰাসাদৰ সেইটো অংশ আছিল য’ত ৰাজপৰিয়ালৰ মহিলা সদস্যসকলে জিৰণি ল’ব পাৰিছিল। শ্বাহজাহানৰ শাসনকালত ইয়াক পেলেচ অৱ ডিষ্টিংচন (ইমতিয়াজ মহল) বুলি জনা গৈছিল। ১৮৫৭ চনত ইংৰাজে দুৰ্গটো দখল কৰাৰ পাছত ৰং মহলক কিছুসময়ৰ বাবে ''মেছ হল'' হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।[1]

অট্টালিকাটোৰ ভিতৰৰ অংশত এসময়ত চহকী ৰং আৰু অলংকৰণেৰে সজাই তোলা হৈছিল। এই অট্টালিকাৰ কিছুমান এপাৰ্টমেণ্টৰ চিলিং ঢাকি ৰখা আইনাৰ সৰু সৰু টুকুৰাৰ বাবে শিশমহল বুলি কোৱা হয়।[2]

মাৰ্বলৰ ৰাজপ্ৰাসাদটোৰ মাজভাগেৰে ষ্ট্ৰীম অৱ পেৰাডাইজ (নাহৰ-ই-বিহিষ্ট) নামৰ এটা অগভীৰ খাল মজিয়াত খোদিত মাৰ্বলৰ বেচিন এটাৰে বৈ গৈছিল। ৰং মহলৰ তলত এটা বেছমেণ্ট (তেহখানা) আছিল, যিটো মহিলাসকলে গৰমৰ দিনত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।{{cn}}</text>
      <sha1>7z3l490a73102mgsglbr6uzl5uagryd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636193</id>
      <parentid>636192</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2262" sha1="5d4qnip8ll3vgphttpwhxvrbhlqmlfg" xml:space="preserve">[[File:Red Fort 04b.jpg|thumb|লালকিল্লাত ৰংমহল (২০০৮)]]
[[File:Ghulam Ali Khan 010b.jpg|thumb|১৮৫০ চনৰ আৰম্ভণিতে ''ৰং মহল''ৰ অংকন, [[গুলাম আলী খান]]]]
'''ৰংমহল''' বা ৰঙৰ প্ৰাসাদ পুৰণি দিল্লীৰ লালকিল্লাত অৱস্থিত। 

ই প্ৰথমে সাম্ৰাজ্যবাদী হাৰেমৰ অংশ হিচাপে কাম কৰিছিল। ই ৰাজপ্ৰাসাদৰ সেইটো অংশ আছিল য’ত ৰাজপৰিয়ালৰ মহিলা সদস্যসকলে জিৰণি ল’ব পাৰিছিল। শ্বাহজাহানৰ শাসনকালত ইয়াক পেলেচ অৱ ডিষ্টিংচন (ইমতিয়াজ মহল) বুলি জনা গৈছিল। ১৮৫৭ চনত ইংৰাজে দুৰ্গটো দখল কৰাৰ পাছত ৰং মহলক কিছুসময়ৰ বাবে ''মেছ হল'' হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।[1]

অট্টালিকাটোৰ ভিতৰৰ অংশত এসময়ত চহকী ৰং আৰু অলংকৰণেৰে সজাই তোলা হৈছিল। এই অট্টালিকাৰ কিছুমান এপাৰ্টমেণ্টৰ চিলিং ঢাকি ৰখা আইনাৰ সৰু সৰু টুকুৰাৰ বাবে শিশমহল বুলি কোৱা হয়।[2]

মাৰ্বলৰ ৰাজপ্ৰাসাদটোৰ মাজভাগেৰে ষ্ট্ৰীম অৱ পেৰাডাইজ (নাহৰ-ই-বিহিষ্ট) নামৰ এটা অগভীৰ খাল মজিয়াত খোদিত মাৰ্বলৰ বেচিন এটাৰে বৈ গৈছিল। ৰং মহলৰ তলত এটা বেছমেণ্ট (তেহখানা) আছিল, যিটো মহিলাসকলে গৰমৰ দিনত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।{{cn}}</text>
      <sha1>5d4qnip8ll3vgphttpwhxvrbhlqmlfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636194</id>
      <parentid>636193</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2811" sha1="3h08i0g8wt6dtlrm57knovmcdrfw03y" xml:space="preserve">[[File:Red Fort 04b.jpg|thumb|লালকিল্লাত ৰংমহল (২০০৮)]]
[[File:Ghulam Ali Khan 010b.jpg|thumb|১৮৫০ চনৰ আৰম্ভণিতে ''ৰং মহল''ৰ অংকন, [[গুলাম আলী খান]]]]
'''ৰংমহল''' বা ৰঙৰ প্ৰাসাদ পুৰণি দিল্লীৰ লালকিল্লাত অৱস্থিত। 

ই প্ৰথমে সাম্ৰাজ্যবাদী হাৰেমৰ অংশ হিচাপে কাম কৰিছিল। ই ৰাজপ্ৰাসাদৰ সেইটো অংশ আছিল য’ত ৰাজপৰিয়ালৰ মহিলা সদস্যসকলে জিৰণি ল’ব পাৰিছিল। শ্বাহজাহানৰ শাসনকালত ইয়াক পেলেচ অৱ ডিষ্টিংচন (ইমতিয়াজ মহল) বুলি জনা গৈছিল। ১৮৫৭ চনত ইংৰাজে দুৰ্গটো দখল কৰাৰ পাছত ৰং মহলক কিছুসময়ৰ বাবে ''মেছ হল'' হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murray |first=John |year=1911 |title=A handbook for travellers in India, Burma, and Ceylon |url=https://archive.org/stream/handbooktravelle00john#page/198 |edition=8th |location=Calcutta |publisher=Thacker, Spink, &amp; Co. |page=198 |isbn=978-1175486417 |accessdate=2014-01-25}}&lt;/ref&gt;

অট্টালিকাটোৰ ভিতৰৰ অংশত এসময়ত চহকী ৰং আৰু অলংকৰণেৰে সজাই তোলা হৈছিল। এই অট্টালিকাৰ কিছুমান এপাৰ্টমেণ্টৰ চিলিং ঢাকি ৰখা আইনাৰ সৰু সৰু টুকুৰাৰ বাবে শিশমহল বুলি কোৱা হয়।&lt;ref name=&quot;ASI&quot;&gt;{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_delhi_redfort_rangmahal.asp |title=Rang Mahal of Red Fort |year=2011 |website= |publisher=[[Archaeological Survey of India]] |accessdate=2013-12-09}}&lt;/ref&gt;

মাৰ্বলৰ ৰাজপ্ৰাসাদটোৰ মাজভাগেৰে ষ্ট্ৰীম অৱ পেৰাডাইজ (নাহৰ-ই-বিহিষ্ট) নামৰ এটা অগভীৰ খাল মজিয়াত খোদিত মাৰ্বলৰ বেচিন এটাৰে বৈ গৈছিল। ৰং মহলৰ তলত এটা বেছমেণ্ট (তেহখানা) আছিল, যিটো মহিলাসকলে গৰমৰ দিনত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।{{cn}}
==তথ্যসূত্ৰ==</text>
      <sha1>3h08i0g8wt6dtlrm57knovmcdrfw03y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636195</id>
      <parentid>636194</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3234" sha1="kd09j1k6vd2ggq6ylakuyuzuxg2szll" xml:space="preserve">[[File:Red Fort 04b.jpg|thumb|লালকিল্লাত ৰংমহল (২০০৮)]]
[[File:Ghulam Ali Khan 010b.jpg|thumb|১৮৫০ চনৰ আৰম্ভণিতে ''ৰং মহল''ৰ অংকন, [[গুলাম আলী খান]]]]
'''ৰংমহল''' বা ৰঙৰ প্ৰাসাদ পুৰণি দিল্লীৰ লালকিল্লাত অৱস্থিত। 

ই প্ৰথমে সাম্ৰাজ্যবাদী হাৰেমৰ অংশ হিচাপে কাম কৰিছিল। ই ৰাজপ্ৰাসাদৰ সেইটো অংশ আছিল য’ত ৰাজপৰিয়ালৰ মহিলা সদস্যসকলে জিৰণি ল’ব পাৰিছিল। শ্বাহজাহানৰ শাসনকালত ইয়াক পেলেচ অৱ ডিষ্টিংচন (ইমতিয়াজ মহল) বুলি জনা গৈছিল। ১৮৫৭ চনত ইংৰাজে দুৰ্গটো দখল কৰাৰ পাছত ৰং মহলক কিছুসময়ৰ বাবে ''মেছ হল'' হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murray |first=John |year=1911 |title=A handbook for travellers in India, Burma, and Ceylon |url=https://archive.org/stream/handbooktravelle00john#page/198 |edition=8th |location=Calcutta |publisher=Thacker, Spink, &amp; Co. |page=198 |isbn=978-1175486417 |accessdate=2014-01-25}}&lt;/ref&gt;

অট্টালিকাটোৰ ভিতৰৰ অংশত এসময়ত চহকী ৰং আৰু অলংকৰণেৰে সজাই তোলা হৈছিল। এই অট্টালিকাৰ কিছুমান এপাৰ্টমেণ্টৰ চিলিং ঢাকি ৰখা আইনাৰ সৰু সৰু টুকুৰাৰ বাবে শিশমহল বুলি কোৱা হয়।&lt;ref name=&quot;ASI&quot;&gt;{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_delhi_redfort_rangmahal.asp |title=Rang Mahal of Red Fort |year=2011 |website= |publisher=[[Archaeological Survey of India]] |accessdate=2013-12-09}}&lt;/ref&gt;

মাৰ্বলৰ ৰাজপ্ৰাসাদটোৰ মাজভাগেৰে ষ্ট্ৰীম অৱ পেৰাডাইজ (নাহৰ-ই-বিহিষ্ট) নামৰ এটা অগভীৰ খাল মজিয়াত খোদিত মাৰ্বলৰ বেচিন এটাৰে বৈ গৈছিল। ৰং মহলৰ তলত এটা বেছমেণ্ট (তেহখানা) আছিল, যিটো মহিলাসকলে গৰমৰ দিনত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।{{cn}}
==চিত্ৰভাণ্ডাৰ==
&lt;gallery&gt;
File:Ghulam Ali Khan 011b.jpg|Drawing of the interior with the Stream of Paradise in the 1850s
File:The lone sentry of Rang Mahal.jpg|Interior with the Stream of Paradise in 2012
File:Ceiling of Rang Mahal, Red Fort, Delhi.jpg|The mirrored ceiling
File:Diwan-i_Khas,_Red_Fort,_Delhi_02.jpg|The Corner View
File:Rang Mahal Description.jpg|Rang Mahal Description
&lt;/gallery&gt;
==তথ্যসূত্ৰ==</text>
      <sha1>kd09j1k6vd2ggq6ylakuyuzuxg2szll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636196</id>
      <parentid>636195</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <comment>/* চিত্ৰভাণ্ডাৰ */</comment>
      <origin>636196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3451" sha1="sgnm314cif2jrot6fztld5n0nr3v8cb" xml:space="preserve">[[File:Red Fort 04b.jpg|thumb|লালকিল্লাত ৰংমহল (২০০৮)]]
[[File:Ghulam Ali Khan 010b.jpg|thumb|১৮৫০ চনৰ আৰম্ভণিতে ''ৰং মহল''ৰ অংকন, [[গুলাম আলী খান]]]]
'''ৰংমহল''' বা ৰঙৰ প্ৰাসাদ পুৰণি দিল্লীৰ লালকিল্লাত অৱস্থিত। 

ই প্ৰথমে সাম্ৰাজ্যবাদী হাৰেমৰ অংশ হিচাপে কাম কৰিছিল। ই ৰাজপ্ৰাসাদৰ সেইটো অংশ আছিল য’ত ৰাজপৰিয়ালৰ মহিলা সদস্যসকলে জিৰণি ল’ব পাৰিছিল। শ্বাহজাহানৰ শাসনকালত ইয়াক পেলেচ অৱ ডিষ্টিংচন (ইমতিয়াজ মহল) বুলি জনা গৈছিল। ১৮৫৭ চনত ইংৰাজে দুৰ্গটো দখল কৰাৰ পাছত ৰং মহলক কিছুসময়ৰ বাবে ''মেছ হল'' হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murray |first=John |year=1911 |title=A handbook for travellers in India, Burma, and Ceylon |url=https://archive.org/stream/handbooktravelle00john#page/198 |edition=8th |location=Calcutta |publisher=Thacker, Spink, &amp; Co. |page=198 |isbn=978-1175486417 |accessdate=2014-01-25}}&lt;/ref&gt;

অট্টালিকাটোৰ ভিতৰৰ অংশত এসময়ত চহকী ৰং আৰু অলংকৰণেৰে সজাই তোলা হৈছিল। এই অট্টালিকাৰ কিছুমান এপাৰ্টমেণ্টৰ চিলিং ঢাকি ৰখা আইনাৰ সৰু সৰু টুকুৰাৰ বাবে শিশমহল বুলি কোৱা হয়।&lt;ref name=&quot;ASI&quot;&gt;{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_delhi_redfort_rangmahal.asp |title=Rang Mahal of Red Fort |year=2011 |website= |publisher=[[Archaeological Survey of India]] |accessdate=2013-12-09}}&lt;/ref&gt;

মাৰ্বলৰ ৰাজপ্ৰাসাদটোৰ মাজভাগেৰে ষ্ট্ৰীম অৱ পেৰাডাইজ (নাহৰ-ই-বিহিষ্ট) নামৰ এটা অগভীৰ খাল মজিয়াত খোদিত মাৰ্বলৰ বেচিন এটাৰে বৈ গৈছিল। ৰং মহলৰ তলত এটা বেছমেণ্ট (তেহখানা) আছিল, যিটো মহিলাসকলে গৰমৰ দিনত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।{{cn}}
==চিত্ৰভাণ্ডাৰ==
&lt;gallery&gt;
File:Ghulam Ali Khan 011b.jpg|১৮৫০ চনত ষ্ট্ৰিম অৱ পেৰাডাইজৰ সৈতে অভ্যন্তৰীণ অংশৰ অংকন
File:The lone sentry of Rang Mahal.jpg|২০১২ চনত ষ্ট্ৰিম অৱ পেৰাডাইজৰ সৈতে অভ্যন্তৰীণ অংশ
File:Ceiling of Rang Mahal, Red Fort, Delhi.jpg|আইনাৰ চিলিং
File:Diwan-i_Khas,_Red_Fort,_Delhi_02.jpg|কৌণিক দৃশ্য
File:Rang Mahal Description.jpg|ৰংমহলৰ বৰ্ণনা
&lt;/gallery&gt;

==তথ্যসূত্ৰ==</text>
      <sha1>sgnm314cif2jrot6fztld5n0nr3v8cb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636197</id>
      <parentid>636196</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <comment>+[[শ্ৰেণী:মোগল সাম্ৰাজ্য]]; +[[শ্ৰেণী:ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন]]; +[[শ্ৰেণী:স্থাপত্য]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>636197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3646" sha1="sl2burak1ea38efu7kpr37ve06yextz" xml:space="preserve">[[File:Red Fort 04b.jpg|thumb|লালকিল্লাত ৰংমহল (২০০৮)]]
[[File:Ghulam Ali Khan 010b.jpg|thumb|১৮৫০ চনৰ আৰম্ভণিতে ''ৰং মহল''ৰ অংকন, [[গুলাম আলী খান]]]]
'''ৰংমহল''' বা ৰঙৰ প্ৰাসাদ পুৰণি দিল্লীৰ লালকিল্লাত অৱস্থিত। 

ই প্ৰথমে সাম্ৰাজ্যবাদী হাৰেমৰ অংশ হিচাপে কাম কৰিছিল। ই ৰাজপ্ৰাসাদৰ সেইটো অংশ আছিল য’ত ৰাজপৰিয়ালৰ মহিলা সদস্যসকলে জিৰণি ল’ব পাৰিছিল। শ্বাহজাহানৰ শাসনকালত ইয়াক পেলেচ অৱ ডিষ্টিংচন (ইমতিয়াজ মহল) বুলি জনা গৈছিল। ১৮৫৭ চনত ইংৰাজে দুৰ্গটো দখল কৰাৰ পাছত ৰং মহলক কিছুসময়ৰ বাবে ''মেছ হল'' হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murray |first=John |year=1911 |title=A handbook for travellers in India, Burma, and Ceylon |url=https://archive.org/stream/handbooktravelle00john#page/198 |edition=8th |location=Calcutta |publisher=Thacker, Spink, &amp; Co. |page=198 |isbn=978-1175486417 |accessdate=2014-01-25}}&lt;/ref&gt;

অট্টালিকাটোৰ ভিতৰৰ অংশত এসময়ত চহকী ৰং আৰু অলংকৰণেৰে সজাই তোলা হৈছিল। এই অট্টালিকাৰ কিছুমান এপাৰ্টমেণ্টৰ চিলিং ঢাকি ৰখা আইনাৰ সৰু সৰু টুকুৰাৰ বাবে শিশমহল বুলি কোৱা হয়।&lt;ref name=&quot;ASI&quot;&gt;{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_delhi_redfort_rangmahal.asp |title=Rang Mahal of Red Fort |year=2011 |website= |publisher=[[Archaeological Survey of India]] |accessdate=2013-12-09}}&lt;/ref&gt;

মাৰ্বলৰ ৰাজপ্ৰাসাদটোৰ মাজভাগেৰে ষ্ট্ৰীম অৱ পেৰাডাইজ (নাহৰ-ই-বিহিষ্ট) নামৰ এটা অগভীৰ খাল মজিয়াত খোদিত মাৰ্বলৰ বেচিন এটাৰে বৈ গৈছিল। ৰং মহলৰ তলত এটা বেছমেণ্ট (তেহখানা) আছিল, যিটো মহিলাসকলে গৰমৰ দিনত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।{{cn}}
==চিত্ৰভাণ্ডাৰ==
&lt;gallery&gt;
File:Ghulam Ali Khan 011b.jpg|১৮৫০ চনত ষ্ট্ৰিম অৱ পেৰাডাইজৰ সৈতে অভ্যন্তৰীণ অংশৰ অংকন
File:The lone sentry of Rang Mahal.jpg|২০১২ চনত ষ্ট্ৰিম অৱ পেৰাডাইজৰ সৈতে অভ্যন্তৰীণ অংশ
File:Ceiling of Rang Mahal, Red Fort, Delhi.jpg|আইনাৰ চিলিং
File:Diwan-i_Khas,_Red_Fort,_Delhi_02.jpg|কৌণিক দৃশ্য
File:Rang Mahal Description.jpg|ৰংমহলৰ বৰ্ণনা
&lt;/gallery&gt;

==তথ্যসূত্ৰ==

[[শ্ৰেণী:মোগল সাম্ৰাজ্য]]
[[শ্ৰেণী:ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন]]
[[শ্ৰেণী:স্থাপত্য]]</text>
      <sha1>sl2burak1ea38efu7kpr37ve06yextz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>নুৰ শ্বছমা</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139570</id>
    <revision>
      <id>636198</id>
      <timestamp>2026-09-18T17:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3291" sha1="lyrciy0l7r0qged0guhsas3cttw53tz" xml:space="preserve">'''নুৰ শ্বছমা''' হৈছে ১৬১৫ চনত মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰে চিকাৰৰ সময়ত ৰ’বৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা এটা ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু তেওঁৰ নিজৰ নাম নুৰ-উদ্দিন মহম্মদ জাহাংগীৰৰ নামেৰে এই ঠাইখনৰ নাম শ্বছমা-ই-নুৰ (چشما نور – পোহৰৰ বসন্ত) ৰখা হৈছিল।[1] বৰ্তমান ভাৰতৰ আজমেৰত অৱস্থিত আৰু এতিয়া ই কেৱল এটা ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মণ্ডপ।[2]

==ইতিহাস==
খোৱাজা মুইনুদ্দিন চিষ্টিৰ কন্যা হাফিজ জামালে কিছুদিন ইয়াত ধৰ্মীয় একাকিত্বত বাস কৰিছিল। ১৬১৩ খ্ৰীষ্টাব্দত জাহাংগীৰ আজমেৰলৈ আহি ইয়াত চিকাৰৰ ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰি মহল শ্বাহ নুৰ-উদ্দিন জাহাংগীৰ (̠জাহাংগীৰ ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদ) নাম ৰাখিছিল। 

জাহাংগীৰে আজমেৰত প্ৰায় তিনি বছৰ (১৬১৩ চনৰপৰা ১৬১৯ খ্ৰীষ্টাব্দ) বাস কৰিছিল। সম্ৰাটে নিজেই টুজুক-ই-জাহাংগিৰীত এই ঠাইখনৰ বৰ্ণনা কৰিছে আৰু উপত্যকাটোত এটা ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আৰু কিছুমান কপলেট এটা শিলত লিখিবলৈ আৰু শিলটো তলৰ অট্টালিকাৰ তোৰণৰ ওপৰত স্থাপন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।[3] ছাৰ থমাছ ৰ'ৱেও তেওঁৰ জাৰ্নেলত এই ঠাইখনক 'বিষাদৰ আনন্দৰ স্থান' বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।[4]

আন এটা ঐতিহাসিক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধ্বংসাৱশেষ আছে, বিশাল অসমাপ্ত জল লিফ্ট, বৰ্তমান &quot;ৰুতি ৰাণী কা মহল&quot; বুলি জনা যায় যিটো মেৰৱাৰৰ ৰাও মালদেৱে নিৰ্মাণ কৰিছিল, যিয়ে ১৫৩৫ খ্ৰীষ্টাব্দত আজমেৰ লৈছিল। 

শেষৰফালে চাচমা উপত্যকা অলপ বহল হয় আৰু ইয়াতেই ঐতিহাসিক আজমেৰ যুদ্ধ[6] দাৰা শিকোহ আৰু ঔৰংজেবৰ মাজত যুঁজি শ্বাহজাহানৰ সঠিক উত্তৰাধিকাৰীৰ ভাগ্য নিৰ্ণয় কৰে।</text>
      <sha1>lyrciy0l7r0qged0guhsas3cttw53tz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636199</id>
      <parentid>636198</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3356" sha1="tbqjppmfj44dvf3zpjtm1eb826o34x5" xml:space="preserve">'''নুৰ শ্বছমা''' হৈছে ১৬১৫ চনত মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰে চিকাৰৰ সময়ত ৰ’বৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা এটা ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু তেওঁৰ নিজৰ নাম নুৰ-উদ্দিন মহম্মদ জাহাংগীৰৰ নামেৰে এই ঠাইখনৰ নাম শ্বছমা-ই-নুৰ (چشما نور – পোহৰৰ বসন্ত) ৰখা হৈছিল।[1] বৰ্তমান ভাৰতৰ আজমেৰত অৱস্থিত আৰু এতিয়া ই কেৱল এটা ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মণ্ডপ।[2]

==ইতিহাস==
খোৱাজা মুইনুদ্দিন চিষ্টিৰ কন্যা হাফিজ জামালে কিছুদিন ইয়াত ধৰ্মীয় কাৰণ একাকিত্বত বাস কৰিছিল। ১৬১৩ খ্ৰীষ্টাব্দত জাহাংগীৰ আজমেৰলৈ আহি ইয়াত চিকাৰৰ ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰি মহল শ্বাহ নুৰ-উদ্দিন জাহাংগীৰ (̠জাহাংগীৰ ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদ) নাম ৰাখিছিল। 

জাহাংগীৰে আজমেৰত প্ৰায় তিনি বছৰ (১৬১৩ চনৰপৰা ১৬১৯ খ্ৰীষ্টাব্দ) বাস কৰিছিল। সম্ৰাটে নিজেই [[তুজুক-ই-জাহাংগিৰী]]ত এই ঠাইখনৰ বৰ্ণনা কৰিছে আৰু উপত্যকাটোত এটা ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আৰু কিছুমান শ্বায়েৰী এটা শিলত লিখিবলৈ আৰু শিলটো তলৰ অট্টালিকাৰ তোৰণৰ ওপৰত স্থাপন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।[3] ছাৰ থমাছ ৰ’ৱেও তেওঁৰ জাৰ্নেলত এই ঠাইখনক 'বিষাদপূৰ্ণ আনন্দৰ স্থান' বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।[4]

এই ঠাইত আন এটা ঐতিহাসিক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধ্বংসাৱশেষ আছে, এটা বিশাল অসমাপ্ত জল ফোঁৱাৰাৰে, বৰ্তমান &quot;ৰুথী ৰাণী কা মহল&quot; বুলি জনা যায়, যিটো ১৫৩৫ চনত শাসনভাৰ লৈ মেৰৱাৰৰ ৰাও মালদেৱে নিৰ্মাণ কৰিছিল। 

শেষৰফালে শ্বছমা উপত্যকা অলপ বহল হয় আৰু ইয়াতেই ঐতিহাসিক আজমেৰ যুদ্ধ[6] দাৰা শিকোহ আৰু ঔৰংজেবৰ মাজত শ্বাহজাহানৰ সঠিক উত্তৰাধিকাৰীৰ ভাগ্য নিৰ্ণয় কৰাৰ বাবে যুঁজ হয়।</text>
      <sha1>tbqjppmfj44dvf3zpjtm1eb826o34x5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636200</id>
      <parentid>636199</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4540" sha1="6wyrxlmp5b5vbo5x51lux66cx8i0g4l" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name             = Nur Chashma
| image            = {{image frame|content=
{{Photo montage
| photo1a = Chashma i Nur.jpg
| photo2a = Inscription on Marble in Chashma i Nur.jpg
| size = 300
| spacing = 3
| color = #FFFFFF
| border = 3
| color_border = #808080
| text = 
| text_background = #F5F5F5
}}
| width = 312
| caption =Chashma i Nur: Lower Building, Inscription
}}
| caption          = {{mapframe|frame=yes|type=point|coord={{Coord|26.434862|74.611684|}}|zoom=SWITCH:5,7,13|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}}
| location         = [[Ajmer]], India
| coordinates      = &lt;!-- Coordinates of the building --&gt;
| status           = [[Ruined]]
| completion_date  = 1615
| owner            = Mughal Emperor [[Jahangir]]
| architect        = &lt;!-- Name of the architect --&gt;
| architectural_style            = &lt;!-- Architectural style --&gt;
| height           = &lt;!-- Height of the building --&gt;
| floor_count      = &lt;!-- Number of floors --&gt;
| floor_area       = &lt;!-- Floor area in square feet/meters --&gt;
| known_for        = Hunting palace
| current_tenants  = &lt;!-- Current tenants or occupants --&gt;
| website          = &lt;!-- Official website if available --&gt;
}}
'''নুৰ শ্বছমা''' হৈছে ১৬১৫ চনত মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰে চিকাৰৰ সময়ত ৰ’বৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা এটা ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু তেওঁৰ নিজৰ নাম নুৰ-উদ্দিন মহম্মদ জাহাংগীৰৰ নামেৰে এই ঠাইখনৰ নাম শ্বছমা-ই-নুৰ (چشما نور – পোহৰৰ বসন্ত) ৰখা হৈছিল।[1] বৰ্তমান ভাৰতৰ আজমেৰত অৱস্থিত আৰু এতিয়া ই কেৱল এটা ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মণ্ডপ।[2]

==ইতিহাস==
খোৱাজা মুইনুদ্দিন চিষ্টিৰ কন্যা হাফিজ জামালে কিছুদিন ইয়াত ধৰ্মীয় কাৰণ একাকিত্বত বাস কৰিছিল। ১৬১৩ খ্ৰীষ্টাব্দত জাহাংগীৰ আজমেৰলৈ আহি ইয়াত চিকাৰৰ ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰি মহল শ্বাহ নুৰ-উদ্দিন জাহাংগীৰ (̠জাহাংগীৰ ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদ) নাম ৰাখিছিল। 

জাহাংগীৰে আজমেৰত প্ৰায় তিনি বছৰ (১৬১৩ চনৰপৰা ১৬১৯ খ্ৰীষ্টাব্দ) বাস কৰিছিল। সম্ৰাটে নিজেই [[তুজুক-ই-জাহাংগিৰী]]ত এই ঠাইখনৰ বৰ্ণনা কৰিছে আৰু উপত্যকাটোত এটা ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আৰু কিছুমান শ্বায়েৰী এটা শিলত লিখিবলৈ আৰু শিলটো তলৰ অট্টালিকাৰ তোৰণৰ ওপৰত স্থাপন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।[3] ছাৰ থমাছ ৰ’ৱেও তেওঁৰ জাৰ্নেলত এই ঠাইখনক 'বিষাদপূৰ্ণ আনন্দৰ স্থান' বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।[4]

এই ঠাইত আন এটা ঐতিহাসিক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধ্বংসাৱশেষ আছে, এটা বিশাল অসমাপ্ত জল ফোঁৱাৰাৰে, বৰ্তমান &quot;ৰুথী ৰাণী কা মহল&quot; বুলি জনা যায়, যিটো ১৫৩৫ চনত শাসনভাৰ লৈ মেৰৱাৰৰ ৰাও মালদেৱে নিৰ্মাণ কৰিছিল। 

শেষৰফালে শ্বছমা উপত্যকা অলপ বহল হয় আৰু ইয়াতেই ঐতিহাসিক আজমেৰ যুদ্ধ[6] দাৰা শিকোহ আৰু ঔৰংজেবৰ মাজত শ্বাহজাহানৰ সঠিক উত্তৰাধিকাৰীৰ ভাগ্য নিৰ্ণয় কৰাৰ বাবে যুঁজ হয়।</text>
      <sha1>6wyrxlmp5b5vbo5x51lux66cx8i0g4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636201</id>
      <parentid>636200</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <origin>636201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6387" sha1="q8ny3kpv4vv06oihz2rxty84up5isp7" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name             = নুৰ শ্বছমা
| image            = {{image frame|content=
{{Photo montage
| photo1a = Chashma i Nur.jpg
| photo2a = Inscription on Marble in Chashma i Nur.jpg
| size = 300
| spacing = 3
| color = #FFFFFF
| border = 3
| color_border = #808080
| text = 
| text_background = #F5F5F5
}}
| width = 312
| caption =Chashma i Nur: Lower Building, Inscription
}}
| caption          = {{mapframe|frame=yes|type=point|coord={{Coord|26.434862|74.611684|}}|zoom=SWITCH:5,7,13|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}}
| location         = [[Ajmer]], India
| coordinates      = &lt;!-- Coordinates of the building --&gt;
| status           = [[Ruined]]
| completion_date  = 1615
| owner            = Mughal Emperor [[Jahangir]]
| architect        = &lt;!-- Name of the architect --&gt;
| architectural_style            = &lt;!-- Architectural style --&gt;
| height           = &lt;!-- Height of the building --&gt;
| floor_count      = &lt;!-- Number of floors --&gt;
| floor_area       = &lt;!-- Floor area in square feet/meters --&gt;
| known_for        = Hunting palace
| current_tenants  = &lt;!-- Current tenants or occupants --&gt;
| website          = &lt;!-- Official website if available --&gt;
}}
'''নুৰ শ্বছমা''' হৈছে ১৬১৫ চনত মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰে চিকাৰৰ সময়ত ৰ’বৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা এটা ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু তেওঁৰ নিজৰ নাম নুৰ-উদ্দিন মহম্মদ জাহাংগীৰৰ নামেৰে এই ঠাইখনৰ নাম শ্বছমা-ই-নুৰ (چشما نور – পোহৰৰ বসন্ত) ৰখা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sarda|first=Har Bilas|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.213052|title=Ajmer: Historical And Descriptive.|date=1911}}&lt;/ref&gt; বৰ্তমান ভাৰতৰ আজমেৰত অৱস্থিত আৰু এতিয়া ই কেৱল এটা ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মণ্ডপ।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kumar|first=Arjun|title=Ajmer: Beyond the dargah|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/ajmer-beyond-the-dargah/articleshow/8687704.cms?from=mdr|access-date=26 June 2021|archive-date=26 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626162030/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/ajmer-beyond-the-dargah/articleshow/8687704.cms?from=mdr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==ইতিহাস==
খোৱাজা মুইনুদ্দিন চিষ্টিৰ কন্যা হাফিজ জামালে কিছুদিন ইয়াত ধৰ্মীয় কাৰণ একাকিত্বত বাস কৰিছিল। ১৬১৩ খ্ৰীষ্টাব্দত জাহাংগীৰ আজমেৰলৈ আহি ইয়াত চিকাৰৰ ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰি মহল শ্বাহ নুৰ-উদ্দিন জাহাংগীৰ (̠জাহাংগীৰ ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদ) নাম ৰাখিছিল। 

জাহাংগীৰে আজমেৰত প্ৰায় তিনি বছৰ (১৬১৩ চনৰপৰা ১৬১৯ খ্ৰীষ্টাব্দ) বাস কৰিছিল। সম্ৰাটে নিজেই [[তুজুক-ই-জাহাংগিৰী]]ত এই ঠাইখনৰ বৰ্ণনা কৰিছে আৰু উপত্যকাটোত এটা ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আৰু কিছুমান শ্বায়েৰী এটা শিলত লিখিবলৈ আৰু শিলটো তলৰ অট্টালিকাৰ তোৰণৰ ওপৰত স্থাপন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Jahangir|first1=Emperor of Hindustan|url=http://archive.org/details/tuzukijahangirio00jahauoft|title=The Tuzuk-i-Jahangiri; or, Memoirs of Jahangir. Translated by Alexander Rogers. Edited by Henry Beveridge|last2=Rogers|first2=Alexander|last3=Beveridge|first3=Henry|date=1909–1914|publisher=London Royal Asiatic Society|others=Robarts – University of Toronto}}&lt;/ref&gt; ছাৰ থমাছ ৰ’ৱেও তেওঁৰ জাৰ্নেলত এই ঠাইখনক 'বিষাদপূৰ্ণ আনন্দৰ স্থান' বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Roe|first1=Thomas|url=http://archive.org/details/embassysirthoma01fostgoog|title=The embassy of Sir Thomas Roe to the court of the Great Mogul, 1615–1619, as narrated in his journal and correspondence|last2=Foster|first2=William|date=1899|publisher=London, Printed for the Hakluyt society|others=Harvard University}}&lt;/ref&gt;

এই ঠাইত আন এটা ঐতিহাসিক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধ্বংসাৱশেষ আছে, এটা বিশাল অসমাপ্ত জল ফোঁৱাৰাৰে, বৰ্তমান &quot;ৰুথী ৰাণী কা মহল&quot; বুলি জনা যায়, যিটো ১৫৩৫ চনত শাসনভাৰ লৈ মেৰৱাৰৰ ৰাও মালদেৱে নিৰ্মাণ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tod|first=James|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.23699|title=Annals And Antiquities Of Rajasthan Vol.2|date=1914}}&lt;/ref&gt; 

শেষৰফালে শ্বছমা উপত্যকা অলপ বহল হয় আৰু ইয়াতেই ঐতিহাসিক আজমেৰ যুদ্ধ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Battle of Deorai {{!}} Indian history|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Deorai|access-date=26 June 2021|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=26 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626162029/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Deorai|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  দাৰা শিকোহ আৰু ঔৰংজেবৰ মাজত শ্বাহজাহানৰ সঠিক উত্তৰাধিকাৰীৰ ভাগ্য নিৰ্ণয় কৰাৰ বাবে যুঁজ হয়।</text>
      <sha1>q8ny3kpv4vv06oihz2rxty84up5isp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636202</id>
      <parentid>636201</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <comment>/* ইতিহাস */</comment>
      <origin>636202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6649" sha1="7clx0quz3kntkaw9qe5a9qxozg6y39u" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name             = নুৰ শ্বছমা
| image            = {{image frame|content=
{{Photo montage
| photo1a = Chashma i Nur.jpg
| photo2a = Inscription on Marble in Chashma i Nur.jpg
| size = 300
| spacing = 3
| color = #FFFFFF
| border = 3
| color_border = #808080
| text = 
| text_background = #F5F5F5
}}
| width = 312
| caption =Chashma i Nur: Lower Building, Inscription
}}
| caption          = {{mapframe|frame=yes|type=point|coord={{Coord|26.434862|74.611684|}}|zoom=SWITCH:5,7,13|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}}
| location         = [[Ajmer]], India
| coordinates      = &lt;!-- Coordinates of the building --&gt;
| status           = [[Ruined]]
| completion_date  = 1615
| owner            = Mughal Emperor [[Jahangir]]
| architect        = &lt;!-- Name of the architect --&gt;
| architectural_style            = &lt;!-- Architectural style --&gt;
| height           = &lt;!-- Height of the building --&gt;
| floor_count      = &lt;!-- Number of floors --&gt;
| floor_area       = &lt;!-- Floor area in square feet/meters --&gt;
| known_for        = Hunting palace
| current_tenants  = &lt;!-- Current tenants or occupants --&gt;
| website          = &lt;!-- Official website if available --&gt;
}}
'''নুৰ শ্বছমা''' হৈছে ১৬১৫ চনত মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰে চিকাৰৰ সময়ত ৰ’বৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা এটা ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু তেওঁৰ নিজৰ নাম নুৰ-উদ্দিন মহম্মদ জাহাংগীৰৰ নামেৰে এই ঠাইখনৰ নাম শ্বছমা-ই-নুৰ (چشما نور – পোহৰৰ বসন্ত) ৰখা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sarda|first=Har Bilas|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.213052|title=Ajmer: Historical And Descriptive.|date=1911}}&lt;/ref&gt; বৰ্তমান ভাৰতৰ আজমেৰত অৱস্থিত আৰু এতিয়া ই কেৱল এটা ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মণ্ডপ।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kumar|first=Arjun|title=Ajmer: Beyond the dargah|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/ajmer-beyond-the-dargah/articleshow/8687704.cms?from=mdr|access-date=26 June 2021|archive-date=26 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626162030/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/ajmer-beyond-the-dargah/articleshow/8687704.cms?from=mdr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==ইতিহাস==
খোৱাজা মুইনুদ্দিন চিষ্টিৰ কন্যা হাফিজ জামালে কিছুদিন ইয়াত ধৰ্মীয় কাৰণ একাকিত্বত বাস কৰিছিল। ১৬১৩ খ্ৰীষ্টাব্দত জাহাংগীৰ আজমেৰলৈ আহি ইয়াত চিকাৰৰ ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰি মহল শ্বাহ নুৰ-উদ্দিন জাহাংগীৰ (̠জাহাংগীৰ ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদ) নাম ৰাখিছিল। 

জাহাংগীৰে আজমেৰত প্ৰায় তিনি বছৰ (১৬১৩ চনৰপৰা ১৬১৯ খ্ৰীষ্টাব্দ) বাস কৰিছিল। সম্ৰাটে নিজেই [[তুজুক-ই-জাহাংগিৰী]]ত এই ঠাইখনৰ বৰ্ণনা কৰিছে আৰু উপত্যকাটোত এটা ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আৰু কিছুমান শ্বায়েৰী এটা শিলত লিখিবলৈ আৰু শিলটো তলৰ অট্টালিকাৰ তোৰণৰ ওপৰত স্থাপন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Jahangir|first1=Emperor of Hindustan|url=http://archive.org/details/tuzukijahangirio00jahauoft|title=The Tuzuk-i-Jahangiri; or, Memoirs of Jahangir. Translated by Alexander Rogers. Edited by Henry Beveridge|last2=Rogers|first2=Alexander|last3=Beveridge|first3=Henry|date=1909–1914|publisher=London Royal Asiatic Society|others=Robarts – University of Toronto}}&lt;/ref&gt; ছাৰ থমাছ ৰ’ৱেও তেওঁৰ জাৰ্নেলত এই ঠাইখনক 'বিষাদপূৰ্ণ আনন্দৰ স্থান' বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Roe|first1=Thomas|url=http://archive.org/details/embassysirthoma01fostgoog|title=The embassy of Sir Thomas Roe to the court of the Great Mogul, 1615–1619, as narrated in his journal and correspondence|last2=Foster|first2=William|date=1899|publisher=London, Printed for the Hakluyt society|others=Harvard University}}&lt;/ref&gt;

এই ঠাইত আন এটা ঐতিহাসিক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধ্বংসাৱশেষ আছে, এটা বিশাল অসমাপ্ত জল ফোঁৱাৰাৰে, বৰ্তমান &quot;ৰুথী ৰাণী কা মহল&quot; বুলি জনা যায়, যিটো ১৫৩৫ চনত শাসনভাৰ লৈ মেৰৱাৰৰ ৰাও মালদেৱে নিৰ্মাণ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tod|first=James|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.23699|title=Annals And Antiquities Of Rajasthan Vol.2|date=1914}}&lt;/ref&gt; ফোঁৱাৰাটো মুখামুখীকৈ থকা স্তম্ভৰে গঠিত আছিল আৰু পানী শ্বছমাৰ পৰা [[তাৰাগড় দুৰ্গ]]লৈ উঠাব লাগিছিল।  

শেষৰফালে শ্বছমা উপত্যকা অলপ বহল হয় আৰু ইয়াতেই ঐতিহাসিক আজমেৰ যুদ্ধ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Battle of Deorai {{!}} Indian history|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Deorai|access-date=26 June 2021|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=26 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626162029/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Deorai|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  দাৰা শিকোহ আৰু ঔৰংজেবৰ মাজত শ্বাহজাহানৰ সঠিক উত্তৰাধিকাৰীৰ ভাগ্য নিৰ্ণয় কৰাৰ বাবে যুঁজ হয়।</text>
      <sha1>7clx0quz3kntkaw9qe5a9qxozg6y39u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636203</id>
      <parentid>636202</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <comment>/* ইতিহাস */</comment>
      <origin>636203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6681" sha1="gv786ppsvw6eg4xojkmv5ts25n2hj8g" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name             = নুৰ শ্বছমা
| image            = {{image frame|content=
{{Photo montage
| photo1a = Chashma i Nur.jpg
| photo2a = Inscription on Marble in Chashma i Nur.jpg
| size = 300
| spacing = 3
| color = #FFFFFF
| border = 3
| color_border = #808080
| text = 
| text_background = #F5F5F5
}}
| width = 312
| caption =Chashma i Nur: Lower Building, Inscription
}}
| caption          = {{mapframe|frame=yes|type=point|coord={{Coord|26.434862|74.611684|}}|zoom=SWITCH:5,7,13|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}}
| location         = [[Ajmer]], India
| coordinates      = &lt;!-- Coordinates of the building --&gt;
| status           = [[Ruined]]
| completion_date  = 1615
| owner            = Mughal Emperor [[Jahangir]]
| architect        = &lt;!-- Name of the architect --&gt;
| architectural_style            = &lt;!-- Architectural style --&gt;
| height           = &lt;!-- Height of the building --&gt;
| floor_count      = &lt;!-- Number of floors --&gt;
| floor_area       = &lt;!-- Floor area in square feet/meters --&gt;
| known_for        = Hunting palace
| current_tenants  = &lt;!-- Current tenants or occupants --&gt;
| website          = &lt;!-- Official website if available --&gt;
}}
'''নুৰ শ্বছমা''' হৈছে ১৬১৫ চনত মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰে চিকাৰৰ সময়ত ৰ’বৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা এটা ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু তেওঁৰ নিজৰ নাম নুৰ-উদ্দিন মহম্মদ জাহাংগীৰৰ নামেৰে এই ঠাইখনৰ নাম শ্বছমা-ই-নুৰ (چشما نور – পোহৰৰ বসন্ত) ৰখা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sarda|first=Har Bilas|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.213052|title=Ajmer: Historical And Descriptive.|date=1911}}&lt;/ref&gt; বৰ্তমান ভাৰতৰ আজমেৰত অৱস্থিত আৰু এতিয়া ই কেৱল এটা ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মণ্ডপ।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kumar|first=Arjun|title=Ajmer: Beyond the dargah|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/ajmer-beyond-the-dargah/articleshow/8687704.cms?from=mdr|access-date=26 June 2021|archive-date=26 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626162030/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/ajmer-beyond-the-dargah/articleshow/8687704.cms?from=mdr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==ইতিহাস==
খোৱাজা মুইনুদ্দিন চিষ্টিৰ কন্যা হাফিজ জামালে কিছুদিন ইয়াত ধৰ্মীয় কাৰণ একাকিত্বত বাস কৰিছিল। ১৬১৩ খ্ৰীষ্টাব্দত জাহাংগীৰ আজমেৰলৈ আহি ইয়াত চিকাৰৰ ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰি মহল শ্বাহ নুৰ-উদ্দিন জাহাংগীৰ (̠জাহাংগীৰ ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদ) নাম ৰাখিছিল। 

জাহাংগীৰে আজমেৰত প্ৰায় তিনি বছৰ (১৬১৩ চনৰপৰা ১৬১৯ খ্ৰীষ্টাব্দ) বাস কৰিছিল। সম্ৰাটে নিজেই [[তুজুক-ই-জাহাংগিৰী]]ত এই ঠাইখনৰ বৰ্ণনা কৰিছে আৰু উপত্যকাটোত এটা ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আৰু কিছুমান শ্বায়েৰী এটা শিলত লিখিবলৈ আৰু শিলটো তলৰ অট্টালিকাৰ তোৰণৰ ওপৰত স্থাপন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Jahangir|first1=Emperor of Hindustan|url=http://archive.org/details/tuzukijahangirio00jahauoft|title=The Tuzuk-i-Jahangiri; or, Memoirs of Jahangir. Translated by Alexander Rogers. Edited by Henry Beveridge|last2=Rogers|first2=Alexander|last3=Beveridge|first3=Henry|date=1909–1914|publisher=London Royal Asiatic Society|others=Robarts – University of Toronto}}&lt;/ref&gt; ছাৰ থমাছ ৰ’ৱেও তেওঁৰ জাৰ্নেলত এই ঠাইখনক 'বিষাদপূৰ্ণ আনন্দৰ স্থান' বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Roe|first1=Thomas|url=http://archive.org/details/embassysirthoma01fostgoog|title=The embassy of Sir Thomas Roe to the court of the Great Mogul, 1615–1619, as narrated in his journal and correspondence|last2=Foster|first2=William|date=1899|publisher=London, Printed for the Hakluyt society|others=Harvard University}}&lt;/ref&gt;

এই ঠাইত আন এটা ঐতিহাসিক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধ্বংসাৱশেষ আছে, এটা বিশাল অসমাপ্ত জল ফোঁৱাৰাৰে, বৰ্তমান &quot;ৰুথী ৰাণী কা মহল&quot; বুলি জনা যায়, যিটো ১৫৩৫ চনত শাসনভাৰ লৈ মেৰৱাৰৰ ৰাও মালদেৱে নিৰ্মাণ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tod|first=James|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.23699|title=Annals And Antiquities Of Rajasthan Vol.2|date=1914}}&lt;/ref&gt; ফোঁৱাৰাটো মুখামুখীকৈ থকা স্তম্ভৰে গঠিত আছিল আৰু পানী শ্বছমাৰ পৰা [[তাৰাগড় দুৰ্গ]]লৈ উঠাব লাগিছিল।  

শেষৰফালে শ্বছমা উপত্যকা অলপ বহল হয় আৰু ইয়াতেই ঐতিহাসিক আজমেৰ যুদ্ধ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Battle of Deorai {{!}} Indian history|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Deorai|access-date=26 June 2021|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=26 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626162029/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Deorai|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  দাৰা শিকোহ আৰু ঔৰংজেবৰ মাজত শ্বাহজাহানৰ সঠিক উত্তৰাধিকাৰীৰ ভাগ্য নিৰ্ণয় কৰাৰ বাবে যুঁজ হয়।
==তথ্যসূত্ৰ==</text>
      <sha1>gv786ppsvw6eg4xojkmv5ts25n2hj8g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636204</id>
      <parentid>636203</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pranamikaadhikary</username>
        <id>27435</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>636204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6764" sha1="euddj04f05kkacy98lbm5vuisgfd0x2" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name             = নুৰ শ্বছমা
| image            = {{image frame|content=
{{Photo montage
| photo1a = Chashma i Nur.jpg
| photo2a = Inscription on Marble in Chashma i Nur.jpg
| size = 300
| spacing = 3
| color = #FFFFFF
| border = 3
| color_border = #808080
| text = 
| text_background = #F5F5F5
}}
| width = 312
| caption =Chashma i Nur: Lower Building, Inscription
}}
| caption          = {{mapframe|frame=yes|type=point|coord={{Coord|26.434862|74.611684|}}|zoom=SWITCH:5,7,13|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}}
| location         = [[Ajmer]], India
| coordinates      = &lt;!-- Coordinates of the building --&gt;
| status           = [[Ruined]]
| completion_date  = 1615
| owner            = Mughal Emperor [[Jahangir]]
| architect        = &lt;!-- Name of the architect --&gt;
| architectural_style            = &lt;!-- Architectural style --&gt;
| height           = &lt;!-- Height of the building --&gt;
| floor_count      = &lt;!-- Number of floors --&gt;
| floor_area       = &lt;!-- Floor area in square feet/meters --&gt;
| known_for        = Hunting palace
| current_tenants  = &lt;!-- Current tenants or occupants --&gt;
| website          = &lt;!-- Official website if available --&gt;
}}
'''নুৰ শ্বছমা''' হৈছে ১৬১৫ চনত মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰে চিকাৰৰ সময়ত ৰ’বৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা এটা ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু তেওঁৰ নিজৰ নাম নুৰ-উদ্দিন মহম্মদ জাহাংগীৰৰ নামেৰে এই ঠাইখনৰ নাম শ্বছমা-ই-নুৰ (چشما نور – পোহৰৰ বসন্ত) ৰখা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sarda|first=Har Bilas|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.213052|title=Ajmer: Historical And Descriptive.|date=1911}}&lt;/ref&gt; বৰ্তমান ভাৰতৰ আজমেৰত অৱস্থিত আৰু এতিয়া ই কেৱল এটা ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মণ্ডপ।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kumar|first=Arjun|title=Ajmer: Beyond the dargah|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/ajmer-beyond-the-dargah/articleshow/8687704.cms?from=mdr|access-date=26 June 2021|archive-date=26 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626162030/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/ajmer-beyond-the-dargah/articleshow/8687704.cms?from=mdr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==ইতিহাস==
খোৱাজা মুইনুদ্দিন চিষ্টিৰ কন্যা হাফিজ জামালে কিছুদিন ইয়াত ধৰ্মীয় কাৰণ একাকিত্বত বাস কৰিছিল। ১৬১৩ খ্ৰীষ্টাব্দত জাহাংগীৰ আজমেৰলৈ আহি ইয়াত চিকাৰৰ ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰি মহল শ্বাহ নুৰ-উদ্দিন জাহাংগীৰ (̠জাহাংগীৰ ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদ) নাম ৰাখিছিল। 

জাহাংগীৰে আজমেৰত প্ৰায় তিনি বছৰ (১৬১৩ চনৰপৰা ১৬১৯ খ্ৰীষ্টাব্দ) বাস কৰিছিল। সম্ৰাটে নিজেই [[তুজুক-ই-জাহাংগিৰী]]ত এই ঠাইখনৰ বৰ্ণনা কৰিছে আৰু উপত্যকাটোত এটা ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আৰু কিছুমান শ্বায়েৰী এটা শিলত লিখিবলৈ আৰু শিলটো তলৰ অট্টালিকাৰ তোৰণৰ ওপৰত স্থাপন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Jahangir|first1=Emperor of Hindustan|url=http://archive.org/details/tuzukijahangirio00jahauoft|title=The Tuzuk-i-Jahangiri; or, Memoirs of Jahangir. Translated by Alexander Rogers. Edited by Henry Beveridge|last2=Rogers|first2=Alexander|last3=Beveridge|first3=Henry|date=1909–1914|publisher=London Royal Asiatic Society|others=Robarts – University of Toronto}}&lt;/ref&gt; ছাৰ থমাছ ৰ’ৱেও তেওঁৰ জাৰ্নেলত এই ঠাইখনক 'বিষাদপূৰ্ণ আনন্দৰ স্থান' বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Roe|first1=Thomas|url=http://archive.org/details/embassysirthoma01fostgoog|title=The embassy of Sir Thomas Roe to the court of the Great Mogul, 1615–1619, as narrated in his journal and correspondence|last2=Foster|first2=William|date=1899|publisher=London, Printed for the Hakluyt society|others=Harvard University}}&lt;/ref&gt;

এই ঠাইত আন এটা ঐতিহাসিক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধ্বংসাৱশেষ আছে, এটা বিশাল অসমাপ্ত জল ফোঁৱাৰাৰে, বৰ্তমান &quot;ৰুথী ৰাণী কা মহল&quot; বুলি জনা যায়, যিটো ১৫৩৫ চনত শাসনভাৰ লৈ মেৰৱাৰৰ ৰাও মালদেৱে নিৰ্মাণ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tod|first=James|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.23699|title=Annals And Antiquities Of Rajasthan Vol.2|date=1914}}&lt;/ref&gt; ফোঁৱাৰাটো মুখামুখীকৈ থকা স্তম্ভৰে গঠিত আছিল আৰু পানী শ্বছমাৰ পৰা [[তাৰাগড় দুৰ্গ]]লৈ উঠাব লাগিছিল।  

শেষৰফালে শ্বছমা উপত্যকা অলপ বহল হয় আৰু ইয়াতেই ঐতিহাসিক আজমেৰ যুদ্ধ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Battle of Deorai {{!}} Indian history|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Deorai|access-date=26 June 2021|website=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=26 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210626162029/https://www.britannica.com/event/Battle-of-Deorai|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  দাৰা শিকোহ আৰু ঔৰংজেবৰ মাজত শ্বাহজাহানৰ সঠিক উত্তৰাধিকাৰীৰ ভাগ্য নিৰ্ণয় কৰাৰ বাবে যুঁজ হয়।
==তথ্যসূত্ৰ==

[[শ্ৰেণী:ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন]]</text>
      <sha1>euddj04f05kkacy98lbm5vuisgfd0x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>বিত্ত</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139571</id>
    <revision>
      <id>636219</id>
      <timestamp>2026-09-19T05:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <comment>নতুন পৃষ্ঠা: '''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' বা '''আৰ্থিক ব্যৱস্থা''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ। 'Finance' শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্য...</comment>
      <origin>636219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="934" sha1="hby3si6l4p93p80nvkengtwv8gojoz0" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' বা '''আৰ্থিক ব্যৱস্থা''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ। 'Finance' শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>hby3si6l4p93p80nvkengtwv8gojoz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636220</id>
      <parentid>636219</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="877" sha1="s7zfj1pkorbj9edi7mo2b4m60cr6s6e" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ। 'Finance' শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>s7zfj1pkorbj9edi7mo2b4m60cr6s6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636221</id>
      <parentid>636220</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="989" sha1="6vcdaocoaqhyh01w2uigqfuqouwg9h7" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ। 'Finance' শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>6vcdaocoaqhyh01w2uigqfuqouwg9h7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636226</id>
      <parentid>636221</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3582" sha1="511hx5m2fdb7609ut41w43w5khlg6m0" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ। 'Finance' শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বন্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। বিত্তীয় বজাৰ (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজবুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰ দ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>511hx5m2fdb7609ut41w43w5khlg6m0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636227</id>
      <parentid>636226</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3586" sha1="ec2vj6qa76ne4yfxofcgfkla4i4510r" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ। 'Finance' শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বন্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজবুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰ দ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>ec2vj6qa76ne4yfxofcgfkla4i4510r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636230</id>
      <parentid>636227</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3834" sha1="974zn5b95duocaq6d0kaoqayudnrrip" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বন্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজবুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰ দ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>974zn5b95duocaq6d0kaoqayudnrrip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636231</id>
      <parentid>636230</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5240" sha1="r316h18r8srjpev61m7k3tjtbf09nv6" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বন্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজবুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰ দ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>r316h18r8srjpev61m7k3tjtbf09nv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636232</id>
      <parentid>636231</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5364" sha1="8wjrd9co7js8rqqlvp5k5372lbsl1fy" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বন্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজবুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰ দ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>8wjrd9co7js8rqqlvp5k5372lbsl1fy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636234</id>
      <parentid>636232</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6136" sha1="85z7e8n6da0nuperkbdbatnwlkie7rv" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বন্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজবুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰ দ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>85z7e8n6da0nuperkbdbatnwlkie7rv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636256</id>
      <parentid>636234</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6608" sha1="mtz5ho4khddorr0oubru14ecuzr7y7t" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বন্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজবুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰ দ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ প্ৰখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>mtz5ho4khddorr0oubru14ecuzr7y7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636257</id>
      <parentid>636256</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6583" sha1="8cj33vu4jc5q8ck5dcnapo99lz6398l" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বন্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজবুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰ দ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>8cj33vu4jc5q8ck5dcnapo99lz6398l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636258</id>
      <parentid>636257</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7459" sha1="o0u7r608ddfma72go74oytb1vzr2ugy" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বন্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজবুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰ দ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে।

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰবাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot;&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>o0u7r608ddfma72go74oytb1vzr2ugy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636259</id>
      <parentid>636258</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8718" sha1="lmsxg73r999m9x8a3jcs6mcy6jgms9u" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়।
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বন্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজবুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰ দ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে।

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰবাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot;&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে।

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot;&lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>lmsxg73r999m9x8a3jcs6mcy6jgms9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636262</id>
      <parentid>636259</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11251" sha1="0nvufm9t0u1w2id941n3arkp669rr1q" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>0nvufm9t0u1w2id941n3arkp669rr1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636263</id>
      <parentid>636262</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11883" sha1="0bqngfrsaf5hcu09wulbmwmvpwsgis9" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰ পৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>0bqngfrsaf5hcu09wulbmwmvpwsgis9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636264</id>
      <parentid>636263</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12851" sha1="9ymxef2prkw6cxyoebw34mcw5jz3np9" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰ পৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতঃপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)।

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>9ymxef2prkw6cxyoebw34mcw5jz3np9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636266</id>
      <parentid>636264</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14297" sha1="nmpqr7ru7tu2v3l2nia7ct7hqguu35t" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰ পৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতঃপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)।

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>nmpqr7ru7tu2v3l2nia7ct7hqguu35t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636267</id>
      <parentid>636266</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17099" sha1="k1eza8tp6bgtykyl6b5uehf4nz6t7gl" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰ পৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতঃপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)।

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা;
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা;
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা;
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা;
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা;
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা;
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>k1eza8tp6bgtykyl6b5uehf4nz6t7gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636268</id>
      <parentid>636267</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17103" sha1="000sjpiokl4rp9f13z8yezt5hgc1l8j" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>000sjpiokl4rp9f13z8yezt5hgc1l8j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636269</id>
      <parentid>636268</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19202" sha1="id9i2t3pbubvtkkomtl1x0eo8vk90l4" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰ পৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স  কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>id9i2t3pbubvtkkomtl1x0eo8vk90l4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636270</id>
      <parentid>636269</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20520" sha1="m8xblxiezk3z4djle1m4wlhxc3lermu" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>m8xblxiezk3z4djle1m4wlhxc3lermu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636271</id>
      <parentid>636270</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21927" sha1="5p457di4jli4a1okw4p03h356g7ikv8" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:
১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>5p457di4jli4a1okw4p03h356g7ikv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636272</id>
      <parentid>636271</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23727" sha1="3gunm543r8hmm0dy1upqf14khqot4jl" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>3gunm543r8hmm0dy1upqf14khqot4jl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636273</id>
      <parentid>636272</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24739" sha1="4r6kkl5cjm2fdxa7kaimbzi47iiu8mj" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

===ৰাজহুৱা বিত্ত==

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাৱিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>4r6kkl5cjm2fdxa7kaimbzi47iiu8mj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636274</id>
      <parentid>636273</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27701" sha1="2k7wt50xalim6iw8sbvvuvvo91cjkd8" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

===ৰাজহুৱা বিত্ত==

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাবিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

এই দীঘলীয়া কৌশলগত সময়সীমাসমূহ সাধাৰণতে পাঁচ বছৰৰ বা তাতকৈ অধিক সময় অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|pages=53–54|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) মূলতঃ তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত:

*এটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খণ্ডসমূহৰ ব্যয় (required expenditures) চিনাক্তকৰণ; 
*উক্ত প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ ৰাজহ বা উপাৰ্জনৰ উৎস (entity's revenue) — কৰ (tax) আৰু কৰ-বিহীন (non-tax) দুয়োটা উৎসৰ পৰা; 
*বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া (budgeting process); ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ কাৰ্য বা উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পত্ৰ (Sovereign debt/Government bond) বা পৌৰসভাৰ বণ্ড (municipal bonds) জাৰি কৰা। 

কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহ, যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ চিষ্টেম’ (Federal Reserve System), ইউৰোপীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক (European Central Bank) আৰু 'সংযুক্ত ৰাজ্য'ৰ(United Kingdom) ‘বেংক অৱ ইংলেণ্ড’ (Bank of England), ৰাজহুৱা বিত্তৰ ক্ষেত্ৰত অতি শক্তিশালী অংশীদাৰ। ইহঁতে সংকটৰ সময়ত ‘চৰম পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা আৰু ক্ৰেডিট বা ঋণৰ স্থিতিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।&lt;ref&gt;Board of Governors of Federal Reserve System of the United States. Mission of the Federal Reserve System. [http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm Federalreserve.gov] Accessed: 2010-01-16. (Archived by WebCite at {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114154328/http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm |date=2010-01-14 }})&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>2k7wt50xalim6iw8sbvvuvvo91cjkd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636275</id>
      <parentid>636274</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33627" sha1="rl8vifuvo1dlneq0ih2aoou1uicz2du" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

===ৰাজহুৱা বিত্ত==

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাবিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

এই দীঘলীয়া কৌশলগত সময়সীমাসমূহ সাধাৰণতে পাঁচ বছৰৰ বা তাতকৈ অধিক সময় অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|pages=53–54|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) মূলতঃ তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত:

*এটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খণ্ডসমূহৰ ব্যয় (required expenditures) চিনাক্তকৰণ; 
*উক্ত প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ ৰাজহ বা উপাৰ্জনৰ উৎস (entity's revenue) — কৰ (tax) আৰু কৰ-বিহীন (non-tax) দুয়োটা উৎসৰ পৰা; 
*বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া (budgeting process); ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ কাৰ্য বা উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পত্ৰ (Sovereign debt/Government bond) বা পৌৰসভাৰ বণ্ড (municipal bonds) জাৰি কৰা। 

কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহ, যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ চিষ্টেম’ (Federal Reserve System), ইউৰোপীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক (European Central Bank) আৰু 'সংযুক্ত ৰাজ্য'ৰ(United Kingdom) ‘বেংক অৱ ইংলেণ্ড’ (Bank of England), ৰাজহুৱা বিত্তৰ ক্ষেত্ৰত অতি শক্তিশালী অংশীদাৰ। ইহঁতে সংকটৰ সময়ত ‘চৰম পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা আৰু ক্ৰেডিট বা ঋণৰ স্থিতিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।&lt;ref&gt;Board of Governors of Federal Reserve System of the United States. Mission of the Federal Reserve System. [http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm Federalreserve.gov] Accessed: 2010-01-16. (Archived by WebCite at {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114154328/http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm |date=2010-01-14 }})&lt;/ref&gt;

===বিনিয়োগ পৰিচালনা===

বিনিয়োগ পৰিচালনা (Investment management) হ’ল বিভিন্ন ধৰণৰ বিত্তীয় প্ৰতিভূটি (securities) — যেনে সাধাৰণতে শ্বেয়াৰ আৰু বণ্ড, কিন্তু ইয়াৰ লগতে অন্যান্য সম্পত্তি যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate), বাণিজ্যিক সামগ্ৰী (commodities) আৰু বিকল্প বিনিয়োগসমূহৰ (alternative investments) এক বৃত্তিমূলক বা পেচাদাৰী সম্পত্তি পৰিচালনা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিনিয়োগকাৰীসকলৰ লাভৰ বাবে তেওঁলোকৰ এক নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগৰ লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰা।

ওপৰত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিনিয়োগকাৰীসকল বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান হ’ব পাৰে, যেনে— বীমা কোম্পানী, পেঞ্চন ফাণ্ড, কৰ্পোৰেচন বা ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান, দাতব্য সংস্থা, শিক্ষানুষ্ঠান, অথবা ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰী। তেওঁলোকে পোনপটীয়া বিনিয়োগ চুক্তিৰ জৰিয়তে বা অধিক জনপ্ৰিয়ভাৱে ক’বলৈ গ’লে মিউচুৱেল ফাণ্ড (mutual funds), এক্সচেঞ্জ-ট্ৰেডেড ফাণ্ড (exchange-traded funds/ETFs), বা ৰিয়েল ইষ্টেট ইনভেষ্টমেণ্ট ট্ৰাষ্ট (real estate investment trusts/REITs)ৰ দৰে সামূহিক বিনিয়োগ আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে মূলধন বিনিয়োগ কৰে।

বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ (investment management) মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল সম্পদ আবণ্টন (asset allocation)—অৰ্থাৎ গ্ৰাহকজনৰ বিনিয়োগ নীতিৰ (investment policy) সৈতে খাপ খুৱাই বিভিন্ন সম্পদৰ শ্ৰেণীসমূহ(asset classes)ৰ মাজত আৰু প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মাজত বিনিয়োগ বিভাজন বা বৈচিত্ৰ্যকৰণ (diversifying the exposure) কৰা। এই বিনিয়োগ নীতি গ্ৰাহকজনৰ 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা গ্ৰহণৰ ক্ষমতা (risk profile), বিনিয়োগৰ লক্ষ্য আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমাৰ (investment horizon) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

ইয়াত:পৰ্টফলিঅ’ অপ্টিমাইজেশ্যন (Portfolio optimization) হ’ল গ্ৰাহকজনৰ লক্ষ্য আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহক লক্ষ্য ৰাখি সৰ্বোত্তম পৰ্টফলিঅ’টো বাছনি কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া।

মৌলিক বিশ্লেষণ (Fundamental analysis) হ’ল সাধাৰণতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ (valuation) আৰু মূল্যায়ন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক পদ্ধতি।কাৰিকৰী বিশ্লেষণ (Technical analysis) হ’ল অতীতৰ তথ্য বা ডেটাৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ সম্পদৰ মূল্যৰ পূৰ্বানুমান কৰা এক ব্যৱস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite journal | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3850494 |last1=Han |first1=Yufeng |last2=Liu |first2=Yang |last3=Zhou |first3=Guofu |last4=Zhu |first4=Yingzi |date=2021-05-21 |title=Technical Analysis in the Stock Market: A Review |location=[[Rochester, New York]] |doi=10.2139/ssrn.3850494 |ssrn=3850494 |s2cid=235195430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

এটা সঠিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (well-diversified) পৰ্টফলিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত, লাভ কৰা সামগ্ৰিক বিনিয়োগৰ প্ৰদৰ্শন (investment performance) মূলতঃ বাছনি কৰা সম্পদৰ সংমিশ্ৰণ বা অনুপাতৰ (asset mix) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াৰ বিপৰীতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটি বা শ্বেয়াৰসমূহৰ প্ৰভাৱ ইয়াত কম থাকে। ইয়াৰ উপৰি, ব্যৱহাৰ কৰা নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতি বা বিনিয়োগৰ দৰ্শনো গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিটো শ্বেয়াৰ বজাৰৰ চক্ৰৰ (market cycle) সৈতে কিমানদূৰ খাপ খাই পৰিছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।


== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>rl8vifuvo1dlneq0ih2aoou1uicz2du</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636276</id>
      <parentid>636275</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35168" sha1="axgrj8o6rf8ceelo3m0u6u3vsp7rb9r" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

===ৰাজহুৱা বিত্ত==

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাবিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

এই দীঘলীয়া কৌশলগত সময়সীমাসমূহ সাধাৰণতে পাঁচ বছৰৰ বা তাতকৈ অধিক সময় অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|pages=53–54|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) মূলতঃ তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত:

*এটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খণ্ডসমূহৰ ব্যয় (required expenditures) চিনাক্তকৰণ; 
*উক্ত প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ ৰাজহ বা উপাৰ্জনৰ উৎস (entity's revenue) — কৰ (tax) আৰু কৰ-বিহীন (non-tax) দুয়োটা উৎসৰ পৰা; 
*বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া (budgeting process); ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ কাৰ্য বা উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পত্ৰ (Sovereign debt/Government bond) বা পৌৰসভাৰ বণ্ড (municipal bonds) জাৰি কৰা। 

কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহ, যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ চিষ্টেম’ (Federal Reserve System), ইউৰোপীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক (European Central Bank) আৰু 'সংযুক্ত ৰাজ্য'ৰ(United Kingdom) ‘বেংক অৱ ইংলেণ্ড’ (Bank of England), ৰাজহুৱা বিত্তৰ ক্ষেত্ৰত অতি শক্তিশালী অংশীদাৰ। ইহঁতে সংকটৰ সময়ত ‘চৰম পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা আৰু ক্ৰেডিট বা ঋণৰ স্থিতিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।&lt;ref&gt;Board of Governors of Federal Reserve System of the United States. Mission of the Federal Reserve System. [http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm Federalreserve.gov] Accessed: 2010-01-16. (Archived by WebCite at {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114154328/http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm |date=2010-01-14 }})&lt;/ref&gt;

===বিনিয়োগ পৰিচালনা===

বিনিয়োগ পৰিচালনা (Investment management) হ’ল বিভিন্ন ধৰণৰ বিত্তীয় প্ৰতিভূটি (securities) — যেনে সাধাৰণতে শ্বেয়াৰ আৰু বণ্ড, কিন্তু ইয়াৰ লগতে অন্যান্য সম্পত্তি যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate), বাণিজ্যিক সামগ্ৰী (commodities) আৰু বিকল্প বিনিয়োগসমূহৰ (alternative investments) এক বৃত্তিমূলক বা পেচাদাৰী সম্পত্তি পৰিচালনা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিনিয়োগকাৰীসকলৰ লাভৰ বাবে তেওঁলোকৰ এক নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগৰ লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰা।

ওপৰত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিনিয়োগকাৰীসকল বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান হ’ব পাৰে, যেনে— বীমা কোম্পানী, পেঞ্চন ফাণ্ড, কৰ্পোৰেচন বা ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান, দাতব্য সংস্থা, শিক্ষানুষ্ঠান, অথবা ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰী। তেওঁলোকে পোনপটীয়া বিনিয়োগ চুক্তিৰ জৰিয়তে বা অধিক জনপ্ৰিয়ভাৱে ক’বলৈ গ’লে মিউচুৱেল ফাণ্ড (mutual funds), এক্সচেঞ্জ-ট্ৰেডেড ফাণ্ড (exchange-traded funds/ETFs), বা ৰিয়েল ইষ্টেট ইনভেষ্টমেণ্ট ট্ৰাষ্ট (real estate investment trusts/REITs)ৰ দৰে সামূহিক বিনিয়োগ আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে মূলধন বিনিয়োগ কৰে।

বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ (investment management) মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল সম্পদ আবণ্টন (asset allocation)—অৰ্থাৎ গ্ৰাহকজনৰ বিনিয়োগ নীতিৰ (investment policy) সৈতে খাপ খুৱাই বিভিন্ন সম্পদৰ শ্ৰেণীসমূহ(asset classes)ৰ মাজত আৰু প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মাজত বিনিয়োগ বিভাজন বা বৈচিত্ৰ্যকৰণ (diversifying the exposure) কৰা। এই বিনিয়োগ নীতি গ্ৰাহকজনৰ 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা গ্ৰহণৰ ক্ষমতা (risk profile), বিনিয়োগৰ লক্ষ্য আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমাৰ (investment horizon) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

ইয়াত:পৰ্টফলিঅ’ অপ্টিমাইজেশ্যন (Portfolio optimization) হ’ল গ্ৰাহকজনৰ লক্ষ্য আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহক লক্ষ্য ৰাখি সৰ্বোত্তম পৰ্টফলিঅ’টো বাছনি কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া।

মৌলিক বিশ্লেষণ (Fundamental analysis) হ’ল সাধাৰণতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ (valuation) আৰু মূল্যায়ন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক পদ্ধতি।কাৰিকৰী বিশ্লেষণ (Technical analysis) হ’ল অতীতৰ তথ্য বা ডেটাৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ সম্পদৰ মূল্যৰ পূৰ্বানুমান কৰা এক ব্যৱস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite journal | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3850494 |last1=Han |first1=Yufeng |last2=Liu |first2=Yang |last3=Zhou |first3=Guofu |last4=Zhu |first4=Yingzi |date=2021-05-21 |title=Technical Analysis in the Stock Market: A Review |location=[[Rochester, New York]] |doi=10.2139/ssrn.3850494 |ssrn=3850494 |s2cid=235195430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

এটা সঠিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (well-diversified) পৰ্টফলিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত, লাভ কৰা সামগ্ৰিক বিনিয়োগৰ প্ৰদৰ্শন (investment performance) মূলতঃ বাছনি কৰা সম্পদৰ সংমিশ্ৰণ বা অনুপাতৰ (asset mix) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াৰ বিপৰীতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটি বা শ্বেয়াৰসমূহৰ প্ৰভাৱ ইয়াত কম থাকে। ইয়াৰ উপৰি, ব্যৱহাৰ কৰা নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতি বা বিনিয়োগৰ দৰ্শনো গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিটো শ্বেয়াৰ বজাৰৰ চক্ৰৰ (market cycle) সৈতে কিমানদূৰ খাপ খাই পৰিছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

===ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ ===

ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ (Risk management) হ’ল সাধাৰণতে লোকচানৰ আশংকা কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে আৰু লাভৰ সম্ভাৱনাক কেনেকৈ সমতা ৰক্ষা কৰিব লাগে তাৰ এক নিয়মতান্ত্ৰিক অধ্যয়ন। ই প্ৰথমে আশংকা বা বিপদাশংকা জোখা বা মূল্যায়ন কৰা (measuring risk) আৰু তাৰ পিছত সেই আশংকাসমূহ পৰিচালনা কৰিবলৈ বিভিন্ন ৰণনীতি প্ৰস্তুত তথা কাৰ্যকৰী কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া।&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 


== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>axgrj8o6rf8ceelo3m0u6u3vsp7rb9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636277</id>
      <parentid>636276</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36586" sha1="kcntb4x8hhvuope3xrn61xsl0fyv5k5" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

===ৰাজহুৱা বিত্ত==

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাবিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

এই দীঘলীয়া কৌশলগত সময়সীমাসমূহ সাধাৰণতে পাঁচ বছৰৰ বা তাতকৈ অধিক সময় অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|pages=53–54|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) মূলতঃ তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত:

*এটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খণ্ডসমূহৰ ব্যয় (required expenditures) চিনাক্তকৰণ; 
*উক্ত প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ ৰাজহ বা উপাৰ্জনৰ উৎস (entity's revenue) — কৰ (tax) আৰু কৰ-বিহীন (non-tax) দুয়োটা উৎসৰ পৰা; 
*বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া (budgeting process); ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ কাৰ্য বা উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পত্ৰ (Sovereign debt/Government bond) বা পৌৰসভাৰ বণ্ড (municipal bonds) জাৰি কৰা। 

কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহ, যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ চিষ্টেম’ (Federal Reserve System), ইউৰোপীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক (European Central Bank) আৰু 'সংযুক্ত ৰাজ্য'ৰ(United Kingdom) ‘বেংক অৱ ইংলেণ্ড’ (Bank of England), ৰাজহুৱা বিত্তৰ ক্ষেত্ৰত অতি শক্তিশালী অংশীদাৰ। ইহঁতে সংকটৰ সময়ত ‘চৰম পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা আৰু ক্ৰেডিট বা ঋণৰ স্থিতিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।&lt;ref&gt;Board of Governors of Federal Reserve System of the United States. Mission of the Federal Reserve System. [http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm Federalreserve.gov] Accessed: 2010-01-16. (Archived by WebCite at {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114154328/http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm |date=2010-01-14 }})&lt;/ref&gt;

===বিনিয়োগ পৰিচালনা===

বিনিয়োগ পৰিচালনা (Investment management) হ’ল বিভিন্ন ধৰণৰ বিত্তীয় প্ৰতিভূটি (securities) — যেনে সাধাৰণতে শ্বেয়াৰ আৰু বণ্ড, কিন্তু ইয়াৰ লগতে অন্যান্য সম্পত্তি যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate), বাণিজ্যিক সামগ্ৰী (commodities) আৰু বিকল্প বিনিয়োগসমূহৰ (alternative investments) এক বৃত্তিমূলক বা পেচাদাৰী সম্পত্তি পৰিচালনা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিনিয়োগকাৰীসকলৰ লাভৰ বাবে তেওঁলোকৰ এক নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগৰ লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰা।

ওপৰত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিনিয়োগকাৰীসকল বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান হ’ব পাৰে, যেনে— বীমা কোম্পানী, পেঞ্চন ফাণ্ড, কৰ্পোৰেচন বা ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান, দাতব্য সংস্থা, শিক্ষানুষ্ঠান, অথবা ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰী। তেওঁলোকে পোনপটীয়া বিনিয়োগ চুক্তিৰ জৰিয়তে বা অধিক জনপ্ৰিয়ভাৱে ক’বলৈ গ’লে মিউচুৱেল ফাণ্ড (mutual funds), এক্সচেঞ্জ-ট্ৰেডেড ফাণ্ড (exchange-traded funds/ETFs), বা ৰিয়েল ইষ্টেট ইনভেষ্টমেণ্ট ট্ৰাষ্ট (real estate investment trusts/REITs)ৰ দৰে সামূহিক বিনিয়োগ আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে মূলধন বিনিয়োগ কৰে।

বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ (investment management) মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল সম্পদ আবণ্টন (asset allocation)—অৰ্থাৎ গ্ৰাহকজনৰ বিনিয়োগ নীতিৰ (investment policy) সৈতে খাপ খুৱাই বিভিন্ন সম্পদৰ শ্ৰেণীসমূহ(asset classes)ৰ মাজত আৰু প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মাজত বিনিয়োগ বিভাজন বা বৈচিত্ৰ্যকৰণ (diversifying the exposure) কৰা। এই বিনিয়োগ নীতি গ্ৰাহকজনৰ 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা গ্ৰহণৰ ক্ষমতা (risk profile), বিনিয়োগৰ লক্ষ্য আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমাৰ (investment horizon) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

ইয়াত:পৰ্টফলিঅ’ অপ্টিমাইজেশ্যন (Portfolio optimization) হ’ল গ্ৰাহকজনৰ লক্ষ্য আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহক লক্ষ্য ৰাখি সৰ্বোত্তম পৰ্টফলিঅ’টো বাছনি কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া।

মৌলিক বিশ্লেষণ (Fundamental analysis) হ’ল সাধাৰণতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ (valuation) আৰু মূল্যায়ন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক পদ্ধতি।কাৰিকৰী বিশ্লেষণ (Technical analysis) হ’ল অতীতৰ তথ্য বা ডেটাৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ সম্পদৰ মূল্যৰ পূৰ্বানুমান কৰা এক ব্যৱস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite journal | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3850494 |last1=Han |first1=Yufeng |last2=Liu |first2=Yang |last3=Zhou |first3=Guofu |last4=Zhu |first4=Yingzi |date=2021-05-21 |title=Technical Analysis in the Stock Market: A Review |location=[[Rochester, New York]] |doi=10.2139/ssrn.3850494 |ssrn=3850494 |s2cid=235195430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

এটা সঠিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (well-diversified) পৰ্টফলিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত, লাভ কৰা সামগ্ৰিক বিনিয়োগৰ প্ৰদৰ্শন (investment performance) মূলতঃ বাছনি কৰা সম্পদৰ সংমিশ্ৰণ বা অনুপাতৰ (asset mix) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াৰ বিপৰীতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটি বা শ্বেয়াৰসমূহৰ প্ৰভাৱ ইয়াত কম থাকে। ইয়াৰ উপৰি, ব্যৱহাৰ কৰা নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতি বা বিনিয়োগৰ দৰ্শনো গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিটো শ্বেয়াৰ বজাৰৰ চক্ৰৰ (market cycle) সৈতে কিমানদূৰ খাপ খাই পৰিছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

===ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ ===

ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ (Risk management) হ’ল সাধাৰণতে লোকচানৰ আশংকা কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে আৰু লাভৰ সম্ভাৱনাক কেনেকৈ সমতা ৰক্ষা কৰিব লাগে তাৰ এক নিয়মতান্ত্ৰিক অধ্যয়ন। ই প্ৰথমে আশংকা বা বিপদাশংকা জোখা বা মূল্যায়ন কৰা (measuring risk) আৰু তাৰ পিছত সেই আশংকাসমূহ পৰিচালনা কৰিবলৈ বিভিন্ন ৰণনীতি প্ৰস্তুত তথা কাৰ্যকৰী কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া।&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (Financial Risk Management) হ’ল বিত্তীয় আহিলাসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি সম্ভাৱ্য বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা (সাধাৰণতে &quot;হেজিং&quot; বা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে) প্ৰদান কৰি কৰ্পোৰেট বা প্ৰতিষ্ঠানিক মূল্য ৰক্ষা কৰাৰ এক ব্যৱহাৰিক পদ্ধতি। ইয়াত বিশেষকৈ ক্ৰেডিট (ঋণ) আৰু বজাৰৰ বিপদাশংকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, আৰু বেংকসমূহৰ ক্ষেত্ৰত, নিয়ামক মূলধনৰ (regulatory capital) জৰিয়তে কাৰ্যক্ষম বা পৰিচালনগত বিপদাশংকাও (operational risk) ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>kcntb4x8hhvuope3xrn61xsl0fyv5k5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636278</id>
      <parentid>636277</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37979" sha1="87htlia4dsle4ryv3d98v6v5mw3j361" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

===ৰাজহুৱা বিত্ত==

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাবিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

এই দীঘলীয়া কৌশলগত সময়সীমাসমূহ সাধাৰণতে পাঁচ বছৰৰ বা তাতকৈ অধিক সময় অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|pages=53–54|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) মূলতঃ তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত:

*এটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খণ্ডসমূহৰ ব্যয় (required expenditures) চিনাক্তকৰণ; 
*উক্ত প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ ৰাজহ বা উপাৰ্জনৰ উৎস (entity's revenue) — কৰ (tax) আৰু কৰ-বিহীন (non-tax) দুয়োটা উৎসৰ পৰা; 
*বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া (budgeting process); ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ কাৰ্য বা উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পত্ৰ (Sovereign debt/Government bond) বা পৌৰসভাৰ বণ্ড (municipal bonds) জাৰি কৰা। 

কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহ, যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ চিষ্টেম’ (Federal Reserve System), ইউৰোপীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক (European Central Bank) আৰু 'সংযুক্ত ৰাজ্য'ৰ(United Kingdom) ‘বেংক অৱ ইংলেণ্ড’ (Bank of England), ৰাজহুৱা বিত্তৰ ক্ষেত্ৰত অতি শক্তিশালী অংশীদাৰ। ইহঁতে সংকটৰ সময়ত ‘চৰম পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা আৰু ক্ৰেডিট বা ঋণৰ স্থিতিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।&lt;ref&gt;Board of Governors of Federal Reserve System of the United States. Mission of the Federal Reserve System. [http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm Federalreserve.gov] Accessed: 2010-01-16. (Archived by WebCite at {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114154328/http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm |date=2010-01-14 }})&lt;/ref&gt;

===বিনিয়োগ পৰিচালনা===

বিনিয়োগ পৰিচালনা (Investment management) হ’ল বিভিন্ন ধৰণৰ বিত্তীয় প্ৰতিভূটি (securities) — যেনে সাধাৰণতে শ্বেয়াৰ আৰু বণ্ড, কিন্তু ইয়াৰ লগতে অন্যান্য সম্পত্তি যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate), বাণিজ্যিক সামগ্ৰী (commodities) আৰু বিকল্প বিনিয়োগসমূহৰ (alternative investments) এক বৃত্তিমূলক বা পেচাদাৰী সম্পত্তি পৰিচালনা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিনিয়োগকাৰীসকলৰ লাভৰ বাবে তেওঁলোকৰ এক নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগৰ লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰা।

ওপৰত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিনিয়োগকাৰীসকল বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান হ’ব পাৰে, যেনে— বীমা কোম্পানী, পেঞ্চন ফাণ্ড, কৰ্পোৰেচন বা ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান, দাতব্য সংস্থা, শিক্ষানুষ্ঠান, অথবা ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰী। তেওঁলোকে পোনপটীয়া বিনিয়োগ চুক্তিৰ জৰিয়তে বা অধিক জনপ্ৰিয়ভাৱে ক’বলৈ গ’লে মিউচুৱেল ফাণ্ড (mutual funds), এক্সচেঞ্জ-ট্ৰেডেড ফাণ্ড (exchange-traded funds/ETFs), বা ৰিয়েল ইষ্টেট ইনভেষ্টমেণ্ট ট্ৰাষ্ট (real estate investment trusts/REITs)ৰ দৰে সামূহিক বিনিয়োগ আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে মূলধন বিনিয়োগ কৰে।

বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ (investment management) মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল সম্পদ আবণ্টন (asset allocation)—অৰ্থাৎ গ্ৰাহকজনৰ বিনিয়োগ নীতিৰ (investment policy) সৈতে খাপ খুৱাই বিভিন্ন সম্পদৰ শ্ৰেণীসমূহ(asset classes)ৰ মাজত আৰু প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মাজত বিনিয়োগ বিভাজন বা বৈচিত্ৰ্যকৰণ (diversifying the exposure) কৰা। এই বিনিয়োগ নীতি গ্ৰাহকজনৰ 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা গ্ৰহণৰ ক্ষমতা (risk profile), বিনিয়োগৰ লক্ষ্য আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমাৰ (investment horizon) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

ইয়াত:পৰ্টফলিঅ’ অপ্টিমাইজেশ্যন (Portfolio optimization) হ’ল গ্ৰাহকজনৰ লক্ষ্য আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহক লক্ষ্য ৰাখি সৰ্বোত্তম পৰ্টফলিঅ’টো বাছনি কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া।

মৌলিক বিশ্লেষণ (Fundamental analysis) হ’ল সাধাৰণতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ (valuation) আৰু মূল্যায়ন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক পদ্ধতি।কাৰিকৰী বিশ্লেষণ (Technical analysis) হ’ল অতীতৰ তথ্য বা ডেটাৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ সম্পদৰ মূল্যৰ পূৰ্বানুমান কৰা এক ব্যৱস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite journal | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3850494 |last1=Han |first1=Yufeng |last2=Liu |first2=Yang |last3=Zhou |first3=Guofu |last4=Zhu |first4=Yingzi |date=2021-05-21 |title=Technical Analysis in the Stock Market: A Review |location=[[Rochester, New York]] |doi=10.2139/ssrn.3850494 |ssrn=3850494 |s2cid=235195430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

এটা সঠিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (well-diversified) পৰ্টফলিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত, লাভ কৰা সামগ্ৰিক বিনিয়োগৰ প্ৰদৰ্শন (investment performance) মূলতঃ বাছনি কৰা সম্পদৰ সংমিশ্ৰণ বা অনুপাতৰ (asset mix) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াৰ বিপৰীতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটি বা শ্বেয়াৰসমূহৰ প্ৰভাৱ ইয়াত কম থাকে। ইয়াৰ উপৰি, ব্যৱহাৰ কৰা নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতি বা বিনিয়োগৰ দৰ্শনো গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিটো শ্বেয়াৰ বজাৰৰ চক্ৰৰ (market cycle) সৈতে কিমানদূৰ খাপ খাই পৰিছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

===ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ ===

ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ (Risk management) হ’ল সাধাৰণতে লোকচানৰ আশংকা কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে আৰু লাভৰ সম্ভাৱনাক কেনেকৈ সমতা ৰক্ষা কৰিব লাগে তাৰ এক নিয়মতান্ত্ৰিক অধ্যয়ন। ই প্ৰথমে আশংকা বা বিপদাশংকা জোখা বা মূল্যায়ন কৰা (measuring risk) আৰু তাৰ পিছত সেই আশংকাসমূহ পৰিচালনা কৰিবলৈ বিভিন্ন ৰণনীতি প্ৰস্তুত তথা কাৰ্যকৰী কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া।&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (Financial Risk Management) হ’ল বিত্তীয় আহিলাসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি সম্ভাৱ্য বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা (সাধাৰণতে &quot;হেজিং&quot; বা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে) প্ৰদান কৰি কৰ্পোৰেট বা প্ৰতিষ্ঠানিক মূল্য ৰক্ষা কৰাৰ এক ব্যৱহাৰিক পদ্ধতি। ইয়াত বিশেষকৈ ক্ৰেডিট (ঋণ) আৰু বজাৰৰ বিপদাশংকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, আৰু বেংকসমূহৰ ক্ষেত্ৰত, নিয়ামক মূলধনৰ (regulatory capital) জৰিয়তে কাৰ্যক্ষম বা পৰিচালনগত বিপদাশংকাও (operational risk) ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*ঋণৰ বিপদাশংকা (Credit risk): ঋণগ্ৰহিতাই প্ৰয়োজনীয় পৰিশোধ কৰাত ব্যৰ্থ হোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হ'ব পৰা ঋণ খেলাফীৰ আশংকা।

*বজাৰৰ বিপদাশংকা (Market risk): বজাৰৰ বিভিন্ন পৰিৱৰ্তনশীল কাৰক, যেনে— সামগ্ৰীৰ মূল্য আৰু মুদ্ৰা বিনিময় হাৰৰ (exchange rates) উঠা-নমাৰ ফলত হ'ব পৰা লোকচান।

*কাৰ্যক্ষমতাৰ বিপদাশংকা (Operational risk): প্ৰতিষ্ঠানটোৰ ভিতৰুৱা কাৰ্যপ্ৰণালী, কৰ্মচাৰী আৰু প্ৰণালীৰ (systems) বিফলতা, অথবা কোনো বাহ্যিক ঘটনাৰ ফলত হোৱা লোকচান (এইধৰণৰ বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে প্ৰায়ে বীমা কৰা থাকে)&lt;ref name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>87htlia4dsle4ryv3d98v6v5mw3j361</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636279</id>
      <parentid>636278</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37993" sha1="jeffnacgbzzafrg49b24mcap8qqxg3d" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

===ৰাজহুৱা বিত্ত==

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাবিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

এই দীঘলীয়া কৌশলগত সময়সীমাসমূহ সাধাৰণতে পাঁচ বছৰৰ বা তাতকৈ অধিক সময় অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|pages=53–54|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) মূলতঃ তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত:

*এটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খণ্ডসমূহৰ ব্যয় (required expenditures) চিনাক্তকৰণ; 
*উক্ত প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ ৰাজহ বা উপাৰ্জনৰ উৎস (entity's revenue) — কৰ (tax) আৰু কৰ-বিহীন (non-tax) দুয়োটা উৎসৰ পৰা; 
*বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া (budgeting process); ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ কাৰ্য বা উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পত্ৰ (Sovereign debt/Government bond) বা পৌৰসভাৰ বণ্ড (municipal bonds) জাৰি কৰা। 

কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহ, যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ চিষ্টেম’ (Federal Reserve System), ইউৰোপীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক (European Central Bank) আৰু 'সংযুক্ত ৰাজ্য'ৰ(United Kingdom) ‘বেংক অৱ ইংলেণ্ড’ (Bank of England), ৰাজহুৱা বিত্তৰ ক্ষেত্ৰত অতি শক্তিশালী অংশীদাৰ। ইহঁতে সংকটৰ সময়ত ‘চৰম পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা আৰু ক্ৰেডিট বা ঋণৰ স্থিতিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।&lt;ref&gt;Board of Governors of Federal Reserve System of the United States. Mission of the Federal Reserve System. [http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm Federalreserve.gov] Accessed: 2010-01-16. (Archived by WebCite at {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114154328/http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm |date=2010-01-14 }})&lt;/ref&gt;

===বিনিয়োগ পৰিচালনা===

বিনিয়োগ পৰিচালনা (Investment management) হ’ল বিভিন্ন ধৰণৰ বিত্তীয় প্ৰতিভূটি (securities) — যেনে সাধাৰণতে শ্বেয়াৰ আৰু বণ্ড, কিন্তু ইয়াৰ লগতে অন্যান্য সম্পত্তি যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate), বাণিজ্যিক সামগ্ৰী (commodities) আৰু বিকল্প বিনিয়োগসমূহৰ (alternative investments) এক বৃত্তিমূলক বা পেছাদাৰী সম্পত্তি পৰিচালনা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিনিয়োগকাৰীসকলৰ লাভৰ বাবে তেওঁলোকৰ এক নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগৰ লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰা। 

ওপৰত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিনিয়োগকাৰীসকল বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান হ’ব পাৰে, যেনে— বীমা কোম্পানী, পেঞ্চন ফাণ্ড, কৰ্পোৰেচন বা ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান, দাতব্য সংস্থা, শিক্ষানুষ্ঠান, অথবা ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰী। তেওঁলোকে পোনপটীয়া বিনিয়োগ চুক্তিৰ জৰিয়তে বা অধিক জনপ্ৰিয়ভাৱে ক’বলৈ গ’লে মিউচুৱেল ফাণ্ড (mutual funds), এক্সচেঞ্জ-ট্ৰেডেড ফাণ্ড (exchange-traded funds/ETFs), বা ৰিয়েল ইষ্টেট ইনভেষ্টমেণ্ট ট্ৰাষ্ট (real estate investment trusts/REITs)ৰ দৰে সামূহিক বিনিয়োগ আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে মূলধন বিনিয়োগ কৰে। 

বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ (investment management) মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল সম্পদ আবণ্টন (asset allocation)—অৰ্থাৎ গ্ৰাহকজনৰ বিনিয়োগ নীতিৰ (investment policy) সৈতে খাপ খুৱাই বিভিন্ন সম্পদৰ শ্ৰেণীসমূহ(asset classes)ৰ মাজত আৰু প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মাজত বিনিয়োগ বিভাজন বা বৈচিত্ৰ্যকৰণ (diversifying the exposure) কৰা। এই বিনিয়োগ নীতি গ্ৰাহকজনৰ 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা গ্ৰহণৰ ক্ষমতা (risk profile), বিনিয়োগৰ লক্ষ্য আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমাৰ (investment horizon) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

ইয়াত:পৰ্টফলিঅ’ অপ্টিমাইজেশ্যন (Portfolio optimization) হ’ল গ্ৰাহকজনৰ লক্ষ্য আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহক লক্ষ্য ৰাখি সৰ্বোত্তম পৰ্টফলিঅ’টো বাছনি কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া। 

মৌলিক বিশ্লেষণ (Fundamental analysis) হ’ল সাধাৰণতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ (valuation) আৰু মূল্যায়ন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক পদ্ধতি। কাৰিকৰী বিশ্লেষণ (Technical analysis) হ’ল অতীতৰ তথ্য বা ডেটাৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ সম্পদৰ মূল্যৰ পূৰ্বানুমান কৰা এক ব্যৱস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite journal | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3850494 |last1=Han |first1=Yufeng |last2=Liu |first2=Yang |last3=Zhou |first3=Guofu |last4=Zhu |first4=Yingzi |date=2021-05-21 |title=Technical Analysis in the Stock Market: A Review |location=[[Rochester, New York]] |doi=10.2139/ssrn.3850494 |ssrn=3850494 |s2cid=235195430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

এটা সঠিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (well-diversified) পৰ্টফলিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত, লাভ কৰা সামগ্ৰিক বিনিয়োগৰ প্ৰদৰ্শন (investment performance) মূলতঃ বাছনি কৰা সম্পদৰ সংমিশ্ৰণ বা অনুপাতৰ (asset mix) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াৰ বিপৰীতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটি বা শ্বেয়াৰসমূহৰ প্ৰভাৱ ইয়াত কম থাকে। ইয়াৰ উপৰি, ব্যৱহাৰ কৰা নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতি বা বিনিয়োগৰ দৰ্শনো গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিটো শ্বেয়াৰ বজাৰৰ চক্ৰৰ (market cycle) সৈতে কিমানদূৰ খাপ খাই পৰিছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

===ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ ===

ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ (Risk management) হ’ল সাধাৰণতে লোকচানৰ আশংকা কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে আৰু লাভৰ সম্ভাৱনাক কেনেকৈ সমতা ৰক্ষা কৰিব লাগে তাৰ এক নিয়মতান্ত্ৰিক অধ্যয়ন। ই প্ৰথমে আশংকা বা বিপদাশংকা জোখা বা মূল্যায়ন কৰা (measuring risk) আৰু তাৰ পিছত সেই আশংকাসমূহ পৰিচালনা কৰিবলৈ বিভিন্ন ৰণনীতি প্ৰস্তুত তথা কাৰ্যকৰী কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া।&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (Financial Risk Management) হ’ল বিত্তীয় আহিলাসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি সম্ভাৱ্য বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা (সাধাৰণতে &quot;হেজিং&quot; বা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে) প্ৰদান কৰি কৰ্পোৰেট বা প্ৰতিষ্ঠানিক মূল্য ৰক্ষা কৰাৰ এক ব্যাৱহাৰিক পদ্ধতি। ইয়াত বিশেষকৈ ক্ৰেডিট (ঋণ) আৰু বজাৰৰ বিপদাশংকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, আৰু বেংকসমূহৰ ক্ষেত্ৰত, নিয়ামক মূলধনৰ (regulatory capital) জৰিয়তে কাৰ্যক্ষম বা পৰিচালনগত বিপদাশংকাও (operational risk) ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*ঋণৰ বিপদাশংকা (Credit risk): ঋণগ্ৰহিতাই প্ৰয়োজনীয় পৰিশোধ কৰাত ব্যৰ্থ হোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হ'ব পৰা ঋণ খেলাফীৰ আশংকা। 

*বজাৰৰ বিপদাশংকা (Market risk): বজাৰৰ বিভিন্ন পৰিৱৰ্তনশীল কাৰক, যেনে— সামগ্ৰীৰ মূল্য আৰু মুদ্ৰা বিনিময় হাৰৰ (exchange rates) উঠা-নমাৰ ফলত হ'ব পৰা লোকচান। 

*কাৰ্যক্ষমতাৰ বিপদাশংকা (Operational risk): প্ৰতিষ্ঠানটোৰ ভিতৰুৱা কাৰ্যপ্ৰণালী, কৰ্মচাৰী আৰু প্ৰণালীৰ (systems) বিফলতা, অথবা কোনো বাহ্যিক ঘটনাৰ ফলত হোৱা লোকচান (এইধৰণৰ বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে প্ৰায়ে বীমা কৰা থাকে)&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt;

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>jeffnacgbzzafrg49b24mcap8qqxg3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636280</id>
      <parentid>636279</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42764" sha1="5p496kiycj0pciuweco9nqf0dd0rz1i" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

===ৰাজহুৱা বিত্ত==

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাবিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

এই দীঘলীয়া কৌশলগত সময়সীমাসমূহ সাধাৰণতে পাঁচ বছৰৰ বা তাতকৈ অধিক সময় অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|pages=53–54|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) মূলতঃ তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত:

*এটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খণ্ডসমূহৰ ব্যয় (required expenditures) চিনাক্তকৰণ; 
*উক্ত প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ ৰাজহ বা উপাৰ্জনৰ উৎস (entity's revenue) — কৰ (tax) আৰু কৰ-বিহীন (non-tax) দুয়োটা উৎসৰ পৰা; 
*বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া (budgeting process); ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ কাৰ্য বা উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পত্ৰ (Sovereign debt/Government bond) বা পৌৰসভাৰ বণ্ড (municipal bonds) জাৰি কৰা। 

কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহ, যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ চিষ্টেম’ (Federal Reserve System), ইউৰোপীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক (European Central Bank) আৰু 'সংযুক্ত ৰাজ্য'ৰ(United Kingdom) ‘বেংক অৱ ইংলেণ্ড’ (Bank of England), ৰাজহুৱা বিত্তৰ ক্ষেত্ৰত অতি শক্তিশালী অংশীদাৰ। ইহঁতে সংকটৰ সময়ত ‘চৰম পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা আৰু ক্ৰেডিট বা ঋণৰ স্থিতিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।&lt;ref&gt;Board of Governors of Federal Reserve System of the United States. Mission of the Federal Reserve System. [http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm Federalreserve.gov] Accessed: 2010-01-16. (Archived by WebCite at {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114154328/http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm |date=2010-01-14 }})&lt;/ref&gt;

===বিনিয়োগ পৰিচালনা===

বিনিয়োগ পৰিচালনা (Investment management) হ’ল বিভিন্ন ধৰণৰ বিত্তীয় প্ৰতিভূটি (securities) — যেনে সাধাৰণতে শ্বেয়াৰ আৰু বণ্ড, কিন্তু ইয়াৰ লগতে অন্যান্য সম্পত্তি যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate), বাণিজ্যিক সামগ্ৰী (commodities) আৰু বিকল্প বিনিয়োগসমূহৰ (alternative investments) এক বৃত্তিমূলক বা পেছাদাৰী সম্পত্তি পৰিচালনা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিনিয়োগকাৰীসকলৰ লাভৰ বাবে তেওঁলোকৰ এক নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগৰ লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰা। 

ওপৰত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিনিয়োগকাৰীসকল বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান হ’ব পাৰে, যেনে— বীমা কোম্পানী, পেঞ্চন ফাণ্ড, কৰ্পোৰেচন বা ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান, দাতব্য সংস্থা, শিক্ষানুষ্ঠান, অথবা ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰী। তেওঁলোকে পোনপটীয়া বিনিয়োগ চুক্তিৰ জৰিয়তে বা অধিক জনপ্ৰিয়ভাৱে ক’বলৈ গ’লে মিউচুৱেল ফাণ্ড (mutual funds), এক্সচেঞ্জ-ট্ৰেডেড ফাণ্ড (exchange-traded funds/ETFs), বা ৰিয়েল ইষ্টেট ইনভেষ্টমেণ্ট ট্ৰাষ্ট (real estate investment trusts/REITs)ৰ দৰে সামূহিক বিনিয়োগ আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে মূলধন বিনিয়োগ কৰে। 

বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ (investment management) মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল সম্পদ আবণ্টন (asset allocation)—অৰ্থাৎ গ্ৰাহকজনৰ বিনিয়োগ নীতিৰ (investment policy) সৈতে খাপ খুৱাই বিভিন্ন সম্পদৰ শ্ৰেণীসমূহ(asset classes)ৰ মাজত আৰু প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মাজত বিনিয়োগ বিভাজন বা বৈচিত্ৰ্যকৰণ (diversifying the exposure) কৰা। এই বিনিয়োগ নীতি গ্ৰাহকজনৰ 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা গ্ৰহণৰ ক্ষমতা (risk profile), বিনিয়োগৰ লক্ষ্য আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমাৰ (investment horizon) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

ইয়াত:পৰ্টফলিঅ’ অপ্টিমাইজেশ্যন (Portfolio optimization) হ’ল গ্ৰাহকজনৰ লক্ষ্য আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহক লক্ষ্য ৰাখি সৰ্বোত্তম পৰ্টফলিঅ’টো বাছনি কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া। 

মৌলিক বিশ্লেষণ (Fundamental analysis) হ’ল সাধাৰণতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ (valuation) আৰু মূল্যায়ন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক পদ্ধতি। কাৰিকৰী বিশ্লেষণ (Technical analysis) হ’ল অতীতৰ তথ্য বা ডেটাৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ সম্পদৰ মূল্যৰ পূৰ্বানুমান কৰা এক ব্যৱস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite journal | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3850494 |last1=Han |first1=Yufeng |last2=Liu |first2=Yang |last3=Zhou |first3=Guofu |last4=Zhu |first4=Yingzi |date=2021-05-21 |title=Technical Analysis in the Stock Market: A Review |location=[[Rochester, New York]] |doi=10.2139/ssrn.3850494 |ssrn=3850494 |s2cid=235195430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

এটা সঠিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (well-diversified) পৰ্টফলিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত, লাভ কৰা সামগ্ৰিক বিনিয়োগৰ প্ৰদৰ্শন (investment performance) মূলতঃ বাছনি কৰা সম্পদৰ সংমিশ্ৰণ বা অনুপাতৰ (asset mix) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াৰ বিপৰীতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটি বা শ্বেয়াৰসমূহৰ প্ৰভাৱ ইয়াত কম থাকে। ইয়াৰ উপৰি, ব্যৱহাৰ কৰা নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতি বা বিনিয়োগৰ দৰ্শনো গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিটো শ্বেয়াৰ বজাৰৰ চক্ৰৰ (market cycle) সৈতে কিমানদূৰ খাপ খাই পৰিছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

===ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ ===

ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ (Risk management) হ’ল সাধাৰণতে লোকচানৰ আশংকা কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে আৰু লাভৰ সম্ভাৱনাক কেনেকৈ সমতা ৰক্ষা কৰিব লাগে তাৰ এক নিয়মতান্ত্ৰিক অধ্যয়ন। ই প্ৰথমে আশংকা বা বিপদাশংকা জোখা বা মূল্যায়ন কৰা (measuring risk) আৰু তাৰ পিছত সেই আশংকাসমূহ পৰিচালনা কৰিবলৈ বিভিন্ন ৰণনীতি প্ৰস্তুত তথা কাৰ্যকৰী কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া।&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (Financial Risk Management) হ’ল বিত্তীয় আহিলাসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি সম্ভাৱ্য বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা (সাধাৰণতে &quot;হেজিং&quot; বা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে) প্ৰদান কৰি কৰ্পোৰেট বা প্ৰতিষ্ঠানিক মূল্য ৰক্ষা কৰাৰ এক ব্যাৱহাৰিক পদ্ধতি। ইয়াত বিশেষকৈ ক্ৰেডিট (ঋণ) আৰু বজাৰৰ বিপদাশংকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, আৰু বেংকসমূহৰ ক্ষেত্ৰত, নিয়ামক মূলধনৰ (regulatory capital) জৰিয়তে কাৰ্যক্ষম বা পৰিচালনগত বিপদাশংকাও (operational risk) ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*ঋণৰ বিপদাশংকা (Credit risk): ঋণগ্ৰহিতাই প্ৰয়োজনীয় পৰিশোধ কৰাত ব্যৰ্থ হোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হ'ব পৰা ঋণ খেলাফীৰ আশংকা। 

*বজাৰৰ বিপদাশংকা (Market risk): বজাৰৰ বিভিন্ন পৰিৱৰ্তনশীল কাৰক, যেনে— সামগ্ৰীৰ মূল্য আৰু মুদ্ৰা বিনিময় হাৰৰ (exchange rates) উঠা-নমাৰ ফলত হ'ব পৰা লোকচান। 

*কাৰ্যক্ষমতাৰ বিপদাশংকা (Operational risk): প্ৰতিষ্ঠানটোৰ ভিতৰুৱা কাৰ্যপ্ৰণালী, কৰ্মচাৰী আৰু প্ৰণালীৰ (systems) বিফলতা, অথবা কোনো বাহ্যিক ঘটনাৰ ফলত হোৱা লোকচান (এইধৰণৰ বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে প্ৰায়ে বীমা কৰা থাকে)&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt;

===পৰিমাণগত বিত্ত===

পৰিমাণগত বিত্ত (Quantitative finance—যাক &quot;গাণিতিক বিত্ত&quot; বা &quot;mathematical finance&quot; বুলিও কোৱা হয়) বিত্তীয় কাৰ্যকলাপৰ সেইবোৰ দিশক সামৰি লয় য'ত এক জটিল বিত্তীয় গাণিতিক আৰ্হি বা মডেলৰ (sophisticated mathematical model) প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে ই ওপৰত উল্লেখ কৰা কেইবাটাও বিত্তীয় শাখাৰ সৈতে ওপৰা-উপৰি বা সন্মিলিত হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;SIAM&quot;&gt;See discussion here: {{cite web |url=https://www.siam.org/Portals/0/Student%20Programs/Thinking%20of%20a%20Career/brochure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424170544/https://www.siam.org/Portals/0/Student%20Programs/Thinking%20of%20a%20Career/brochure.pdf|archive-date=2020-04-24|url-status=dead |title=Careers in Applied Mathematics|publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics]]}}&lt;/ref&gt;

পৰিমাণগত বিত্ত (Quantitative finance) প্ৰায়েই বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিকতা (financial engineering) ৰ সমাৰ্থক বুলি গণ্য কৰা হয়। এই ক্ষেত্ৰখনে সাধাৰণতে বেংকসমূহৰ গ্ৰাহক-কেন্দ্ৰিক ডেৰিভেটিভছ ব্যৱসায়ৰ (customer-driven derivatives business) মূল ভেটি হিচাপে কাম কৰে—যিয়ে গ্ৰাহকৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি বিশেষভাৱে প্ৰস্তুত কৰা অ'টিচি-চুক্তি (bespoke OTC-contracts) আৰু এক্সটিক ডেৰিভেটিভছ (&quot;exotics&quot;) যোগান ধৰে, আৰু আগতে উল্লেখ কৰা বিভিন্ন গাঁথনিগত বিত্তীয় সামগ্ৰী (structured products) তথা সমাধানসমূহৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াৰ উপৰি প্ৰাৰম্ভিক ব্যৱসায় বা লেনদেন আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী হেজিং (প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা) তথা ব্যৱস্থাপনাৰ সমৰ্থনত বিত্তীয় আৰ্হি প্ৰস্তুতকৰণ (financial modeling) আৰু প্ৰগ্ৰেমিং (programming) কৰাটোও ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত। 

১. আগতে উল্লেখ কৰাৰ দৰে, পৰিমাণগত বিত্তই বেংকিং খণ্ডৰ বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (financial risk management) ৰ সৈতেও উল্লেখনীয়ভাৱে ওপৰা-উপৰি বা সন্মিলিত হয়। এই সম্পৰ্ক হেজিং কাৰ্যকলাপ আৰু অৰ্থনৈতিক মূলধন (economic capital) দুয়োটাৰে ক্ষেত্ৰতে, লগতে চৰকাৰী নীতি-নিয়ম আৰু বেচেল ৩ (Basel III) ৰ অনুপালনৰ (compliance) ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হয়। 

২. পূৰ্বে উল্লেখ কৰা পৰিমাণগত পুঁজিসমূহত (quantitative funds) বিনিয়োগৰ ৰণনীতি বা ষ্ট্ৰেটেজীসমূহ তৈয়াৰ কৰা আৰু সেইবোৰ কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবেও &quot;কুৱাণ্টছ&quot; (Quants — পৰিমাণগত বিশেষজ্ঞসকল) দায়বদ্ধ। 

 ইয়াৰ উপৰি তেওঁলোক সাধাৰণ পৰিমাণগত বিনিয়োগৰ (quantitative investing) সৈতেও জড়িত, যেনে ট্ৰেডিং ৰণনীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা, আৰু স্বয়ংক্ৰিয় ট্ৰেডিং (automated trading), হাই-ফ্ৰিকুৱেন্সী ট্ৰেডিং (high-frequency trading), এলগৰিথমিক ট্ৰেডিং (algorithmic trading) আৰু প্ৰগ্ৰাম ট্ৰেডিং (program trading) আদি ক্ষেত্ৰসমূহত। 

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>5p496kiycj0pciuweco9nqf0dd0rz1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636281</id>
      <parentid>636280</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <comment>[[ৱিকিপিডিয়া:লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰক|লাচিত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰকৰ]] সহায়ত বৰ্ণাশুদ্ধি নিবাৰণ কৰা হ’ল।</comment>
      <origin>636281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42763" sha1="ptwdhx6x9oryasaobdiqlgjfhd1kypr" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

===ৰাজহুৱা বিত্ত==

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাবিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

এই দীঘলীয়া কৌশলগত সময়সীমাসমূহ সাধাৰণতে পাঁচ বছৰৰ বা তাতকৈ অধিক সময় অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|pages=53–54|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) মূলতঃ তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত:

*এটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খণ্ডসমূহৰ ব্যয় (required expenditures) চিনাক্তকৰণ; 
*উক্ত প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ ৰাজহ বা উপাৰ্জনৰ উৎস (entity's revenue) — কৰ (tax) আৰু কৰ-বিহীন (non-tax) দুয়োটা উৎসৰ পৰা; 
*বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া (budgeting process); ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ কাৰ্য বা উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পত্ৰ (Sovereign debt/Government bond) বা পৌৰসভাৰ বণ্ড (municipal bonds) জাৰি কৰা। 

কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহ, যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ চিষ্টেম’ (Federal Reserve System), ইউৰোপীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক (European Central Bank) আৰু 'সংযুক্ত ৰাজ্য'ৰ(United Kingdom) ‘বেংক অৱ ইংলেণ্ড’ (Bank of England), ৰাজহুৱা বিত্তৰ ক্ষেত্ৰত অতি শক্তিশালী অংশীদাৰ। ইহঁতে সংকটৰ সময়ত ‘চৰম পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা আৰু ক্ৰেডিট বা ঋণৰ স্থিতিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।&lt;ref&gt;Board of Governors of Federal Reserve System of the United States. Mission of the Federal Reserve System. [http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm Federalreserve.gov] Accessed: 2010-01-16. (Archived by WebCite at {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114154328/http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm |date=2010-01-14 }})&lt;/ref&gt;

===বিনিয়োগ পৰিচালনা===

বিনিয়োগ পৰিচালনা (Investment management) হ’ল বিভিন্ন ধৰণৰ বিত্তীয় প্ৰতিভূটি (securities) — যেনে সাধাৰণতে শ্বেয়াৰ আৰু বণ্ড, কিন্তু ইয়াৰ লগতে অন্যান্য সম্পত্তি যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate), বাণিজ্যিক সামগ্ৰী (commodities) আৰু বিকল্প বিনিয়োগসমূহৰ (alternative investments) এক বৃত্তিমূলক বা পেছাদাৰী সম্পত্তি পৰিচালনা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিনিয়োগকাৰীসকলৰ লাভৰ বাবে তেওঁলোকৰ এক নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগৰ লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰা। 

ওপৰত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিনিয়োগকাৰীসকল বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান হ’ব পাৰে, যেনে— বীমা কোম্পানী, পেঞ্চন ফাণ্ড, কৰ্পোৰেচন বা ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান, দাতব্য সংস্থা, শিক্ষানুষ্ঠান, অথবা ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰী। তেওঁলোকে পোনপটীয়া বিনিয়োগ চুক্তিৰ জৰিয়তে বা অধিক জনপ্ৰিয়ভাৱে ক’বলৈ গ’লে মিউচুৱেল ফাণ্ড (mutual funds), এক্সচেঞ্জ-ট্ৰেডেড ফাণ্ড (exchange-traded funds/ETFs), বা ৰিয়েল ইষ্টেট ইনভেষ্টমেণ্ট ট্ৰাষ্ট (real estate investment trusts/REITs)ৰ দৰে সামূহিক বিনিয়োগ আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে মূলধন বিনিয়োগ কৰে। 

বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ (investment management) মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল সম্পদ আবণ্টন (asset allocation)—অৰ্থাৎ গ্ৰাহকজনৰ বিনিয়োগ নীতিৰ (investment policy) সৈতে খাপ খুৱাই বিভিন্ন সম্পদৰ শ্ৰেণীসমূহ(asset classes)ৰ মাজত আৰু প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মাজত বিনিয়োগ বিভাজন বা বৈচিত্ৰ্যকৰণ (diversifying the exposure) কৰা। এই বিনিয়োগ নীতি গ্ৰাহকজনৰ 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা গ্ৰহণৰ ক্ষমতা (risk profile), বিনিয়োগৰ লক্ষ্য আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমাৰ (investment horizon) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

ইয়াত:পৰ্টফলিঅ’ অপ্টিমাইজেশ্যন (Portfolio optimization) হ’ল গ্ৰাহকজনৰ লক্ষ্য আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহক লক্ষ্য ৰাখি সৰ্বোত্তম পৰ্টফলিঅ’টো বাছনি কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া। 

মৌলিক বিশ্লেষণ (Fundamental analysis) হ’ল সাধাৰণতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ (valuation) আৰু মূল্যায়ন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক পদ্ধতি। কাৰিকৰী বিশ্লেষণ (Technical analysis) হ’ল অতীতৰ তথ্য বা ডেটাৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ সম্পদৰ মূল্যৰ পূৰ্বানুমান কৰা এক ব্যৱস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite journal | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3850494 |last1=Han |first1=Yufeng |last2=Liu |first2=Yang |last3=Zhou |first3=Guofu |last4=Zhu |first4=Yingzi |date=2021-05-21 |title=Technical Analysis in the Stock Market: A Review |location=[[Rochester, New York]] |doi=10.2139/ssrn.3850494 |ssrn=3850494 |s2cid=235195430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

এটা সঠিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (well-diversified) পৰ্টফলিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত, লাভ কৰা সামগ্ৰিক বিনিয়োগৰ প্ৰদৰ্শন (investment performance) মূলতঃ বাছনি কৰা সম্পদৰ সংমিশ্ৰণ বা অনুপাতৰ (asset mix) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াৰ বিপৰীতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটি বা শ্বেয়াৰসমূহৰ প্ৰভাৱ ইয়াত কম থাকে। ইয়াৰ উপৰি, ব্যৱহাৰ কৰা নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতি বা বিনিয়োগৰ দৰ্শনো গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিটো শ্বেয়াৰ বজাৰৰ চক্ৰৰ (market cycle) সৈতে কিমানদূৰ খাপ খাই পৰিছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

===ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ ===

ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ (Risk management) হ’ল সাধাৰণতে লোকচানৰ আশংকা কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে আৰু লাভৰ সম্ভাৱনাক কেনেকৈ সমতা ৰক্ষা কৰিব লাগে তাৰ এক নিয়মতান্ত্ৰিক অধ্যয়ন। ই প্ৰথমে আশংকা বা বিপদাশংকা জোখা বা মূল্যায়ন কৰা (measuring risk) আৰু তাৰ পিছত সেই আশংকাসমূহ পৰিচালনা কৰিবলৈ বিভিন্ন ৰণনীতি প্ৰস্তুত তথা কাৰ্যকৰী কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া।&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (Financial Risk Management) হ’ল বিত্তীয় আহিলাসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি সম্ভাৱ্য বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা (সাধাৰণতে &quot;হেজিং&quot; বা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে) প্ৰদান কৰি কৰ্পোৰেট বা প্ৰতিষ্ঠানিক মূল্য ৰক্ষা কৰাৰ এক ব্যাৱহাৰিক পদ্ধতি। ইয়াত বিশেষকৈ ক্ৰেডিট (ঋণ) আৰু বজাৰৰ বিপদাশংকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, আৰু বেংকসমূহৰ ক্ষেত্ৰত, নিয়ামক মূলধনৰ (regulatory capital) জৰিয়তে কাৰ্যক্ষম বা পৰিচালনগত বিপদাশংকাও (operational risk) ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*ঋণৰ বিপদাশংকা (Credit risk): ঋণগ্ৰহিতাই প্ৰয়োজনীয় পৰিশোধ কৰাত ব্যৰ্থ হোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হ'ব পৰা ঋণ খেলাফীৰ আশংকা। 

*বজাৰৰ বিপদাশংকা (Market risk): বজাৰৰ বিভিন্ন পৰিৱৰ্তনশীল কাৰক, যেনে— সামগ্ৰীৰ মূল্য আৰু মুদ্ৰা বিনিময় হাৰৰ (exchange rates) উঠা-নমাৰ ফলত হ'ব পৰা লোকচান। 

*কাৰ্যক্ষমতাৰ বিপদাশংকা (Operational risk): প্ৰতিষ্ঠানটোৰ ভিতৰুৱা কাৰ্যপ্ৰণালী, কৰ্মচাৰী আৰু প্ৰণালীৰ (systems) বিফলতা, অথবা কোনো বাহ্যিক ঘটনাৰ ফলত হোৱা লোকচান (এইধৰণৰ বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে প্ৰায়ে বীমা কৰা থাকে)&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt;

===পৰিমাণগত বিত্ত===

পৰিমাণগত বিত্ত (Quantitative finance—যাক &quot;গাণিতিক বিত্ত&quot; বা &quot;mathematical finance&quot; বুলিও কোৱা হয়) বিত্তীয় কাৰ্যকলাপৰ সেইবোৰ দিশক সামৰি লয় য'ত এক জটিল বিত্তীয় গাণিতিক আৰ্হি বা মডেলৰ (sophisticated mathematical model) প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে ই ওপৰত উল্লেখ কৰা কেইবাটাও বিত্তীয় শাখাৰ সৈতে ওপৰা-উপৰি বা সন্মিলিত হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;SIAM&quot;&gt;See discussion here: {{cite web |url=https://www.siam.org/Portals/0/Student%20Programs/Thinking%20of%20a%20Career/brochure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424170544/https://www.siam.org/Portals/0/Student%20Programs/Thinking%20of%20a%20Career/brochure.pdf|archive-date=2020-04-24|url-status=dead |title=Careers in Applied Mathematics|publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics]]}}&lt;/ref&gt;

পৰিমাণগত বিত্ত (Quantitative finance) প্ৰায়েই বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিকতা (financial engineering) ৰ সমাৰ্থক বুলি গণ্য কৰা হয়। এই ক্ষেত্ৰখনে সাধাৰণতে বেংকসমূহৰ গ্ৰাহক-কেন্দ্ৰিক ডেৰিভেটিভছ ব্যৱসায়ৰ (customer-driven derivatives business) মূল ভেটি হিচাপে কাম কৰে—যিয়ে গ্ৰাহকৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি বিশেষভাৱে প্ৰস্তুত কৰা অ'টিচি-চুক্তি (bespoke OTC-contracts) আৰু এক্সটিক ডেৰিভেটিভছ (&quot;exotics&quot;) যোগান ধৰে, আৰু আগতে উল্লেখ কৰা বিভিন্ন গাঁথনিগত বিত্তীয় সামগ্ৰী (structured products) তথা সমাধানসমূহৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াৰ উপৰি প্ৰাৰম্ভিক ব্যৱসায় বা লেনদেন আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী হেজিং (প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা) তথা ব্যৱস্থাপনাৰ সমৰ্থনত বিত্তীয় আৰ্হি প্ৰস্তুতকৰণ (financial modeling) আৰু প্ৰগ্ৰেমিং (programming) কৰাটোও ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত। 

১. আগতে উল্লেখ কৰাৰ দৰে, পৰিমাণগত বিত্তই বেংকিং খণ্ডৰ বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (financial risk management) ৰ সৈতেও উল্লেখনীয়ভাৱে ওপৰা-উপৰি বা সন্মিলিত হয়। এই সম্পৰ্ক হেজিং কাৰ্যকলাপ আৰু অৰ্থনৈতিক মূলধন (economic capital) দুয়োটাৰে ক্ষেত্ৰতে, লগতে চৰকাৰী নীতি-নিয়ম আৰু বেচেল ৩ (Basel III) ৰ অনুপালনৰ (compliance) ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হয়। 

২. পূৰ্বে উল্লেখ কৰা পৰিমাণগত পুঁজিসমূহত (quantitative funds) বিনিয়োগৰ ৰণনীতি বা ষ্ট্ৰেটেজীসমূহ তৈয়াৰ কৰা আৰু সেইবোৰ কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবেও &quot;কুৱাণ্টছ&quot; (Quants — পৰিমাণগত বিশেষজ্ঞসকল) দায়বদ্ধ। 

ইয়াৰ উপৰি তেওঁলোক সাধাৰণ পৰিমাণগত বিনিয়োগৰ (quantitative investing) সৈতেও জড়িত, যেনে ট্ৰেডিং ৰণনীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা, আৰু স্বয়ংক্ৰিয় ট্ৰেডিং (automated trading), হাই-ফ্ৰিকুৱেন্সী ট্ৰেডিং (high-frequency trading), এলগৰিথমিক ট্ৰেডিং (algorithmic trading) আৰু প্ৰগ্ৰাম ট্ৰেডিং (program trading) আদি ক্ষেত্ৰসমূহত। 

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>ptwdhx6x9oryasaobdiqlgjfhd1kypr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636282</id>
      <parentid>636281</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42762" sha1="na76brnbix7b4bdy8qt9ljo65dfhi4b" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

==ৰাজহুৱা বিত্ত==

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাবিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

এই দীঘলীয়া কৌশলগত সময়সীমাসমূহ সাধাৰণতে পাঁচ বছৰৰ বা তাতকৈ অধিক সময় অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|pages=53–54|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) মূলতঃ তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত:

*এটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খণ্ডসমূহৰ ব্যয় (required expenditures) চিনাক্তকৰণ; 
*উক্ত প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ ৰাজহ বা উপাৰ্জনৰ উৎস (entity's revenue) — কৰ (tax) আৰু কৰ-বিহীন (non-tax) দুয়োটা উৎসৰ পৰা; 
*বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া (budgeting process); ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ কাৰ্য বা উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পত্ৰ (Sovereign debt/Government bond) বা পৌৰসভাৰ বণ্ড (municipal bonds) জাৰি কৰা। 

কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহ, যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ চিষ্টেম’ (Federal Reserve System), ইউৰোপীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক (European Central Bank) আৰু 'সংযুক্ত ৰাজ্য'ৰ(United Kingdom) ‘বেংক অৱ ইংলেণ্ড’ (Bank of England), ৰাজহুৱা বিত্তৰ ক্ষেত্ৰত অতি শক্তিশালী অংশীদাৰ। ইহঁতে সংকটৰ সময়ত ‘চৰম পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা আৰু ক্ৰেডিট বা ঋণৰ স্থিতিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।&lt;ref&gt;Board of Governors of Federal Reserve System of the United States. Mission of the Federal Reserve System. [http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm Federalreserve.gov] Accessed: 2010-01-16. (Archived by WebCite at {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114154328/http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm |date=2010-01-14 }})&lt;/ref&gt;

===বিনিয়োগ পৰিচালনা===

বিনিয়োগ পৰিচালনা (Investment management) হ’ল বিভিন্ন ধৰণৰ বিত্তীয় প্ৰতিভূটি (securities) — যেনে সাধাৰণতে শ্বেয়াৰ আৰু বণ্ড, কিন্তু ইয়াৰ লগতে অন্যান্য সম্পত্তি যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate), বাণিজ্যিক সামগ্ৰী (commodities) আৰু বিকল্প বিনিয়োগসমূহৰ (alternative investments) এক বৃত্তিমূলক বা পেছাদাৰী সম্পত্তি পৰিচালনা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিনিয়োগকাৰীসকলৰ লাভৰ বাবে তেওঁলোকৰ এক নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগৰ লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰা। 

ওপৰত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিনিয়োগকাৰীসকল বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান হ’ব পাৰে, যেনে— বীমা কোম্পানী, পেঞ্চন ফাণ্ড, কৰ্পোৰেচন বা ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান, দাতব্য সংস্থা, শিক্ষানুষ্ঠান, অথবা ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰী। তেওঁলোকে পোনপটীয়া বিনিয়োগ চুক্তিৰ জৰিয়তে বা অধিক জনপ্ৰিয়ভাৱে ক’বলৈ গ’লে মিউচুৱেল ফাণ্ড (mutual funds), এক্সচেঞ্জ-ট্ৰেডেড ফাণ্ড (exchange-traded funds/ETFs), বা ৰিয়েল ইষ্টেট ইনভেষ্টমেণ্ট ট্ৰাষ্ট (real estate investment trusts/REITs)ৰ দৰে সামূহিক বিনিয়োগ আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে মূলধন বিনিয়োগ কৰে। 

বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ (investment management) মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল সম্পদ আবণ্টন (asset allocation)—অৰ্থাৎ গ্ৰাহকজনৰ বিনিয়োগ নীতিৰ (investment policy) সৈতে খাপ খুৱাই বিভিন্ন সম্পদৰ শ্ৰেণীসমূহ(asset classes)ৰ মাজত আৰু প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মাজত বিনিয়োগ বিভাজন বা বৈচিত্ৰ্যকৰণ (diversifying the exposure) কৰা। এই বিনিয়োগ নীতি গ্ৰাহকজনৰ 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা গ্ৰহণৰ ক্ষমতা (risk profile), বিনিয়োগৰ লক্ষ্য আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমাৰ (investment horizon) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

ইয়াত:পৰ্টফলিঅ’ অপ্টিমাইজেশ্যন (Portfolio optimization) হ’ল গ্ৰাহকজনৰ লক্ষ্য আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহক লক্ষ্য ৰাখি সৰ্বোত্তম পৰ্টফলিঅ’টো বাছনি কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া। 

মৌলিক বিশ্লেষণ (Fundamental analysis) হ’ল সাধাৰণতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ (valuation) আৰু মূল্যায়ন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক পদ্ধতি। কাৰিকৰী বিশ্লেষণ (Technical analysis) হ’ল অতীতৰ তথ্য বা ডেটাৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ সম্পদৰ মূল্যৰ পূৰ্বানুমান কৰা এক ব্যৱস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite journal | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3850494 |last1=Han |first1=Yufeng |last2=Liu |first2=Yang |last3=Zhou |first3=Guofu |last4=Zhu |first4=Yingzi |date=2021-05-21 |title=Technical Analysis in the Stock Market: A Review |location=[[Rochester, New York]] |doi=10.2139/ssrn.3850494 |ssrn=3850494 |s2cid=235195430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

এটা সঠিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (well-diversified) পৰ্টফলিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত, লাভ কৰা সামগ্ৰিক বিনিয়োগৰ প্ৰদৰ্শন (investment performance) মূলতঃ বাছনি কৰা সম্পদৰ সংমিশ্ৰণ বা অনুপাতৰ (asset mix) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াৰ বিপৰীতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটি বা শ্বেয়াৰসমূহৰ প্ৰভাৱ ইয়াত কম থাকে। ইয়াৰ উপৰি, ব্যৱহাৰ কৰা নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতি বা বিনিয়োগৰ দৰ্শনো গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিটো শ্বেয়াৰ বজাৰৰ চক্ৰৰ (market cycle) সৈতে কিমানদূৰ খাপ খাই পৰিছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

===ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ ===

ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ (Risk management) হ’ল সাধাৰণতে লোকচানৰ আশংকা কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে আৰু লাভৰ সম্ভাৱনাক কেনেকৈ সমতা ৰক্ষা কৰিব লাগে তাৰ এক নিয়মতান্ত্ৰিক অধ্যয়ন। ই প্ৰথমে আশংকা বা বিপদাশংকা জোখা বা মূল্যায়ন কৰা (measuring risk) আৰু তাৰ পিছত সেই আশংকাসমূহ পৰিচালনা কৰিবলৈ বিভিন্ন ৰণনীতি প্ৰস্তুত তথা কাৰ্যকৰী কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া।&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (Financial Risk Management) হ’ল বিত্তীয় আহিলাসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি সম্ভাৱ্য বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা (সাধাৰণতে &quot;হেজিং&quot; বা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে) প্ৰদান কৰি কৰ্পোৰেট বা প্ৰতিষ্ঠানিক মূল্য ৰক্ষা কৰাৰ এক ব্যাৱহাৰিক পদ্ধতি। ইয়াত বিশেষকৈ ক্ৰেডিট (ঋণ) আৰু বজাৰৰ বিপদাশংকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, আৰু বেংকসমূহৰ ক্ষেত্ৰত, নিয়ামক মূলধনৰ (regulatory capital) জৰিয়তে কাৰ্যক্ষম বা পৰিচালনগত বিপদাশংকাও (operational risk) ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*ঋণৰ বিপদাশংকা (Credit risk): ঋণগ্ৰহিতাই প্ৰয়োজনীয় পৰিশোধ কৰাত ব্যৰ্থ হোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হ'ব পৰা ঋণ খেলাফীৰ আশংকা। 

*বজাৰৰ বিপদাশংকা (Market risk): বজাৰৰ বিভিন্ন পৰিৱৰ্তনশীল কাৰক, যেনে— সামগ্ৰীৰ মূল্য আৰু মুদ্ৰা বিনিময় হাৰৰ (exchange rates) উঠা-নমাৰ ফলত হ'ব পৰা লোকচান। 

*কাৰ্যক্ষমতাৰ বিপদাশংকা (Operational risk): প্ৰতিষ্ঠানটোৰ ভিতৰুৱা কাৰ্যপ্ৰণালী, কৰ্মচাৰী আৰু প্ৰণালীৰ (systems) বিফলতা, অথবা কোনো বাহ্যিক ঘটনাৰ ফলত হোৱা লোকচান (এইধৰণৰ বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে প্ৰায়ে বীমা কৰা থাকে)&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt;

===পৰিমাণগত বিত্ত===

পৰিমাণগত বিত্ত (Quantitative finance—যাক &quot;গাণিতিক বিত্ত&quot; বা &quot;mathematical finance&quot; বুলিও কোৱা হয়) বিত্তীয় কাৰ্যকলাপৰ সেইবোৰ দিশক সামৰি লয় য'ত এক জটিল বিত্তীয় গাণিতিক আৰ্হি বা মডেলৰ (sophisticated mathematical model) প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে ই ওপৰত উল্লেখ কৰা কেইবাটাও বিত্তীয় শাখাৰ সৈতে ওপৰা-উপৰি বা সন্মিলিত হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;SIAM&quot;&gt;See discussion here: {{cite web |url=https://www.siam.org/Portals/0/Student%20Programs/Thinking%20of%20a%20Career/brochure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424170544/https://www.siam.org/Portals/0/Student%20Programs/Thinking%20of%20a%20Career/brochure.pdf|archive-date=2020-04-24|url-status=dead |title=Careers in Applied Mathematics|publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics]]}}&lt;/ref&gt;

পৰিমাণগত বিত্ত (Quantitative finance) প্ৰায়েই বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিকতা (financial engineering) ৰ সমাৰ্থক বুলি গণ্য কৰা হয়। এই ক্ষেত্ৰখনে সাধাৰণতে বেংকসমূহৰ গ্ৰাহক-কেন্দ্ৰিক ডেৰিভেটিভছ ব্যৱসায়ৰ (customer-driven derivatives business) মূল ভেটি হিচাপে কাম কৰে—যিয়ে গ্ৰাহকৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি বিশেষভাৱে প্ৰস্তুত কৰা অ'টিচি-চুক্তি (bespoke OTC-contracts) আৰু এক্সটিক ডেৰিভেটিভছ (&quot;exotics&quot;) যোগান ধৰে, আৰু আগতে উল্লেখ কৰা বিভিন্ন গাঁথনিগত বিত্তীয় সামগ্ৰী (structured products) তথা সমাধানসমূহৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াৰ উপৰি প্ৰাৰম্ভিক ব্যৱসায় বা লেনদেন আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী হেজিং (প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা) তথা ব্যৱস্থাপনাৰ সমৰ্থনত বিত্তীয় আৰ্হি প্ৰস্তুতকৰণ (financial modeling) আৰু প্ৰগ্ৰেমিং (programming) কৰাটোও ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত। 

১. আগতে উল্লেখ কৰাৰ দৰে, পৰিমাণগত বিত্তই বেংকিং খণ্ডৰ বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (financial risk management) ৰ সৈতেও উল্লেখনীয়ভাৱে ওপৰা-উপৰি বা সন্মিলিত হয়। এই সম্পৰ্ক হেজিং কাৰ্যকলাপ আৰু অৰ্থনৈতিক মূলধন (economic capital) দুয়োটাৰে ক্ষেত্ৰতে, লগতে চৰকাৰী নীতি-নিয়ম আৰু বেচেল ৩ (Basel III) ৰ অনুপালনৰ (compliance) ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হয়। 

২. পূৰ্বে উল্লেখ কৰা পৰিমাণগত পুঁজিসমূহত (quantitative funds) বিনিয়োগৰ ৰণনীতি বা ষ্ট্ৰেটেজীসমূহ তৈয়াৰ কৰা আৰু সেইবোৰ কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবেও &quot;কুৱাণ্টছ&quot; (Quants — পৰিমাণগত বিশেষজ্ঞসকল) দায়বদ্ধ। 

ইয়াৰ উপৰি তেওঁলোক সাধাৰণ পৰিমাণগত বিনিয়োগৰ (quantitative investing) সৈতেও জড়িত, যেনে ট্ৰেডিং ৰণনীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা, আৰু স্বয়ংক্ৰিয় ট্ৰেডিং (automated trading), হাই-ফ্ৰিকুৱেন্সী ট্ৰেডিং (high-frequency trading), এলগৰিথমিক ট্ৰেডিং (algorithmic trading) আৰু প্ৰগ্ৰাম ট্ৰেডিং (program trading) আদি ক্ষেত্ৰসমূহত। 

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>na76brnbix7b4bdy8qt9ljo65dfhi4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636283</id>
      <parentid>636282</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <origin>636283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42764" sha1="atqebs0vmnt6uomtk5m6fn9p4byaiae" xml:space="preserve">'''বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স''' ({{lang-en|Finance}}) মানে ধনৰ ব্যৱস্থাপনা, গতি-বিধি, বিনিয়োগ আৰু সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;Dahlquist_Knight&quot;&gt;[https://openstax.org/books/principles-finance/pages/1-1-what-is-finance What Is Finance?] in: Julie Dahlquist, Rainford Knight (2022). &quot;Principles of Finance&quot;&lt;/ref&gt; বিত্ত''' বা '''ফাইনেন্স (Finance) শব্দটোৱে এইবোৰ অধ্যয়ন কৰা একাডেমিক শাখাকো বুজায়। আৰ্থিক কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, এই শাখাটো ব্যক্তিগত বিত্ত, [[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]] আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত এই তিনিটা প্ৰধান শাখাত বিভক্ত কৰা যায়। 
&lt;ref&gt;[https://people.duke.edu/~charvey/Classes/wpg/bfglosf.htm &quot;Finance&quot;] at the Hypertextual Finance Glossary&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; name=&quot;investopedia&quot;&gt;[https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp Finance], [[investopedia.com]]&lt;/ref&gt;

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]] (Financial System) ত সম্পদ (assets) মুদ্ৰা (currencies), ঋণ (loans), বণ্ড (bonds), শ্বেয়াৰ (shares), ষ্টক (stocks), অপচন (options), ফিউচাৰ (futures), স্বাপ (swaps) আদি ৰূপত ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বাণিজ্য কৰা হয়। সম্পদ বেংকত জমা, বিনিয়োগ আৰু বীমা কৰা যায় যাতে মূল্য বৃদ্ধি আৰু ক্ষতি হ্ৰাস হয়। প্ৰকৃততে, যিকোনো আৰ্থিক কাৰ্যত 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা (risks) সদায় উপস্থিত থাকে। [[বিত্তীয় বজাৰ]] (Financial Market) আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই প্ৰণালীক মজপুত কৰে

==সংজ্ঞা==

তলত উল্লেখ কৰা লেখকসকলৰদ্বাৰা প্ৰদান কৰা বিত্তৰ সংজ্ঞাসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল

*ইউজিন ফামা (Eugene Fama) আৰু মেৰিলে মিলাৰ (Merle Miller) মতে

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) ৰ তত্ত্ব হৈছে ব্যক্তিগত আৰু কোম্পানীয়ে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ কেনেকৈ বণ্টন কৰে তাৰ অধ্যয়ন। বিশেষকৈ, এই তত্ত্বই বুজাবলৈ চেষ্টা কৰে যে সময়ৰ ভিতৰত সম্পদ বণ্টনৰ সমস্যাৰ সমাধান মূলধন বজাৰ আৰু কোম্পানীৰ অস্তিত্বৰদ্বাৰা সহজ হয়। মূলধন বজাৰে ব্যক্তিগত অৰ্থনৈতিক এজেণ্টসকলক বিভিন্ন সময়ত উপলব্ধ সম্পদ বিনিময় কৰিবলৈ সহায় কৰে, আৰু কোম্পানীয়ে উৎপাদন-বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ সম্পদক ভৱিষ্যতৰ সম্পদত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ সহায় কৰে।&lt;ref&gt;[[https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ হেৰী জি. গুথমেন (Harry G. Guthmann) আৰু হাৰ্বাট ই. ডুগল (Herbert E. Dougall)ৰ মতে —
বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance) হৈছে ধনৰ সংগ্ৰহ আৰু ব্যৱস্থাপনা, লগতে একপক্ষত ব্যক্তিগত লাভ-অন্বেষণকাৰী উদ্যোগ আৰু আনপক্ষত ধন যোগান দিয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন। এই গোটসমূহত বিনিয়োগকাৰী আৰু অনুমানকাৰী — অৰ্থাৎ, মূলধনী বা সম্পদ-মালিক — লগতে স্বল্প-মেয়াদী মূলধন আগবঢ়োৱা লোকসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ ধন বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত লগায় আৰু তাৰ বিপৰীতে আয়ৰ এক ধাৰা আশা কৰে।&lt;ref&gt;[https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু লেখক পামেলা পিটাৰচন ড্ৰেক (Pamela Peterson Drake) আৰু ফ্ৰেংক জে. ফেবোজী (Frank J. Fabozzi)ৰ মতে —

বিত্ত বা ফাইনেন্স (Finance)হৈছে অৰ্থনৈতিক নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ, য'ত অনিশ্চয়তাৰ পৰিস্থিতিত ধনৰ আবণ্টন (Allocation of money) সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;[https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]&lt;/ref&gt;

*লণ্ডন স্কুল অব ইক’নমিক্সৰ অৰ্থনীতিবিদ এফ. ডব্লিউ. পেইশ (F. W. Paish)ৰ মতে — প্ৰয়োজন হোৱাৰ সময়ত ধনৰ উপলব্ধতাক বিত্ত বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি।&lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আৰু অধ্যাপক জন জে. হেম্পটন (John J. Hampton)-এ তেওঁৰ গ্ৰন্থ Financial Decision Making-ত বিত্তৰ এক সৰল, ব্যাপক আৰু সাংগঠনিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্ত শব্দটোক এটা সংগঠনৰ মাজেৰে হোৱা ধনৰ প্ৰৱাহৰ পৰিচালনা বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, লাগিলে সেয়া কোনো নিগম (কৰ্পোৰেচন), বিদ্যালয়, বেংক বা চৰকাৰী সংস্থাই নহওক কিয়।&quot; &lt;ref&gt;[https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]&lt;/ref&gt;

*বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ বায়ন বি. হাৱাৰ্ড (Bion B. Howard) আৰু মিল্লাৰ আপটন (Miller Upton)-এ তেওঁলোকৰ যুটীয়া গ্ৰন্থ Introduction to Business Finance-ত বিত্তৰ এক প্ৰণালীবদ্ধ আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। 

&quot;বিত্তক এটা সংগঠনৰ এনে এটা প্ৰশাসনিক ক্ষেত্ৰ বা প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সমষ্টি বুলি সংজ্ঞাবদ্ধ কৰিব পাৰি, যিটো প্ৰতিটো ঋণ (debt) আৰু ক্ৰেডিট (credit)ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত, যাতে সংগঠনটোৱে নিজৰ লক্ষ্যসমূহ যিমান সম্ভৱ সন্তোষজনকভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় উপায় বা মাধ্যমসমূহ লাভ কৰিব পাৰে।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]&lt;/ref&gt;

==[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]==

[[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]টোৱে (Financial system) ব্যক্তি আৰু পৰিয়াল (ব্যক্তিগত বিত্ত), চৰকাৰ (ৰাজহুৱা বিত্ত), আৰু ব্যৱসায়-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ([[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]) মাজত হোৱা মূলধনৰ প্ৰৱাহক পৰিচালনা কৰে। সহজ ভাষাত ক'বলৈ গ'লে, বিত্ত হ'ল ধন ৰাহি কৰা লোক আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলৰপৰা ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংস্থাসমূহলৈ ধনৰ আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সময় আৰু দূৰত্বৰ হেঙাৰ নেওচি স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিব পাৰে। 

গতিকে, [[বিত্তীয় ব্যৱস্থা]]ই সমাজত উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক এটা আনটোৰপৰা স্বতন্ত্ৰভাৱে চলিবলৈ অনুমতি দিয়ে। বিত্তীয় আবণ্টনৰ ব্যৱহাৰ নোহোৱাকৈ, উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে সময়তে আৰু একে স্থানতে হ’ব লাগিলেহেঁতেন। বিত্তৰ জৰিয়তেহে উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰৰ মাজত সময় আৰু স্থানৰ দূৰত্ব সম্ভৱ হৈ উঠিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Michael |last2=Price |first2=John |title=Monetized time-space: derivatives – money's 'new imaginary'? |journal=Economy and Society |date=2000 |volume=29 |issue=2 |pages=264–284 |doi=10.1080/030851400360497 |s2cid=145739812 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |access-date=3 June 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320050529/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/030851400360497 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

সঞ্চয়কাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ ওচৰত ধন থাকে, যি উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰত লগালে সুদ বা লভ্যাংশ আয় কৰিব পাৰে। ব্যক্তিগত, কোম্পানী আৰু চৰকাৰে নিজৰ কাৰ্যকলাপ চলাবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন নথকা অৱস্থাত ঋণ বা ঋণসুবিধাৰ দৰে বহিৰাগত উৎসৰপৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। 

==বিত্তৰ ক্ষেত্ৰ==

আগে উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিত্তক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: ব্যক্তিগত বিত্ত (personal finance), কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স (corporate finance), আৰু ৰাজহুৱা বিত্ত (public finance)। এই ক্ষেত্ৰসমূহৰ এটাৰ লগত আনটোৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক থাকে আৰু ইয়াত বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ তথা উপ-শাখা ব্যৱহাৰ কৰা হয়—যাৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে বিনিয়োগ (investments), 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা পৰিচালনা (risk management), আৰু পৰিমাণগত বিত্ত (quantitative finance)। 

===ব্যক্তিগত বিত্ত===

ব্যক্তিগত বিত্তই (Personal finance) হ’ল বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ এক নিয়মীয়া অভ্যাস, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ধন মজুত থকাটো নিশ্চিত কৰা আৰু একে সময়তে হাতত থকা মূলধন হেৰুৱাৰ আশংকা এক যুক্তিসংগত স্তৰত ৰখা। ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ খৰচ যোগান ধৰা, স্থায়ী সামগ্ৰী যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate) আৰু গাড়ীৰ বাবে ঋণ লোৱা, বীমা (insurance) ক্ৰয় কৰা, বিনিয়োগ কৰা, আৰু অৱসৰকালীন (retirement) সময়ৰ বাবে সঞ্চয় কৰা আদি কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DF7FCQAAQBAJ|title=Finance (Speedy Study Guides)|last=Publishing|first=Speedy|year=2015|publisher=Speedy Publishing LLC|isbn=978-1-68185-667-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ব্যক্তিগত বিত্তৰ ভিতৰত ঋণ বা অন্যান্য ধাৰ পৰিশোধ কৰা কাৰ্যও অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। ব্যক্তিগত বিত্তৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে— উপাৰ্জন (income), ব্যয় (spending), সঞ্চয় (saving), বিনিয়োগ (investing), আৰু সুৰক্ষা (protection)। ফাইনেন্সিয়েল প্লেনিং ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ ব’ৰ্ড (Financial Planning Standards Board)-এ উল্লেখ কৰা অনুসৰি, এজন ব্যক্তিয়ে এটা সুৰক্ষিত ব্যক্তিগত বিত্তীয় পৰিকল্পনা তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ বুজি উঠাৰ পিছতহে লাভ কৰিব পাৰিব-

*অপ্ৰত্যাশিত ব্যক্তিগত ঘটনাসমূহৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বীমা (Insurance) ক্ৰয় কৰা; 
*ব্যক্তিগত বিত্ত পৰিচালনাত কৰ নীতি (Tax policies), ৰাজসাহায্য (Subsidies), বা জৰিমনা (Penalties)ৰ প্ৰভাৱসমূহ বুজি পোৱা; 
*ব্যক্তিগত বিত্তীয় স্থিতিৰ ওপৰত ক্ৰেডিট বা ধাৰ লোৱাৰ ক্ষমতাৰ (Credit) প্ৰভাৱ বুজি পোৱা; 
*ডাঙৰ ক্ৰয় (গাড়ী, শিক্ষা, ঘৰ)ৰ বাবে এটা সঞ্চয় আঁচনি প্ৰস্তুত কৰা বা পুঁজিৰ যোগান ধৰা; 
*অৰ্থনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিৱেশৰ মাজতো এটা সুৰক্ষিত বিত্তীয় ভৱিষ্যতৰ পৰিকল্পনা কৰা; 
*চেকিং (Checking) বা সঞ্চয় (Savings) একাউণ্ট খোলাৰ দিশত অগ্ৰসৰ হোৱা; 
*অৱসৰকালীন (Retirement) সময় বা অন্যান্য দীৰ্ঘম্যাদী খৰচৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা।&lt;ref&gt;{{Citation|chapter=Financial Planning Standards Board|date=2019|pages=709–735|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9781119642497.ch80|isbn=978-1-119-64249-7|title=Financial Planning Competency Handbook|s2cid=242623141|editor1-last=Snowdon|editor1-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

===[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]===

[[কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স]]ই (Corporate finance) শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলৰ বাবে কোম্পানী বা প্ৰতিষ্ঠানটোৰ মূল্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ পৰিচালকসকলে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ, কৰ্পোৰেচনসমূহৰ পুঁজিৰ উৎস তথা মূলধনৰ গাঁথনি (capital structure), আৰু বিত্তীয় সম্পদসমূহ আবণ্টন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলি আৰু বিশ্লেষণৰ সৈতে কাম কৰে। নীতিগতভাৱে কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স ‘মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স ’ (managerial finance)-ৰপৰা পৃথক, কিয়নো মেনেজেৰিয়েল ফাইনেন্স কেৱল কৰ্পোৰেচনসমূহৰে নহয়, বৰঞ্চ সকলো ধৰণৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ (financial management) অধ্যয়ন কৰে। অৱশ্যে, ইয়াৰ ধাৰণাসমূহ সকলো ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিত্তীয় সমস্যাৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য হয় আৰু সেয়েহে এই ক্ষেত্ৰখনক প্ৰায়ে &quot;ব্যাৱসায়িক বিত্ত&quot; (business finance) বুলিও কোৱা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Drake_Fabozzi&quot;&gt;Pamela Drake and [[Frank Fabozzi]] (2009). [https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf What Is Finance?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223003858/https://media.wiley.com/product_data/excerpt/52/04704073/0470407352.pdf |date=2023-02-23 }}&lt;/ref&gt;

সাধাৰণতে, &quot;কৰ্পোৰেট ফাইনেন্স&quot; (corporate finance) প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সম্পত্তিৰ মূল্য (enterprise value), ইয়াৰ ষ্টক বা শ্বেয়াৰৰ মূল্য, আৰু শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকললৈ ঘূৰি অহা লাভৰ পৰিমাণ (return on equity) সৰ্বাধিক কৰাৰ ‘দীৰ্ঘম্যাদী’ উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ সৈতে বিত্তীয় আশংকা বা লোকচানৰ সম্ভাৱনা আৰু লাভৰ মাজত এক ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত (balancing risk and profitability)। ইয়াৰ বাবে মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়:&lt;ref&gt;See [[Aswath Damodaran]], [http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif Corporate Finance: First Principles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017190714/http://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/AppldCF/other/Image2.gif |date=2016-10-17 }}&lt;/ref&gt; 

তিনিটা প্ৰধান ক্ষেত্ৰ:

১/ মূলধন বাজেটকৰণ (Capital budgeting): কোনবোৰ প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰিব লাগে তাক নিৰ্বাচন কৰা—এই ক্ষেত্ৰত, প্ৰকল্প বা সম্পত্তিৰ মূল্য সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো সম্পত্তিৰ মূল্যৰ সন্দৰ্ভত কৰা ভুল বা শুদ্ধ বিচাৰে এটা প্ৰতিষ্ঠানক গঢ়ি তুলিব বা সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিব (&quot;make or break&quot;) পাৰে।&lt;ref&gt; name=&quot;Irons&quot;&gt;{{cite book |last1=Irons |first1=Robert |title=The Fundamental Principles of Finance |date=July 2019 |publisher=Routledge |location=Google Books |isbn=978-1-000-02435-7 |url=https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |access-date=3 April 2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111150837/https://play.google.com/store/books/details/Robert_Irons_The_Fundamental_Principles_of_Finance?id=tzr3DwAAQBAJ&amp;hl=en_US&amp;gl=US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

২/ লভ্যাংশ নীতি (Dividend policy): &quot;অতিৰিক্ত&quot; বা ওপৰঞ্চি ধনৰ ব্যৱহাৰ—এই ধনখিনি ব্যৱসায়ত পুনৰ বিনিয়োগ কৰিব লাগে নে শ্বেয়াৰহোল্ডাৰসকলক ঘূৰাই দিব লাগে (লভ্যাংশ হিচাপে), তাক ইয়াৰ অধীনত ঠিক কৰা হয়। 

৩/ মূলধনৰ গাঁথনি (Capital structure): ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া পুঁজিৰ সংমিশ্ৰণ কেনেকুৱা হ’ব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা—ইয়াত ঋণৰ দায়বদ্ধতা (debt commitments) বনাম মূলধনৰ খৰচ (cost of capital)ৰ মাজত এক সৰ্বোত্তম মূলধন সংমিশ্ৰণ (optimal capital mix) বিচাৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। (ই মূলতঃ নিৰ্ভৰ কৰে বিনিয়োগকাৰীসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠানটোৱে কিমান লাভ বা ৰিটাৰ্ণ (return on equity) উৎপাদন কৰিব লাগিব তাক বুজি পোৱা, আৰু ‘ৱেইটেড এভাৰেজ কষ্ট অৱ কেপিটেল’ (WACC) বা মূলধনৰ ভাৰযুক্ত গড় খৰচ সৰ্বনিম্ন কৰাৰ ওপৰত, যাতে কোম্পানীটোৰ সামগ্ৰিক মূল্য বৃদ্ধি পায়। )

===ৰাজহুৱা বিত্ত===

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) হৈছে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ, উপ-ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা, আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজহুৱা সংস্থা বা গোটৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিত্তৰ ব্যৱস্থাপনা। সাধাৰণতে ইয়াত ৰাজহুৱা সংস্থাসমূহক প্ৰভাবিত কৰা বিনিয়োগ সিদ্ধান্তৰ ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া কৌশলগত দৃষ্টিভংগী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|page=23|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

এই দীঘলীয়া কৌশলগত সময়সীমাসমূহ সাধাৰণতে পাঁচ বছৰৰ বা তাতকৈ অধিক সময় অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Doss|first1=Daniel|last2=Sumrall|first2=William|last3=Jones|first3=Don|title=Strategic Finance for Criminal Justice Organizations|date=2012|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|isbn=978-1-4398-9223-7|pages=53–54|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

ৰাজহুৱা বিত্ত (Public finance) মূলতঃ তলত উল্লেখ কৰা বিষয়সমূহৰ সৈতে জড়িত:

*এটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় খণ্ডসমূহৰ ব্যয় (required expenditures) চিনাক্তকৰণ; 
*উক্ত প্ৰতিষ্ঠান বা চৰকাৰৰ ৰাজহ বা উপাৰ্জনৰ উৎস (entity's revenue) — কৰ (tax) আৰু কৰ-বিহীন (non-tax) দুয়োটা উৎসৰ পৰা; 
*বাজেট প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া (budgeting process); ৰাজহুৱা নিৰ্মাণ কাৰ্য বা উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পৰ বাবে সাৰ্বভৌম ঋণ পত্ৰ (Sovereign debt/Government bond) বা পৌৰসভাৰ বণ্ড (municipal bonds) জাৰি কৰা। 

কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহ, যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ চিষ্টেম’ (Federal Reserve System), ইউৰোপীয় কেন্দ্ৰীয় বেংক (European Central Bank) আৰু 'সংযুক্ত ৰাজ্য'ৰ(United Kingdom) ‘বেংক অৱ ইংলেণ্ড’ (Bank of England), ৰাজহুৱা বিত্তৰ ক্ষেত্ৰত অতি শক্তিশালী অংশীদাৰ। ইহঁতে সংকটৰ সময়ত ‘চৰম পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) হিচাপে কাম কৰাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা আৰু ক্ৰেডিট বা ঋণৰ স্থিতিৰ ওপৰত এক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।&lt;ref&gt;Board of Governors of Federal Reserve System of the United States. Mission of the Federal Reserve System. [http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm Federalreserve.gov] Accessed: 2010-01-16. (Archived by WebCite at {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114154328/http://www.federalreserve.gov/aboutthefed/mission.htm |date=2010-01-14 }})&lt;/ref&gt;

===বিনিয়োগ পৰিচালনা===

বিনিয়োগ পৰিচালনা (Investment management) হ’ল বিভিন্ন ধৰণৰ বিত্তীয় প্ৰতিভূটি (securities) — যেনে সাধাৰণতে শ্বেয়াৰ আৰু বণ্ড, কিন্তু ইয়াৰ লগতে অন্যান্য সম্পত্তি যেনে স্থাৱৰ সম্পত্তি (real estate), বাণিজ্যিক সামগ্ৰী (commodities) আৰু বিকল্প বিনিয়োগসমূহৰ (alternative investments) এক বৃত্তিমূলক বা পেছাদাৰী সম্পত্তি পৰিচালনা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিনিয়োগকাৰীসকলৰ লাভৰ বাবে তেওঁলোকৰ এক নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগৰ লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰা। 

ওপৰত উল্লেখ কৰা অনুসৰি, বিনিয়োগকাৰীসকল বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান হ’ব পাৰে, যেনে— বীমা কোম্পানী, পেঞ্চন ফাণ্ড, কৰ্পোৰেচন বা ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান, দাতব্য সংস্থা, শিক্ষানুষ্ঠান, অথবা ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰী। তেওঁলোকে পোনপটীয়া বিনিয়োগ চুক্তিৰ জৰিয়তে বা অধিক জনপ্ৰিয়ভাৱে ক’বলৈ গ’লে মিউচুৱেল ফাণ্ড (mutual funds), এক্সচেঞ্জ-ট্ৰেডেড ফাণ্ড (exchange-traded funds/ETFs), বা ৰিয়েল ইষ্টেট ইনভেষ্টমেণ্ট ট্ৰাষ্ট (real estate investment trusts/REITs)ৰ দৰে সামূহিক বিনিয়োগ আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে মূলধন বিনিয়োগ কৰে। 

বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ (investment management) মূল কেন্দ্ৰবিন্দু হ’ল সম্পদ আবণ্টন (asset allocation)—অৰ্থাৎ গ্ৰাহকজনৰ বিনিয়োগ নীতিৰ (investment policy) সৈতে খাপ খুৱাই বিভিন্ন সম্পদৰ শ্ৰেণীসমূহ(asset classes)ৰ মাজত আৰু প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মাজত বিনিয়োগ বিভাজন বা বৈচিত্ৰ্যকৰণ (diversifying the exposure) কৰা। এই বিনিয়োগ নীতি গ্ৰাহকজনৰ 'ৰিস্ক' বা বিপদাশংকা গ্ৰহণৰ ক্ষমতা (risk profile), বিনিয়োগৰ লক্ষ্য আৰু বিনিয়োগৰ সময়সীমাৰ (investment horizon) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

ইয়াত:পৰ্টফলিঅ’ অপ্টিমাইজেশ্যন (Portfolio optimization) হ’ল গ্ৰাহকজনৰ লক্ষ্য আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহক লক্ষ্য ৰাখি সৰ্বোত্তম পৰ্টফলিঅ’টো বাছনি কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া। 

মৌলিক বিশ্লেষণ (Fundamental analysis) হ’ল সাধাৰণতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটিসমূহৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ (valuation) আৰু মূল্যায়ন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক পদ্ধতি। কাৰিকৰী বিশ্লেষণ (Technical analysis) হ’ল অতীতৰ তথ্য বা ডেটাৰ সহায়ত ভৱিষ্যতৰ সম্পদৰ মূল্যৰ পূৰ্বানুমান কৰা এক ব্যৱস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite journal | url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3850494 |last1=Han |first1=Yufeng |last2=Liu |first2=Yang |last3=Zhou |first3=Guofu |last4=Zhu |first4=Yingzi |date=2021-05-21 |title=Technical Analysis in the Stock Market: A Review |location=[[Rochester, New York]] |doi=10.2139/ssrn.3850494 |ssrn=3850494 |s2cid=235195430 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

এটা সঠিকভাৱে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (well-diversified) পৰ্টফলিঅ’ৰ ক্ষেত্ৰত, লাভ কৰা সামগ্ৰিক বিনিয়োগৰ প্ৰদৰ্শন (investment performance) মূলতঃ বাছনি কৰা সম্পদৰ সংমিশ্ৰণ বা অনুপাতৰ (asset mix) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে; ইয়াৰ বিপৰীতে সুকীয়া বিত্তীয় প্ৰতিভূটি বা শ্বেয়াৰসমূহৰ প্ৰভাৱ ইয়াত কম থাকে। ইয়াৰ উপৰি, ব্যৱহাৰ কৰা নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতি বা বিনিয়োগৰ দৰ্শনো গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিটো শ্বেয়াৰ বজাৰৰ চক্ৰৰ (market cycle) সৈতে কিমানদূৰ খাপ খাই পৰিছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। 

===ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ ===

ৰিস্ক পৰিচালনা বা বিপদাশংকা নিয়ন্ত্ৰণ (Risk management) হ’ল সাধাৰণতে লোকচানৰ আশংকা কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে আৰু লাভৰ সম্ভাৱনাক কেনেকৈ সমতা ৰক্ষা কৰিব লাগে তাৰ এক নিয়মতান্ত্ৰিক অধ্যয়ন। ই প্ৰথমে আশংকা বা বিপদাশংকা জোখা বা মূল্যায়ন কৰা (measuring risk) আৰু তাৰ পিছত সেই আশংকাসমূহ পৰিচালনা কৰিবলৈ বিভিন্ন ৰণনীতি প্ৰস্তুত তথা কাৰ্যকৰী কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়া।&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (Financial Risk Management) হ’ল বিত্তীয় আহিলাসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি সম্ভাৱ্য বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে সুৰক্ষা (সাধাৰণতে &quot;হেজিং&quot; বা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে) প্ৰদান কৰি কৰ্পোৰেট বা প্ৰতিষ্ঠানিক মূল্য ৰক্ষা কৰাৰ এক ব্যাৱহাৰিক পদ্ধতি। ইয়াত বিশেষকৈ ক্ৰেডিট (ঋণ) আৰু বজাৰৰ বিপদাশংকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, আৰু বেংকসমূহৰ ক্ষেত্ৰত, নিয়ামক মূলধনৰ (regulatory capital) জৰিয়তে কাৰ্যক্ষম বা পৰিচালনগত বিপদাশংকাও (operational risk) ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;Malz2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Allan M. Malz |url=https://books.google.com/books?id=rFX2f6AxH1QC |title=Financial Risk Management: Models, History, and Institutions |year=2011 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1-118-02291-7}}&lt;/ref&gt; 

*ঋণৰ বিপদাশংকা (Credit risk): ঋণগ্ৰহিতাই প্ৰয়োজনীয় পৰিশোধ কৰাত ব্যৰ্থ হোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হ'ব পৰা ঋণ খেলাফীৰ আশংকা। 

*বজাৰৰ বিপদাশংকা (Market risk): বজাৰৰ বিভিন্ন পৰিৱৰ্তনশীল কাৰক, যেনে— সামগ্ৰীৰ মূল্য আৰু মুদ্ৰা বিনিময় হাৰৰ (exchange rates) উঠা-নমাৰ ফলত হ'ব পৰা লোকচান। 

*কাৰ্যক্ষমতাৰ বিপদাশংকা (Operational risk): প্ৰতিষ্ঠানটোৰ ভিতৰুৱা কাৰ্যপ্ৰণালী, কৰ্মচাৰী আৰু প্ৰণালীৰ (systems) বিফলতা, অথবা কোনো বাহ্যিক ঘটনাৰ ফলত হোৱা লোকচান (এইধৰণৰ বিপদাশংকাৰ বিপৰীতে প্ৰায়ে বীমা কৰা থাকে)&lt;ref&gt; name=&quot;Christoffersen2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Peter F. Christoffersen |url=https://books.google.com/books?id=YkcMBGYbRasC |title=Elements of Financial Risk Management |year=2011 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-374448-7}}&lt;/ref&gt;

===পৰিমাণগত বিত্ত===

পৰিমাণগত বিত্ত (Quantitative finance—যাক &quot;গাণিতিক বিত্ত&quot; বা &quot;mathematical finance&quot; বুলিও কোৱা হয়) বিত্তীয় কাৰ্যকলাপৰ সেইবোৰ দিশক সামৰি লয় য'ত এক জটিল বিত্তীয় গাণিতিক আৰ্হি বা মডেলৰ (sophisticated mathematical model) প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে ই ওপৰত উল্লেখ কৰা কেইবাটাও বিত্তীয় শাখাৰ সৈতে ওপৰা-উপৰি বা সন্মিলিত হয়।&lt;ref&gt; name=&quot;SIAM&quot;&gt;See discussion here: {{cite web |url=https://www.siam.org/Portals/0/Student%20Programs/Thinking%20of%20a%20Career/brochure.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424170544/https://www.siam.org/Portals/0/Student%20Programs/Thinking%20of%20a%20Career/brochure.pdf|archive-date=2020-04-24|url-status=dead |title=Careers in Applied Mathematics|publisher=[[Society for Industrial and Applied Mathematics]]}}&lt;/ref&gt;

পৰিমাণগত বিত্ত (Quantitative finance) প্ৰায়েই বিত্তীয় অভিযান্ত্ৰিকতা (financial engineering) ৰ সমাৰ্থক বুলি গণ্য কৰা হয়। এই ক্ষেত্ৰখনে সাধাৰণতে বেংকসমূহৰ গ্ৰাহক-কেন্দ্ৰিক ডেৰিভেটিভছ ব্যৱসায়ৰ (customer-driven derivatives business) মূল ভেটি হিচাপে কাম কৰে—যিয়ে গ্ৰাহকৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি বিশেষভাৱে প্ৰস্তুত কৰা অ'টিচি-চুক্তি (bespoke OTC-contracts) আৰু এক্সটিক ডেৰিভেটিভছ (&quot;exotics&quot;) যোগান ধৰে, আৰু আগতে উল্লেখ কৰা বিভিন্ন গাঁথনিগত বিত্তীয় সামগ্ৰী (structured products) তথা সমাধানসমূহৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াৰ উপৰি প্ৰাৰম্ভিক ব্যৱসায় বা লেনদেন আৰু তাৰ পৰৱৰ্তী হেজিং (প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা) তথা ব্যৱস্থাপনাৰ সমৰ্থনত বিত্তীয় আৰ্হি প্ৰস্তুতকৰণ (financial modeling) আৰু প্ৰগ্ৰেমিং (programming) কৰাটোও ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত। 

১. আগতে উল্লেখ কৰাৰ দৰে, পৰিমাণগত বিত্তই বেংকিং খণ্ডৰ বিত্তীয় বিপদাশংকা ব্যৱস্থাপনা (financial risk management) ৰ সৈতেও উল্লেখনীয়ভাৱে ওপৰা-উপৰি বা সন্মিলিত হয়। এই সম্পৰ্ক হেজিং কাৰ্যকলাপ আৰু অৰ্থনৈতিক মূলধন (economic capital) দুয়োটাৰে ক্ষেত্ৰতে, লগতে চৰকাৰী নীতি-নিয়ম আৰু বেচেল ৩ (Basel III) ৰ অনুপালনৰ (compliance) ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হয়। 

২. পূৰ্বে উল্লেখ কৰা পৰিমাণগত পুঁজিসমূহত (quantitative funds) বিনিয়োগৰ ৰণনীতি বা ষ্ট্ৰেটেজীসমূহ তৈয়াৰ কৰা আৰু সেইবোৰ কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবেও &quot;কুৱাণ্টছ&quot; (Quants — পৰিমাণগত বিশেষজ্ঞসকল) দায়বদ্ধ। 

ইয়াৰ উপৰি তেওঁলোক সাধাৰণ পৰিমাণগত বিনিয়োগৰ (quantitative investing) সৈতেও জড়িত, যেনে ট্ৰেডিং ৰণনীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা, আৰু স্বয়ংক্ৰিয় ট্ৰেডিং (automated trading), হাই-ফ্ৰিকুৱেন্সী ট্ৰেডিং (high-frequency trading), এলগৰিথমিক ট্ৰেডিং (algorithmic trading) আৰু প্ৰগ্ৰাম ট্ৰেডিং (program trading) আদি ক্ষেত্ৰসমূহত। 

== তথ্যসূত্ৰ ==</text>
      <sha1>atqebs0vmnt6uomtk5m6fn9p4byaiae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>জয়কান্ত শৰ্মা</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139572</id>
    <revision>
      <id>636222</id>
      <timestamp>2026-09-19T05:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BhuyanBhaskar</username>
        <id>16362</id>
      </contributor>
      <comment>পৃষ্ঠাটো আৰম্ভ কৰি থোৱা হৈছে৷ (edited with [[User:ProveIt_GT|ProveIt]])</comment>
      <origin>636222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9159" sha1="ttynpio8fn8016edypt97bpobfdpbje" xml:space="preserve">'''জয়কান্ত শৰ্মা''' অসমৰ এগৰাকী জ্যেষ্ঠ সাংবাদিক, লেখক, অনুবাদক আৰু লোক-সাহিত্যৰ গৱেষক। দৈনিক অসম কাকতৰ জন্মলগ্নৰে পৰা জড়িত হৈ থকা এইগৰাকী সাংবাদিকে উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ জনজাতীয় লোককথা, লোক-সংস্কৃতি আৰু ধৰ্ম-সংস্কৃতিক ইংৰাজী আৰু অসমীয়া ভাষাত ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত পৰিচিত কৰি তোলাত অগ্ৰণী ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। [[অনুৰাধা শৰ্মা]]ৰ দৰে সমালোচকে তেওঁক &quot;লোক-সংস্কৃতিৰ চৰ্চাত নিমগ্ন সাংবাদিক&quot; বুলি অভিহিত কৰিছে।

##প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা##
জয়কান্ত শৰ্মাৰ জন্ম ১৯৪৩ চনত। তেওঁৰ বাসস্থান গুৱাহাটীৰ ১৮, অম্বিকাগিৰি নগৰ- ২৪। তেওঁ অৰ্থনীতি বিজ্ঞানত স্নাতকোত্তৰ (এম.এ) ডিগ্ৰী লাভ কৰিছে।

##সাংবাদিকতা জীৱন## 
১৯৬৫ চনত প্ৰকাশৰ আৰম্ভণিৰে পৰা তেওঁ অসমৰ প্ৰথম শাৰীৰ দৈনিক [[দৈনিক অসম]] কাকতত কৰ্মৰত। প্ৰথমে উপ-সম্পাদক হিচাপে যোগদান কৰি ২০০৬ চনত উপ-সম্পাদক (Deputy Editor) হিচাপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে।

ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ:
*১৯৭০ আৰু ১৯৮০ দশকৰ এটা দশকতকৈ অধিক কাল ‘দ্য ইকনমিক টাইমছ’ (The Economic Times) ৰ সংবাদদাতা হিচাপে কাম কৰিছিল।
*১৯৮০ ৰ দশকত প্ৰায় এটা দশক ‘ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল উইকলি’ (Economic and Political Weekly) ৰ সংবাদদাতা আছিল।
*দীৰ্ঘদিন ধৰি [[দ্য আসাম ট্ৰিবিউন]] আৰু [[দৈনিক অসম]] কাকতত গ্ৰন্থ সমালোচনা, শাস্ত্ৰীয় সংগীত আৰু নৃত্য বিষয়ক নিয়মীয়া সমালোচক হিচাপে লিখি আহিছে।

তেওঁ ২০০০ ৰো অধিক প্ৰবন্ধ ইংৰাজী আৰু অসমীয়া ভাষাত বিভিন্ন বাতৰি কাকত আৰু আলোচনীত প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

==সাহিত্যিক অৱদান==
জয়কান্ত শৰ্মাই মুঠ ২৪খন গ্ৰন্থ ৰচনা আৰু সম্পাদনা কৰিছে, তাৰে ৬খন ইংৰাজীত আৰু ১৮খন অসমীয়াত। তেওঁৰ সাহিত্যকৰ্মক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি- লোকসাহিত্যৰ সংকলন আৰু অনুবাদ, সামাজিক-ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণ আৰু সম্পাদনা।

===লোকসাহিত্য আৰু জনজাতীয় সংস্কৃতি বিষয়ক গ্ৰন্থ===
* Modern Bodo Short Stories (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)- এই গ্ৰন্থখন বড়োলেণ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এম.এ. ইংৰাজীৰ পাঠ্যপুথি হিচাপে নিৰ্ধাৰিত।
* Rabha Folk Tales (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)
* Tiwa Folk Tales (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)
* Karbi Folk Tales (নেচনেল বুক ট্ৰাষ্ট - NBT ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত) - এই গ্ৰন্থত ১২ টা কাৰ্বি সাধুকথাৰ সংগ্ৰহ অসমীয়াৰ পৰা ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰা হৈছে।
* Stories from the North-East- উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ তিনিটা স্বীকৃত ভাষা - অসমীয়া, বড়ো আৰু মণিপুৰীৰ পৰা ডজনৰো অধিক গল্পৰ ইংৰাজী অনুবাদ, বেছিভাগ অনুবাদ তেওঁৰ নিজৰ।
* অসমৰ জনজাতি সকলৰ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি- অসমীয়া ভাষাত সম্পাদিত গ্ৰন্থ। ইয়াত বড়ো, সোণোৱাল, শৰণীয়া কছাৰী, ৰাভা, কোচ, কাৰ্বি, মিচিং, দেওৰী, চাওতাল, তিৱা, ডিমাচা, জেমি নগা আদি জনগোষ্ঠীৰ ধৰ্মীয় আচাৰ আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে আলোচনা আছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;&gt;{{cite news | title=অগ্ৰদূত বাতৰি কাকত | date=১৭ ছেপ্তেম্বৰ, শনিবাৰ | accessdate=19 September 2026 | author=অনুৰাধা শৰ্মা | pages=৫}}&lt;/ref&gt;

===অনুবাদ সাহিত্য===
* পখী উৰি যোৱা- প্ৰখ্যাত মণিপুৰী কথাসাহিত্যিক লমাবম বিৰমণিৰ সাহিত্য অকাডেমী বঁটা বিজয়ী মণিপুৰী গল্প সংকলন 'Chekla Paikhrobda' ৰ অসমীয়া অনুবাদ।
* ভাৰতীয় গল্প- ভাৰতৰ বিভিন্ন আঞ্চলিক ভাষাৰ প্ৰতিটোৰে পৰা এটাকৈ গল্পৰ অসমীয়া অনুবাদ।
* বনফুল- কেইবাটাও চীনা চুটি গল্পৰ অসমীয়া অনুবাদ সংকলন।
* পূৰ্বোত্তৰৰ আদিবাসী লোককথা- উত্তৰ-পূবৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ ১৯টা লোককথাৰ সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

===সামাজিক-ৰাজনৈতিক আৰু অন্যান্য গ্ৰন্থ===
* Of Assam's Letters- 'দ্য আসাম ট্ৰিবিউন'ত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ সমালোচনাৰ সংকলন।
* গান্ধীৰ দুখৰ দিনবোৰ- মহাত্মা গান্ধীৰ বেয়া দিনবোৰৰ ওপৰত অসমীয়াত লিখা বিশ্লেষণাত্মক গ্ৰন্থ।
* গান্ধীৰ পৰা শাস্ত্ৰীলৈ- গান্ধীৰ পৰা লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীলৈ ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ আলোচনা।
* নিস্তৰংগ- চুটি গল্প সংকলন।
* তেওঁ অসমৰ দুগৰাকী প্ৰখ্যাত সাংবাদিক- প্ৰয়াত কেদাৰ নাথ গোস্বামী আৰু প্ৰয়াত লক্ষ্মীনাথ ফুকনৰ ওপৰত দুখন গ্ৰন্থ সম্পাদনা কৰিছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

##বঁটা আৰু সন্মান## 
* ২০০৬ চনত প্ৰয়াত কেদাৰ নাথ গোস্বামীৰ ওপৰত লিখা গ্ৰন্থৰ বাবে AAPCU বঁটা।
* ২০১৪ চনত অসম ক্ৰীড়া আৰু সাংস্কৃতিক সংস্থাৰ পৰা আজীৱন সাংবাদিকতা সাধনা বঁটা (Life-time Journalist Achievement Award)।

##সামাজিক কৰ্ম## 
* সভাপতি, উত্তৰ-পূব সাংবাদিক সন্থা (North East Union of Working Journalists)
* প্ৰাক্তন সভাপতি, অসম সাংবাদিক সন্থা (Assam Union of Working Journalists)&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;</text>
      <sha1>ttynpio8fn8016edypt97bpobfdpbje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636223</id>
      <parentid>636222</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BhuyanBhaskar</username>
        <id>16362</id>
      </contributor>
      <origin>636223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9159" sha1="lkork1y12l9h6j9svppotrbw77u0gwq" xml:space="preserve">'''জয়কান্ত শৰ্মা''' অসমৰ এগৰাকী জ্যেষ্ঠ সাংবাদিক, লেখক, অনুবাদক আৰু লোক-সাহিত্যৰ গৱেষক। দৈনিক অসম কাকতৰ জন্মলগ্নৰে পৰা জড়িত হৈ থকা এইগৰাকী সাংবাদিকে উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ জনজাতীয় লোককথা, লোক-সংস্কৃতি আৰু ধৰ্ম-সংস্কৃতিক ইংৰাজী আৰু অসমীয়া ভাষাত ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত পৰিচিত কৰি তোলাত অগ্ৰণী ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। [[অনুৰাধা শৰ্মা]]ৰ দৰে সমালোচকে তেওঁক &quot;লোক-সংস্কৃতিৰ চৰ্চাত নিমগ্ন সাংবাদিক&quot; বুলি অভিহিত কৰিছে।

==প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা==
জয়কান্ত শৰ্মাৰ জন্ম ১৯৪৩ চনত। তেওঁৰ বাসস্থান গুৱাহাটীৰ ১৮, অম্বিকাগিৰি নগৰ- ২৪। তেওঁ অৰ্থনীতি বিজ্ঞানত স্নাতকোত্তৰ (এম.এ) ডিগ্ৰী লাভ কৰিছে।

==সাংবাদিকতা জীৱন== 
১৯৬৫ চনত প্ৰকাশৰ আৰম্ভণিৰে পৰা তেওঁ অসমৰ প্ৰথম শাৰীৰ দৈনিক [[দৈনিক অসম]] কাকতত কৰ্মৰত। প্ৰথমে উপ-সম্পাদক হিচাপে যোগদান কৰি ২০০৬ চনত উপ-সম্পাদক (Deputy Editor) হিচাপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে।

ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ:
*১৯৭০ আৰু ১৯৮০ দশকৰ এটা দশকতকৈ অধিক কাল ‘দ্য ইকনমিক টাইমছ’ (The Economic Times) ৰ সংবাদদাতা হিচাপে কাম কৰিছিল।
*১৯৮০ ৰ দশকত প্ৰায় এটা দশক ‘ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল উইকলি’ (Economic and Political Weekly) ৰ সংবাদদাতা আছিল।
*দীৰ্ঘদিন ধৰি [[দ্য আসাম ট্ৰিবিউন]] আৰু [[দৈনিক অসম]] কাকতত গ্ৰন্থ সমালোচনা, শাস্ত্ৰীয় সংগীত আৰু নৃত্য বিষয়ক নিয়মীয়া সমালোচক হিচাপে লিখি আহিছে।

তেওঁ ২০০০ ৰো অধিক প্ৰবন্ধ ইংৰাজী আৰু অসমীয়া ভাষাত বিভিন্ন বাতৰি কাকত আৰু আলোচনীত প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

==সাহিত্যিক অৱদান==
জয়কান্ত শৰ্মাই মুঠ ২৪খন গ্ৰন্থ ৰচনা আৰু সম্পাদনা কৰিছে, তাৰে ৬খন ইংৰাজীত আৰু ১৮খন অসমীয়াত। তেওঁৰ সাহিত্যকৰ্মক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি- লোকসাহিত্যৰ সংকলন আৰু অনুবাদ, সামাজিক-ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণ আৰু সম্পাদনা।

===লোকসাহিত্য আৰু জনজাতীয় সংস্কৃতি বিষয়ক গ্ৰন্থ===
* Modern Bodo Short Stories (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)- এই গ্ৰন্থখন বড়োলেণ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এম.এ. ইংৰাজীৰ পাঠ্যপুথি হিচাপে নিৰ্ধাৰিত।
* Rabha Folk Tales (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)
* Tiwa Folk Tales (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)
* Karbi Folk Tales (নেচনেল বুক ট্ৰাষ্ট - NBT ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত) - এই গ্ৰন্থত ১২ টা কাৰ্বি সাধুকথাৰ সংগ্ৰহ অসমীয়াৰ পৰা ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰা হৈছে।
* Stories from the North-East- উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ তিনিটা স্বীকৃত ভাষা - অসমীয়া, বড়ো আৰু মণিপুৰীৰ পৰা ডজনৰো অধিক গল্পৰ ইংৰাজী অনুবাদ, বেছিভাগ অনুবাদ তেওঁৰ নিজৰ।
* অসমৰ জনজাতি সকলৰ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি- অসমীয়া ভাষাত সম্পাদিত গ্ৰন্থ। ইয়াত বড়ো, সোণোৱাল, শৰণীয়া কছাৰী, ৰাভা, কোচ, কাৰ্বি, মিচিং, দেওৰী, চাওতাল, তিৱা, ডিমাচা, জেমি নগা আদি জনগোষ্ঠীৰ ধৰ্মীয় আচাৰ আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে আলোচনা আছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;&gt;{{cite news | title=অগ্ৰদূত বাতৰি কাকত | date=১৭ ছেপ্তেম্বৰ, শনিবাৰ | accessdate=19 September 2026 | author=অনুৰাধা শৰ্মা | pages=৫}}&lt;/ref&gt;

===অনুবাদ সাহিত্য===
* পখী উৰি যোৱা- প্ৰখ্যাত মণিপুৰী কথাসাহিত্যিক লমাবম বিৰমণিৰ সাহিত্য অকাডেমী বঁটা বিজয়ী মণিপুৰী গল্প সংকলন 'Chekla Paikhrobda' ৰ অসমীয়া অনুবাদ।
* ভাৰতীয় গল্প- ভাৰতৰ বিভিন্ন আঞ্চলিক ভাষাৰ প্ৰতিটোৰে পৰা এটাকৈ গল্পৰ অসমীয়া অনুবাদ।
* বনফুল- কেইবাটাও চীনা চুটি গল্পৰ অসমীয়া অনুবাদ সংকলন।
* পূৰ্বোত্তৰৰ আদিবাসী লোককথা- উত্তৰ-পূবৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ ১৯টা লোককথাৰ সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

===সামাজিক-ৰাজনৈতিক আৰু অন্যান্য গ্ৰন্থ===
* Of Assam's Letters- 'দ্য আসাম ট্ৰিবিউন'ত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ সমালোচনাৰ সংকলন।
* গান্ধীৰ দুখৰ দিনবোৰ- মহাত্মা গান্ধীৰ বেয়া দিনবোৰৰ ওপৰত অসমীয়াত লিখা বিশ্লেষণাত্মক গ্ৰন্থ।
* গান্ধীৰ পৰা শাস্ত্ৰীলৈ- গান্ধীৰ পৰা লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীলৈ ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ আলোচনা।
* নিস্তৰংগ- চুটি গল্প সংকলন।
* তেওঁ অসমৰ দুগৰাকী প্ৰখ্যাত সাংবাদিক- প্ৰয়াত কেদাৰ নাথ গোস্বামী আৰু প্ৰয়াত লক্ষ্মীনাথ ফুকনৰ ওপৰত দুখন গ্ৰন্থ সম্পাদনা কৰিছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

##বঁটা আৰু সন্মান## 
* ২০০৬ চনত প্ৰয়াত কেদাৰ নাথ গোস্বামীৰ ওপৰত লিখা গ্ৰন্থৰ বাবে AAPCU বঁটা।
* ২০১৪ চনত অসম ক্ৰীড়া আৰু সাংস্কৃতিক সংস্থাৰ পৰা আজীৱন সাংবাদিকতা সাধনা বঁটা (Life-time Journalist Achievement Award)।

##সামাজিক কৰ্ম## 
* সভাপতি, উত্তৰ-পূব সাংবাদিক সন্থা (North East Union of Working Journalists)
* প্ৰাক্তন সভাপতি, অসম সাংবাদিক সন্থা (Assam Union of Working Journalists)&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;</text>
      <sha1>lkork1y12l9h6j9svppotrbw77u0gwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636224</id>
      <parentid>636223</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BhuyanBhaskar</username>
        <id>16362</id>
      </contributor>
      <comment>/* সামাজিক-ৰাজনৈতিক আৰু অন্যান্য গ্ৰন্থ */</comment>
      <origin>636224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9159" sha1="qy04x8pgx6qib2zwkkf14c7ahn9x495" xml:space="preserve">'''জয়কান্ত শৰ্মা''' অসমৰ এগৰাকী জ্যেষ্ঠ সাংবাদিক, লেখক, অনুবাদক আৰু লোক-সাহিত্যৰ গৱেষক। দৈনিক অসম কাকতৰ জন্মলগ্নৰে পৰা জড়িত হৈ থকা এইগৰাকী সাংবাদিকে উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ জনজাতীয় লোককথা, লোক-সংস্কৃতি আৰু ধৰ্ম-সংস্কৃতিক ইংৰাজী আৰু অসমীয়া ভাষাত ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত পৰিচিত কৰি তোলাত অগ্ৰণী ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। [[অনুৰাধা শৰ্মা]]ৰ দৰে সমালোচকে তেওঁক &quot;লোক-সংস্কৃতিৰ চৰ্চাত নিমগ্ন সাংবাদিক&quot; বুলি অভিহিত কৰিছে।

==প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা==
জয়কান্ত শৰ্মাৰ জন্ম ১৯৪৩ চনত। তেওঁৰ বাসস্থান গুৱাহাটীৰ ১৮, অম্বিকাগিৰি নগৰ- ২৪। তেওঁ অৰ্থনীতি বিজ্ঞানত স্নাতকোত্তৰ (এম.এ) ডিগ্ৰী লাভ কৰিছে।

==সাংবাদিকতা জীৱন== 
১৯৬৫ চনত প্ৰকাশৰ আৰম্ভণিৰে পৰা তেওঁ অসমৰ প্ৰথম শাৰীৰ দৈনিক [[দৈনিক অসম]] কাকতত কৰ্মৰত। প্ৰথমে উপ-সম্পাদক হিচাপে যোগদান কৰি ২০০৬ চনত উপ-সম্পাদক (Deputy Editor) হিচাপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে।

ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ:
*১৯৭০ আৰু ১৯৮০ দশকৰ এটা দশকতকৈ অধিক কাল ‘দ্য ইকনমিক টাইমছ’ (The Economic Times) ৰ সংবাদদাতা হিচাপে কাম কৰিছিল।
*১৯৮০ ৰ দশকত প্ৰায় এটা দশক ‘ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল উইকলি’ (Economic and Political Weekly) ৰ সংবাদদাতা আছিল।
*দীৰ্ঘদিন ধৰি [[দ্য আসাম ট্ৰিবিউন]] আৰু [[দৈনিক অসম]] কাকতত গ্ৰন্থ সমালোচনা, শাস্ত্ৰীয় সংগীত আৰু নৃত্য বিষয়ক নিয়মীয়া সমালোচক হিচাপে লিখি আহিছে।

তেওঁ ২০০০ ৰো অধিক প্ৰবন্ধ ইংৰাজী আৰু অসমীয়া ভাষাত বিভিন্ন বাতৰি কাকত আৰু আলোচনীত প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

==সাহিত্যিক অৱদান==
জয়কান্ত শৰ্মাই মুঠ ২৪খন গ্ৰন্থ ৰচনা আৰু সম্পাদনা কৰিছে, তাৰে ৬খন ইংৰাজীত আৰু ১৮খন অসমীয়াত। তেওঁৰ সাহিত্যকৰ্মক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি- লোকসাহিত্যৰ সংকলন আৰু অনুবাদ, সামাজিক-ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণ আৰু সম্পাদনা।

===লোকসাহিত্য আৰু জনজাতীয় সংস্কৃতি বিষয়ক গ্ৰন্থ===
* Modern Bodo Short Stories (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)- এই গ্ৰন্থখন বড়োলেণ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এম.এ. ইংৰাজীৰ পাঠ্যপুথি হিচাপে নিৰ্ধাৰিত।
* Rabha Folk Tales (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)
* Tiwa Folk Tales (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)
* Karbi Folk Tales (নেচনেল বুক ট্ৰাষ্ট - NBT ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত) - এই গ্ৰন্থত ১২ টা কাৰ্বি সাধুকথাৰ সংগ্ৰহ অসমীয়াৰ পৰা ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰা হৈছে।
* Stories from the North-East- উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ তিনিটা স্বীকৃত ভাষা - অসমীয়া, বড়ো আৰু মণিপুৰীৰ পৰা ডজনৰো অধিক গল্পৰ ইংৰাজী অনুবাদ, বেছিভাগ অনুবাদ তেওঁৰ নিজৰ।
* অসমৰ জনজাতি সকলৰ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি- অসমীয়া ভাষাত সম্পাদিত গ্ৰন্থ। ইয়াত বড়ো, সোণোৱাল, শৰণীয়া কছাৰী, ৰাভা, কোচ, কাৰ্বি, মিচিং, দেওৰী, চাওতাল, তিৱা, ডিমাচা, জেমি নগা আদি জনগোষ্ঠীৰ ধৰ্মীয় আচাৰ আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে আলোচনা আছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;&gt;{{cite news | title=অগ্ৰদূত বাতৰি কাকত | date=১৭ ছেপ্তেম্বৰ, শনিবাৰ | accessdate=19 September 2026 | author=অনুৰাধা শৰ্মা | pages=৫}}&lt;/ref&gt;

===অনুবাদ সাহিত্য===
* পখী উৰি যোৱা- প্ৰখ্যাত মণিপুৰী কথাসাহিত্যিক লমাবম বিৰমণিৰ সাহিত্য অকাডেমী বঁটা বিজয়ী মণিপুৰী গল্প সংকলন 'Chekla Paikhrobda' ৰ অসমীয়া অনুবাদ।
* ভাৰতীয় গল্প- ভাৰতৰ বিভিন্ন আঞ্চলিক ভাষাৰ প্ৰতিটোৰে পৰা এটাকৈ গল্পৰ অসমীয়া অনুবাদ।
* বনফুল- কেইবাটাও চীনা চুটি গল্পৰ অসমীয়া অনুবাদ সংকলন।
* পূৰ্বোত্তৰৰ আদিবাসী লোককথা- উত্তৰ-পূবৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ ১৯টা লোককথাৰ সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

===সামাজিক-ৰাজনৈতিক আৰু অন্যান্য গ্ৰন্থ===
* Of Assam's Letters- 'দ্য আসাম ট্ৰিবিউন'ত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ সমালোচনাৰ সংকলন।
* গান্ধীৰ দুখৰ দিনবোৰ- মহাত্মা গান্ধীৰ বেয়া দিনবোৰৰ ওপৰত অসমীয়াত লিখা বিশ্লেষণাত্মক গ্ৰন্থ।
* গান্ধীৰ পৰা শাস্ত্ৰীলৈ- গান্ধীৰ পৰা লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীলৈ ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ আলোচনা।
* নিস্তৰংগ- চুটি গল্প সংকলন।
* তেওঁ অসমৰ দুগৰাকী প্ৰখ্যাত সাংবাদিক- প্ৰয়াত কেদাৰ নাথ গোস্বামী আৰু প্ৰয়াত লক্ষ্মীনাথ ফুকনৰ ওপৰত দুখন গ্ৰন্থ সম্পাদনা কৰিছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

==বঁটা আৰু সন্মান== 
* ২০০৬ চনত প্ৰয়াত কেদাৰ নাথ গোস্বামীৰ ওপৰত লিখা গ্ৰন্থৰ বাবে AAPCU বঁটা।
* ২০১৪ চনত অসম ক্ৰীড়া আৰু সাংস্কৃতিক সংস্থাৰ পৰা আজীৱন সাংবাদিকতা সাধনা বঁটা (Life-time Journalist Achievement Award)।

==সামাজিক কৰ্ম== 
* সভাপতি, উত্তৰ-পূব সাংবাদিক সন্থা (North East Union of Working Journalists)
* প্ৰাক্তন সভাপতি, অসম সাংবাদিক সন্থা (Assam Union of Working Journalists)&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;</text>
      <sha1>qy04x8pgx6qib2zwkkf14c7ahn9x495</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636225</id>
      <parentid>636224</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BhuyanBhaskar</username>
        <id>16362</id>
      </contributor>
      <origin>636225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9310" sha1="ncdwtktorhb19n8181c1mx662nsjipy" xml:space="preserve">'''জয়কান্ত শৰ্মা''' অসমৰ এগৰাকী জ্যেষ্ঠ সাংবাদিক, লেখক, অনুবাদক আৰু লোক-সাহিত্যৰ গৱেষক। দৈনিক অসম কাকতৰ জন্মলগ্নৰে পৰা জড়িত হৈ থকা এইগৰাকী সাংবাদিকে উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ জনজাতীয় লোককথা, লোক-সংস্কৃতি আৰু ধৰ্ম-সংস্কৃতিক ইংৰাজী আৰু অসমীয়া ভাষাত ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত পৰিচিত কৰি তোলাত অগ্ৰণী ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। [[অনুৰাধা শৰ্মা]]ৰ দৰে সমালোচকে তেওঁক &quot;লোক-সংস্কৃতিৰ চৰ্চাত নিমগ্ন সাংবাদিক&quot; বুলি অভিহিত কৰিছে।

==প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা==
জয়কান্ত শৰ্মাৰ জন্ম ১৯৪৩ চনত। তেওঁৰ বাসস্থান গুৱাহাটীৰ ১৮, অম্বিকাগিৰি নগৰ- ২৪। তেওঁ অৰ্থনীতি বিজ্ঞানত স্নাতকোত্তৰ (এম.এ) ডিগ্ৰী লাভ কৰিছে।

==সাংবাদিকতা জীৱন== 
১৯৬৫ চনত প্ৰকাশৰ আৰম্ভণিৰে পৰা তেওঁ অসমৰ প্ৰথম শাৰীৰ দৈনিক [[দৈনিক অসম]] কাকতত কৰ্মৰত। প্ৰথমে উপ-সম্পাদক হিচাপে যোগদান কৰি ২০০৬ চনত উপ-সম্পাদক (Deputy Editor) হিচাপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে।

ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ:
*১৯৭০ আৰু ১৯৮০ দশকৰ এটা দশকতকৈ অধিক কাল ‘দ্য ইকনমিক টাইমছ’ (The Economic Times) ৰ সংবাদদাতা হিচাপে কাম কৰিছিল।
*১৯৮০ ৰ দশকত প্ৰায় এটা দশক ‘ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল উইকলি’ (Economic and Political Weekly) ৰ সংবাদদাতা আছিল।
*দীৰ্ঘদিন ধৰি [[দ্য আসাম ট্ৰিবিউন]] আৰু [[দৈনিক অসম]] কাকতত গ্ৰন্থ সমালোচনা, শাস্ত্ৰীয় সংগীত আৰু নৃত্য বিষয়ক নিয়মীয়া সমালোচক হিচাপে লিখি আহিছে।

তেওঁ ২০০০ ৰো অধিক প্ৰবন্ধ ইংৰাজী আৰু অসমীয়া ভাষাত বিভিন্ন বাতৰি কাকত আৰু আলোচনীত প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

==সাহিত্যিক অৱদান==
জয়কান্ত শৰ্মাই মুঠ ২৪খন গ্ৰন্থ ৰচনা আৰু সম্পাদনা কৰিছে, তাৰে ৬খন ইংৰাজীত আৰু ১৮খন অসমীয়াত। তেওঁৰ সাহিত্যকৰ্মক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি- লোকসাহিত্যৰ সংকলন আৰু অনুবাদ, সামাজিক-ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণ আৰু সম্পাদনা।

===লোকসাহিত্য আৰু জনজাতীয় সংস্কৃতি বিষয়ক গ্ৰন্থ===
* Modern Bodo Short Stories (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)- এই গ্ৰন্থখন বড়োলেণ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এম.এ. ইংৰাজীৰ পাঠ্যপুথি হিচাপে নিৰ্ধাৰিত।
* Rabha Folk Tales (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)
* Tiwa Folk Tales (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)
* Karbi Folk Tales (নেচনেল বুক ট্ৰাষ্ট - NBT ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত) - এই গ্ৰন্থত ১২ টা কাৰ্বি সাধুকথাৰ সংগ্ৰহ অসমীয়াৰ পৰা ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰা হৈছে।
* Stories from the North-East- উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ তিনিটা স্বীকৃত ভাষা - অসমীয়া, বড়ো আৰু মণিপুৰীৰ পৰা ডজনৰো অধিক গল্পৰ ইংৰাজী অনুবাদ, বেছিভাগ অনুবাদ তেওঁৰ নিজৰ।
* অসমৰ জনজাতি সকলৰ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি- অসমীয়া ভাষাত সম্পাদিত গ্ৰন্থ। ইয়াত বড়ো, সোণোৱাল, শৰণীয়া কছাৰী, ৰাভা, কোচ, কাৰ্বি, মিচিং, দেওৰী, চাওতাল, তিৱা, ডিমাচা, জেমি নগা আদি জনগোষ্ঠীৰ ধৰ্মীয় আচাৰ আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে আলোচনা আছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;&gt;{{cite news | title=অগ্ৰদূত বাতৰি কাকত | date=১৭ ছেপ্তেম্বৰ, শনিবাৰ | accessdate=19 September 2026 | author=অনুৰাধা শৰ্মা | pages=৫}}&lt;/ref&gt;

===অনুবাদ সাহিত্য===
* পখী উৰি যোৱা- প্ৰখ্যাত মণিপুৰী কথাসাহিত্যিক লমাবম বিৰমণিৰ সাহিত্য অকাডেমী বঁটা বিজয়ী মণিপুৰী গল্প সংকলন 'Chekla Paikhrobda' ৰ অসমীয়া অনুবাদ।
* ভাৰতীয় গল্প- ভাৰতৰ বিভিন্ন আঞ্চলিক ভাষাৰ প্ৰতিটোৰে পৰা এটাকৈ গল্পৰ অসমীয়া অনুবাদ।
* বনফুল- কেইবাটাও চীনা চুটি গল্পৰ অসমীয়া অনুবাদ সংকলন।
* পূৰ্বোত্তৰৰ আদিবাসী লোককথা- উত্তৰ-পূবৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ ১৯টা লোককথাৰ সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

===সামাজিক-ৰাজনৈতিক আৰু অন্যান্য গ্ৰন্থ===
* Of Assam's Letters- 'দ্য আসাম ট্ৰিবিউন'ত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ সমালোচনাৰ সংকলন।
* গান্ধীৰ দুখৰ দিনবোৰ- মহাত্মা গান্ধীৰ বেয়া দিনবোৰৰ ওপৰত অসমীয়াত লিখা বিশ্লেষণাত্মক গ্ৰন্থ।
* গান্ধীৰ পৰা শাস্ত্ৰীলৈ- গান্ধীৰ পৰা লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীলৈ ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ আলোচনা।
* নিস্তৰংগ- চুটি গল্প সংকলন।
* তেওঁ অসমৰ দুগৰাকী প্ৰখ্যাত সাংবাদিক- প্ৰয়াত কেদাৰ নাথ গোস্বামী আৰু প্ৰয়াত লক্ষ্মীনাথ ফুকনৰ ওপৰত দুখন গ্ৰন্থ সম্পাদনা কৰিছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

==বঁটা আৰু সন্মান== 
* ২০০৬ চনত প্ৰয়াত কেদাৰ নাথ গোস্বামীৰ ওপৰত লিখা গ্ৰন্থৰ বাবে AAPCU বঁটা।
* ২০১৪ চনত অসম ক্ৰীড়া আৰু সাংস্কৃতিক সংস্থাৰ পৰা আজীৱন সাংবাদিকতা সাধনা বঁটা (Life-time Journalist Achievement Award)।

==সামাজিক কৰ্ম== 
* সভাপতি, উত্তৰ-পূব সাংবাদিক সন্থা (North East Union of Working Journalists)
* প্ৰাক্তন সভাপতি, অসম সাংবাদিক সন্থা (Assam Union of Working Journalists)&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

==তথ্যসূত্ৰ ==
&lt;references /&gt;

==প্ৰসঙ্গ পুথি==

[[শ্ৰেণী:জীৱিত ব্যক্তি]]</text>
      <sha1>ncdwtktorhb19n8181c1mx662nsjipy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636229</id>
      <parentid>636225</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BhuyanBhaskar</username>
        <id>16362</id>
      </contributor>
      <origin>636229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10004" sha1="cbmzn0oq2k5ciz7wk1apxcd621d69j1" xml:space="preserve">{{infobox writer
|name= জয়কান্ত শৰ্মা
|image=
|thumb=
|imagesize=250px
|alt=
|caption=
|pseudonym=
|birth_name=
|birth_date=
|birth_place=
|death_date=
|death_place=
|occupation=সাংবাদিক, লোক-সংস্কৃতিবিদ
|nationality=[[ভাৰত|ভাৰতীয়]]
|ethnicity=
|citizenship=ভাৰতীয়
|language=[[অসমীয়া ভাষা|অসমীয়া]]
|education=এম.এ
|alma_mater=
|period=
|genre=[[অসমীয়া সাহিত্য]]
|subject= লোক-সাহিত্য
|movement=
|notableworks=
|spouse=
|partner=  
|children=  
|relatives=
|influences=
|influenced=
|awards=
|signature=
|signature_alt=
|website=}}

'''জয়কান্ত শৰ্মা''' অসমৰ এগৰাকী জ্যেষ্ঠ সাংবাদিক, লেখক, অনুবাদক আৰু লোক-সাহিত্যৰ গৱেষক। দৈনিক অসম কাকতৰ জন্মলগ্নৰে পৰা জড়িত হৈ থকা এইগৰাকী সাংবাদিকে উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ জনজাতীয় লোককথা, লোক-সংস্কৃতি আৰু ধৰ্ম-সংস্কৃতিক ইংৰাজী আৰু অসমীয়া ভাষাত ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত পৰিচিত কৰি তোলাত অগ্ৰণী ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। [[অনুৰাধা শৰ্মা]]ৰ দৰে সমালোচকে তেওঁক &quot;লোক-সংস্কৃতিৰ চৰ্চাত নিমগ্ন সাংবাদিক&quot; বুলি অভিহিত কৰিছে।

==প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু শিক্ষা==
জয়কান্ত শৰ্মাৰ জন্ম ১৯৪৩ চনত। তেওঁৰ বাসস্থান গুৱাহাটীৰ ১৮, অম্বিকাগিৰি নগৰ- ২৪। তেওঁ অৰ্থনীতি বিজ্ঞানত স্নাতকোত্তৰ (এম.এ) ডিগ্ৰী লাভ কৰিছে।

==সাংবাদিকতা জীৱন== 
১৯৬৫ চনত প্ৰকাশৰ আৰম্ভণিৰে পৰা তেওঁ অসমৰ প্ৰথম শাৰীৰ দৈনিক [[দৈনিক অসম]] কাকতত কৰ্মৰত। প্ৰথমে উপ-সম্পাদক হিচাপে যোগদান কৰি ২০০৬ চনত উপ-সম্পাদক (Deputy Editor) হিচাপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে।

ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ:
*১৯৭০ আৰু ১৯৮০ দশকৰ এটা দশকতকৈ অধিক কাল ‘দ্য ইকনমিক টাইমছ’ (The Economic Times) ৰ সংবাদদাতা হিচাপে কাম কৰিছিল।
*১৯৮০ ৰ দশকত প্ৰায় এটা দশক ‘ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল উইকলি’ (Economic and Political Weekly) ৰ সংবাদদাতা আছিল।
*দীৰ্ঘদিন ধৰি [[দ্য আসাম ট্ৰিবিউন]] আৰু [[দৈনিক অসম]] কাকতত গ্ৰন্থ সমালোচনা, শাস্ত্ৰীয় সংগীত আৰু নৃত্য বিষয়ক নিয়মীয়া সমালোচক হিচাপে লিখি আহিছে।

তেওঁ ২০০০ ৰো অধিক প্ৰবন্ধ ইংৰাজী আৰু অসমীয়া ভাষাত বিভিন্ন বাতৰি কাকত আৰু আলোচনীত প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

==সাহিত্যিক অৱদান==
জয়কান্ত শৰ্মাই মুঠ ২৪খন গ্ৰন্থ ৰচনা আৰু সম্পাদনা কৰিছে, তাৰে ৬খন ইংৰাজীত আৰু ১৮খন অসমীয়াত। তেওঁৰ সাহিত্যকৰ্মক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি- লোকসাহিত্যৰ সংকলন আৰু অনুবাদ, সামাজিক-ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণ আৰু সম্পাদনা।

===লোকসাহিত্য আৰু জনজাতীয় সংস্কৃতি বিষয়ক গ্ৰন্থ===
* Modern Bodo Short Stories (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)- এই গ্ৰন্থখন বড়োলেণ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এম.এ. ইংৰাজীৰ পাঠ্যপুথি হিচাপে নিৰ্ধাৰিত।
* Rabha Folk Tales (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)
* Tiwa Folk Tales (সাহিত্য অকাডেমীৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত)
* Karbi Folk Tales (নেচনেল বুক ট্ৰাষ্ট - NBT ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত) - এই গ্ৰন্থত ১২ টা কাৰ্বি সাধুকথাৰ সংগ্ৰহ অসমীয়াৰ পৰা ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰা হৈছে।
* Stories from the North-East- উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ তিনিটা স্বীকৃত ভাষা - অসমীয়া, বড়ো আৰু মণিপুৰীৰ পৰা ডজনৰো অধিক গল্পৰ ইংৰাজী অনুবাদ, বেছিভাগ অনুবাদ তেওঁৰ নিজৰ।
* অসমৰ জনজাতি সকলৰ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতি- অসমীয়া ভাষাত সম্পাদিত গ্ৰন্থ। ইয়াত বড়ো, সোণোৱাল, শৰণীয়া কছাৰী, ৰাভা, কোচ, কাৰ্বি, মিচিং, দেওৰী, চাওতাল, তিৱা, ডিমাচা, জেমি নগা আদি জনগোষ্ঠীৰ ধৰ্মীয় আচাৰ আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে আলোচনা আছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;&gt;{{cite news | title=অগ্ৰদূত বাতৰি কাকত | date=১৭ ছেপ্তেম্বৰ, শনিবাৰ | accessdate=19 September 2026 | author=অনুৰাধা শৰ্মা | pages=৫}}&lt;/ref&gt;

===অনুবাদ সাহিত্য===
* পখী উৰি যোৱা- প্ৰখ্যাত মণিপুৰী কথাসাহিত্যিক লমাবম বিৰমণিৰ সাহিত্য অকাডেমী বঁটা বিজয়ী মণিপুৰী গল্প সংকলন 'Chekla Paikhrobda' ৰ অসমীয়া অনুবাদ।
* ভাৰতীয় গল্প- ভাৰতৰ বিভিন্ন আঞ্চলিক ভাষাৰ প্ৰতিটোৰে পৰা এটাকৈ গল্পৰ অসমীয়া অনুবাদ।
* বনফুল- কেইবাটাও চীনা চুটি গল্পৰ অসমীয়া অনুবাদ সংকলন।
* পূৰ্বোত্তৰৰ আদিবাসী লোককথা- উত্তৰ-পূবৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ ১৯টা লোককথাৰ সংগ্ৰহ।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

===সামাজিক-ৰাজনৈতিক আৰু অন্যান্য গ্ৰন্থ===
* Of Assam's Letters- 'দ্য আসাম ট্ৰিবিউন'ত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ সমালোচনাৰ সংকলন।
* গান্ধীৰ দুখৰ দিনবোৰ- মহাত্মা গান্ধীৰ বেয়া দিনবোৰৰ ওপৰত অসমীয়াত লিখা বিশ্লেষণাত্মক গ্ৰন্থ।
* গান্ধীৰ পৰা শাস্ত্ৰীলৈ- গান্ধীৰ পৰা লাল বাহাদুৰ শাস্ত্ৰীলৈ ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ আলোচনা।
* নিস্তৰংগ- চুটি গল্প সংকলন।
* তেওঁ অসমৰ দুগৰাকী প্ৰখ্যাত সাংবাদিক- প্ৰয়াত কেদাৰ নাথ গোস্বামী আৰু প্ৰয়াত লক্ষ্মীনাথ ফুকনৰ ওপৰত দুখন গ্ৰন্থ সম্পাদনা কৰিছে।&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

==বঁটা আৰু সন্মান== 
* ২০০৬ চনত প্ৰয়াত কেদাৰ নাথ গোস্বামীৰ ওপৰত লিখা গ্ৰন্থৰ বাবে AAPCU বঁটা।
* ২০১৪ চনত অসম ক্ৰীড়া আৰু সাংস্কৃতিক সংস্থাৰ পৰা আজীৱন সাংবাদিকতা সাধনা বঁটা (Life-time Journalist Achievement Award)।

==সামাজিক কৰ্ম== 
* সভাপতি, উত্তৰ-পূব সাংবাদিক সন্থা (North East Union of Working Journalists)
* প্ৰাক্তন সভাপতি, অসম সাংবাদিক সন্থা (Assam Union of Working Journalists)&lt;ref name=&quot;অগ্ৰদূত&quot;/&gt;

==তথ্যসূত্ৰ ==
&lt;references /&gt;

[[শ্ৰেণী:জীৱিত ব্যক্তি]]</text>
      <sha1>cbmzn0oq2k5ciz7wk1apxcd621d69j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139573</id>
    <revision>
      <id>636243</id>
      <timestamp>2026-09-19T07:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <comment>নতুন পৃষ্ঠা: {{Under construction}} {{Infobox organization | name                = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা&lt;ref name=&quot;UIA&quot; /&gt; | logo                = International Labour Organization Logo.svg | logo_size           = 175px | num_staff           = ৩,৪৯১ | num_staff_year      = ২০২৫&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://unsceb.org/hr-organization | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION &amp;#124; United Nations - CEB }}&lt;/re...</comment>
      <origin>636243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75223" sha1="0rsyee5cpfeeykw1ctv6b9aza7m5h7j" xml:space="preserve">{{Under construction}}
{{Infobox organization
| name                = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা&lt;ref name=&quot;UIA&quot; /&gt;
| logo                = International Labour Organization Logo.svg
| logo_size           = 175px
| num_staff           = ৩,৪৯১
| num_staff_year      = ২০২৫&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://unsceb.org/hr-organization | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION &amp;#124; United Nations - CEB }}&lt;/ref&gt;
| logo_caption        = 
| type                = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা]]
| abbreviation        = আই এল অ'
| languages           = {{hlist|[[ইংৰাজী ভাষা|ইংৰাজী]]|[[স্পেনিছ ভাষা|স্পেনিছ]]|[[ফৰাচী ভাষা|ফৰাচী]]}}
| leader_title        = সঞ্চালক প্ৰধান
| leader_name         = [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]
| status              = সক্ৰিয়
| formation           = {{start date and age|1919|4|11|df=yes}}
| headquarters        = [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
| awards              = [[ন'বেল শান্তি বঁটা]] (১৯৬৯)
| website             = {{official URL}}
| parent_organization = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভা]] &lt;br /&gt; [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]]
| subsidiaries        = 
}}

'''আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা''' ('''আই এল অ''') হৈছে [[ৰাষ্ট্ৰসংঘ]]ৰ এটা সংস্থা। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] নিৰ্ধাৰণ কৰি সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায় আগবঢ়োৱা।&lt;ref name=&quot;UIA&quot;&gt;{{Cite web |url=https://uia.org/s/or/en/1100025992 |url-access= |title=International Labour Organization (ILO) |author1=Staff writer |year=2024 |department=UIA Global Civil Society Database |website=uia.org |publisher=[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাসমূহৰ সংঘ]] |agency=Yearbook of International Organizations Online |location=Brussels, Belgium |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |access-date=24 December 2024 |via= |quote= |trans-quote= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm|title=Mission and impact of the ILO|work=International Labour Organization |date=28 January 2024 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20240301081628/http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm |archive-date= Mar 1, 2024 }}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ পুৰণি [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা|বিশেষায়িত সংস্থাসমূহ]]ৰ ভিতৰত অন্যতম। আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খন আৰু [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত অৱস্থিত। সমগ্ৰ বিশ্বত ইয়াৰ প্ৰায় ৪০টা ক্ষেত্ৰীয় কাৰ্যালয় আছে। সংস্থাটোৱে ১০৭খন দেশত প্ৰায় ৩,৩৮১জন কৰ্মচাৰী নিয়োগ কৰে। ইয়াৰে ১,৬৯৮জনে কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্পত কাম কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Departments and offices|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm|access-date=2021-07-15|website=International Labour Organization|language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20210812101027/https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm |archive-date= Aug 12, 2021 }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ মানদণ্ডসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে স্বাধীনতা, সমতা, সুৰক্ষা আৰু মৰ্যাদাৰ পৰিৱেশত সমগ্ৰ বিশ্বতে সকলোৰে বাবে সহজলভ্য, উৎপাদনশীল আৰু বহনক্ষম [[শ্ৰম|কৰ্মসংস্থান]] নিশ্চিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm|title=Labour standards |website=International Labour Organization|language=en|access-date=2020-04-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501235733/https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm |archive-date= May 1, 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;international labour standards2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm|title=Introduction to International Labour Standards|work=International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231132132/https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm |archive-date= Dec 31, 2023 }}&lt;/ref&gt; ২০২৬ চনলৈকে এই মানদণ্ডসমূহ ১৯৩খন অভিসন্ধি আৰু চুক্তিত প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰে আঠখনক ১৯৯৮ চনৰ [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় ঘোষণা]] অনুসৰি মৌলিক হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে। এইবোৰে সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ অধিকাৰৰ কাৰ্যকৰী স্বীকৃতি, বলপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰমৰ বিলোপ, [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিলোপ আৰু [[নিয়োগ বৈষম্য|নিয়োগ]] আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত [[বৈষম্য]] দূৰ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। আই এল অ' [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন]]ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশীদাৰ।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত এই সংস্থাৰ এটা বিশেষ ত্ৰিপাক্ষিক গাঁথনি আছে। ইয়াৰ সকলো মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীৰ বাবে চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকলৰ আলোচনা আৰু অনুমোদন প্ৰয়োজন। এই গাঁথনিটো আই এল অ'ৰ তিনিটা মুখ্য সংস্থাৰ জৰিয়তে চলোৱা হয়। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন বছৰি অনুষ্ঠিত হয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড প্ৰস্তুত কৰে। পৰিচালনা পৰিষদে কাৰ্যনিৰ্বাহক পৰিষদ হিচাপে কাম কৰে আৰু সংস্থাটোৰ নীতি আৰু বাজেট নিৰ্ধাৰণ কৰে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় হৈছে সংস্থাটোৰ স্থায়ী সচিবালয়। ই সংস্থাটোৰ প্ৰশাসন আৰু কাৰ্যকলাপ ৰূপায়ণ কৰে। সচিবালয়ৰ নেতৃত্ব দিয়ে টোগোৰ [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]ই। তেওঁক ২০২২ চনত পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল।

২০১৯ চনত সংস্থাটোৱে কৰ্মৰ ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কীয় বিশ্ব আয়োগ গঠন কৰিছিল। আয়োগৰ প্ৰতিবেদনত একবিংশ শতিকাৰ শ্ৰম পৰিৱেশৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ চৰকাৰসমূহৰ বাবে দহটা পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত সাৰ্বজনীন শ্ৰমৰ নিশ্চয়তা, জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈ সামাজিক সুৰক্ষা আৰু জীৱনজোৰা শিক্ষাৰ অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|title=Global Commission on the Future of Work |website=International Labour Organization|date=14 August 2017 |language=en|access-date=2019-03-21 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20190321141919/http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|archive-date=2019-03-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_663006/lang--en/index.htm|title=A human-centred agenda needed for a decent future of work|date=2019-01-22|website=International Labour Organization|language=en|access-date=2019-03-21}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে ই [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য]] পূৰণত সহায় কৰিবলৈ গঠন কৰা ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংস্থাসমূহৰ মিত্ৰজোঁট [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।

আই এল অ'ৰ ইতিহাসৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা হৈছে ১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]] আৰু ১৯৪৪ চনৰ [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]। ভাৰ্ছাই চুক্তিৰ ৪২৭ নং অনুচ্ছেদৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ১৯৪৪ চনৰ ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অধীনত আই এল অ'ক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু &quot;শ্ৰম কোনো [[পণ্য|পণ্য]] নহয়&quot; নীতিটো পুনৰ নিশ্চিত কৰিছিল।

{{TOC limit|3}}

==গাঁথনি==

[[File:OIT, Genève.jpg|thumb|ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়]]

আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এটা বিশেষায়িত সংস্থা।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Organization |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/290987/International-Labour-Organization-ILO |access-date=24 May 2012 |publisher=britannica.com}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰা আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা বা কাৰ্যসূচীৰ দৰে আই এল অ'ও [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Home |url=http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013125243/http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-date=13 October 2013 |access-date=2011-05-22}}&lt;/ref&gt;

আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থাৰ পৰা পৃথকভাৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এটা [[ত্ৰিপাক্ষিকতা|ত্ৰিপাক্ষিক]] শাসন ব্যৱস্থা আছে। ইয়াত ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকল একত্ৰিত হৈ শ্ৰমৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ, নীতি প্ৰস্তুত আৰু সকলো মহিলা আৰু পুৰুষৰ বাবে মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থানৰ বাবে কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰে। এই গাঁথনিৰ উদ্দেশ্য হৈছে আই এল অ'ৰ শ্ৰম মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীত তিনিওটা গোটৰ মতামত প্ৰতিফলিত কৰা। অৱশ্যে চৰকাৰৰ প্ৰতিনিধিৰ সংখ্যা আন দুটা গোটৰ তুলনাত দুগুণ।

===পৰিচালনা পৰিষদ===

পৰিচালনা পৰিষদ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কাৰ্যনিৰ্বাহক সংস্থা। ই বছৰত তিনিবাৰ, মাৰ্চ, জুন আৰু নৱেম্বৰ মাহত বৈঠকত মিলিত হয়। ই আই এল অ'ৰ নীতি সম্পৰ্কে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কাৰ্যসূচী নিৰ্ধাৰণ কৰে, সংস্থাটোৰ কাৰ্যসূচী আৰু বাজেটৰ খচৰা সন্মিলনত দাখিলৰ বাবে গ্ৰহণ কৰে, সঞ্চালক প্ৰধান নিৰ্বাচন কৰে, সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ পৰা শ্ৰম সম্পৰ্কীয় তথ্য বিচাৰে, তদন্ত সমিতি নিযুক্ত কৰে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰে।

পৰিচালনা পৰিষদত ৫৬জন স্থায়ী সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৪জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৪জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি। ইয়াৰ উপৰি ৬৬জন উপ-সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৯জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৯জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি।

মুখ্য ঔদ্যোগিক গুৰুত্ব থকা দহখন ৰাষ্ট্ৰই স্থায়ীভাৱে চৰকাৰৰ দহখন আসন লাভ কৰে। সেইবোৰ হৈছে [[ব্ৰাজিল]], [[চীন]], [[ফ্ৰান্স]], [[জাৰ্মানী]], [[ভাৰত]], [[ইটালী]], [[জাপান]], [[ৰাছিয়ান ফেডাৰেচন]], [[যুক্তৰাজ্য]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Governing Body|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/governing-body/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; আন চৰকাৰী সদস্যসকলক প্ৰতি তিনিবছৰৰ মূৰে মূৰে সন্মিলনে নিৰ্বাচন কৰে। শেহতীয়া নিৰ্বাচন ২০২৪ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Governing Body elections (International Labour Conference (ILC)) |url=https://www.ilo.org/international-labour-conference/112th-session-international-labour-conference/governing-body-elections-2024 |access-date=2026-05-30 |website=www.ilo.org |language=en}}&lt;/ref&gt; নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ সদস্যসকলক তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত যোগ্যতাত নিৰ্বাচন কৰা হয়।&lt;ref&gt;[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সংবিধান|Article 7, ILO Constitution]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution|url=http://www.ilo.org/public/english/bureau/leg/amend/index.htm|publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===সঞ্চালক প্ৰধান===

২০২২ চনৰ ২৫ মাৰ্চত [[গিলবাৰ্ট ফছুন হৌংবো]] আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Gilbert Houngbo will be the first African to lead the ILO
 | work=republicoftogo.com
 | date=25 March 2022
 | url=https://www.republicoftogo.com/toutes-les-rubriques/in-english/gilbert-houngbo-will-be-the-first-african-to-lead-the-ilo
}}&lt;/ref&gt; ২০২২ চনৰ ১ অক্টোবৰত তেওঁ [[গাই ৰাইডাৰ]]ৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰে। গাই ৰাইডাৰক ২০১২ চনৰ অক্টোবৰত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল আৰু ২০১৬ চনৰ নৱেম্বৰত দ্বিতীয় পাঁচ বছৰীয়া কাৰ্যকালৰ বাবে পুনৰ নিৰ্বাচিত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Guy Ryder re-elected as ILO Director-General for a second term
 | work=International Labour Organization
 | date=7 November 2016
 | url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_534283/lang--en/index.htm
}}&lt;/ref&gt; তেওঁ সংস্থাটোৰ প্ৰথমজন আফ্ৰিকীয় সঞ্চালক প্ৰধান। ২০২৪ চনত আফ্ৰিকাৰ কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ দেশৰ প্ৰতিনিধিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় ভ্ৰমণ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মৰক্কোও আছিল। তাত তেওঁলোকে অৰ্থনৈতিক সংহতি, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়, নিয়োগ আৰু দক্ষতা বিকাশৰ মন্ত্ৰী ইউনিছ ছেকৌৰিৰ সৈতে আলোচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;f990&quot;&gt;{{cite web |last1=Taibi |first1=FADLI |last2=Technology |first2=Archos |date=2024-01-17 |title=ILO DG Lauds Morocco's Experience in Implementing Social State Policy |url=https://www.mapnews.ma/en/actualites/economy/ilo-dg-lauds-moroccos-experience-implementing-social-state-policy |access-date=2024-05-08 |website=MapNews |language=fr}}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ পৰা আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধানসকলৰ তালিকা তলত দিয়া হৈছে:&lt;ref&gt;ILO official site: [https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/ilo-director-general/former-directors-general/lang--en/index.htm Former Directors-General]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!নাম
!দেশ
!কাৰ্যকাল
|-
| [[আলবাৰ থমাছ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯১৯–১৯৩২
|-
| [[হেৰল্ড বাটলাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৩২–১৯৩৮
|-
| [[জন জি. ৱিনান্ট]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৩৯–১৯৪১
|-
| [[এডৱাৰ্ড জে. ফেলান]] || {{flagcountry|IRL}} || ১৯৪১–১৯৪৮
|-
| [[ডেভিড এ. মৰ্চ]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৪৮–১৯৭০
|-
| [[ক্লাৰেন্স উইলফ্ৰেড জেংকছ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৭০–১৯৭৩
|-
| [[ফ্ৰান্সিছ ব্লাঞ্চাৰ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯৭৪–১৯৮৯
|-
| [[মিচেল হানছেন]] || {{flagcountry|BEL}} || ১৯৮৯–১৯৯৯
|-
| [[জুয়ান ছোমাভিয়া]] || {{flagcountry|CHL}} || ১৯৯৯–২০১২
|-
| [[গাই ৰাইডাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ২০১২–২০২২
|-
| [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]] || {{flagcountry|TOG}} || ২০২২–বৰ্তমান
|}

===সদস্যপদ===

{{further|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ}}

[[File:International Labour Organization flag.jpg|thumb|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পতাকা]]

আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খনৰ লগতে [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] আই এল অ'ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution Article 3|url=http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091225111436/http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-date=25 December 2009|publisher=Ilo.org|access-date=2 June 2012}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ৰ সদস্য নোহোৱা সাতখন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ হৈছে [[আন্দোৰা]], [[ভূটান]], [[লিচটেনষ্টাইন]], [[মাইক্ৰ'নেছিয়া]], [[মোনাকো]], [[নাউৰু]] আৰু [[উত্তৰ কোৰিয়া]]।&lt;ref&gt;{{cite web |title=ILO Declaration on Fundamental Prinicples &amp; Rights at Work |url=https://sthelenaehrc.org/ilo-declaration-on-fundamental-prinicples-rights-at-work/ |website=Equality &amp; Human Rights Commission |date=10 November 2020 |access-date=21 August 2023}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ সংবিধান অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যিকোনো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ সদস্য হ'ব পাৰে। সদস্যপদ লাভ কৰিবলৈ এখন দেশে সঞ্চালক প্ৰধানক জনাব লাগিব যে সেই দেশে আই এল অ'ৰ সংবিধানৰ সকলো বাধ্যবাধকতা গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref name=EotN-Membership&gt;{{cite encyclopedia|title=The International Labour Organization (ILO) – Membership|url=http://www.nationsencyclopedia.com/United-Nations-Related-Agencies/The-International-Labour-Organization-ILO-MEMBERSHIP.html|encyclopedia=Encyclopedia of the Nations|publisher=Advameg, Inc.|access-date=16 August 2012|year=2012}}&lt;/ref&gt; আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা ৰাষ্ট্ৰক সকলো প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোট আৰু চৰকাৰী প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোটৰ জৰিয়তে আই এল অ'ৰ সাধাৰণ সন্মিলনত সদস্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] ২০১৫ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ত যোগদান কৰে।&lt;ref&gt;International Labour Organization. (n.d.). ''About the ILO in the Cook Islands.'' Retrieved June 26, 2021, from https://www.ilo.org/suva/countries-covered/cook-islands/WCMS_410209/lang--en/index.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |title=Key document - ILO Constitution |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:62:0::NO:62:P62_LIST_ENTRIE_ID:2453907:NO |access-date=2024-03-23 |website=www.ilo.org}}&lt;/ref&gt;

যিবোৰ দেশ [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত আই এল অ'ৰ সদস্য আছিল, ১৯৪৬ চনত সংস্থাটোৰ নতুন সংবিধান কাৰ্যকৰী হোৱাৰ সময়তো সেই দেশসমূহ সদস্য হৈ থাকিল।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

==উদ্দেশ্য==

[[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]ই (১০ মে' ১৯৪৪) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পৰম্পৰাগত উদ্দেশ্যসমূহ পুনৰ উল্লেখ কৰাৰ লগতে দুটা নতুন দিশ সংযোজন কৰিছিল। এই দুটা দিশ আছিল [[সামাজিক নীতি]]ৰ ক্ষেত্ৰত [[মানৱ অধিকাৰ]]ৰ গুৰুত্ব আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot;&gt;Norman F. Dufty, [https://www.jstor.org/stable/2706128 &quot;Organizational Growth and Goal Structure: The Case of the ILO&quot;], (1972) 26 (3) ''International Organization'' 479 accessed 24 August 2011&lt;/ref&gt;{{Rp|481–2}} দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ সময়ত আই এল অ'ই &quot;উন্নত পৃথিৱীৰ আশা&quot;ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা নতুন বাস্তৱতা আৰু নতুন আকাংক্ষাৰ সৈতে নিজৰ মূল নীতিসমূহ খাপ খুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot;&gt;Joseph Sulkowski, [https://www.jstor.org/stable/2194455 &quot;The Competence of the International Labor Organization Under the United Nations System&quot;], (1951) 45 (2) ''The American Journal of International Law'' 286 accessed 24 August 2011.&lt;/ref&gt;{{Rp|287}} এই ঘোষণা [[ফিলাডেলফিয়া]]ত অনুষ্ঠিত আই এল অ'ৰ ২৬তম সন্মিলনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

১৯৪৬ চনত [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ত অনুষ্ঠিত সাধাৰণ সন্মিলনে আই এল অ'ৰ সংবিধান সংশোধন কৰাৰ সময়ত ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাখন সংবিধানৰ সৈতে সংলগ্ন কৰা হয়। সংবিধানৰ ১ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি ই সংবিধানৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰে।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot; /&gt;{{Rp|287}} ঘোষণাখনৰ অধিকাংশ দাবী আমেৰিকা আৰু পশ্চিম ইউৰোপৰ শ্ৰমিক সংঘ আৰু আই এল অ'ৰ সচিবালয়ৰ অংশীদাৰিত্বৰ ফল আছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

&quot;শ্ৰম কোনো পণ্য নহয়&quot; হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক নথিসমূহৰ প্ৰস্তাৱনাত প্ৰকাশ পোৱা এটা নীতি। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে মানুহক জড় [[পণ্য]], [[মানৱ মূলধন]], কেৱল [[উৎপাদনৰ উপাদান]] বা [[মানৱ সম্পদ]] হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে জীৱিকা অৰ্জনৰ বাবে কাম কৰা লোকসকলক [[মানৱ]] হিচাপে মৰ্যাদা আৰু সন্মান দিয়া উচিত। [[পল অ'হিগিনছ]]ৰ মতে এই বাক্যাংশটো [[জন কেলছ ইংগ্ৰাম]]ৰ সৈতে জড়িত। তেওঁ ১৮৮০ চনত [[ডাবলিন]]ত ব্ৰিটিছ [[ট্ৰেডছ ইউনিয়ন কংগ্ৰেছ]]ৰ এখন সভাত এই বাক্যাংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।&lt;ref&gt;O'Higgins, P., [https://academic.oup.com/ilj/article-abstract/26/3/225/664238 'Labour is not a Commodity' — an Irish Contribution to International Labour Law'] (1997) 26(3) Industrial Law Journal 225–234&lt;/ref&gt;

==ইতিহাস==

===উৎপত্তি===

ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সংস্থা হিচাপে আই এল অ' প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাতাসকলে ১৯১৯ চনৰ পূৰ্বেই সামাজিক চিন্তা আৰু কাৰ্যকলাপৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি লাভ কৰিছিল। মুখ্য সদস্যসকলে পূৰ্বৰ ব্যক্তিগত পেছাগত আৰু মতাদৰ্শগত নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে ইজনে সিজনক চিনি পাইছিল। এই নেটৱৰ্কসমূহত তেওঁলোকে সামাজিক নীতি সম্পৰ্কীয় জ্ঞান, অভিজ্ঞতা আৰু ধাৰণা বিনিময় কৰিছিল। যুদ্ধৰ পূৰ্বৰ &quot;[[জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়|জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়সমূহ]]&quot;, যেনে ১৯০০ চনত প্ৰতিষ্ঠিত [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন সমিতি]], আৰু [[সমাজবাদ]]ী [[দ্বিতীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়]]ৰ দৰে ৰাজনৈতিক নেটৱৰ্কসমূহ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম ৰাজনীতিৰ প্ৰতিষ্ঠানীকৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক আছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot;&gt;{{cite journal|author=VanDaele, Jasmien|title=Engineering Social Peace: Networks, Ideas, And the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages= 435–466|doi=10.1017/S0020859005002178|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছৰ সময়ত &quot;নিৰ্মাণযোগ্য সমাজ&quot;ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ স্থপতিসকলৰ সামাজিক পৰিকল্পনাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুঘটক আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন নতুন শাখা হিচাপে সামাজিক সংস্কাৰ ৰূপায়ণৰ এক উপযোগী মাধ্যম হৈ পৰিছিল। প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্যসকলৰ সামাজিক ন্যায় আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মৰ অধিকাৰৰ আদৰ্শসমূহ ১৯১৯ চনৰ [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ত হোৱা কূটনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক আপোচৰ দ্বাৰা সলনি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত আই এল অ'ৰ আদৰ্শবাদ আৰু বাস্তৱবাদৰ মাজৰ ভাৰসাম্য প্ৰকাশ পাইছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot; /&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ছোৱাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় [[শ্ৰম আন্দোলন]]ে শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে এটা বিস্তৃত কাৰ্যসূচী আগবঢ়াইছিল। ইয়াক যুদ্ধৰ সময়ত শ্ৰমিকসকলৰ সমৰ্থনৰ বিনিময়ত দিয়া ব্যৱস্থা হিচাপে বিবেচনা কৰা হৈছিল।{{clarify|date=August 2012}} যুদ্ধৰ পিছৰ পুনৰ্গঠন আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাই প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত আৰু যুদ্ধৰ ঠিক পিছতে বহু দেশৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। গ্ৰেট ব্ৰিটেইনত [[হুইটলি আয়োগ]] নামৰ পুনৰ্গঠন আয়োগৰ এটা উপ-সমিতিয়ে ১৯১৮ চনৰ জুলাই মাহৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত সমগ্ৰ বিশ্বতে &quot;ঔদ্যোগিক পৰিষদ&quot; স্থাপনৰ পৰামৰ্শ দিছিল।&lt;ref&gt;Haimson, Leopold H. and Sapelli, Giulio. ''Strikes, Social Conflict, and the First World War: An International Perspective.'' Milan: Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, 1992. {{ISBN|88-07-99047-4}}&lt;/ref&gt; [[ব্ৰিটিছ শ্ৰমিক দল]]ে ''শ্ৰম আৰু নতুন সামাজিক ব্যৱস্থা'' নামৰ নথিৰ জৰিয়তে নিজৰ পুনৰ্গঠন কাৰ্যসূচী প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Shapiro, Stanley|title=The Passage of Power: Labor and the New Social Order|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=120|year=1976|jstor=986599|issue=6|pages=464–474}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত তৃতীয় [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ আন্তঃমিত্ৰ শ্ৰমিক আৰু সমাজবাদী সন্মিলন]]ত গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, বেলজিয়াম আৰু ইটালীৰ প্ৰতিনিধিসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক অধিকাৰ সংস্থা, গোপন কূটনীতিৰ অন্ত আৰু অন্যান্য লক্ষ্যৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।&lt;ref&gt;[[ইৱাও আয়ুছাৱা|Ayusawa, Iwao Frederick]]. ''International Labour Legislation''. Clark, N.J.: Lawbook Exchange, 2005. {{ISBN|1-58477-461-4}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত [[আমেৰিকান ফেডাৰেচন অৱ লেবাৰ]]ে নিজৰ পৃথক আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে নিৰপেক্ষ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছিল। ইয়াত [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ জৰিয়তে বহু ক্ৰমিক উন্নতি সাধনৰ আহ্বান জনোৱা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Foner&quot;&gt;Foner, Philip S. ''History of the Labor Movement in the United States. Vol. 7: Labor and World War I, 1914–1918.'' New York: International Publishers, 1987. {{ISBN|0-7178-0638-3}}&lt;/ref&gt;

====আই এফ টি ইউ বাৰ্ণ সন্মিলন====

যুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ লগে লগে যুদ্ধোত্তৰ পৃথিৱী সম্পৰ্কে দুটা পৃথক ধাৰণা আগবাঢ়ি আহিছিল। প্ৰথমটো [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে আগবঢ়াইছিল। এই সংস্থাই ১৯১৯ চনৰ জুলাই মাহত ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[বাৰ্ণ]]ত এখন সভাৰ আহ্বান জনাইছিল। বাৰ্ণৰ সভাত আই এফ টি ইউৰ ভৱিষ্যৎ আৰু পূৰ্বৰ কেইবছৰত উত্থাপিত বিভিন্ন প্ৰস্তাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ কথা আছিল। আই এফ টি ইউৱে [[কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহ]]ৰ প্ৰতিনিধিসকলক সমান মৰ্যাদাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰো প্ৰস্তাৱ দিছিল। [[ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]ে সভাখন বৰ্জন কৰিছিল। তেওঁ কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহৰ প্ৰতিনিধিসকলক যুদ্ধৰ বাবে তেওঁলোকৰ দেশৰ ভূমিকাৰ স্বীকাৰোক্তি হিচাপে অধীনস্থ মৰ্যাদা দিয়াৰ পক্ষপাতী আছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে গম্পাৰ্ছে [[উড্ৰ' উইলছন]]ৰ [[চৈধ্য দফা]]ক একমাত্ৰ ভিত্তি হিচাপে লৈ পেৰিছত সভা অনুষ্ঠিত কৰাৰ পক্ষপাতী আছিল। আমেৰিকাৰ বৰ্জনৰ পিছতো বাৰ্ণৰ সভা নিৰ্ধাৰিত সময়ত অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত বাৰ্ণ সন্মিলনে মজুৰিভিত্তিক শ্ৰমৰ অন্ত আৰু সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ দাবী জনায়। এই লক্ষ্যসমূহ তৎক্ষণাৎ পূৰণ কৰিব নোৱাৰিলে, [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সৈতে সংযুক্ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাই শ্ৰমিক আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন আৰু কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে বুলি পৰামৰ্শ দিয়া হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

====আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন আয়োগ====

ইফালে [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ে সাম্যবাদৰ প্ৰতি জনসমৰ্থন হ্ৰাস কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ মিত্ৰশক্তি|মিত্ৰশক্তিসমূহ]]ে উদীয়মান শান্তি চুক্তিত শ্ৰমিক সংঘ আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা ধাৰা অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সম্পৰ্কৰ পথ নিৰ্দেশ কৰিবলৈ এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা স্থাপন কৰিবলৈ সন্মত হয়। শান্তি সন্মিলনে এই প্ৰস্তাৱসমূহৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন সম্পৰ্কীয় পৰামৰ্শদাতা আয়োগ গঠন কৰে। আয়োগখনে ১৯১৯ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰে আৰু গম্পাৰ্ছক অধ্যক্ষ হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

[[File:Picture of Samuel Gompers.jpg|thumb|upright|left|১৯১৮ চনত [[আলবাৰ থমাছ]]ৰ সৈতে ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]

আয়োগৰ বৈঠকসমূহৰ সময়ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ বাবে দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰস্তাৱ উত্থাপিত হৈছিল। ব্ৰিটেইনে এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল, যিয়ে শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন কৰিব আৰু জাতিসমূহৰ লীগৰ প্ৰতিজন সদস্যই সেই আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিব। প্ৰতিখন দেশৰ দুজনকৈ প্ৰতিনিধি সংসদত থাকিব লাগিছিল। এজন শ্ৰমিক আৰু এজন পৰিচালনা পক্ষৰ প্ৰতিনিধি।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt; এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ে শ্ৰম সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা সংগ্ৰহ কৰি নতুন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদৰ ধাৰণাৰ দাৰ্শনিকভাৱে বিৰোধী আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডই আমেৰিকাত ইতিমধ্যে লাভ কৰা সীমিত সুৰক্ষাসমূহ হ্ৰাস কৰিব বুলি বিশ্বাস কৰা গম্পাৰ্ছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক কেৱল পৰামৰ্শ দিয়াৰ ক্ষমতা দিয়াৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। আইন ৰূপায়ণৰ দায়িত্ব জাতিসমূহৰ লীগৰ ওপৰত এৰি দিব লাগে বুলি তেওঁ মত প্ৰকাশ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ প্ৰতিনিধিসকলৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা সত্ত্বেও আমেৰিকাৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

গম্পাৰ্ছে শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা খচৰা চনদৰ কাৰ্যসূচীও নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। আমেৰিকাই দহটা প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰে তিনিটা কোনো পৰিৱৰ্তন নকৰাকৈ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল শ্ৰমক [[পণ্য|পণ্য]] হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয়; সকলো শ্ৰমিকৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে পৰ্যাপ্ত মজুৰিৰ অধিকাৰ আছে; আৰু সমান কামৰ বাবে মহিলাই সমান মজুৰি লাভ কৰিব লাগে। বাকস্বাধীনতা, সংবাদ মাধ্যম, সভা আৰু সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰা এটা প্ৰস্তাৱ কেৱল সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। ১৬ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিবহণ নিষিদ্ধ কৰাৰ প্ৰস্তাৱটো ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞালৈ সলনি কৰা হৈছিল। [[আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন|আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন]]ৰ প্ৰস্তাৱটো আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন বা ৪০ ঘণ্টীয়া কৰ্মসপ্তাহৰ প্ৰয়োজনীয়তা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। কম উৎপাদনশীল দেশসমূহৰ বাবে ইয়াত ব্যতিক্ৰম ৰখা হৈছিল। আন চাৰিটা আমেৰিকান প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰা হৈছিল। ইফালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিনিধিসকলে আৰু তিনিটা ধাৰা প্ৰস্তাৱ কৰিছিল আৰু সেইবোৰ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল সাপ্তাহিক বিশ্ৰামৰ বাবে এটা বা ততোধিক দিন, বিদেশী শ্ৰমিকৰ বাবে আইনৰ সমতা আৰু কাৰখানাৰ পৰিস্থিতিৰ নিয়মীয়া আৰু সঘন পৰিদৰ্শন।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

আয়োগে ১৯১৯ চনৰ ৪ মাৰ্চত চূড়ান্ত প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰে। শান্তি সন্মিলনে ১১ এপ্ৰিলত কোনো সংশোধন নকৰাকৈ প্ৰতিবেদনখন গ্ৰহণ কৰে। প্ৰতিবেদনখন [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ ত্ৰয়োদশ অংশ হিচাপে পৰিগণিত হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

===দুয়ো বিশ্বযুদ্ধৰ মাজৰ সময়===

প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন ১৯১৯ চনৰ ২৯ অক্টোবৰত [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]ৰ [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]ত আৰম্ভ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616(1919-1).pdf|title=International Labor Conference. October 29, 1919 – November 29, 1919|publisher= Washington Government Printing Office 1920|website= International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012135621/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616%281919-1%29.pdf|archive-date=12 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; সন্মিলনে প্ৰথম ছখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম অভিসন্ধি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এইবোৰত উদ্যোগত কৰ্মঘণ্টা, নিবনুৱা সমস্যা, মাতৃত্বকালীন সুৰক্ষা, মহিলাৰ নিশাৰ কাম, ন্যূনতম বয়স আৰু উদ্যোগত কিশোৰ-কিশোৰীৰ নিশাৰ কামৰ বিষয়ে ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/about/history.htm|title=Origins and history|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt; বিশিষ্ট ফৰাচী সমাজবাদী [[আলবাৰ থমাছ]] ইয়াৰ প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান হৈছিল।

মুকলি হতাশা আৰু তীব্ৰ সমালোচনাৰ মাজতো পুনৰ গঠন কৰা [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে এই ব্যৱস্থাৰ সৈতে দ্ৰুতভাৱে খাপ খুৱাই লৈছিল। আই এফ টি ইউৱে ক্ৰমান্বয়ে আই এল অ'ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত প্ৰচাৰ আৰু দাবী উত্থাপনৰ কামৰ ওপৰত নিজৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যকলাপ কেন্দ্ৰীভূত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Reiner Tosstorff|title=The International Trade-Union Movement and the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages=399–433|doi=10.1017/S0020859005002166|url=http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319131726/http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|archive-date=19 March 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আই এল অ'ৰ সদস্য নাছিল। কাৰণ আমেৰিকাৰ ছিনেটে জাতিসমূহৰ লীগৰ চুক্তি নাকচ কৰিছিল আৰু আমেৰিকাই ইয়াৰ কোনো সংস্থাত যোগদান কৰিব পৰা নাছিল। [[ফ্ৰেংকলিন ডেলানো ৰুজভেল্ট]] আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পিছত নতুন প্ৰশাসনে জাতিসমূহৰ লীগৰ সদস্য নোহোৱাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ বাবে পুনৰ চেষ্টা কৰিছিল। ১৯৩৪ চনৰ ১৯ জুনত আমেৰিকাৰ কংগ্ৰেছে ৰাষ্ট্ৰপতিক জাতিসমূহৰ লীগত যোগদান নকৰাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ অনুমতি দি এটা যুটীয়া প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২২ জুনত আই এল অ'ই আমেৰিকাৰ চৰকাৰক সংস্থাটোত যোগদান কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাই এটা প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২০ আগষ্টত আমেৰিকাৰ চৰকাৰে ইতিবাচক সঁহাৰি জনায় আৰু আই এল অ'ত নিজৰ আসন গ্ৰহণ কৰে।

{{Wide image|1919-ILC-secretariatstaff.jpg|950|১৯১৯ চনত ৱাশ্বিংটন ডি.চি.ত অনুষ্ঠিত প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কৰ্মচাৰীসকল। সন্মুখত [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]।}}

===যুদ্ধকাল আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘ===

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত ছুইজাৰলেণ্ড জাৰ্মান সেনাৰ দ্বাৰা পৰিৱেষ্টিত হৈ থকাৰ সময়ত আই এল অ'ৰ সঞ্চালক [[জন জি. ৱিনান্ট]]ে জেনেভা এৰি যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৪০ চনৰ আগষ্টত [[কানাডা]] চৰকাৰে আনুষ্ঠানিকভাৱে আই এল অ'ক [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]ত আশ্ৰয় ল'বলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। চল্লিশজন কৰ্মচাৰীক অস্থায়ী কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু তেওঁলোকে ১৯৪৮ চনলৈ মেকগিলৰ পৰা কাম কৰি থাকে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/support/lib/century/index2.htm|title=ILO|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt;

১৯৪৬ চনত জাতিসমূহৰ লীগৰ অন্ত পৰাৰ পিছত আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘ ব্যৱস্থাৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থা হয়।&lt;ref name=&quot;e11022&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630004817/https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-date=30 June 2017|title=Photo Gallery|year=2011|publisher=ILO|access-date=30 May 2011}}&lt;/ref&gt; সংশোধিত সংবিধানত সংস্থাটোৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য সম্পৰ্কীয় [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]] (১৯৪৪) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

===শীতল যুদ্ধৰ সময়===

[[File:Minister of Labor Mr. Wilopo is having a conversation with the Deputy Director General of the ILO Dr. R. Rao.jpg|thumb|১৯৫০ চনৰ ১৫ মাৰ্চত তেতিয়াৰ ইণ্ডোনেছিয়াৰ শ্ৰম মন্ত্ৰী [[উইলোপো]]ৰ সৈতে আই এল অ'ৰ উপ-সঞ্চালক প্ৰধান আৰ. ৰাও]]

১৯৫০ৰ দশকৰ শেষৰফালৰ পৰা স্বাধীন হোৱা পূৰ্বৰ উপনিৱেশসমূহৰ সম্ভাৱ্য সদস্যপদৰ বাবে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ সংস্থাটোৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৬৩ চনৰ সঞ্চালক প্ৰধানৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সম্ভাৱ্য নতুন সদস্যসকলৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO: 'Programme and Structure of the ILO':report of the Director General, 1963.&lt;/ref&gt; বিশ্ব পৰিৱেশৰ এই পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ফলত সংস্থাটোৰ ভিতৰৰ বিদ্যমান ৰাজনীতিত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছিল&lt;ref&gt;R. W. Cox, &quot;ILO: Limited Monarchy&quot; in R.W. Cox and H. Jacobson ''The Anatomy of Influence: Decision Making in International Organization'' Yale University Press, 1973 pp.102-138&lt;/ref&gt; আৰু ইয়াৰ ফলত পৰৱৰ্তী সময়ত সংস্থাটোৰ সৈতে আমেৰিকাৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

১৯৭০ চনৰ জুলাইত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ এজন সহকাৰী সঞ্চালক প্ৰধান নিযুক্ত কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ প্ৰতি দিয়া আৰ্থিক সহায়ৰ ৫০ শতাংশ বন্ধ কৰি দিছিল। এই নিযুক্তিৰ সমালোচনা আই এল অ'ৰ ব্ৰিটিছ সঞ্চালক প্ৰধান [[চি. উইলফ্ৰেড জেংকছ]] আৰু [[এ এফ এল–চি আই অ']]ৰ সভাপতি [[জৰ্জ মেনি]] আৰু নিউ জাৰ্চিৰ বিধায়ক [[জন ই. ৰুনি]]ৰ পৰা আহিছিল। অৱশেষত অৱশ্যে ধন পৰিশোধ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot;&gt;{{cite journal|last=Beigbeder|first=Yves|title=The United States' Withdrawal from the International Labor Organization|journal=Relations Industrielles / Industrial Relations|year=1979|volume=34|issue=2|pages=223–240|url=http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|doi=10.7202/028959ar|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609070528/http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|archive-date=9 June 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Communication from the Government of the United States|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf |publisher=International Labour Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063409/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}. United States letter dated 5 November 1975 containing notice of withdrawal from the International Labour Organization.&lt;/ref&gt;

[[File:Tripartite.png|thumb|১৯৭৬ চনৰ [[ত্ৰিপাক্ষিক পৰামৰ্শ অভিসন্ধি]]ৰ অনুমোদনসমূহ]]

১৯৭৫ চনৰ ১২ জুনত আই এল অ'ই [[পেলেষ্টাইন মুক্তি সংস্থা]]ক ইয়াৰ সভাসমূহত পৰ্যবেক্ষকৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিবলৈ ভোটদান কৰে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ইজৰাইলৰ প্ৰতিনিধিসকলে সভাখন ত্যাগ কৰে। ইয়াৰ পিছত [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিনিধি সভা]]ই ধন ৰখাই থোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৭৫ চনৰ ৬ নৱেম্বৰত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি যোৱাৰ জাননী দিয়ে। ইয়াৰ মতে সংস্থাটো ৰাজনৈতিকভাৱে প্ৰভাৱিত হৈছিল। আমেৰিকাই লগতে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে সাম্যবাদী দেশসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰকৃত &quot;ত্ৰিপাক্ষিক&quot; নাছিল। ১৯৭৭ চনৰ ১ নৱেম্বৰত এই প্ৰত্যাহাৰ কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot; /&gt;

সংস্থাটোৰ পৰা কিছু সুবিধা লাভ কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ ১৯৮০ চনত পুনৰ আই এল অ'ত যোগদান কৰে। এই ঘটনাই আংশিকভাৱে আই এল অ'ৰ মানৱ অধিকাৰকেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা আঁতৰি [[ৱাশ্বিংটন সহমত]]ৰ সমৰ্থনৰ দিশলৈ পৰিৱৰ্তনত ভূমিকা লৈছিল। অৰ্থনীতিবিদ [[গাই ষ্টেণ্ডিং]]ৰ মতে আই এল অ'ই গাঁথনিগত বৈষম্য হ্ৰাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ পৰা নিয়োগৰ সমতাৰ প্ৰচাৰ কৰা সংস্থালৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Standing2008&quot;&gt;{{cite journal|last=Standing|first=Guy|title=The ILO: An Agency for Globalization?|journal=Development and Change|year=2008|volume=39|issue=3|pages=355–384|url=http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|access-date=4 August 2012|doi=10.1111/j.1467-7660.2008.00484.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013085605/http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|archive-date=13 October 2013}}&lt;/ref&gt;

১৯৮১ চনত [[পোলেণ্ড]] চৰকাৰে [[সামৰিক আইন]] ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ ফলত [[ছলিডাৰ্নোস্ক]]ৰ কাৰ্যকলাপ বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু ইয়াৰ বহু নেতা আৰু সদস্যক আটক কৰা হয়। আই এল অ'ৰ সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সমিতিয়ে ১৯৮২ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনত পোলেণ্ডৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ দাখিল কৰে। তদন্তৰ বাবে গঠন কৰা এখন আয়োগে পোলেণ্ডে [[সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা অভিসন্ধি|আই এল অ'ৰ ৮৭ নং অভিসন্ধি]] আৰু [[সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ আৰু সামূহিক দৰ-দাম অভিসন্ধি, ১৯৪৯|৯৮ নং অভিসন্ধি]] উলংঘা কৰা বুলি বিচাৰি পায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C087|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_Ilo_Code:C098|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; পোলেণ্ডে ১৯৫৭ চনত এই অভিসন্ধিসমূহ অনুমোদন কৰিছিল। আই এল অ' আৰু আন বহু দেশ আৰু সংস্থাই পোলেণ্ড চৰকাৰৰ ওপৰত চাপ প্ৰয়োগ কৰিছিল। অৱশেষত ১৯৮৯ চনত চৰকাৰে ছলিডাৰ্নোস্কক আইনগত মৰ্যাদা দিয়ে। সেই বছৰতে চৰকাৰ আৰু ছলিডাৰ্নোস্কৰ মাজত এখন গোলমেজ আলোচনা অনুষ্ঠিত হয়। তাত আই এল অ'ৰ নীতি অনুসৰি সংগঠনটোৰ পুনৰ আইনী স্বীকৃতিৰ চৰ্তসমূহত সন্মতি প্ৰকাশ কৰা হয়। চৰকাৰে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত পোলেণ্ডত প্ৰথম মুক্ত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ বাবেও সন্মতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.ilo.org/budapest/information-resources/press-releases/WCMS_477275/lang--en/index.htm|title=The ILO and the story of Solidarnoc|website=International Labour Organization|date=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;

==কাৰ্যালয়সমূহ==

===আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়===

[[File:Cwr aerial 1937.jpg|thumb|[[উইলিয়াম ৰেপাৰ্ড কেন্দ্ৰ]], ১৯২৬ৰ পৰা ১৯৭৪লৈ আই এল অ'ৰ আসন; বৰ্তমান [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়]]

আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভাত অৱস্থিত। ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰথম কেইমাহমান সংস্থাটোৰ কাৰ্যালয় লণ্ডনত আছিল। ১৯২০ চনৰ গ্ৰীষ্মকালত ই জেনেভালৈ স্থানান্তৰিত হয়। জেনেভাত ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰৰ আৰিয়ানা সম্পত্তিত আছিল। সেই ভৱনটোত পূৰ্বতে থুডিকাম আবাসিক বিদ্যালয় আছিল আৰু বৰ্তমান [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰেড ক্ৰছ সমিতি]]ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আছে। কাৰ্যালয়ৰ কাম বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ১৯২৬ চনত জেনেভা হ্ৰদৰ পাৰত এটা উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত মুখ্য কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ইয়াৰ নক্সা কৰিছিল [[জৰ্জ এপিটো]]ই। বৰ্তমান এই ভৱনটো [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়।

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত কাৰ্যালয়টো সাময়িকভাৱে কানাডাৰ [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ৰ [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]লৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল।

বৰ্তমান আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰত, ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয়ৰ ওচৰতে অৱস্থিত। [[ইউজিন বোডুৱাঁ]], [[পিয়েৰ লুইজি নেৰভি]] আৰু [[আলবাৰ্টো কামেনজিণ্ড]]ৰ নক্সাত নিৰ্মিত এই দ্বি-অৱতল আয়তাকাৰ ভৱনটো ১৯৬৯ চনৰ পৰা ১৯৭৪ চনৰ ভিতৰত কঠোৰ যুক্তিবাদী স্থাপত্যশৈলীত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নিৰ্মাণৰ সময়ত ই ছুইজাৰলেণ্ডৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰশাসনিক ভৱন আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/features/WCMS_649270/lang--en/index.htm|title=A house for social justice - past, present and future|website=International Labour Organization|date=9 November 2018|access-date=8 December 2020}}&lt;/ref&gt;

===আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

* [[আফ্ৰিকা]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[আবিদজান]], ক'ট দিভোৱাৰ
* [[এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেংকক]], থাইলেণ্ড
* [[ইউৰোপ]] আৰু [[মধ্য এছিয়া]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
* [[লেটিন আমেৰিকা]] আৰু [[কেৰিবিয়ান]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[লিমা]], পেৰু
* [[আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহ]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেইৰুট]], লেবানন

===উপ-আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

এইবোৰক &quot;মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থান কাৰিকৰী সহায়তা দল&quot; বুলি কোৱা হয়। এই দলসমূহে নিজৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত কেইবাখনো দেশৰ কাম-কাজত কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়।

[[File:OIT Santiago 20200127 06.jpg|thumb|[[ছাণ্টিয়াগো]]ত আই এল অ'ৰ কাৰ্যালয়]]

* উত্তৰ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[কায়ৰো]], ইজিপ্ত
* পশ্চিম আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ডাকাৰ]], ছেনেগাল
* পূব আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প্ৰিটোৰিয়া]], দক্ষিণ আফ্ৰিকা
* মধ্য আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[য়াউণ্ডে]], কেমেৰুণ
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেইৰুট, লেবানন
* দক্ষিণ এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[নতুন দিল্লী]], ভাৰত
* পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেংকক, থাইলেণ্ড
* মধ্য আৰু পূব ইউৰোপৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[বুদাপেষ্ট]], হাংগেৰী
* পূব ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[মস্কো]], ৰাছিয়া
* এণ্ডিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, লিমা, পেৰু
* কেৰিবিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প'ৰ্ট অৱ স্পেইন]], ট্ৰিনিদাদ আৰু ট'বাগো
* মধ্য আমেৰিকাৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছান জোছে]], ক'ষ্টা ৰিকা
* লেটিন আমেৰিকাৰ দক্ষিণ ক'নৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছাণ্টিয়াগো]], চিলি

===দেশীয় আৰু যোগাযোগ কাৰ্যালয়===

* আফ্ৰিকাত: [[আবিদজান]], [[আবুজা]], [[আদিছ আবাবা]], [[আলজিয়াৰ্ছ]], [[আন্তানানাৰিভো]], কায়ৰো, ডাকাৰ, [[দাৰ এছ ছালাম]], [[হাৰাৰে]], [[কিনছাছা]], [[লুছাকা]], প্ৰিটোৰিয়া, য়াউণ্ডে
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহত: বেইৰুট, [[দোহা]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2019/10/1049471|title = New labour laws in Qatar benefiting migrant workers a 'momentous step forward': ILO|date = 17 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/beirut/media-centre/news/WCMS_627158/lang--en/index.htm|title=ILO inaugurates its first project office in Qatar|date=30 April 2018}}&lt;/ref&gt; [[জেৰুজালেম]]
* এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত: বেংকক, [[বেইজিং]], [[কলম্বো]], [[ঢাকা]], [[হানোই]], [[ইছলামাবাদ]], [[জাকাৰ্টা]], [[কাবুল]], [[কাঠমাণ্ডু]], [[মেনিলা]], নতুন দিল্লী, [[ছুভা]], [[টকিঅ']], [[য়াংগুন]]
* ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াত: [[আংকাৰা]], [[বাৰ্লিন]], [[ব্ৰাছেলছ]], বুদাপেষ্ট, [[লিছবন]], [[মাদ্ৰিদ]], মস্কো, [[পেৰিছ]], [[ৰোম]]
* আমেৰিকাত: [[ব্ৰাছিলিয়া]], [[বুয়েনছ আয়াৰ্ছ]], [[মেক্সিকো চহৰ]], [[নিউয়ৰ্ক]], লিমা, প'ৰ্ট অৱ স্পেইন, ছান জোছে, ছাণ্টিয়াগো, [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]</text>
      <sha1>0rsyee5cpfeeykw1ctv6b9aza7m5h7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636245</id>
      <parentid>636243</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* দেশীয় আৰু যোগাযোগ কাৰ্যালয় */</comment>
      <origin>636245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147955" sha1="e2shjusl3rqbgvrqf40j0ou8hns9ip6" xml:space="preserve">{{Under construction}}
{{Infobox organization
| name                = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা&lt;ref name=&quot;UIA&quot; /&gt;
| logo                = International Labour Organization Logo.svg
| logo_size           = 175px
| num_staff           = ৩,৪৯১
| num_staff_year      = ২০২৫&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://unsceb.org/hr-organization | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION &amp;#124; United Nations - CEB }}&lt;/ref&gt;
| logo_caption        = 
| type                = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা]]
| abbreviation        = আই এল অ'
| languages           = {{hlist|[[ইংৰাজী ভাষা|ইংৰাজী]]|[[স্পেনিছ ভাষা|স্পেনিছ]]|[[ফৰাচী ভাষা|ফৰাচী]]}}
| leader_title        = সঞ্চালক প্ৰধান
| leader_name         = [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]
| status              = সক্ৰিয়
| formation           = {{start date and age|1919|4|11|df=yes}}
| headquarters        = [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
| awards              = [[ন'বেল শান্তি বঁটা]] (১৯৬৯)
| website             = {{official URL}}
| parent_organization = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভা]] &lt;br /&gt; [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]]
| subsidiaries        = 
}}

'''আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা''' ('''আই এল অ''') হৈছে [[ৰাষ্ট্ৰসংঘ]]ৰ এটা সংস্থা। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] নিৰ্ধাৰণ কৰি সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায় আগবঢ়োৱা।&lt;ref name=&quot;UIA&quot;&gt;{{Cite web |url=https://uia.org/s/or/en/1100025992 |url-access= |title=International Labour Organization (ILO) |author1=Staff writer |year=2024 |department=UIA Global Civil Society Database |website=uia.org |publisher=[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাসমূহৰ সংঘ]] |agency=Yearbook of International Organizations Online |location=Brussels, Belgium |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |access-date=24 December 2024 |via= |quote= |trans-quote= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm|title=Mission and impact of the ILO|work=International Labour Organization |date=28 January 2024 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20240301081628/http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm |archive-date= Mar 1, 2024 }}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ পুৰণি [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা|বিশেষায়িত সংস্থাসমূহ]]ৰ ভিতৰত অন্যতম। আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খন আৰু [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত অৱস্থিত। সমগ্ৰ বিশ্বত ইয়াৰ প্ৰায় ৪০টা ক্ষেত্ৰীয় কাৰ্যালয় আছে। সংস্থাটোৱে ১০৭খন দেশত প্ৰায় ৩,৩৮১জন কৰ্মচাৰী নিয়োগ কৰে। ইয়াৰে ১,৬৯৮জনে কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্পত কাম কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Departments and offices|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm|access-date=2021-07-15|website=International Labour Organization|language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20210812101027/https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm |archive-date= Aug 12, 2021 }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ মানদণ্ডসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে স্বাধীনতা, সমতা, সুৰক্ষা আৰু মৰ্যাদাৰ পৰিৱেশত সমগ্ৰ বিশ্বতে সকলোৰে বাবে সহজলভ্য, উৎপাদনশীল আৰু বহনক্ষম [[শ্ৰম|কৰ্মসংস্থান]] নিশ্চিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm|title=Labour standards |website=International Labour Organization|language=en|access-date=2020-04-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501235733/https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm |archive-date= May 1, 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;international labour standards2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm|title=Introduction to International Labour Standards|work=International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231132132/https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm |archive-date= Dec 31, 2023 }}&lt;/ref&gt; ২০২৬ চনলৈকে এই মানদণ্ডসমূহ ১৯৩খন অভিসন্ধি আৰু চুক্তিত প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰে আঠখনক ১৯৯৮ চনৰ [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় ঘোষণা]] অনুসৰি মৌলিক হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে। এইবোৰে সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ অধিকাৰৰ কাৰ্যকৰী স্বীকৃতি, বলপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰমৰ বিলোপ, [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিলোপ আৰু [[নিয়োগ বৈষম্য|নিয়োগ]] আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত [[বৈষম্য]] দূৰ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। আই এল অ' [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন]]ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশীদাৰ।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত এই সংস্থাৰ এটা বিশেষ ত্ৰিপাক্ষিক গাঁথনি আছে। ইয়াৰ সকলো মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীৰ বাবে চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকলৰ আলোচনা আৰু অনুমোদন প্ৰয়োজন। এই গাঁথনিটো আই এল অ'ৰ তিনিটা মুখ্য সংস্থাৰ জৰিয়তে চলোৱা হয়। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন বছৰি অনুষ্ঠিত হয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড প্ৰস্তুত কৰে। পৰিচালনা পৰিষদে কাৰ্যনিৰ্বাহক পৰিষদ হিচাপে কাম কৰে আৰু সংস্থাটোৰ নীতি আৰু বাজেট নিৰ্ধাৰণ কৰে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় হৈছে সংস্থাটোৰ স্থায়ী সচিবালয়। ই সংস্থাটোৰ প্ৰশাসন আৰু কাৰ্যকলাপ ৰূপায়ণ কৰে। সচিবালয়ৰ নেতৃত্ব দিয়ে টোগোৰ [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]ই। তেওঁক ২০২২ চনত পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল।

২০১৯ চনত সংস্থাটোৱে কৰ্মৰ ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কীয় বিশ্ব আয়োগ গঠন কৰিছিল। আয়োগৰ প্ৰতিবেদনত একবিংশ শতিকাৰ শ্ৰম পৰিৱেশৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ চৰকাৰসমূহৰ বাবে দহটা পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত সাৰ্বজনীন শ্ৰমৰ নিশ্চয়তা, জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈ সামাজিক সুৰক্ষা আৰু জীৱনজোৰা শিক্ষাৰ অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|title=Global Commission on the Future of Work |website=International Labour Organization|date=14 August 2017 |language=en|access-date=2019-03-21 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20190321141919/http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|archive-date=2019-03-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_663006/lang--en/index.htm|title=A human-centred agenda needed for a decent future of work|date=2019-01-22|website=International Labour Organization|language=en|access-date=2019-03-21}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে ই [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য]] পূৰণত সহায় কৰিবলৈ গঠন কৰা ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংস্থাসমূহৰ মিত্ৰজোঁট [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।

আই এল অ'ৰ ইতিহাসৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা হৈছে ১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]] আৰু ১৯৪৪ চনৰ [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]। ভাৰ্ছাই চুক্তিৰ ৪২৭ নং অনুচ্ছেদৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ১৯৪৪ চনৰ ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অধীনত আই এল অ'ক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু &quot;শ্ৰম কোনো [[পণ্য|পণ্য]] নহয়&quot; নীতিটো পুনৰ নিশ্চিত কৰিছিল।

{{TOC limit|3}}

==গাঁথনি==

[[File:OIT, Genève.jpg|thumb|ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়]]

আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এটা বিশেষায়িত সংস্থা।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Organization |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/290987/International-Labour-Organization-ILO |access-date=24 May 2012 |publisher=britannica.com}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰা আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা বা কাৰ্যসূচীৰ দৰে আই এল অ'ও [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Home |url=http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013125243/http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-date=13 October 2013 |access-date=2011-05-22}}&lt;/ref&gt;

আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থাৰ পৰা পৃথকভাৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এটা [[ত্ৰিপাক্ষিকতা|ত্ৰিপাক্ষিক]] শাসন ব্যৱস্থা আছে। ইয়াত ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকল একত্ৰিত হৈ শ্ৰমৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ, নীতি প্ৰস্তুত আৰু সকলো মহিলা আৰু পুৰুষৰ বাবে মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থানৰ বাবে কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰে। এই গাঁথনিৰ উদ্দেশ্য হৈছে আই এল অ'ৰ শ্ৰম মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীত তিনিওটা গোটৰ মতামত প্ৰতিফলিত কৰা। অৱশ্যে চৰকাৰৰ প্ৰতিনিধিৰ সংখ্যা আন দুটা গোটৰ তুলনাত দুগুণ।

===পৰিচালনা পৰিষদ===

পৰিচালনা পৰিষদ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কাৰ্যনিৰ্বাহক সংস্থা। ই বছৰত তিনিবাৰ, মাৰ্চ, জুন আৰু নৱেম্বৰ মাহত বৈঠকত মিলিত হয়। ই আই এল অ'ৰ নীতি সম্পৰ্কে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কাৰ্যসূচী নিৰ্ধাৰণ কৰে, সংস্থাটোৰ কাৰ্যসূচী আৰু বাজেটৰ খচৰা সন্মিলনত দাখিলৰ বাবে গ্ৰহণ কৰে, সঞ্চালক প্ৰধান নিৰ্বাচন কৰে, সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ পৰা শ্ৰম সম্পৰ্কীয় তথ্য বিচাৰে, তদন্ত সমিতি নিযুক্ত কৰে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰে।

পৰিচালনা পৰিষদত ৫৬জন স্থায়ী সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৪জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৪জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি। ইয়াৰ উপৰি ৬৬জন উপ-সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৯জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৯জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি।

মুখ্য ঔদ্যোগিক গুৰুত্ব থকা দহখন ৰাষ্ট্ৰই স্থায়ীভাৱে চৰকাৰৰ দহখন আসন লাভ কৰে। সেইবোৰ হৈছে [[ব্ৰাজিল]], [[চীন]], [[ফ্ৰান্স]], [[জাৰ্মানী]], [[ভাৰত]], [[ইটালী]], [[জাপান]], [[ৰাছিয়ান ফেডাৰেচন]], [[যুক্তৰাজ্য]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Governing Body|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/governing-body/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; আন চৰকাৰী সদস্যসকলক প্ৰতি তিনিবছৰৰ মূৰে মূৰে সন্মিলনে নিৰ্বাচন কৰে। শেহতীয়া নিৰ্বাচন ২০২৪ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Governing Body elections (International Labour Conference (ILC)) |url=https://www.ilo.org/international-labour-conference/112th-session-international-labour-conference/governing-body-elections-2024 |access-date=2026-05-30 |website=www.ilo.org |language=en}}&lt;/ref&gt; নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ সদস্যসকলক তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত যোগ্যতাত নিৰ্বাচন কৰা হয়।&lt;ref&gt;[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সংবিধান|Article 7, ILO Constitution]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution|url=http://www.ilo.org/public/english/bureau/leg/amend/index.htm|publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===সঞ্চালক প্ৰধান===

২০২২ চনৰ ২৫ মাৰ্চত [[গিলবাৰ্ট ফছুন হৌংবো]] আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Gilbert Houngbo will be the first African to lead the ILO
 | work=republicoftogo.com
 | date=25 March 2022
 | url=https://www.republicoftogo.com/toutes-les-rubriques/in-english/gilbert-houngbo-will-be-the-first-african-to-lead-the-ilo
}}&lt;/ref&gt; ২০২২ চনৰ ১ অক্টোবৰত তেওঁ [[গাই ৰাইডাৰ]]ৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰে। গাই ৰাইডাৰক ২০১২ চনৰ অক্টোবৰত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল আৰু ২০১৬ চনৰ নৱেম্বৰত দ্বিতীয় পাঁচ বছৰীয়া কাৰ্যকালৰ বাবে পুনৰ নিৰ্বাচিত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Guy Ryder re-elected as ILO Director-General for a second term
 | work=International Labour Organization
 | date=7 November 2016
 | url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_534283/lang--en/index.htm
}}&lt;/ref&gt; তেওঁ সংস্থাটোৰ প্ৰথমজন আফ্ৰিকীয় সঞ্চালক প্ৰধান। ২০২৪ চনত আফ্ৰিকাৰ কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ দেশৰ প্ৰতিনিধিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় ভ্ৰমণ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মৰক্কোও আছিল। তাত তেওঁলোকে অৰ্থনৈতিক সংহতি, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়, নিয়োগ আৰু দক্ষতা বিকাশৰ মন্ত্ৰী ইউনিছ ছেকৌৰিৰ সৈতে আলোচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;f990&quot;&gt;{{cite web |last1=Taibi |first1=FADLI |last2=Technology |first2=Archos |date=2024-01-17 |title=ILO DG Lauds Morocco's Experience in Implementing Social State Policy |url=https://www.mapnews.ma/en/actualites/economy/ilo-dg-lauds-moroccos-experience-implementing-social-state-policy |access-date=2024-05-08 |website=MapNews |language=fr}}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ পৰা আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধানসকলৰ তালিকা তলত দিয়া হৈছে:&lt;ref&gt;ILO official site: [https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/ilo-director-general/former-directors-general/lang--en/index.htm Former Directors-General]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!নাম
!দেশ
!কাৰ্যকাল
|-
| [[আলবাৰ থমাছ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯১৯–১৯৩২
|-
| [[হেৰল্ড বাটলাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৩২–১৯৩৮
|-
| [[জন জি. ৱিনান্ট]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৩৯–১৯৪১
|-
| [[এডৱাৰ্ড জে. ফেলান]] || {{flagcountry|IRL}} || ১৯৪১–১৯৪৮
|-
| [[ডেভিড এ. মৰ্চ]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৪৮–১৯৭০
|-
| [[ক্লাৰেন্স উইলফ্ৰেড জেংকছ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৭০–১৯৭৩
|-
| [[ফ্ৰান্সিছ ব্লাঞ্চাৰ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯৭৪–১৯৮৯
|-
| [[মিচেল হানছেন]] || {{flagcountry|BEL}} || ১৯৮৯–১৯৯৯
|-
| [[জুয়ান ছোমাভিয়া]] || {{flagcountry|CHL}} || ১৯৯৯–২০১২
|-
| [[গাই ৰাইডাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ২০১২–২০২২
|-
| [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]] || {{flagcountry|TOG}} || ২০২২–বৰ্তমান
|}

===সদস্যপদ===

{{further|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ}}

[[File:International Labour Organization flag.jpg|thumb|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পতাকা]]

আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খনৰ লগতে [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] আই এল অ'ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution Article 3|url=http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091225111436/http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-date=25 December 2009|publisher=Ilo.org|access-date=2 June 2012}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ৰ সদস্য নোহোৱা সাতখন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ হৈছে [[আন্দোৰা]], [[ভূটান]], [[লিচটেনষ্টাইন]], [[মাইক্ৰ'নেছিয়া]], [[মোনাকো]], [[নাউৰু]] আৰু [[উত্তৰ কোৰিয়া]]।&lt;ref&gt;{{cite web |title=ILO Declaration on Fundamental Prinicples &amp; Rights at Work |url=https://sthelenaehrc.org/ilo-declaration-on-fundamental-prinicples-rights-at-work/ |website=Equality &amp; Human Rights Commission |date=10 November 2020 |access-date=21 August 2023}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ সংবিধান অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যিকোনো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ সদস্য হ'ব পাৰে। সদস্যপদ লাভ কৰিবলৈ এখন দেশে সঞ্চালক প্ৰধানক জনাব লাগিব যে সেই দেশে আই এল অ'ৰ সংবিধানৰ সকলো বাধ্যবাধকতা গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref name=EotN-Membership&gt;{{cite encyclopedia|title=The International Labour Organization (ILO) – Membership|url=http://www.nationsencyclopedia.com/United-Nations-Related-Agencies/The-International-Labour-Organization-ILO-MEMBERSHIP.html|encyclopedia=Encyclopedia of the Nations|publisher=Advameg, Inc.|access-date=16 August 2012|year=2012}}&lt;/ref&gt; আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা ৰাষ্ট্ৰক সকলো প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোট আৰু চৰকাৰী প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোটৰ জৰিয়তে আই এল অ'ৰ সাধাৰণ সন্মিলনত সদস্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] ২০১৫ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ত যোগদান কৰে।&lt;ref&gt;International Labour Organization. (n.d.). ''About the ILO in the Cook Islands.'' Retrieved June 26, 2021, from https://www.ilo.org/suva/countries-covered/cook-islands/WCMS_410209/lang--en/index.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |title=Key document - ILO Constitution |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:62:0::NO:62:P62_LIST_ENTRIE_ID:2453907:NO |access-date=2024-03-23 |website=www.ilo.org}}&lt;/ref&gt;

যিবোৰ দেশ [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত আই এল অ'ৰ সদস্য আছিল, ১৯৪৬ চনত সংস্থাটোৰ নতুন সংবিধান কাৰ্যকৰী হোৱাৰ সময়তো সেই দেশসমূহ সদস্য হৈ থাকিল।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

==উদ্দেশ্য==

[[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]ই (১০ মে' ১৯৪৪) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পৰম্পৰাগত উদ্দেশ্যসমূহ পুনৰ উল্লেখ কৰাৰ লগতে দুটা নতুন দিশ সংযোজন কৰিছিল। এই দুটা দিশ আছিল [[সামাজিক নীতি]]ৰ ক্ষেত্ৰত [[মানৱ অধিকাৰ]]ৰ গুৰুত্ব আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot;&gt;Norman F. Dufty, [https://www.jstor.org/stable/2706128 &quot;Organizational Growth and Goal Structure: The Case of the ILO&quot;], (1972) 26 (3) ''International Organization'' 479 accessed 24 August 2011&lt;/ref&gt;{{Rp|481–2}} দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ সময়ত আই এল অ'ই &quot;উন্নত পৃথিৱীৰ আশা&quot;ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা নতুন বাস্তৱতা আৰু নতুন আকাংক্ষাৰ সৈতে নিজৰ মূল নীতিসমূহ খাপ খুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot;&gt;Joseph Sulkowski, [https://www.jstor.org/stable/2194455 &quot;The Competence of the International Labor Organization Under the United Nations System&quot;], (1951) 45 (2) ''The American Journal of International Law'' 286 accessed 24 August 2011.&lt;/ref&gt;{{Rp|287}} এই ঘোষণা [[ফিলাডেলফিয়া]]ত অনুষ্ঠিত আই এল অ'ৰ ২৬তম সন্মিলনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

১৯৪৬ চনত [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ত অনুষ্ঠিত সাধাৰণ সন্মিলনে আই এল অ'ৰ সংবিধান সংশোধন কৰাৰ সময়ত ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাখন সংবিধানৰ সৈতে সংলগ্ন কৰা হয়। সংবিধানৰ ১ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি ই সংবিধানৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰে।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot; /&gt;{{Rp|287}} ঘোষণাখনৰ অধিকাংশ দাবী আমেৰিকা আৰু পশ্চিম ইউৰোপৰ শ্ৰমিক সংঘ আৰু আই এল অ'ৰ সচিবালয়ৰ অংশীদাৰিত্বৰ ফল আছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

&quot;শ্ৰম কোনো পণ্য নহয়&quot; হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক নথিসমূহৰ প্ৰস্তাৱনাত প্ৰকাশ পোৱা এটা নীতি। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে মানুহক জড় [[পণ্য]], [[মানৱ মূলধন]], কেৱল [[উৎপাদনৰ উপাদান]] বা [[মানৱ সম্পদ]] হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে জীৱিকা অৰ্জনৰ বাবে কাম কৰা লোকসকলক [[মানৱ]] হিচাপে মৰ্যাদা আৰু সন্মান দিয়া উচিত। [[পল অ'হিগিনছ]]ৰ মতে এই বাক্যাংশটো [[জন কেলছ ইংগ্ৰাম]]ৰ সৈতে জড়িত। তেওঁ ১৮৮০ চনত [[ডাবলিন]]ত ব্ৰিটিছ [[ট্ৰেডছ ইউনিয়ন কংগ্ৰেছ]]ৰ এখন সভাত এই বাক্যাংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।&lt;ref&gt;O'Higgins, P., [https://academic.oup.com/ilj/article-abstract/26/3/225/664238 'Labour is not a Commodity' — an Irish Contribution to International Labour Law'] (1997) 26(3) Industrial Law Journal 225–234&lt;/ref&gt;

==ইতিহাস==

===উৎপত্তি===

ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সংস্থা হিচাপে আই এল অ' প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাতাসকলে ১৯১৯ চনৰ পূৰ্বেই সামাজিক চিন্তা আৰু কাৰ্যকলাপৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি লাভ কৰিছিল। মুখ্য সদস্যসকলে পূৰ্বৰ ব্যক্তিগত পেছাগত আৰু মতাদৰ্শগত নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে ইজনে সিজনক চিনি পাইছিল। এই নেটৱৰ্কসমূহত তেওঁলোকে সামাজিক নীতি সম্পৰ্কীয় জ্ঞান, অভিজ্ঞতা আৰু ধাৰণা বিনিময় কৰিছিল। যুদ্ধৰ পূৰ্বৰ &quot;[[জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়|জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়সমূহ]]&quot;, যেনে ১৯০০ চনত প্ৰতিষ্ঠিত [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন সমিতি]], আৰু [[সমাজবাদ]]ী [[দ্বিতীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়]]ৰ দৰে ৰাজনৈতিক নেটৱৰ্কসমূহ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম ৰাজনীতিৰ প্ৰতিষ্ঠানীকৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক আছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot;&gt;{{cite journal|author=VanDaele, Jasmien|title=Engineering Social Peace: Networks, Ideas, And the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages= 435–466|doi=10.1017/S0020859005002178|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছৰ সময়ত &quot;নিৰ্মাণযোগ্য সমাজ&quot;ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ স্থপতিসকলৰ সামাজিক পৰিকল্পনাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুঘটক আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন নতুন শাখা হিচাপে সামাজিক সংস্কাৰ ৰূপায়ণৰ এক উপযোগী মাধ্যম হৈ পৰিছিল। প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্যসকলৰ সামাজিক ন্যায় আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মৰ অধিকাৰৰ আদৰ্শসমূহ ১৯১৯ চনৰ [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ত হোৱা কূটনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক আপোচৰ দ্বাৰা সলনি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত আই এল অ'ৰ আদৰ্শবাদ আৰু বাস্তৱবাদৰ মাজৰ ভাৰসাম্য প্ৰকাশ পাইছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot; /&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ছোৱাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় [[শ্ৰম আন্দোলন]]ে শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে এটা বিস্তৃত কাৰ্যসূচী আগবঢ়াইছিল। ইয়াক যুদ্ধৰ সময়ত শ্ৰমিকসকলৰ সমৰ্থনৰ বিনিময়ত দিয়া ব্যৱস্থা হিচাপে বিবেচনা কৰা হৈছিল।{{clarify|date=August 2012}} যুদ্ধৰ পিছৰ পুনৰ্গঠন আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাই প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত আৰু যুদ্ধৰ ঠিক পিছতে বহু দেশৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। গ্ৰেট ব্ৰিটেইনত [[হুইটলি আয়োগ]] নামৰ পুনৰ্গঠন আয়োগৰ এটা উপ-সমিতিয়ে ১৯১৮ চনৰ জুলাই মাহৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত সমগ্ৰ বিশ্বতে &quot;ঔদ্যোগিক পৰিষদ&quot; স্থাপনৰ পৰামৰ্শ দিছিল।&lt;ref&gt;Haimson, Leopold H. and Sapelli, Giulio. ''Strikes, Social Conflict, and the First World War: An International Perspective.'' Milan: Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, 1992. {{ISBN|88-07-99047-4}}&lt;/ref&gt; [[ব্ৰিটিছ শ্ৰমিক দল]]ে ''শ্ৰম আৰু নতুন সামাজিক ব্যৱস্থা'' নামৰ নথিৰ জৰিয়তে নিজৰ পুনৰ্গঠন কাৰ্যসূচী প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Shapiro, Stanley|title=The Passage of Power: Labor and the New Social Order|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=120|year=1976|jstor=986599|issue=6|pages=464–474}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত তৃতীয় [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ আন্তঃমিত্ৰ শ্ৰমিক আৰু সমাজবাদী সন্মিলন]]ত গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, বেলজিয়াম আৰু ইটালীৰ প্ৰতিনিধিসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক অধিকাৰ সংস্থা, গোপন কূটনীতিৰ অন্ত আৰু অন্যান্য লক্ষ্যৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।&lt;ref&gt;[[ইৱাও আয়ুছাৱা|Ayusawa, Iwao Frederick]]. ''International Labour Legislation''. Clark, N.J.: Lawbook Exchange, 2005. {{ISBN|1-58477-461-4}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত [[আমেৰিকান ফেডাৰেচন অৱ লেবাৰ]]ে নিজৰ পৃথক আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে নিৰপেক্ষ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছিল। ইয়াত [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ জৰিয়তে বহু ক্ৰমিক উন্নতি সাধনৰ আহ্বান জনোৱা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Foner&quot;&gt;Foner, Philip S. ''History of the Labor Movement in the United States. Vol. 7: Labor and World War I, 1914–1918.'' New York: International Publishers, 1987. {{ISBN|0-7178-0638-3}}&lt;/ref&gt;

====আই এফ টি ইউ বাৰ্ণ সন্মিলন====

যুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ লগে লগে যুদ্ধোত্তৰ পৃথিৱী সম্পৰ্কে দুটা পৃথক ধাৰণা আগবাঢ়ি আহিছিল। প্ৰথমটো [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে আগবঢ়াইছিল। এই সংস্থাই ১৯১৯ চনৰ জুলাই মাহত ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[বাৰ্ণ]]ত এখন সভাৰ আহ্বান জনাইছিল। বাৰ্ণৰ সভাত আই এফ টি ইউৰ ভৱিষ্যৎ আৰু পূৰ্বৰ কেইবছৰত উত্থাপিত বিভিন্ন প্ৰস্তাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ কথা আছিল। আই এফ টি ইউৱে [[কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহ]]ৰ প্ৰতিনিধিসকলক সমান মৰ্যাদাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰো প্ৰস্তাৱ দিছিল। [[ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]ে সভাখন বৰ্জন কৰিছিল। তেওঁ কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহৰ প্ৰতিনিধিসকলক যুদ্ধৰ বাবে তেওঁলোকৰ দেশৰ ভূমিকাৰ স্বীকাৰোক্তি হিচাপে অধীনস্থ মৰ্যাদা দিয়াৰ পক্ষপাতী আছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে গম্পাৰ্ছে [[উড্ৰ' উইলছন]]ৰ [[চৈধ্য দফা]]ক একমাত্ৰ ভিত্তি হিচাপে লৈ পেৰিছত সভা অনুষ্ঠিত কৰাৰ পক্ষপাতী আছিল। আমেৰিকাৰ বৰ্জনৰ পিছতো বাৰ্ণৰ সভা নিৰ্ধাৰিত সময়ত অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত বাৰ্ণ সন্মিলনে মজুৰিভিত্তিক শ্ৰমৰ অন্ত আৰু সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ দাবী জনায়। এই লক্ষ্যসমূহ তৎক্ষণাৎ পূৰণ কৰিব নোৱাৰিলে, [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সৈতে সংযুক্ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাই শ্ৰমিক আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন আৰু কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে বুলি পৰামৰ্শ দিয়া হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

====আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন আয়োগ====

ইফালে [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ে সাম্যবাদৰ প্ৰতি জনসমৰ্থন হ্ৰাস কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ মিত্ৰশক্তি|মিত্ৰশক্তিসমূহ]]ে উদীয়মান শান্তি চুক্তিত শ্ৰমিক সংঘ আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা ধাৰা অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সম্পৰ্কৰ পথ নিৰ্দেশ কৰিবলৈ এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা স্থাপন কৰিবলৈ সন্মত হয়। শান্তি সন্মিলনে এই প্ৰস্তাৱসমূহৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন সম্পৰ্কীয় পৰামৰ্শদাতা আয়োগ গঠন কৰে। আয়োগখনে ১৯১৯ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰে আৰু গম্পাৰ্ছক অধ্যক্ষ হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

[[File:Picture of Samuel Gompers.jpg|thumb|upright|left|১৯১৮ চনত [[আলবাৰ থমাছ]]ৰ সৈতে ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]

আয়োগৰ বৈঠকসমূহৰ সময়ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ বাবে দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰস্তাৱ উত্থাপিত হৈছিল। ব্ৰিটেইনে এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল, যিয়ে শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন কৰিব আৰু জাতিসমূহৰ লীগৰ প্ৰতিজন সদস্যই সেই আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিব। প্ৰতিখন দেশৰ দুজনকৈ প্ৰতিনিধি সংসদত থাকিব লাগিছিল। এজন শ্ৰমিক আৰু এজন পৰিচালনা পক্ষৰ প্ৰতিনিধি।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt; এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ে শ্ৰম সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা সংগ্ৰহ কৰি নতুন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদৰ ধাৰণাৰ দাৰ্শনিকভাৱে বিৰোধী আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডই আমেৰিকাত ইতিমধ্যে লাভ কৰা সীমিত সুৰক্ষাসমূহ হ্ৰাস কৰিব বুলি বিশ্বাস কৰা গম্পাৰ্ছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক কেৱল পৰামৰ্শ দিয়াৰ ক্ষমতা দিয়াৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। আইন ৰূপায়ণৰ দায়িত্ব জাতিসমূহৰ লীগৰ ওপৰত এৰি দিব লাগে বুলি তেওঁ মত প্ৰকাশ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ প্ৰতিনিধিসকলৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা সত্ত্বেও আমেৰিকাৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

গম্পাৰ্ছে শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা খচৰা চনদৰ কাৰ্যসূচীও নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। আমেৰিকাই দহটা প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰে তিনিটা কোনো পৰিৱৰ্তন নকৰাকৈ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল শ্ৰমক [[পণ্য|পণ্য]] হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয়; সকলো শ্ৰমিকৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে পৰ্যাপ্ত মজুৰিৰ অধিকাৰ আছে; আৰু সমান কামৰ বাবে মহিলাই সমান মজুৰি লাভ কৰিব লাগে। বাকস্বাধীনতা, সংবাদ মাধ্যম, সভা আৰু সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰা এটা প্ৰস্তাৱ কেৱল সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। ১৬ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিবহণ নিষিদ্ধ কৰাৰ প্ৰস্তাৱটো ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞালৈ সলনি কৰা হৈছিল। [[আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন|আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন]]ৰ প্ৰস্তাৱটো আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন বা ৪০ ঘণ্টীয়া কৰ্মসপ্তাহৰ প্ৰয়োজনীয়তা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। কম উৎপাদনশীল দেশসমূহৰ বাবে ইয়াত ব্যতিক্ৰম ৰখা হৈছিল। আন চাৰিটা আমেৰিকান প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰা হৈছিল। ইফালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিনিধিসকলে আৰু তিনিটা ধাৰা প্ৰস্তাৱ কৰিছিল আৰু সেইবোৰ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল সাপ্তাহিক বিশ্ৰামৰ বাবে এটা বা ততোধিক দিন, বিদেশী শ্ৰমিকৰ বাবে আইনৰ সমতা আৰু কাৰখানাৰ পৰিস্থিতিৰ নিয়মীয়া আৰু সঘন পৰিদৰ্শন।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

আয়োগে ১৯১৯ চনৰ ৪ মাৰ্চত চূড়ান্ত প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰে। শান্তি সন্মিলনে ১১ এপ্ৰিলত কোনো সংশোধন নকৰাকৈ প্ৰতিবেদনখন গ্ৰহণ কৰে। প্ৰতিবেদনখন [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ ত্ৰয়োদশ অংশ হিচাপে পৰিগণিত হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

===দুয়ো বিশ্বযুদ্ধৰ মাজৰ সময়===

প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন ১৯১৯ চনৰ ২৯ অক্টোবৰত [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]ৰ [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]ত আৰম্ভ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616(1919-1).pdf|title=International Labor Conference. October 29, 1919 – November 29, 1919|publisher= Washington Government Printing Office 1920|website= International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012135621/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616%281919-1%29.pdf|archive-date=12 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; সন্মিলনে প্ৰথম ছখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম অভিসন্ধি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এইবোৰত উদ্যোগত কৰ্মঘণ্টা, নিবনুৱা সমস্যা, মাতৃত্বকালীন সুৰক্ষা, মহিলাৰ নিশাৰ কাম, ন্যূনতম বয়স আৰু উদ্যোগত কিশোৰ-কিশোৰীৰ নিশাৰ কামৰ বিষয়ে ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/about/history.htm|title=Origins and history|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt; বিশিষ্ট ফৰাচী সমাজবাদী [[আলবাৰ থমাছ]] ইয়াৰ প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান হৈছিল।

মুকলি হতাশা আৰু তীব্ৰ সমালোচনাৰ মাজতো পুনৰ গঠন কৰা [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে এই ব্যৱস্থাৰ সৈতে দ্ৰুতভাৱে খাপ খুৱাই লৈছিল। আই এফ টি ইউৱে ক্ৰমান্বয়ে আই এল অ'ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত প্ৰচাৰ আৰু দাবী উত্থাপনৰ কামৰ ওপৰত নিজৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যকলাপ কেন্দ্ৰীভূত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Reiner Tosstorff|title=The International Trade-Union Movement and the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages=399–433|doi=10.1017/S0020859005002166|url=http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319131726/http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|archive-date=19 March 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আই এল অ'ৰ সদস্য নাছিল। কাৰণ আমেৰিকাৰ ছিনেটে জাতিসমূহৰ লীগৰ চুক্তি নাকচ কৰিছিল আৰু আমেৰিকাই ইয়াৰ কোনো সংস্থাত যোগদান কৰিব পৰা নাছিল। [[ফ্ৰেংকলিন ডেলানো ৰুজভেল্ট]] আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পিছত নতুন প্ৰশাসনে জাতিসমূহৰ লীগৰ সদস্য নোহোৱাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ বাবে পুনৰ চেষ্টা কৰিছিল। ১৯৩৪ চনৰ ১৯ জুনত আমেৰিকাৰ কংগ্ৰেছে ৰাষ্ট্ৰপতিক জাতিসমূহৰ লীগত যোগদান নকৰাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ অনুমতি দি এটা যুটীয়া প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২২ জুনত আই এল অ'ই আমেৰিকাৰ চৰকাৰক সংস্থাটোত যোগদান কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাই এটা প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২০ আগষ্টত আমেৰিকাৰ চৰকাৰে ইতিবাচক সঁহাৰি জনায় আৰু আই এল অ'ত নিজৰ আসন গ্ৰহণ কৰে।

{{Wide image|1919-ILC-secretariatstaff.jpg|950|১৯১৯ চনত ৱাশ্বিংটন ডি.চি.ত অনুষ্ঠিত প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কৰ্মচাৰীসকল। সন্মুখত [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]।}}

===যুদ্ধকাল আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘ===

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত ছুইজাৰলেণ্ড জাৰ্মান সেনাৰ দ্বাৰা পৰিৱেষ্টিত হৈ থকাৰ সময়ত আই এল অ'ৰ সঞ্চালক [[জন জি. ৱিনান্ট]]ে জেনেভা এৰি যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৪০ চনৰ আগষ্টত [[কানাডা]] চৰকাৰে আনুষ্ঠানিকভাৱে আই এল অ'ক [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]ত আশ্ৰয় ল'বলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। চল্লিশজন কৰ্মচাৰীক অস্থায়ী কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু তেওঁলোকে ১৯৪৮ চনলৈ মেকগিলৰ পৰা কাম কৰি থাকে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/support/lib/century/index2.htm|title=ILO|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt;

১৯৪৬ চনত জাতিসমূহৰ লীগৰ অন্ত পৰাৰ পিছত আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘ ব্যৱস্থাৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থা হয়।&lt;ref name=&quot;e11022&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630004817/https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-date=30 June 2017|title=Photo Gallery|year=2011|publisher=ILO|access-date=30 May 2011}}&lt;/ref&gt; সংশোধিত সংবিধানত সংস্থাটোৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য সম্পৰ্কীয় [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]] (১৯৪৪) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

===শীতল যুদ্ধৰ সময়===

[[File:Minister of Labor Mr. Wilopo is having a conversation with the Deputy Director General of the ILO Dr. R. Rao.jpg|thumb|১৯৫০ চনৰ ১৫ মাৰ্চত তেতিয়াৰ ইণ্ডোনেছিয়াৰ শ্ৰম মন্ত্ৰী [[উইলোপো]]ৰ সৈতে আই এল অ'ৰ উপ-সঞ্চালক প্ৰধান আৰ. ৰাও]]

১৯৫০ৰ দশকৰ শেষৰফালৰ পৰা স্বাধীন হোৱা পূৰ্বৰ উপনিৱেশসমূহৰ সম্ভাৱ্য সদস্যপদৰ বাবে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ সংস্থাটোৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৬৩ চনৰ সঞ্চালক প্ৰধানৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সম্ভাৱ্য নতুন সদস্যসকলৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO: 'Programme and Structure of the ILO':report of the Director General, 1963.&lt;/ref&gt; বিশ্ব পৰিৱেশৰ এই পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ফলত সংস্থাটোৰ ভিতৰৰ বিদ্যমান ৰাজনীতিত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছিল&lt;ref&gt;R. W. Cox, &quot;ILO: Limited Monarchy&quot; in R.W. Cox and H. Jacobson ''The Anatomy of Influence: Decision Making in International Organization'' Yale University Press, 1973 pp.102-138&lt;/ref&gt; আৰু ইয়াৰ ফলত পৰৱৰ্তী সময়ত সংস্থাটোৰ সৈতে আমেৰিকাৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

১৯৭০ চনৰ জুলাইত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ এজন সহকাৰী সঞ্চালক প্ৰধান নিযুক্ত কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ প্ৰতি দিয়া আৰ্থিক সহায়ৰ ৫০ শতাংশ বন্ধ কৰি দিছিল। এই নিযুক্তিৰ সমালোচনা আই এল অ'ৰ ব্ৰিটিছ সঞ্চালক প্ৰধান [[চি. উইলফ্ৰেড জেংকছ]] আৰু [[এ এফ এল–চি আই অ']]ৰ সভাপতি [[জৰ্জ মেনি]] আৰু নিউ জাৰ্চিৰ বিধায়ক [[জন ই. ৰুনি]]ৰ পৰা আহিছিল। অৱশেষত অৱশ্যে ধন পৰিশোধ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot;&gt;{{cite journal|last=Beigbeder|first=Yves|title=The United States' Withdrawal from the International Labor Organization|journal=Relations Industrielles / Industrial Relations|year=1979|volume=34|issue=2|pages=223–240|url=http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|doi=10.7202/028959ar|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609070528/http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|archive-date=9 June 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Communication from the Government of the United States|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf |publisher=International Labour Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063409/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}. United States letter dated 5 November 1975 containing notice of withdrawal from the International Labour Organization.&lt;/ref&gt;

[[File:Tripartite.png|thumb|১৯৭৬ চনৰ [[ত্ৰিপাক্ষিক পৰামৰ্শ অভিসন্ধি]]ৰ অনুমোদনসমূহ]]

১৯৭৫ চনৰ ১২ জুনত আই এল অ'ই [[পেলেষ্টাইন মুক্তি সংস্থা]]ক ইয়াৰ সভাসমূহত পৰ্যবেক্ষকৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিবলৈ ভোটদান কৰে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ইজৰাইলৰ প্ৰতিনিধিসকলে সভাখন ত্যাগ কৰে। ইয়াৰ পিছত [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিনিধি সভা]]ই ধন ৰখাই থোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৭৫ চনৰ ৬ নৱেম্বৰত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি যোৱাৰ জাননী দিয়ে। ইয়াৰ মতে সংস্থাটো ৰাজনৈতিকভাৱে প্ৰভাৱিত হৈছিল। আমেৰিকাই লগতে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে সাম্যবাদী দেশসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰকৃত &quot;ত্ৰিপাক্ষিক&quot; নাছিল। ১৯৭৭ চনৰ ১ নৱেম্বৰত এই প্ৰত্যাহাৰ কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot; /&gt;

সংস্থাটোৰ পৰা কিছু সুবিধা লাভ কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ ১৯৮০ চনত পুনৰ আই এল অ'ত যোগদান কৰে। এই ঘটনাই আংশিকভাৱে আই এল অ'ৰ মানৱ অধিকাৰকেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা আঁতৰি [[ৱাশ্বিংটন সহমত]]ৰ সমৰ্থনৰ দিশলৈ পৰিৱৰ্তনত ভূমিকা লৈছিল। অৰ্থনীতিবিদ [[গাই ষ্টেণ্ডিং]]ৰ মতে আই এল অ'ই গাঁথনিগত বৈষম্য হ্ৰাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ পৰা নিয়োগৰ সমতাৰ প্ৰচাৰ কৰা সংস্থালৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Standing2008&quot;&gt;{{cite journal|last=Standing|first=Guy|title=The ILO: An Agency for Globalization?|journal=Development and Change|year=2008|volume=39|issue=3|pages=355–384|url=http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|access-date=4 August 2012|doi=10.1111/j.1467-7660.2008.00484.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013085605/http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|archive-date=13 October 2013}}&lt;/ref&gt;

১৯৮১ চনত [[পোলেণ্ড]] চৰকাৰে [[সামৰিক আইন]] ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ ফলত [[ছলিডাৰ্নোস্ক]]ৰ কাৰ্যকলাপ বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু ইয়াৰ বহু নেতা আৰু সদস্যক আটক কৰা হয়। আই এল অ'ৰ সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সমিতিয়ে ১৯৮২ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনত পোলেণ্ডৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ দাখিল কৰে। তদন্তৰ বাবে গঠন কৰা এখন আয়োগে পোলেণ্ডে [[সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা অভিসন্ধি|আই এল অ'ৰ ৮৭ নং অভিসন্ধি]] আৰু [[সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ আৰু সামূহিক দৰ-দাম অভিসন্ধি, ১৯৪৯|৯৮ নং অভিসন্ধি]] উলংঘা কৰা বুলি বিচাৰি পায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C087|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_Ilo_Code:C098|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; পোলেণ্ডে ১৯৫৭ চনত এই অভিসন্ধিসমূহ অনুমোদন কৰিছিল। আই এল অ' আৰু আন বহু দেশ আৰু সংস্থাই পোলেণ্ড চৰকাৰৰ ওপৰত চাপ প্ৰয়োগ কৰিছিল। অৱশেষত ১৯৮৯ চনত চৰকাৰে ছলিডাৰ্নোস্কক আইনগত মৰ্যাদা দিয়ে। সেই বছৰতে চৰকাৰ আৰু ছলিডাৰ্নোস্কৰ মাজত এখন গোলমেজ আলোচনা অনুষ্ঠিত হয়। তাত আই এল অ'ৰ নীতি অনুসৰি সংগঠনটোৰ পুনৰ আইনী স্বীকৃতিৰ চৰ্তসমূহত সন্মতি প্ৰকাশ কৰা হয়। চৰকাৰে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত পোলেণ্ডত প্ৰথম মুক্ত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ বাবেও সন্মতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.ilo.org/budapest/information-resources/press-releases/WCMS_477275/lang--en/index.htm|title=The ILO and the story of Solidarnoc|website=International Labour Organization|date=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;

==কাৰ্যালয়সমূহ==

===আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়===

[[File:Cwr aerial 1937.jpg|thumb|[[উইলিয়াম ৰেপাৰ্ড কেন্দ্ৰ]], ১৯২৬ৰ পৰা ১৯৭৪লৈ আই এল অ'ৰ আসন; বৰ্তমান [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়]]

আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভাত অৱস্থিত। ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰথম কেইমাহমান সংস্থাটোৰ কাৰ্যালয় লণ্ডনত আছিল। ১৯২০ চনৰ গ্ৰীষ্মকালত ই জেনেভালৈ স্থানান্তৰিত হয়। জেনেভাত ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰৰ আৰিয়ানা সম্পত্তিত আছিল। সেই ভৱনটোত পূৰ্বতে থুডিকাম আবাসিক বিদ্যালয় আছিল আৰু বৰ্তমান [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰেড ক্ৰছ সমিতি]]ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আছে। কাৰ্যালয়ৰ কাম বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ১৯২৬ চনত জেনেভা হ্ৰদৰ পাৰত এটা উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত মুখ্য কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ইয়াৰ নক্সা কৰিছিল [[জৰ্জ এপিটো]]ই। বৰ্তমান এই ভৱনটো [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়।

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত কাৰ্যালয়টো সাময়িকভাৱে কানাডাৰ [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ৰ [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]লৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল।

বৰ্তমান আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰত, ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয়ৰ ওচৰতে অৱস্থিত। [[ইউজিন বোডুৱাঁ]], [[পিয়েৰ লুইজি নেৰভি]] আৰু [[আলবাৰ্টো কামেনজিণ্ড]]ৰ নক্সাত নিৰ্মিত এই দ্বি-অৱতল আয়তাকাৰ ভৱনটো ১৯৬৯ চনৰ পৰা ১৯৭৪ চনৰ ভিতৰত কঠোৰ যুক্তিবাদী স্থাপত্যশৈলীত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নিৰ্মাণৰ সময়ত ই ছুইজাৰলেণ্ডৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰশাসনিক ভৱন আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/features/WCMS_649270/lang--en/index.htm|title=A house for social justice - past, present and future|website=International Labour Organization|date=9 November 2018|access-date=8 December 2020}}&lt;/ref&gt;

===আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

* [[আফ্ৰিকা]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[আবিদজান]], ক'ট দিভোৱাৰ
* [[এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেংকক]], থাইলেণ্ড
* [[ইউৰোপ]] আৰু [[মধ্য এছিয়া]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
* [[লেটিন আমেৰিকা]] আৰু [[কেৰিবিয়ান]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[লিমা]], পেৰু
* [[আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহ]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেইৰুট]], লেবানন

===উপ-আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

এইবোৰক &quot;মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থান কাৰিকৰী সহায়তা দল&quot; বুলি কোৱা হয়। এই দলসমূহে নিজৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত কেইবাখনো দেশৰ কাম-কাজত কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়।

[[File:OIT Santiago 20200127 06.jpg|thumb|[[ছাণ্টিয়াগো]]ত আই এল অ'ৰ কাৰ্যালয়]]

* উত্তৰ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[কায়ৰো]], ইজিপ্ত
* পশ্চিম আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ডাকাৰ]], ছেনেগাল
* পূব আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প্ৰিটোৰিয়া]], দক্ষিণ আফ্ৰিকা
* মধ্য আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[য়াউণ্ডে]], কেমেৰুণ
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেইৰুট, লেবানন
* দক্ষিণ এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[নতুন দিল্লী]], ভাৰত
* পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেংকক, থাইলেণ্ড
* মধ্য আৰু পূব ইউৰোপৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[বুদাপেষ্ট]], হাংগেৰী
* পূব ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[মস্কো]], ৰাছিয়া
* এণ্ডিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, লিমা, পেৰু
* কেৰিবিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প'ৰ্ট অৱ স্পেইন]], ট্ৰিনিদাদ আৰু ট'বাগো
* মধ্য আমেৰিকাৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছান জোছে]], ক'ষ্টা ৰিকা
* লেটিন আমেৰিকাৰ দক্ষিণ ক'নৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছাণ্টিয়াগো]], চিলি

===দেশীয় আৰু যোগাযোগ কাৰ্যালয়===

* আফ্ৰিকাত: [[আবিদজান]], [[আবুজা]], [[আদিছ আবাবা]], [[আলজিয়াৰ্ছ]], [[আন্তানানাৰিভো]], কায়ৰো, ডাকাৰ, [[দাৰ এছ ছালাম]], [[হাৰাৰে]], [[কিনছাছা]], [[লুছাকা]], প্ৰিটোৰিয়া, য়াউণ্ডে
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহত: বেইৰুট, [[দোহা]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2019/10/1049471|title = New labour laws in Qatar benefiting migrant workers a 'momentous step forward': ILO|date = 17 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/beirut/media-centre/news/WCMS_627158/lang--en/index.htm|title=ILO inaugurates its first project office in Qatar|date=30 April 2018}}&lt;/ref&gt; [[জেৰুজালেম]]
* এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত: বেংকক, [[বেইজিং]], [[কলম্বো]], [[ঢাকা]], [[হানোই]], [[ইছলামাবাদ]], [[জাকাৰ্টা]], [[কাবুল]], [[কাঠমাণ্ডু]], [[মেনিলা]], নতুন দিল্লী, [[ছুভা]], [[টকিঅ']], [[য়াংগুন]]
* ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াত: [[আংকাৰা]], [[বাৰ্লিন]], [[ব্ৰাছেলছ]], বুদাপেষ্ট, [[লিছবন]], [[মাদ্ৰিদ]], মস্কো, [[পেৰিছ]], [[ৰোম]]
* আমেৰিকাত: [[ব্ৰাছিলিয়া]], [[বুয়েনছ আয়াৰ্ছ]], [[মেক্সিকো চহৰ]], [[নিউয়ৰ্ক]], লিমা, প'ৰ্ট অৱ স্পেইন, ছান জোছে, ছাণ্টিয়াগো, [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]
==কাৰ্যকলাপ==
[[File:ILO Hall 2025.jpg|thumb|upright|জেনেভাত থকা আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ভৱনৰ মাজভাগৰ হল]]

===অভিসমূহ===
{{main|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ অভিসমূহৰ তালিকা}}

২০২৬ চনলৈকে আই এল অ'ই ১৯৩টা অভিসম গ্ৰহণ কৰিছিল। এই অভিসমসমূহ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিৰ ভোটৰ দ্বাৰা পৰ্যাপ্তসংখ্যক অনুমোদন লাভ কৰাৰ পিছত কাৰ্যকৰী হয়। অৱশ্যে অনুমোদন লাভ নকৰিলেও আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহক [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] হিচাপে গণ্য কৰা হয়। কোনো অভিসম কাৰ্যকৰী হোৱাৰ পিছত ইয়াক অনুমোদন কৰা দেশসমূহে ইয়াৰ বিধানসমূহ প্ৰয়োগ কৰাৰ আইনী বাধ্যবাধকতা লাভ কৰে।

প্ৰতি বছৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ মানদণ্ড প্ৰয়োগ সমিতিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড উলংঘনৰ অভিযোগসমূহৰ কেইবাটাও পৰীক্ষা কৰে। চৰকাৰসমূহে তেওঁলোকে অনুমোদন কৰা অভিসমসমূহৰ বাধ্যবাধকতা কিমানদূৰ পালন কৰিছে সেই বিষয়ে প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিব লাগে। সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে অনুমোদন নকৰা অভিসমসমূহৰো পৰামৰ্শৰ দৰে একে আইনী শক্তি থাকে।

১৯৯৮ চনত ৮৬সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে ''[[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণা]]'' গ্ৰহণ কৰে। এই ঘোষণাত চাৰিটা মৌলিক নীতি উল্লেখ কৰা হৈছে:&lt;ref name=&quot;ILO-Declaration&quot;&gt;{{cite web |year=1998 |title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work |url=http://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm |access-date=16 August 2012 |work=Rights at Work |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

* শ্ৰমিকসকলৰ মুক্তভাৱে সংগঠিত হোৱা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম|সামূহিক দৰ-দাম কৰাৰ]] অধিকাৰ
* [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম|জোৰপূৰ্বক আৰু বাধ্যতামূলক শ্ৰম]]ৰ অৱসান
* [[শিশু শ্ৰম]]ৰ অৱসান
* [[নিয়োগত বৈষম্য|শ্ৰমিকসকলৰ মাজত অন্যায় বৈষম্য]]ৰ অৱসান

আই এল অ'ৰ মতে ইয়াৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে সংশ্লিষ্ট আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহত অন্তৰ্ভুক্ত এই নীতিসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে সন্মান কৰাৰ বাবে কাম কৰাৰ বাধ্যবাধকতা আছে। এই মৌলিক নীতিসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহ এতিয়া অধিকাংশ সদস্য ৰাষ্ট্ৰই অনুমোদন কৰিছে।&lt;ref&gt;See the list of ratifications at {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120524225645/http://www.ilo.org/ilolex/english/docs/declworld.htm|title=Ilo.org}}&lt;/ref&gt;

প্ৰটোকলসমূহ সদায় অভিসমৰ সৈতে জড়িত থাকে। এইবোৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি হ'লেও নিজাববীয়াকৈ অস্তিত্ব নাথাকে। অভিসমৰ দৰে প্ৰটোকলসমূহো অনুমোদন কৰিব পাৰি।

পৰামৰ্শসমূহৰ অভিসমৰ দৰে বাধ্যতামূলক শক্তি নাথাকে আৰু সেইবোৰ অনুমোদনৰ অধীন নহয়। অভিসমৰ সৈতে একে সময়তে পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰি অভিসমৰ অতিৰিক্ত বা অধিক বিশদ বিধান যোগ কৰিব পাৰি। আন কিছুমান ক্ষেত্ৰত পৰামৰ্শ পৃথকভাৱে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি আৰু কোনো নিৰ্দিষ্ট অভিসমৰ সৈতে সম্পৰ্ক নথকা বিষয় সামৰি ল'ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Recommendations |url=http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12010:0::NO::: |website=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন===

আই এল অ'ই বছৰত এবাৰ জেনেভাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন অনুষ্ঠিত কৰে। এই সন্মিলনত অভিসম আৰু পৰামৰ্শকে ধৰি আই এল অ'ৰ বিস্তৃত নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Conference |url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/international-labour-conference/lang--en/index.htm |access-date=24 May 2012 |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; এই সন্মিলনক &quot;আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংসদ&quot; বুলিও কোৱা হয়। ইয়াত আই এল অ'ৰ সাধাৰণ নীতি, কৰ্মসূচী আৰু বাজেটৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা হয় আৰু পৰিচালনা পৰিষদ নিৰ্বাচন কৰা হয়।

প্ৰথমখন সন্মিলন ১৯১৯ চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;vittin&quot;&gt;Vittin-Balima, C., [https://library.fes.de/pdf-files/gurn/00067.pdf Migrant workers: The ILO standards], archived at ''Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung'', accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt; ওপৰৰ [[#যুদ্ধৰ মাজৰ সময়|যুদ্ধৰ মাজৰ সময়]] অংশ চাওক।

প্ৰতিখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰক দুজন চৰকাৰী প্ৰতিনিধি, এজন নিয়োগকৰ্তা প্ৰতিনিধি আৰু এজন শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিৰে গঠিত এটা প্ৰতিনিধিদলে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সকলো প্ৰতিনিধিৰ নিজা ভোটাধিকাৰ থাকে আৰু প্ৰতিখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ জনসংখ্যা যিমানেই নহওক কিয় সকলো ভোটৰ মূল্য সমান। নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিসকলক সাধাৰণতে সংশ্লিষ্ট দেশৰ নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকসকলৰ সৰ্বাধিক প্ৰতিনিধিত্বশীল ৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনৰ সৈতে আলোচনা কৰি নিৰ্বাচন কৰা হয়। সাধাৰণতে শ্ৰমিক আৰু নিয়োগকৰ্তা প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ভোটদানৰ মাজত সমন্বয় কৰে। সকলো প্ৰতিনিধিৰ সমান অধিকাৰ থাকে আৰু তেওঁলোকে কোনো গোট হিচাপে ভোট দিবলৈ বাধ্য নহয়।

প্ৰতিনিধিসকলে পৰামৰ্শদাতা আৰু বিকল্প প্ৰতিনিধিৰ সৈতে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---relconf/documents/meetingdocument/wcms_844627.pdf Final list of delegations, International Labour Conference, 110th Session, 2022], accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt; সকলো প্ৰতিনিধিৰ সমান অধিকাৰ থাকে। তেওঁলোকে মুক্তভাৱে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিব পাৰে আৰু নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি ভোট দিব পাৰে। মতামতৰ এই বৈচিত্ৰ্যই অতি বৃহৎ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা বা [[সৰ্বসন্মতি|সৰ্বসন্মতিক্ৰমে]] সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাত বাধা নিদিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=The International Labour Conference | url=https://cbsd.ilo.org/cbsd_initiatives/international-labour-conference | publisher=International Labour Organization | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰীসকলেও সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে। চৰকাৰী আৰু অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনসমূহেও পৰ্যবেক্ষক হিচাপে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ ১০৯সংখ্যক অধিৱেশন ২০২০ চনৰ পৰা পিছুৱাই ২০২১ চনৰ মে' মাহত অনুষ্ঠিত কৰা হয়। [[ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ বাবে সন্মিলনখন অনলাইনত অনুষ্ঠিত হৈছিল। ২০২১ চনৰ ২০ মে'ত [[জেনেভা]]ত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু তাত বিষয়ববীয়া নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত জুন, নৱেম্বৰ আৰু ডিচেম্বৰ মাহত বৈঠক অনুষ্ঠিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2021 |title=109th International Labour Conference to be held virtually, opening in May |url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_791932/lang--en/index.htm}}&lt;/ref&gt; ১১০সংখ্যক অধিৱেশন ২০২২ চনৰ ২৭ মে'ৰ পৰা ১১ জুনলৈ অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://ilo-live-frontend.netlify.app/events/110th-international-labour-conference-2022-05 110th International Labour Conference], accessed 25 September 2022&lt;/ref&gt; ১১১সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধিৱেশন ২০২৩ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/ilc/ILCSessions/111/lang--en/index.htm 111th Session of the International Labour Conference], 5–16 June 2023, accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt;

===বিশ্বজনীন মঞ্চৰ বৈঠক===

আই এল অ'ই ব্যৱসায় আৰু নিয়োগৰ নিৰ্দিষ্ট খণ্ডসমূহৰ সৈতে জড়িত বিষয়ত নিয়মীয়াকৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ত্ৰিপাক্ষিক সমাৱেশ আৰু বিশ্বজনীন আলোচনাৰ মঞ্চ আয়োজন কৰে।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/sector/activities/sectoral-meetings/lang--en/index.htm Sectoral meetings], accessed 19 January 2024&lt;/ref&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১১ চনত বিশ্বব্যাপী জাহাজ পৰিবহণৰ বাবে [[আন্তঃমাধ্যমিক পাত্ৰ|পাত্ৰ]] পেকেজিং কৰাৰ সময়ত [[যোগান শৃংখল]]ৰ সুৰক্ষা আৰু ২০১২ চনত [[শৈশৱৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষা]]ৰ নিয়োগৰ পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/global/docs/WCMS_151472/lang--en/index.htm &quot;Any fool can stuff a container?&quot;: ILO to discuss safety in growing container industry], published 14 February 2011, accessed 19 January 2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |author=ILO |url= |title=Early childhood education and educators: Global Dialogue Forum on Conditions of Personnel in Early Childhood Education, Geneva, 22–23 February 2012 |publisher=International Labour Office, Sectoral Activities Department |year=2012 |isbn= |location=Geneva}}&lt;/ref&gt;

===শ্ৰম পৰিসংখ্যা===

আই এল অ' শ্ৰম পৰিসংখ্যাৰ এটা প্ৰধান উৎস। সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে শ্ৰমৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ দিশত তেওঁলোকৰ অগ্ৰগতি নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ শ্ৰম পৰিসংখ্যা গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। পৰিসংখ্যাগত কামৰ অংশ হিচাপে আই এল অ'ই কেইবাটাও তথ্যভাণ্ডাৰ পৰিচালনা কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/statistics-and-databases/lang--en/index.htm|title=ILO statistics overview|work=International Labour Organization|date=16 April 2024 }}&lt;/ref&gt; এই তথ্যভাণ্ডাৰত ২০০খনতকৈ অধিক দেশৰ ১১টা প্ৰধান তথ্য শৃংখলা অন্তৰ্ভুক্ত আছে। ইয়াৰ উপৰি আই এল অ'ই কেইবাখনো শ্ৰম পৰিসংখ্যাৰ সংকলন প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ''শ্ৰম বজাৰৰ মুখ্য সূচক''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/empelm/what/WCMS_114240/lang--en/index.htm|title=Key Indicators of the Labour Market (KILM)|work=International Labour Organization|date=11 December 2013 }}&lt;/ref&gt; অন্যতম। ইয়াত শ্ৰম অংশগ্ৰহণৰ হাৰ, নিয়োগ, নিবনুৱা, শিক্ষাগত অৰ্হতা, শ্ৰম ব্যয় আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ২০টা মুখ্য সূচক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। এই সূচকসমূহৰ বহুতো আন সংগঠনে প্ৰস্তুত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম তুলনাৰ বিভাগ|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম তুলনা বিভাগ]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম পৰিসংখ্যা ব্যুৰো|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম পৰিসংখ্যা ব্যুৰো]]ৱে উৎপাদন খণ্ডৰ ঘণ্টাভিত্তিক পাৰিশ্ৰমিকৰ সূচক প্ৰস্তুত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kilm.ilo.org/KILMnetBeta/pdf/kilm17EN-2009.pdf|website=International Labour Organization, KILM 17|title=Hourly compensation costs|access-date=2 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711163957/http://kilm.ilo.org/KILMnetBeta/pdf/kilm17EN-2009.pdf|archive-date=11 July 2012}}&lt;/ref&gt;

[[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগ|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগ]]ে প্ৰতি বছৰে ''[[শিশু শ্ৰম বা জোৰপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা|শিশু শ্ৰম বা জোৰপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা]]'' প্ৰকাশ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|title=List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor|work=U.S. Department of Labor |access-date=9 January 2015|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112004718/https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/}}&lt;/ref&gt; এই তালিকাখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম পৰিক্ৰমা ব্যুৰোৱে প্ৰকাশ কৰে। ২০১৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত প্ৰকাশিত সংশোধিত সংস্কৰণত মুঠ ৭৪খন দেশ আৰু ১৩৬বিধ সামগ্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

আই এল অ' [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৮|বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৮]]ৰ ১৭টা সূচকৰ ভিতৰত ৯টা সূচকৰ দায়িত্বশীল সংস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.ilo.org/publications/time-act-sdg-8-integrating-decent-work-sustained-growth-and-environmental-0 |title=Time to act for SDG 8: integrating decent work, sustained growth and environmental integrity |date=2019 |publisher=International Labour Office |isbn=978-92-2-133677-8 |location=Geneva}}&lt;/ref&gt;{{Rp|5}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Sustainable Development Goal #8: Decent Work and Economic Growth |url=https://www.ilo.org/topics-and-sectors/decent-work-and-2030-agenda-sustainable-development/sustainable-development-goal-8-decent-work-and-economic-growth |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; এই লক্ষ্যৰ বিষয় হৈছে &quot;উপযুক্ত শ্ৰম আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ&quot;।&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web |title=United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/2018/CES_39.pdf |access-date=September 19, 2020 |website=United Nations, Geneva}}&lt;/ref&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, আই এল অ' লক্ষ্য ৮.খৰ সূচক ৮.খ.১ৰ দায়িত্বশীল সংস্থা। এই লক্ষ্যৰ ভাষ্য হৈছে: &quot;২০২০ চনৰ ভিতৰত যুৱ নিয়োগৰ বাবে এখন বিশ্বজনীন কৌশল প্ৰস্তুত আৰু কাৰ্যকৰী কৰা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিশ্বজনীন নিয়োগ চুক্তি ৰূপায়ণ কৰা।&quot;&lt;ref name=&quot;:172&quot;&gt;United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])&lt;/ref&gt; সেই অনুসৰি বিশ্বজনীন যুৱ সবলীকৰণ কৌশলৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে তথ্য সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব আই এল অ'ৰ।&lt;ref name=&quot;:43&quot;&gt;{{Cite web |title=United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/2018/CES_39.pdf |access-date=September 19, 2020 |website=United Nations, Geneva}}&lt;/ref&gt;

===প্ৰশিক্ষণ আৰু শিক্ষাদানৰ একক===

[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ]] ইটালীৰ [[তুৰিন]]ত অৱস্থিত।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.itcilo.org/en|title=ITCILO – International Training Center|access-date=21 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710093243/http://www.itcilo.org/en|archive-date=10 July 2015}}&lt;/ref&gt; তুৰিন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আইন বিভাগৰ সৈতে একেলগে এই কেন্দ্ৰই আই এল অ'ৰ বিষয়া আৰু সচিবালয়ৰ সদস্যসকলৰ বাবে প্ৰশিক্ষণৰ লগতে বিভিন্ন শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়। কেন্দ্ৰটোৱে প্ৰতি বছৰে বিশ্বৰ প্ৰায় ১১,০০০ লোকৰ বাবে ৪৫০টাতকৈ অধিক প্ৰশিক্ষণ আৰু শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্প আগবঢ়ায়।

উদাহৰণস্বৰূপে, কেন্দ্ৰটোৱে উন্নয়ন পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰত [[আইনৰ স্নাতকোত্তৰ|আইনৰ স্নাতকোত্তৰ]] কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে সহযোগিতা আৰু উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰৰ পেছাদাৰীসকলক বিশেষভাৱে প্ৰশিক্ষিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.llm-guide.com/university/564/universita-di-torino-turin-university-wipo-worldwide-academy|title=LLM Guide (IP LLM) – University of Torino, Faculty of Law|website=llm-guide.com|access-date=2 June 2012|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318082321/http://www.llm-guide.com/university/564/universita-di-torino-turin-university-wipo-worldwide-academy}}&lt;/ref&gt;

==বিষয়সমূহৰ প্ৰতি সঁহাৰি==

===শিশু শ্ৰম===

[[File:Minimum age convention.png|thumb|আই এল অ'ৰ [[সৰ্বনিম্ন বয়স অভিসম, ১৯৭৩|১৯৭৩ চনৰ সৰ্বনিম্ন বয়স অভিসম]]ৰ পক্ষভুক্ত দেশসমূহ আৰু তেওঁলোকে নিৰ্ধাৰণ কৰা সৰ্বনিম্ন বয়স: বেঙুনীয়া, ১৪ বছৰ; সেউজীয়া, ১৫ বছৰ; নীলা, ১৬ বছৰ]][[File:Child labour in Madagascar.jpg|thumb|এই কমবয়সীয়া ল'ৰাসকল বিশ্বৰ শিশু শ্ৰমত জড়িত লাখ লাখ শিশুৰ ভিতৰত অন্যতম। তেওঁলোকে মাদাগাস্কাৰৰ অন্তছিৰাবেৰ এটা ইটাভাতাত কাম কৰে।]][[শিশু শ্ৰম]]ক সাধাৰণতে এনে কাম হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হয় যিয়ে শিশুৰ শৈশৱ, সম্ভাৱনা আৰু মৰ্যাদা কাঢ়ি লয় আৰু তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ ক্ষতি কৰে। ''শিশু শ্ৰম'' বুলিলে শিশুৰ বাবে মানসিক, শাৰীৰিক, সামাজিক বা নৈতিকভাৱে বিপজ্জনক আৰু ক্ষতিকাৰক কামক বুজায়। ইয়াৰ উপৰি এনে কামে শিশুৰ বিদ্যালয়ত উপস্থিত থকাৰ সুযোগ কাঢ়ি লৈ, অকালতে বিদ্যালয় এৰিবলৈ বাধ্য কৰি বা অত্যধিক দীঘলীয়া আৰু কঠিন কামৰ সৈতে বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা একেলগে চলাবলৈ বাধ্য কৰি তেওঁলোকৰ শিক্ষাত বাধা দিব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ahmady, Kameel 2021:[[Traces of Exploitation in the World of Childhood]] (A Comprehensive Research on Forms, Causes and Consequences of Child Labour in Iran). Avaye Buf Publisher, Denmark.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Child labour |url=https://www.unicef.org/protection/child-labour |access-date=2024-06-10 |website=UNICEF |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Child labour has a profound impact on the health and wellbeing of children |url=https://international-partnerships.ec.europa.eu/news-and-events/stories/child-labour-has-profound-impact-health-and-wellbeing-children_en |access-date=2024-06-10 |website=European Commission |language=en}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ [[শিশু শ্ৰম বিলোপৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যসূচী]] ১৯৯২ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ক্ৰমান্বয়ে শিশু শ্ৰম বিলোপ কৰা। ইয়াৰ বাবে দেশসমূহৰ সমস্যা মোকাবিলা কৰাৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰা আৰু শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিশ্বজনীন আন্দোলন আগবঢ়োৱা হৈছিল। বৰ্তমান এই কাৰ্যসূচী ৮৮খন দেশত চলি আছে। ২০০৮ চনত কাৰিকৰী সহযোগিতা প্ৰকল্পৰ বাবে ইয়াৰ বাৰ্ষিক ব্যয় ৬১ নিযুত মাৰ্কিন ডলাৰতকৈ অধিক হৈছিল। ই বিশ্বৰ এই ধৰণৰ সৰ্ববৃহৎ কাৰ্যসূচী আৰু আই এল অ'ৰ এককভাৱে সৰ্ববৃহৎ কাৰ্যকৰী কাৰ্যসূচী।

বছৰবোৰৰ সৈতে এই কাৰ্যসূচীৰ সহযোগীৰ সংখ্যা আৰু পৰিসৰ বৃদ্ধি পাইছে। বৰ্তমান ইয়াৰ অংশীদাৰসকলৰ ভিতৰত নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক সংগঠন, অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰু চৰকাৰী সংস্থা, ব্যক্তিগত ব্যৱসায়, সম্প্ৰদায়ভিত্তিক সংগঠন, বেচৰকাৰী সংস্থা, সংবাদ মাধ্যম, সংসদ সদস্য, ন্যায়পালিকা, বিশ্ববিদ্যালয়, ধৰ্মীয় গোট আৰু শিশু তথা তেওঁলোকৰ পৰিয়াল অন্তৰ্ভুক্ত।

শিশু শ্ৰম বিলোপৰ বাবে আই এল অ'ৰ এই কাৰ্যসূচীৰ কাম আই এল অ'ৰ উপযুক্ত শ্ৰম কাৰ্যসূচীৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ilo.org/global/Themes/Decentwork/lang--en/index.htm |title=Decent work - Themes |access-date=2008-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509195231/http://www.ilo.org/global/Themes/Decentwork/lang--en/index.htm |archive-date=9 May 2008}}&lt;/ref&gt; শিশু শ্ৰমে শিশুসকলক উন্নত ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা আৰু শিক্ষা লাভ কৰাত বাধা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Von Braun|first=Joachim|editor= Von Braun|title=Employment for poverty reduction and food security|url=https://books.google.com/books?id=7q1ZUsatasIC&amp;pg=PA35|access-date=20 June 2010|series=IFPRI Occasional Papers|year=1995|publisher=Intl Food Policy Res Inst|isbn=978-0-89629-332-8|page=35}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই প্ৰতি চাৰি বছৰৰ মূৰে মূৰে শিশু শ্ৰম বিলোপৰ বাবে এখন বিশ্বজনীন সন্মিলন আয়োজন কৰে। সৰ্বশেষ সন্মিলনখন ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ৰ পৰা ২০ মে'লৈ দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ডাৰবানত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5th Global Conference on the Elimination of Child Labour |url=https://www.5thchildlabourconf.org/en/home |access-date=2022-06-07 |website=www.5thchildlabourconf.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই ২০০২ চনৰ পৰা প্ৰতি বছৰে ১২ জুনত [[বিশ্ব শিশু শ্ৰম বিৰোধী দিৱস]] পালন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিশ্বজুৰি শিশু শ্ৰমৰ সমস্যাৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰা আৰু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা গ্ৰহণত উৎসাহিত কৰা। এই দিৱসে বিশেষভাৱে দাসত্ব আৰু শিশু সৈনিকৰ ব্যৱহাৰ বিলোপৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite news |author=United Nations |title=World Day Against Child Labour - Background |url=https://www.un.org/en/observances/world-day-against-child-labour/background |access-date=2024-04-08 |work=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

====খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ ব্যতিক্ৰম====

শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন সাংস্কৃতিক দৃষ্টিভংগীৰ বাবে আই এল অ'ই সাংস্কৃতিক সংবেদনশীলতা বিবেচনা কৰা কেইবাটাও নীতি বিকশিত কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৬৯, ১০৭, ১৩৮ আৰু ১৮২ নম্বৰৰ অভিসম অন্তৰ্ভুক্ত। এইবোৰৰ উদ্দেশ্য হৈছে খিলঞ্জীয়া সংস্কৃতি, পৰম্পৰা আৰু পৰিচয় সুৰক্ষিত কৰা। ১৩৮ আৰু ১৮২ নম্বৰৰ অভিসমে [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। আনহাতে ১০৭ আৰু ১৬৯ নম্বৰৰ অভিসমে [[খিলঞ্জীয়া লোক|খিলঞ্জীয়া]] আৰু [[জনজাতীয় লোক|জনজাতীয় লোকসকল]]ৰ অধিকাৰ আগবঢ়ায় আৰু নিজৰ উন্নয়নৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিজে নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Larsen&quot;&gt;{{cite book|last=Larsen|first=P.B.|title=Indigenous and tribal children: assessing child labour and education challenges.|publisher=International Programme on the Elimination of Child Labour (IPEC), International Labour Office.}}&lt;/ref&gt;

বহু খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ত,{{example needed|date=July 2019}} পিতৃ-মাতৃয়ে বিশ্বাস কৰে যে কাম কৰা আৰু দৈনন্দিন জীৱনত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ জৰিয়তে শিশুৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱন শিক্ষা লাভ কৰে। কামক শিশুসকলৰ ভৱিষ্যৎ জীৱনৰ কামৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা এক শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে দেখা হয়।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Guidelines for Combating Child Labour Among Indigenous Peoples|date=2006|publisher=International Labour Organization|location=Geneva|isbn=978-92-2-118748-6|url=http://www.ilo.org/publns}}&lt;/ref&gt; পৰিয়াল আৰু শিশুৰ কল্যাণ আৰু জীৱনধাৰণ পৰিয়ালৰ সকলো সদস্যৰ উমৈহতীয়া দায়িত্ব বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেওঁলোকে কামক শিশুৰ বিকাশ প্ৰক্ৰিয়াৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ বুলিও গণ্য কৰে। খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ বহু শিশু আৰু পিতৃ-মাতৃয়ে এতিয়াও শিক্ষাক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Larsen&quot; /&gt;

===জোৰপূৰ্বক শ্ৰম===

[[File:Krychów forced labour camp 1940 (Krowie Bagno).jpg|thumb|১৯৪০ চনৰ ক্ৰিচ'ভ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম শিবিৰ]]

আই এল অ'ই [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম]]ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজক ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান অগ্ৰাধিকাৰ হিচাপে গণ্য কৰি আহিছে। যুদ্ধৰ মাজৰ সময়ছোৱাত এই বিষয়টোক মূলতঃ ঔপনিৱেশিক সমস্যা হিচাপে দেখা হৈছিল। সেই সময়ত আই এল অ'ৰ উদ্দেশ্য আছিল অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ দ্বাৰা উপনিৱেশসমূহৰ বাসিন্দাসকলৰ ওপৰত কৰা গুৰুতৰ শোষণৰ পৰা তেওঁলোকক সুৰক্ষা দিবলৈ ন্যূনতম মানদণ্ড স্থাপন কৰা।&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Burbank |first1=Jane |url=https://books.google.com/books?id=y7B9euuLEkUC |title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference |last2=Cooper |first2=Frederick |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12708-8 |page=386 |language=en}}&lt;/ref&gt; ১৯৪৫ চনৰ পিছত লক্ষ্য আছিল দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে প্ৰেৰিত জোৰপূৰ্বক শ্ৰম ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে বৃদ্ধি পোৱা সচেতনতাৰ ভিত্তিত একে আৰু বিশ্বজনীন মানদণ্ড স্থাপন কৰা। কিন্তু [[শীতল যুদ্ধ]] আৰু ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে দাবী কৰা ব্যতিক্ৰমৰ বাবে এই আলোচনা বাধাগ্ৰস্ত হৈছিল। ১৯৬০ৰ দশকৰ পৰা মানৱ অধিকাৰৰ এটা অংশ হিচাপে শ্ৰমৰ মানদণ্ডৰ ঘোষণাসমূহৰ শক্তি উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক দেশসমূহৰ চৰকাৰৰ দাবীৰ বাবে হ্ৰাস পাইছিল। তেওঁলোকে দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে জৰুৰীকালীন শাসন হিচাপে শ্ৰমৰ ওপৰত অসাধাৰণ ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Daniel Roger Maul|title=The International Labour Organization and the Struggle against Forced Labour from 1919 to the Present|journal=Labor History|year= 2007|volume= 48|issue=4|pages=477–500|doi=10.1080/00236560701580275|s2cid=154924697}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Solzhenitsyn, Aleksandr.(1973) [[The Gulag Archipelago]]: An Experiment in Literary Investigation. Parisian publisher YMCA-Press.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Forced Labour Convention map.svg|thumb|আই এল অ'ৰ ১৯৩০ চনৰ [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসম|জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসম]] অনুমোদন কৰা দেশসমূহ। অনুমোদন নকৰা দেশসমূহ ৰঙা ৰঙেৰে দেখুওৱা হৈছে।]]

১৯৯৮ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণা]] আৰু ইয়াৰ অনুসৰণমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক সংগঠন কৰাৰ স্বাধীনতা আৰু সামূহিক দৰ-দাম কৰাৰ অধিকাৰ সন্মান, প্ৰচাৰ আৰু কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ, সকলো ধৰণৰ জোৰপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰম বিলোপ কৰিবলৈ, শিশু শ্ৰম কাৰ্যকৰীভাৱে বিলোপ কৰিবলৈ আৰু নিয়োগ আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kellerson |first=Hilary |year=1998 |title=The ILO Declaration of 1998 on Fundamental Principles and Rights: A Challenge for the Future |url=https://access.heinonline.com/HOL/P?h=hein.journals/intlr137&amp;i=232 |journal=International Labour Review |volume=137 |issue=2 |pages=223–228}}&lt;/ref&gt;

[[File:Abolition of Forced Labour Convention.png|thumb|আই এল অ'ৰ ১৯৫৭ চনৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম বিলোপ অভিসম অনুমোদন কৰা দেশসমূহ। অনুমোদন নকৰা দেশসমূহ ৰঙা ৰঙেৰে দেখুওৱা হৈছে।]]

২০০১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত জোৰপূৰ্বক শ্ৰম সম্পৰ্কীয় প্ৰথম বিশ্বজনীন প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিশেষ কাৰ্যসূচী সৃষ্টি কৰে।&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Forced labour, modern slavery and trafficking in persons |url=https://www.ilo.org/topics-and-sectors/forced-labour-modern-slavery-and-trafficking-persons |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; এই কাৰ্যসূচী ১৯৯৮ চনৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণাৰ প্ৰচাৰ আৰু ৰূপায়ণৰ বৃহত্তৰ প্ৰচেষ্টাৰ অংশ আছিল। ২০০১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ইয়াক &quot;কাৰিকৰী সহায় আৰু প্ৰচাৰমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে সকলো ধৰণৰ জোৰপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰম বিলোপৰ বাবে&quot; সৃষ্টি কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Plant |first1=Roger |last2=O'Reilly |first2=Caroline |date=March 2003 |title=The ILO's Special Action Programme to Combat Forced Labour |journal=International Labour Review |volume=142 |issue=1 |page=73 |doi=10.1111/j.1564-913X.2003.tb00253.x}}&lt;/ref&gt; এই কাৰ্যসূচীয়ে জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিভিন্ন পদ্ধতি চিনাক্ত কৰাৰ সূচক বিকশিত কৰিছে&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chantavanich |first1=Supang |last2=Laodumrongchai |first2=Samarn |last3=Stringer |first3=Christina |date=2016 |title=Under the shadow: Forced labour among sea fishers in Thailand |journal=Marine Policy |language=en |volume=68 |page=6 |bibcode=2016MarPo..68....1C |doi=10.1016/j.marpol.2015.12.015 |issn=0308-597X |s2cid=155418604}}&lt;/ref&gt; আৰু জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ ওপৰত সমীক্ষাৰ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lerche |first1=Jens |date=October 2007 |title=A Global Alliance against Forced Labour? Unfree Labour, Neo-Liberal Globalization and the International Labour Organization |journal=Journal of Agrarian Change |volume=7 |issue=4 |page=427 |bibcode=2007JAgrC...7..425L |doi=10.1111/j.1471-0366.2007.00152.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

২০১৩ চনত এই বিশেষ কাৰ্যসূচীক আই এল অ'ৰ ''কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ শাখা''ত একত্ৰিত কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Fundamental Principles and Rights at Work Branch (FUNDAMENTALS) |url=https://www.ilo.org/about-ilo/how-ilo-works/organizational-structure-international-labour-office/governance-and-tripartism-department-governance/fundamental-principles-and-rights-work-branch-fundamentals |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ জৰিয়তে জোৰপূৰ্বক শ্ৰম আৰু শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে কাম আৰু মিত্ৰতা ৮.৭ৰ প্ৰসংগত কাম একেলগে কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.alliance87.org/|title=Alliance 8.7|work=Alliance 8.7}}&lt;/ref&gt;

জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে যুঁজৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি আছিল ২০১৪ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে [[আই এল অ'ৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম প্ৰটোকল]] গ্ৰহণ কৰা। ২০১৫ চনত ইয়াক অনুমোদন কৰা হয় আৰু ২০১৬ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত ই কাৰ্যকৰী হয়। নতুন প্ৰটোকলটোৱে ১৯৩০ চনত গ্ৰহণ কৰা আই এল অ'ৰ ২৯ নম্বৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসমক আধুনিক সময়ৰ উপযোগী কৰি মানুহৰ সৰবৰাহৰ দৰে পদ্ধতিৰ মোকাবিলা কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C029|title=ILO Convention 29}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ সৈতে জড়িত ২০৩ নম্বৰ পৰামৰ্শই ইয়াৰ ৰূপায়ণৰ বাবে কাৰিকৰী নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:3174688|title=ILO Recommendation 203}}&lt;/ref&gt;

২০১৫ চনত আই এল অ'ই নিয়োগকৰ্তাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠন আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘ কংগ্ৰেছৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বত আধুনিক দাসত্বৰ অৱসান ঘটোৱাৰ বাবে বিশ্বজনীন অভিযান আৰম্ভ কৰে। ''৫০ ফৰ ফ্ৰিডম অভিযান''ৰ উদ্দেশ্য আছিল জনসমৰ্থন সংগ্ৰহ কৰা আৰু দেশসমূহক আই এল অ'ৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম প্ৰটোকল অনুমোদন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

===নূন্যতম মজুৰি আইন===

শ্ৰমিকসকলৰ [[নূন্যতম মজুৰি]] নিৰ্ধাৰণৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আই এল অ'ই [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ ব্যৱস্থা অভিসম, ১৯২৮]], [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ ব্যৱস্থা কৃষি অভিসম, ১৯৫১]] আৰু [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ অভিসম, ১৯৭০]]ক [[নূন্যতম মজুৰি আইন]] হিচাপে সৃষ্টি কৰিছে।

===বাণিজ্যিক যৌনতা===

১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি|ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ জৰিয়তে আই এল অ' সৃষ্টি হোৱাৰ সময়ৰ পৰাই সংস্থাটোৱে বাণিজ্যিক যৌনতাৰ বিতৰ্কিত বিষয়টোৰ প্ৰতি আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰি আহিছে। আই এল অ' আৰু [[জাতিসংঘ সংঘ|জাতিসংঘ সংঘ]] গঠনৰ আগলৈকে যৌন সেৱাৰ বিষয়টো কেৱল ৰাষ্ট্ৰৰ অধিকাৰৰ ভিতৰত আছিল। পিছত আই এল অ' আৰু জাতিসংঘ সংঘই এই বিষয়টো ৰাষ্ট্ৰীয় সীমা অতিক্ৰম কৰা বিষয় আৰু তেওঁলোকৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত বুলি বিবেচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Rodriguez Garcia |first2=Magaly |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=197 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বাণিজ্যিক যৌনতাক অনৈতিক আৰু অপৰাধমূলক কাৰ্যকলাপ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। আৰম্ভণিতে আই এল অ'ই বিশ্বাস কৰিছিল যে পুৰুষৰ অভিভাৱকত্বৰ বাহিৰত আন দেশলৈ যোৱা দুৰ্বল অৱস্থাত থকা অবিবাহিত কৰ্মৰত মহিলাসকলৰ সৈতে বেশ্যাবৃত্তিৰ সম্পৰ্ক আছে।&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ ব্যাপক ধ্বংসৰ পিছত আই এল অ'ই বেশ্যাবৃত্তিক নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংক্ৰমণ হিচাপে দেখিছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=198 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ফৰাচী সমাজবাদী এলবাৰ্ট থমাছৰ নেতৃত্বত আই এল অ'ই এটা চিকিৎসা বিভাগ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল পুৰুষ নাৱিকসকলৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। তেওঁলোকৰ জীৱনক &quot;ঘূৰি ফুৰা&quot; আৰু &quot;অসংযত&quot; বুলি দেখা হৈছিল আৰু সেইবাবে তেওঁলোক যৌন সংক্ৰমিত ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ অধিক সম্ভাৱনাপূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

১৯২০ চনৰ জেনোৱা সামুদ্ৰিক সন্মিলনৰ পিছত আই এল অ'ই নাৱিকসকলৰ মাজত যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ প্ৰতিৰোধ আৰু চিকিৎসাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ নেতৃত্বৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। যুদ্ধৰ মাজৰ সময়ছোৱাত আই এল অ'ই বিপজ্জনক বৃত্তিত কৰ্মৰত মহিলাসকলক সুৰক্ষা দিবলৈও চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু আই এল অ'ৰ সন্মিলনৰ প্ৰতিনিধিসকলে যৌন ব্যৱসায়ক &quot;শ্ৰম&quot; বুলি গণ্য কৰা নাছিল। তেওঁলোকে শ্ৰমক মূলতঃ ঔদ্যোগিক শ্ৰম হিচাপে বুজিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=200 |doi=10.1353/jowh.2021.0050 |s2cid=245127678|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ই বিশ্বাস কৰিছিল যে মহিলাসকলে ঔদ্যোগিক কাম কৰিলে তেওঁলোক অনৈতিক জীৱনযাপনৰ পৰা আঁতৰি থাকিব। মহিলাসকলক যৌন ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ঔদ্যোগিক কামক অধিক আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিবলৈ উন্নত মজুৰি আৰু নিৰাপদ কৰ্মপৰিস্থিতিৰ প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=201 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

জাতিসংঘ গঠনৰ পিছত আই এল অ'ই বাণিজ্যিক যৌনতাৰ বিষয়ত নতুনকৈ গঠিত সংস্থাটোৰ তুলনাত পিছপৰা ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। [[মহিলাৰ মৰ্যাদা সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ আয়োগ|ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মহিলাৰ মৰ্যাদা সম্পৰ্কীয় আয়োগে]] যৌন সৰবৰাহ আৰু বেশ্যাবৃত্তি দুয়োটাৰে বিলোপৰ আহ্বান জনায়।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=202 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ১৯৫০ৰ দশকত [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]] আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰক্ষী সংগঠনে দাসত্বৰ সৈতে মিল থকা সকলো কাৰ্যকলাপ বন্ধ কৰাৰ চেষ্টা কৰে। তেওঁলোকে যৌন সৰবৰাহ আৰু বেশ্যাবৃত্তিক শ্ৰমৰ বিষয়ৰ পৰিৱৰ্তে অপৰাধমূলক বিষয় হিচাপে গণ্য কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

১৯৭৬ চনৰ পৰা আই এল অ' আৰু অন্যান্য সংগঠনে [[উন্নয়নশীল দেশ|উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ]] গ্ৰাম্য মহিলাসকলৰ কাম আৰু জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতি পৰীক্ষা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite book |last=Garcia |first=Magaly Rodriguez |title=The ILO and the Oldest Non-Profession in The Lifework of a Labor Historian: Essays in Honor of Marcel van der Linden |publisher=Brill |year=2018 |editor-last=Bosma |editor-first=Ulbe |page=105 |editor-last2=Hofmeester |editor-first2=Karin}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ই পৰীক্ষা কৰা এটা উদাহৰণ আছিল থাইলেণ্ডৰ [[গো-গো বাৰ]] আৰু ''ভাড়াতীয়া পত্নী''ৰ বৃদ্ধি পোৱা প্ৰথা। অঞ্চলটোত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সামৰিক ঘাটি স্থাপনৰ ফলত এই দুয়োটা প্ৰথাৰ বিকাশ ঘটিছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; ১৯৭০ৰ দশকৰ শেষৰফালে আই এল অ'ই ''গ্ৰাম্য মহিলা কাৰ্যসূচী'' স্থাপন কৰে। এই কাৰ্যসূচীয়ে বেংককত যুৱ মালিচকৰ্মী মহিলাসকলৰ যৌন ব্যৱসায়ত জড়িত হোৱাৰ বিষয়টো পৰীক্ষা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; এই ঘটনা গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল, কাৰণ আই এল অ' বা ইয়াৰ কোনো শাখাৰ ইতিহাসত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বেশ্যাবৃত্তিক শ্ৰমৰ এটা ৰূপ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; পৰৱৰ্তী দশকসমূহত [[যৌন পৰ্যটন]] বৃদ্ধি আৰু এইডছ মহামাৰীৰ বিস্তাৰে আই এল অ'ৰ বাণিজ্যিক যৌন ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰে।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Garcia |first=Magaly Rodriguez |title=The ILO and the Oldest Non-Profession in The Lifework of a Labor Historian: Essays in Honor of Marcel van der Linden |publisher=Brill |year=2018 |editor-last=Bosma |editor-first=Ulbe |page=106 |editor-last2=Hofmeester |editor-first2=Karin}}&lt;/ref&gt;

===এইচ আই ভি/এইডছ===

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা হৈছে [[এইচ আই ভি]] সম্পৰ্কীয় কৰ্মক্ষেত্ৰৰ নীতি আৰু কাৰ্যসূচী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সম্পদ সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মুখ্য সংস্থা। আই এল অ'এইডছ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/lang--en/index.htm|title=HIV/AIDS and the World of Work Branch (ILOAIDS)|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; হৈছে এই বিষয়ৰ বাবে আই এল অ'ৰ বিশেষ শাখা।

আই এল অ' ১৯৯৮ চনৰ পৰা এইচ আই ভিৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত হৈ আহিছে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল শ্ৰম আৰু উৎপাদনশীলতাৰ ওপৰত সম্ভাব্য গুৰুতৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিৰোধ কৰা। সংস্থাটোৰ মতে এইচ আই ভিয়ে কৰ্মৰত লোক, তেওঁলোকৰ পৰিয়াল আৰু সম্প্ৰদায়ৰ ওপৰত বৃহৎ বোজা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ২০০১ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে এইচ আই ভি/এইডছ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ ওপৰত এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ আচৰণ বিধি গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/Publications/WCMS_113783/lang--en/index.htm|title=The ILO Code of Practice on HIV/AIDS and the World of Work|work=International Labour Organization|date=June 2001}}&lt;/ref&gt; ইয়াক ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদৰ এখন বিশেষ অধিৱেশনৰ সময়ত প্ৰকাশ কৰা হয়।

একেটা বছৰতে আই এল অ' [[এইচ আই ভি/এইডছৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যুটীয়া কাৰ্যসূচী]]ৰ সহ-পৃষ্ঠপোষক হয়।

২০১০ চনত ৯৯সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে এইচ আই ভি আৰু এইডছ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰ সম্পৰ্কীয় আই এল অ'ৰ ২০১০ চনৰ ২০০ নম্বৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/WCMS_142706/lang--en/index.htm|title=Recommendation concerning HIV and AIDS and the World of Work, 2010 (No. 200)|work=International Labour Organization|date=17 June 2010 }}&lt;/ref&gt; এইটো এইচ আই ভি আৰু এইডছ সম্পৰ্কীয় প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড আছিল। এই পৰামৰ্শত এইচ আই ভি আক্ৰান্ত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে বিস্তৃত নীতি উল্লেখ কৰা হৈছে। ''এইচ আই ভি প্ৰতিৰোধ, কৰ্মক্ষেত্ৰত মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষা'' শীৰ্ষক বিষয়ৰ অধীনত আই এল অ'এইডছে এইচ আই ভি আৰু এইডছ আৰু কৰ্মজগতৰ ক্ষেত্ৰত নীতি পৰামৰ্শ, গৱেষণা আৰু কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়। আই এল অ'ই এইচ আই ভিৰ প্ৰতি দুৰ্বলতা হ্ৰাস আৰু এইচ আই ভিৰ সৈতে জীয়াই থকা বা ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত লোকসকলৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ কমোৱাৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষাৰ প্ৰচাৰো কৰে।

আই এল অ'এইডছে ২০১৫ চনৰ ভিতৰত নতুন সংক্ৰমণ, এইডছ-সম্পৰ্কীয় মৃত্যু আৰু [[বৈষম্য]] শূন্যলৈ অনাৰ লক্ষ্যৰে &quot;শূন্যৰ দিশে&quot; অভিযান চলাইছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/Eventsandmeetings/campaign/lang--en/index.htm|title=Getting to Zero|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209165450/http://www.ilo.org/aids/Eventsandmeetings/campaign/lang--en/index.htm|archive-date=9 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unaids.org/en/aboutunaids/unaidsstrategygoalsby2015|title=UNAIDS|work=unaids.org}}&lt;/ref&gt;{{update inline|date=July 2019}} এই অভিযানৰ আধাৰত আই এল অ'এইডছে কৰ্মক্ষেত্ৰত স্বেচ্ছামূলক আৰু গোপনীয় পৰামৰ্শ আৰু পৰীক্ষাৰ এটা কাৰ্যসূচী চলায়। ইয়াক ভিচিটি@ৱৰ্ক নামেৰে জনা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/WCMS_215899/lang--ja/index.htm|title=VCT@WORK: 5 million women and men workers reached with Voluntary and confidential HIV Counseling and Testing by 2015|work=International Labour Organization|date=December 2014 }}&lt;/ref&gt;

===প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক===

&quot;প্ৰব্ৰজিত&quot; শব্দটোৰ অৰ্থ অনুসৰি [[প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]] বুলিলে কাম কৰিবলৈ এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ যোৱা লোকক বুজায়। প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰৰ বাবে প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে সমতা আৰু সমন্বয়ৰ ওপৰত এটা পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=vittin /&gt; আই এল অ'ই ১৯৭৫ চনৰ [[প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় পৰিপূৰক বিধান অভিসম]] আৰু ১৯৯০ চনৰ [[সকলো প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ সদস্যৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অভিসম]]কে ধৰি কেইবাটাও অভিসম গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kumaraveloo|first1=K Sakthiaseelan|last2=Lunner Kolstrup|first2=Christina|date=2018-07-03|title=Agriculture and musculoskeletal disorders in low- and middle-income countries|journal=Journal of Agromedicine|language=en|volume=23|issue=3|pages=227–248|doi=10.1080/1059924x.2018.1458671|pmid=30047854|s2cid=51719997|issn=1059-924X}}&lt;/ref&gt;

===ঘৰুৱা শ্ৰমিক===

ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকল হৈছে আন লোকৰ ঘৰত বা তেওঁলোকৰ বাবে বিভিন্ন কাম কৰা লোক। উদাহৰণস্বৰূপে, তেওঁলোকে ৰন্ধা-বঢ়া, ঘৰ পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু শিশুৰ যত্ন ল'ব পাৰে। তথাপি তেওঁলোক প্ৰায়ে আটাইতকৈ কম বিবেচনা লাভ কৰা লোক আৰু শ্ৰম তথা সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত হয়। ইয়াৰ এটা মুখ্য কাৰণ হৈছে পৰম্পৰাগতভাৱে মহিলাসকলে এই কামসমূহ বিনা পাৰিশ্ৰমিকত কৰি অহা।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers|url=http://www.ilo.org/global/topics/domestic-workers/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; [[ঘৰুৱা শ্ৰমিক]] আৰু [[উপযুক্ত শ্ৰম]]ৰ অধিকাৰ, লগতে প্ৰব্ৰজিত ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আই এল অ'ই ২০১১ চনৰ ১৬ জুনত [[ঘৰুৱা শ্ৰমিক অভিসম]] গ্ৰহণ কৰে।

===পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা===

১৯৭০ৰ দশকৰ পৰা আই এল অ'ই ইয়াৰ কাৰ্যকলাপ আৰু বৃহত্তৰ আলোচনাত [[পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা]] সংযোজনৰ ওপৰত কাম কৰি আহিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ১৯৭২ৰ পৰা ১৯৭৫ চনৰ ভিতৰত আই এল অ'ৰ কেইবাখনো প্ৰতিবেদনত [[পেছাগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য]], অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু [[পৰিৱেশ সুৰক্ষা]]ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক পৰীক্ষা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Montesano |first1=Francesco S. |last2=Biermann |first2=Frank |last3=Kalfagianni |first3=Agni |last4=Vijge |first4=Marjanneke J. |date=2023 |title=Can the Sustainable Development Goals Green International Organisations? Sustainability Integration in the International Labour Organisation |journal=Journal of Environmental Policy &amp; Planning |language=en |volume=25 |issue=1 |pages=1–15 |doi=10.1080/1523908X.2021.1976123 |issn=1523-908X |pmc=9893765 |pmid=36744153|bibcode=2023JEPP...25....1M }}&lt;/ref&gt; ২০০০ৰ দশকত আই এল অ'ই &quot;সেউজীয়া নিয়োগলৈ সামাজিকভাৱে ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন&quot;ৰ প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰে। সংস্থাটোৱে [[সেউজীয়া নিয়োগ]]ক &quot;পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰত সহায় কৰা উপযুক্ত চাকৰি&quot; হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰে।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

২০১৭ চনৰ পৰা ''[[ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন]]''ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ নীতিত দৃঢ়ভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১৯ চনৰ ''ভৱিষ্যৎ কৰ্মজগতৰ বাবে শতবাৰ্ষিকী ঘোষণা''ত কোৱা হৈছিল যে: &quot;[...] আই এল অ'ই ইয়াৰ প্ৰচেষ্টাসমূহ এই দিশত পৰিচালিত কৰিব লাগিব: (১) অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু পৰিৱেশগত দিশত বহনক্ষম উন্নয়নত অৰিহণা যোগোৱা ভৱিষ্যৎ কৰ্মজগতলৈ ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন নিশ্চিত কৰা।&quot;&lt;ref&gt;ILO (2019) [https://www.ilo.org/about-ilo/mission-and-impact-ilo/ilo-centenary-declaration-future-work-2019 ILO Centenary Declaration for the Future of Work]. Adopted at the 108th session of the International Labour Conference&lt;/ref&gt;{{Rp|3}} ''ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন''ৰ গুৰুত্ব [[শক্তি পৰিৱৰ্তন]] আৰু [[কাৰ্বনমুক্তকৰণ]]ৰ ন্যায়সংগত পদ্ধতিৰ মাজৰ সম্পৰ্কত, যিয়ে বহল [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য|উন্নয়ন লক্ষ্য]]সমূহক সহায় কৰে।&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |title=How just transition can help deliver the Paris Agreement |url=https://climatepromise.undp.org/research-and-reports/how-just-transition-can-help-deliver-paris-agreement |access-date=2025-02-17 |website=UNDP Climate Promise |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=McCauley |first1=Darren |last2=Heffron |first2=Raphael |date=2018-08-01 |title=Just transition: Integrating climate, energy and environmental justice |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301421518302301 |journal=Energy Policy |volume=119 |pages=1–7 |doi=10.1016/j.enpol.2018.04.014 |bibcode=2018EnPol.119....1M |issn=0301-4215 |hdl-access=free |hdl=10023/17583|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই [[সেউজীয়া অৰ্থনীতি]]লৈ পৰিৱৰ্তন আৰু [[সেউজীয়া বিকাশ|নিয়োগৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ]]ও পৰীক্ষা কৰিছে। সংস্থাটোৱে সিদ্ধান্তলৈ আহিছিল যে উপযুক্ত নীতি গ্ৰহণ কৰিলে সেউজীয়া অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তনে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত বিশ্বজুৰি ২৪ নিযুত নতুন চাকৰি সৃষ্টি কৰিব পাৰে। আনহাতে, সেউজীয়া অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তন নঘটিলে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত [[উষ্ণতাৰ চাপ]]ৰ বাবে ৭২ নিযুত পূৰ্ণকালীন চাকৰি হেৰাই যাব পাৰে। উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত বিশেষকৈ কৃষিক্ষেত্ৰত উপলব্ধ কৰ্মঘণ্টাও হ্ৰাস পাব পাৰে।&lt;ref&gt;[https://www.un.org/sustainabledevelopment/blog/2019/04/green-economy-could-create-24-million-new-jobs/ Green economy could create 24 million new jobs]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ilo.org/global/research/global-reports/weso/greening-with-jobs/lang--en/index.htm Greening with jobs – World Employment and Social Outlook 2018]&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>e2shjusl3rqbgvrqf40j0ou8hns9ip6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636246</id>
      <parentid>636245</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা */</comment>
      <origin>636246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175813" sha1="o2a15xwha1i3jfg1ra6hbohdlzarfvf" xml:space="preserve">{{Under construction}}
{{Infobox organization
| name                = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা&lt;ref name=&quot;UIA&quot; /&gt;
| logo                = International Labour Organization Logo.svg
| logo_size           = 175px
| num_staff           = ৩,৪৯১
| num_staff_year      = ২০২৫&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://unsceb.org/hr-organization | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION &amp;#124; United Nations - CEB }}&lt;/ref&gt;
| logo_caption        = 
| type                = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা]]
| abbreviation        = আই এল অ'
| languages           = {{hlist|[[ইংৰাজী ভাষা|ইংৰাজী]]|[[স্পেনিছ ভাষা|স্পেনিছ]]|[[ফৰাচী ভাষা|ফৰাচী]]}}
| leader_title        = সঞ্চালক প্ৰধান
| leader_name         = [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]
| status              = সক্ৰিয়
| formation           = {{start date and age|1919|4|11|df=yes}}
| headquarters        = [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
| awards              = [[ন'বেল শান্তি বঁটা]] (১৯৬৯)
| website             = {{official URL}}
| parent_organization = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভা]] &lt;br /&gt; [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]]
| subsidiaries        = 
}}

'''আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা''' ('''আই এল অ''') হৈছে [[ৰাষ্ট্ৰসংঘ]]ৰ এটা সংস্থা। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] নিৰ্ধাৰণ কৰি সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায় আগবঢ়োৱা।&lt;ref name=&quot;UIA&quot;&gt;{{Cite web |url=https://uia.org/s/or/en/1100025992 |url-access= |title=International Labour Organization (ILO) |author1=Staff writer |year=2024 |department=UIA Global Civil Society Database |website=uia.org |publisher=[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাসমূহৰ সংঘ]] |agency=Yearbook of International Organizations Online |location=Brussels, Belgium |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |access-date=24 December 2024 |via= |quote= |trans-quote= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm|title=Mission and impact of the ILO|work=International Labour Organization |date=28 January 2024 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20240301081628/http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm |archive-date= Mar 1, 2024 }}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ পুৰণি [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা|বিশেষায়িত সংস্থাসমূহ]]ৰ ভিতৰত অন্যতম। আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খন আৰু [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত অৱস্থিত। সমগ্ৰ বিশ্বত ইয়াৰ প্ৰায় ৪০টা ক্ষেত্ৰীয় কাৰ্যালয় আছে। সংস্থাটোৱে ১০৭খন দেশত প্ৰায় ৩,৩৮১জন কৰ্মচাৰী নিয়োগ কৰে। ইয়াৰে ১,৬৯৮জনে কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্পত কাম কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Departments and offices|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm|access-date=2021-07-15|website=International Labour Organization|language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20210812101027/https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm |archive-date= Aug 12, 2021 }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ মানদণ্ডসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে স্বাধীনতা, সমতা, সুৰক্ষা আৰু মৰ্যাদাৰ পৰিৱেশত সমগ্ৰ বিশ্বতে সকলোৰে বাবে সহজলভ্য, উৎপাদনশীল আৰু বহনক্ষম [[শ্ৰম|কৰ্মসংস্থান]] নিশ্চিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm|title=Labour standards |website=International Labour Organization|language=en|access-date=2020-04-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501235733/https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm |archive-date= May 1, 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;international labour standards2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm|title=Introduction to International Labour Standards|work=International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231132132/https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm |archive-date= Dec 31, 2023 }}&lt;/ref&gt; ২০২৬ চনলৈকে এই মানদণ্ডসমূহ ১৯৩খন অভিসন্ধি আৰু চুক্তিত প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰে আঠখনক ১৯৯৮ চনৰ [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় ঘোষণা]] অনুসৰি মৌলিক হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে। এইবোৰে সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ অধিকাৰৰ কাৰ্যকৰী স্বীকৃতি, বলপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰমৰ বিলোপ, [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিলোপ আৰু [[নিয়োগ বৈষম্য|নিয়োগ]] আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত [[বৈষম্য]] দূৰ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। আই এল অ' [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন]]ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশীদাৰ।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত এই সংস্থাৰ এটা বিশেষ ত্ৰিপাক্ষিক গাঁথনি আছে। ইয়াৰ সকলো মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীৰ বাবে চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকলৰ আলোচনা আৰু অনুমোদন প্ৰয়োজন। এই গাঁথনিটো আই এল অ'ৰ তিনিটা মুখ্য সংস্থাৰ জৰিয়তে চলোৱা হয়। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন বছৰি অনুষ্ঠিত হয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড প্ৰস্তুত কৰে। পৰিচালনা পৰিষদে কাৰ্যনিৰ্বাহক পৰিষদ হিচাপে কাম কৰে আৰু সংস্থাটোৰ নীতি আৰু বাজেট নিৰ্ধাৰণ কৰে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় হৈছে সংস্থাটোৰ স্থায়ী সচিবালয়। ই সংস্থাটোৰ প্ৰশাসন আৰু কাৰ্যকলাপ ৰূপায়ণ কৰে। সচিবালয়ৰ নেতৃত্ব দিয়ে টোগোৰ [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]ই। তেওঁক ২০২২ চনত পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল।

২০১৯ চনত সংস্থাটোৱে কৰ্মৰ ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কীয় বিশ্ব আয়োগ গঠন কৰিছিল। আয়োগৰ প্ৰতিবেদনত একবিংশ শতিকাৰ শ্ৰম পৰিৱেশৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ চৰকাৰসমূহৰ বাবে দহটা পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত সাৰ্বজনীন শ্ৰমৰ নিশ্চয়তা, জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈ সামাজিক সুৰক্ষা আৰু জীৱনজোৰা শিক্ষাৰ অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|title=Global Commission on the Future of Work |website=International Labour Organization|date=14 August 2017 |language=en|access-date=2019-03-21 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20190321141919/http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|archive-date=2019-03-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_663006/lang--en/index.htm|title=A human-centred agenda needed for a decent future of work|date=2019-01-22|website=International Labour Organization|language=en|access-date=2019-03-21}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে ই [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য]] পূৰণত সহায় কৰিবলৈ গঠন কৰা ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংস্থাসমূহৰ মিত্ৰজোঁট [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।

আই এল অ'ৰ ইতিহাসৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা হৈছে ১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]] আৰু ১৯৪৪ চনৰ [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]। ভাৰ্ছাই চুক্তিৰ ৪২৭ নং অনুচ্ছেদৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ১৯৪৪ চনৰ ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অধীনত আই এল অ'ক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু &quot;শ্ৰম কোনো [[পণ্য|পণ্য]] নহয়&quot; নীতিটো পুনৰ নিশ্চিত কৰিছিল।

{{TOC limit|3}}

==গাঁথনি==

[[File:OIT, Genève.jpg|thumb|ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়]]

আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এটা বিশেষায়িত সংস্থা।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Organization |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/290987/International-Labour-Organization-ILO |access-date=24 May 2012 |publisher=britannica.com}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰা আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা বা কাৰ্যসূচীৰ দৰে আই এল অ'ও [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Home |url=http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013125243/http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-date=13 October 2013 |access-date=2011-05-22}}&lt;/ref&gt;

আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থাৰ পৰা পৃথকভাৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এটা [[ত্ৰিপাক্ষিকতা|ত্ৰিপাক্ষিক]] শাসন ব্যৱস্থা আছে। ইয়াত ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকল একত্ৰিত হৈ শ্ৰমৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ, নীতি প্ৰস্তুত আৰু সকলো মহিলা আৰু পুৰুষৰ বাবে মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থানৰ বাবে কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰে। এই গাঁথনিৰ উদ্দেশ্য হৈছে আই এল অ'ৰ শ্ৰম মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীত তিনিওটা গোটৰ মতামত প্ৰতিফলিত কৰা। অৱশ্যে চৰকাৰৰ প্ৰতিনিধিৰ সংখ্যা আন দুটা গোটৰ তুলনাত দুগুণ।

===পৰিচালনা পৰিষদ===

পৰিচালনা পৰিষদ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কাৰ্যনিৰ্বাহক সংস্থা। ই বছৰত তিনিবাৰ, মাৰ্চ, জুন আৰু নৱেম্বৰ মাহত বৈঠকত মিলিত হয়। ই আই এল অ'ৰ নীতি সম্পৰ্কে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কাৰ্যসূচী নিৰ্ধাৰণ কৰে, সংস্থাটোৰ কাৰ্যসূচী আৰু বাজেটৰ খচৰা সন্মিলনত দাখিলৰ বাবে গ্ৰহণ কৰে, সঞ্চালক প্ৰধান নিৰ্বাচন কৰে, সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ পৰা শ্ৰম সম্পৰ্কীয় তথ্য বিচাৰে, তদন্ত সমিতি নিযুক্ত কৰে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰে।

পৰিচালনা পৰিষদত ৫৬জন স্থায়ী সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৪জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৪জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি। ইয়াৰ উপৰি ৬৬জন উপ-সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৯জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৯জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি।

মুখ্য ঔদ্যোগিক গুৰুত্ব থকা দহখন ৰাষ্ট্ৰই স্থায়ীভাৱে চৰকাৰৰ দহখন আসন লাভ কৰে। সেইবোৰ হৈছে [[ব্ৰাজিল]], [[চীন]], [[ফ্ৰান্স]], [[জাৰ্মানী]], [[ভাৰত]], [[ইটালী]], [[জাপান]], [[ৰাছিয়ান ফেডাৰেচন]], [[যুক্তৰাজ্য]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Governing Body|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/governing-body/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; আন চৰকাৰী সদস্যসকলক প্ৰতি তিনিবছৰৰ মূৰে মূৰে সন্মিলনে নিৰ্বাচন কৰে। শেহতীয়া নিৰ্বাচন ২০২৪ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Governing Body elections (International Labour Conference (ILC)) |url=https://www.ilo.org/international-labour-conference/112th-session-international-labour-conference/governing-body-elections-2024 |access-date=2026-05-30 |website=www.ilo.org |language=en}}&lt;/ref&gt; নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ সদস্যসকলক তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত যোগ্যতাত নিৰ্বাচন কৰা হয়।&lt;ref&gt;[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সংবিধান|Article 7, ILO Constitution]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution|url=http://www.ilo.org/public/english/bureau/leg/amend/index.htm|publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===সঞ্চালক প্ৰধান===

২০২২ চনৰ ২৫ মাৰ্চত [[গিলবাৰ্ট ফছুন হৌংবো]] আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Gilbert Houngbo will be the first African to lead the ILO
 | work=republicoftogo.com
 | date=25 March 2022
 | url=https://www.republicoftogo.com/toutes-les-rubriques/in-english/gilbert-houngbo-will-be-the-first-african-to-lead-the-ilo
}}&lt;/ref&gt; ২০২২ চনৰ ১ অক্টোবৰত তেওঁ [[গাই ৰাইডাৰ]]ৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰে। গাই ৰাইডাৰক ২০১২ চনৰ অক্টোবৰত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল আৰু ২০১৬ চনৰ নৱেম্বৰত দ্বিতীয় পাঁচ বছৰীয়া কাৰ্যকালৰ বাবে পুনৰ নিৰ্বাচিত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Guy Ryder re-elected as ILO Director-General for a second term
 | work=International Labour Organization
 | date=7 November 2016
 | url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_534283/lang--en/index.htm
}}&lt;/ref&gt; তেওঁ সংস্থাটোৰ প্ৰথমজন আফ্ৰিকীয় সঞ্চালক প্ৰধান। ২০২৪ চনত আফ্ৰিকাৰ কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ দেশৰ প্ৰতিনিধিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় ভ্ৰমণ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মৰক্কোও আছিল। তাত তেওঁলোকে অৰ্থনৈতিক সংহতি, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়, নিয়োগ আৰু দক্ষতা বিকাশৰ মন্ত্ৰী ইউনিছ ছেকৌৰিৰ সৈতে আলোচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;f990&quot;&gt;{{cite web |last1=Taibi |first1=FADLI |last2=Technology |first2=Archos |date=2024-01-17 |title=ILO DG Lauds Morocco's Experience in Implementing Social State Policy |url=https://www.mapnews.ma/en/actualites/economy/ilo-dg-lauds-moroccos-experience-implementing-social-state-policy |access-date=2024-05-08 |website=MapNews |language=fr}}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ পৰা আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধানসকলৰ তালিকা তলত দিয়া হৈছে:&lt;ref&gt;ILO official site: [https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/ilo-director-general/former-directors-general/lang--en/index.htm Former Directors-General]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!নাম
!দেশ
!কাৰ্যকাল
|-
| [[আলবাৰ থমাছ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯১৯–১৯৩২
|-
| [[হেৰল্ড বাটলাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৩২–১৯৩৮
|-
| [[জন জি. ৱিনান্ট]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৩৯–১৯৪১
|-
| [[এডৱাৰ্ড জে. ফেলান]] || {{flagcountry|IRL}} || ১৯৪১–১৯৪৮
|-
| [[ডেভিড এ. মৰ্চ]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৪৮–১৯৭০
|-
| [[ক্লাৰেন্স উইলফ্ৰেড জেংকছ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৭০–১৯৭৩
|-
| [[ফ্ৰান্সিছ ব্লাঞ্চাৰ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯৭৪–১৯৮৯
|-
| [[মিচেল হানছেন]] || {{flagcountry|BEL}} || ১৯৮৯–১৯৯৯
|-
| [[জুয়ান ছোমাভিয়া]] || {{flagcountry|CHL}} || ১৯৯৯–২০১২
|-
| [[গাই ৰাইডাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ২০১২–২০২২
|-
| [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]] || {{flagcountry|TOG}} || ২০২২–বৰ্তমান
|}

===সদস্যপদ===

{{further|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ}}

[[File:International Labour Organization flag.jpg|thumb|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পতাকা]]

আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খনৰ লগতে [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] আই এল অ'ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution Article 3|url=http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091225111436/http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-date=25 December 2009|publisher=Ilo.org|access-date=2 June 2012}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ৰ সদস্য নোহোৱা সাতখন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ হৈছে [[আন্দোৰা]], [[ভূটান]], [[লিচটেনষ্টাইন]], [[মাইক্ৰ'নেছিয়া]], [[মোনাকো]], [[নাউৰু]] আৰু [[উত্তৰ কোৰিয়া]]।&lt;ref&gt;{{cite web |title=ILO Declaration on Fundamental Prinicples &amp; Rights at Work |url=https://sthelenaehrc.org/ilo-declaration-on-fundamental-prinicples-rights-at-work/ |website=Equality &amp; Human Rights Commission |date=10 November 2020 |access-date=21 August 2023}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ সংবিধান অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যিকোনো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ সদস্য হ'ব পাৰে। সদস্যপদ লাভ কৰিবলৈ এখন দেশে সঞ্চালক প্ৰধানক জনাব লাগিব যে সেই দেশে আই এল অ'ৰ সংবিধানৰ সকলো বাধ্যবাধকতা গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref name=EotN-Membership&gt;{{cite encyclopedia|title=The International Labour Organization (ILO) – Membership|url=http://www.nationsencyclopedia.com/United-Nations-Related-Agencies/The-International-Labour-Organization-ILO-MEMBERSHIP.html|encyclopedia=Encyclopedia of the Nations|publisher=Advameg, Inc.|access-date=16 August 2012|year=2012}}&lt;/ref&gt; আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা ৰাষ্ট্ৰক সকলো প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোট আৰু চৰকাৰী প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোটৰ জৰিয়তে আই এল অ'ৰ সাধাৰণ সন্মিলনত সদস্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] ২০১৫ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ত যোগদান কৰে।&lt;ref&gt;International Labour Organization. (n.d.). ''About the ILO in the Cook Islands.'' Retrieved June 26, 2021, from https://www.ilo.org/suva/countries-covered/cook-islands/WCMS_410209/lang--en/index.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |title=Key document - ILO Constitution |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:62:0::NO:62:P62_LIST_ENTRIE_ID:2453907:NO |access-date=2024-03-23 |website=www.ilo.org}}&lt;/ref&gt;

যিবোৰ দেশ [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত আই এল অ'ৰ সদস্য আছিল, ১৯৪৬ চনত সংস্থাটোৰ নতুন সংবিধান কাৰ্যকৰী হোৱাৰ সময়তো সেই দেশসমূহ সদস্য হৈ থাকিল।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

==উদ্দেশ্য==

[[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]ই (১০ মে' ১৯৪৪) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পৰম্পৰাগত উদ্দেশ্যসমূহ পুনৰ উল্লেখ কৰাৰ লগতে দুটা নতুন দিশ সংযোজন কৰিছিল। এই দুটা দিশ আছিল [[সামাজিক নীতি]]ৰ ক্ষেত্ৰত [[মানৱ অধিকাৰ]]ৰ গুৰুত্ব আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot;&gt;Norman F. Dufty, [https://www.jstor.org/stable/2706128 &quot;Organizational Growth and Goal Structure: The Case of the ILO&quot;], (1972) 26 (3) ''International Organization'' 479 accessed 24 August 2011&lt;/ref&gt;{{Rp|481–2}} দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ সময়ত আই এল অ'ই &quot;উন্নত পৃথিৱীৰ আশা&quot;ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা নতুন বাস্তৱতা আৰু নতুন আকাংক্ষাৰ সৈতে নিজৰ মূল নীতিসমূহ খাপ খুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot;&gt;Joseph Sulkowski, [https://www.jstor.org/stable/2194455 &quot;The Competence of the International Labor Organization Under the United Nations System&quot;], (1951) 45 (2) ''The American Journal of International Law'' 286 accessed 24 August 2011.&lt;/ref&gt;{{Rp|287}} এই ঘোষণা [[ফিলাডেলফিয়া]]ত অনুষ্ঠিত আই এল অ'ৰ ২৬তম সন্মিলনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

১৯৪৬ চনত [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ত অনুষ্ঠিত সাধাৰণ সন্মিলনে আই এল অ'ৰ সংবিধান সংশোধন কৰাৰ সময়ত ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাখন সংবিধানৰ সৈতে সংলগ্ন কৰা হয়। সংবিধানৰ ১ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি ই সংবিধানৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰে।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot; /&gt;{{Rp|287}} ঘোষণাখনৰ অধিকাংশ দাবী আমেৰিকা আৰু পশ্চিম ইউৰোপৰ শ্ৰমিক সংঘ আৰু আই এল অ'ৰ সচিবালয়ৰ অংশীদাৰিত্বৰ ফল আছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

&quot;শ্ৰম কোনো পণ্য নহয়&quot; হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক নথিসমূহৰ প্ৰস্তাৱনাত প্ৰকাশ পোৱা এটা নীতি। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে মানুহক জড় [[পণ্য]], [[মানৱ মূলধন]], কেৱল [[উৎপাদনৰ উপাদান]] বা [[মানৱ সম্পদ]] হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে জীৱিকা অৰ্জনৰ বাবে কাম কৰা লোকসকলক [[মানৱ]] হিচাপে মৰ্যাদা আৰু সন্মান দিয়া উচিত। [[পল অ'হিগিনছ]]ৰ মতে এই বাক্যাংশটো [[জন কেলছ ইংগ্ৰাম]]ৰ সৈতে জড়িত। তেওঁ ১৮৮০ চনত [[ডাবলিন]]ত ব্ৰিটিছ [[ট্ৰেডছ ইউনিয়ন কংগ্ৰেছ]]ৰ এখন সভাত এই বাক্যাংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।&lt;ref&gt;O'Higgins, P., [https://academic.oup.com/ilj/article-abstract/26/3/225/664238 'Labour is not a Commodity' — an Irish Contribution to International Labour Law'] (1997) 26(3) Industrial Law Journal 225–234&lt;/ref&gt;

==ইতিহাস==

===উৎপত্তি===

ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সংস্থা হিচাপে আই এল অ' প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাতাসকলে ১৯১৯ চনৰ পূৰ্বেই সামাজিক চিন্তা আৰু কাৰ্যকলাপৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি লাভ কৰিছিল। মুখ্য সদস্যসকলে পূৰ্বৰ ব্যক্তিগত পেছাগত আৰু মতাদৰ্শগত নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে ইজনে সিজনক চিনি পাইছিল। এই নেটৱৰ্কসমূহত তেওঁলোকে সামাজিক নীতি সম্পৰ্কীয় জ্ঞান, অভিজ্ঞতা আৰু ধাৰণা বিনিময় কৰিছিল। যুদ্ধৰ পূৰ্বৰ &quot;[[জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়|জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়সমূহ]]&quot;, যেনে ১৯০০ চনত প্ৰতিষ্ঠিত [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন সমিতি]], আৰু [[সমাজবাদ]]ী [[দ্বিতীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়]]ৰ দৰে ৰাজনৈতিক নেটৱৰ্কসমূহ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম ৰাজনীতিৰ প্ৰতিষ্ঠানীকৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক আছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot;&gt;{{cite journal|author=VanDaele, Jasmien|title=Engineering Social Peace: Networks, Ideas, And the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages= 435–466|doi=10.1017/S0020859005002178|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছৰ সময়ত &quot;নিৰ্মাণযোগ্য সমাজ&quot;ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ স্থপতিসকলৰ সামাজিক পৰিকল্পনাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুঘটক আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন নতুন শাখা হিচাপে সামাজিক সংস্কাৰ ৰূপায়ণৰ এক উপযোগী মাধ্যম হৈ পৰিছিল। প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্যসকলৰ সামাজিক ন্যায় আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মৰ অধিকাৰৰ আদৰ্শসমূহ ১৯১৯ চনৰ [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ত হোৱা কূটনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক আপোচৰ দ্বাৰা সলনি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত আই এল অ'ৰ আদৰ্শবাদ আৰু বাস্তৱবাদৰ মাজৰ ভাৰসাম্য প্ৰকাশ পাইছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot; /&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ছোৱাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় [[শ্ৰম আন্দোলন]]ে শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে এটা বিস্তৃত কাৰ্যসূচী আগবঢ়াইছিল। ইয়াক যুদ্ধৰ সময়ত শ্ৰমিকসকলৰ সমৰ্থনৰ বিনিময়ত দিয়া ব্যৱস্থা হিচাপে বিবেচনা কৰা হৈছিল।{{clarify|date=August 2012}} যুদ্ধৰ পিছৰ পুনৰ্গঠন আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাই প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত আৰু যুদ্ধৰ ঠিক পিছতে বহু দেশৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। গ্ৰেট ব্ৰিটেইনত [[হুইটলি আয়োগ]] নামৰ পুনৰ্গঠন আয়োগৰ এটা উপ-সমিতিয়ে ১৯১৮ চনৰ জুলাই মাহৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত সমগ্ৰ বিশ্বতে &quot;ঔদ্যোগিক পৰিষদ&quot; স্থাপনৰ পৰামৰ্শ দিছিল।&lt;ref&gt;Haimson, Leopold H. and Sapelli, Giulio. ''Strikes, Social Conflict, and the First World War: An International Perspective.'' Milan: Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, 1992. {{ISBN|88-07-99047-4}}&lt;/ref&gt; [[ব্ৰিটিছ শ্ৰমিক দল]]ে ''শ্ৰম আৰু নতুন সামাজিক ব্যৱস্থা'' নামৰ নথিৰ জৰিয়তে নিজৰ পুনৰ্গঠন কাৰ্যসূচী প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Shapiro, Stanley|title=The Passage of Power: Labor and the New Social Order|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=120|year=1976|jstor=986599|issue=6|pages=464–474}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত তৃতীয় [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ আন্তঃমিত্ৰ শ্ৰমিক আৰু সমাজবাদী সন্মিলন]]ত গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, বেলজিয়াম আৰু ইটালীৰ প্ৰতিনিধিসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক অধিকাৰ সংস্থা, গোপন কূটনীতিৰ অন্ত আৰু অন্যান্য লক্ষ্যৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।&lt;ref&gt;[[ইৱাও আয়ুছাৱা|Ayusawa, Iwao Frederick]]. ''International Labour Legislation''. Clark, N.J.: Lawbook Exchange, 2005. {{ISBN|1-58477-461-4}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত [[আমেৰিকান ফেডাৰেচন অৱ লেবাৰ]]ে নিজৰ পৃথক আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে নিৰপেক্ষ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছিল। ইয়াত [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ জৰিয়তে বহু ক্ৰমিক উন্নতি সাধনৰ আহ্বান জনোৱা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Foner&quot;&gt;Foner, Philip S. ''History of the Labor Movement in the United States. Vol. 7: Labor and World War I, 1914–1918.'' New York: International Publishers, 1987. {{ISBN|0-7178-0638-3}}&lt;/ref&gt;

====আই এফ টি ইউ বাৰ্ণ সন্মিলন====

যুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ লগে লগে যুদ্ধোত্তৰ পৃথিৱী সম্পৰ্কে দুটা পৃথক ধাৰণা আগবাঢ়ি আহিছিল। প্ৰথমটো [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে আগবঢ়াইছিল। এই সংস্থাই ১৯১৯ চনৰ জুলাই মাহত ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[বাৰ্ণ]]ত এখন সভাৰ আহ্বান জনাইছিল। বাৰ্ণৰ সভাত আই এফ টি ইউৰ ভৱিষ্যৎ আৰু পূৰ্বৰ কেইবছৰত উত্থাপিত বিভিন্ন প্ৰস্তাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ কথা আছিল। আই এফ টি ইউৱে [[কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহ]]ৰ প্ৰতিনিধিসকলক সমান মৰ্যাদাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰো প্ৰস্তাৱ দিছিল। [[ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]ে সভাখন বৰ্জন কৰিছিল। তেওঁ কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহৰ প্ৰতিনিধিসকলক যুদ্ধৰ বাবে তেওঁলোকৰ দেশৰ ভূমিকাৰ স্বীকাৰোক্তি হিচাপে অধীনস্থ মৰ্যাদা দিয়াৰ পক্ষপাতী আছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে গম্পাৰ্ছে [[উড্ৰ' উইলছন]]ৰ [[চৈধ্য দফা]]ক একমাত্ৰ ভিত্তি হিচাপে লৈ পেৰিছত সভা অনুষ্ঠিত কৰাৰ পক্ষপাতী আছিল। আমেৰিকাৰ বৰ্জনৰ পিছতো বাৰ্ণৰ সভা নিৰ্ধাৰিত সময়ত অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত বাৰ্ণ সন্মিলনে মজুৰিভিত্তিক শ্ৰমৰ অন্ত আৰু সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ দাবী জনায়। এই লক্ষ্যসমূহ তৎক্ষণাৎ পূৰণ কৰিব নোৱাৰিলে, [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সৈতে সংযুক্ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাই শ্ৰমিক আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন আৰু কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে বুলি পৰামৰ্শ দিয়া হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

====আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন আয়োগ====

ইফালে [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ে সাম্যবাদৰ প্ৰতি জনসমৰ্থন হ্ৰাস কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ মিত্ৰশক্তি|মিত্ৰশক্তিসমূহ]]ে উদীয়মান শান্তি চুক্তিত শ্ৰমিক সংঘ আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা ধাৰা অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সম্পৰ্কৰ পথ নিৰ্দেশ কৰিবলৈ এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা স্থাপন কৰিবলৈ সন্মত হয়। শান্তি সন্মিলনে এই প্ৰস্তাৱসমূহৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন সম্পৰ্কীয় পৰামৰ্শদাতা আয়োগ গঠন কৰে। আয়োগখনে ১৯১৯ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰে আৰু গম্পাৰ্ছক অধ্যক্ষ হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

[[File:Picture of Samuel Gompers.jpg|thumb|upright|left|১৯১৮ চনত [[আলবাৰ থমাছ]]ৰ সৈতে ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]

আয়োগৰ বৈঠকসমূহৰ সময়ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ বাবে দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰস্তাৱ উত্থাপিত হৈছিল। ব্ৰিটেইনে এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল, যিয়ে শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন কৰিব আৰু জাতিসমূহৰ লীগৰ প্ৰতিজন সদস্যই সেই আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিব। প্ৰতিখন দেশৰ দুজনকৈ প্ৰতিনিধি সংসদত থাকিব লাগিছিল। এজন শ্ৰমিক আৰু এজন পৰিচালনা পক্ষৰ প্ৰতিনিধি।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt; এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ে শ্ৰম সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা সংগ্ৰহ কৰি নতুন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদৰ ধাৰণাৰ দাৰ্শনিকভাৱে বিৰোধী আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডই আমেৰিকাত ইতিমধ্যে লাভ কৰা সীমিত সুৰক্ষাসমূহ হ্ৰাস কৰিব বুলি বিশ্বাস কৰা গম্পাৰ্ছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক কেৱল পৰামৰ্শ দিয়াৰ ক্ষমতা দিয়াৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। আইন ৰূপায়ণৰ দায়িত্ব জাতিসমূহৰ লীগৰ ওপৰত এৰি দিব লাগে বুলি তেওঁ মত প্ৰকাশ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ প্ৰতিনিধিসকলৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা সত্ত্বেও আমেৰিকাৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

গম্পাৰ্ছে শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা খচৰা চনদৰ কাৰ্যসূচীও নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। আমেৰিকাই দহটা প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰে তিনিটা কোনো পৰিৱৰ্তন নকৰাকৈ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল শ্ৰমক [[পণ্য|পণ্য]] হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয়; সকলো শ্ৰমিকৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে পৰ্যাপ্ত মজুৰিৰ অধিকাৰ আছে; আৰু সমান কামৰ বাবে মহিলাই সমান মজুৰি লাভ কৰিব লাগে। বাকস্বাধীনতা, সংবাদ মাধ্যম, সভা আৰু সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰা এটা প্ৰস্তাৱ কেৱল সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। ১৬ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিবহণ নিষিদ্ধ কৰাৰ প্ৰস্তাৱটো ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞালৈ সলনি কৰা হৈছিল। [[আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন|আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন]]ৰ প্ৰস্তাৱটো আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন বা ৪০ ঘণ্টীয়া কৰ্মসপ্তাহৰ প্ৰয়োজনীয়তা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। কম উৎপাদনশীল দেশসমূহৰ বাবে ইয়াত ব্যতিক্ৰম ৰখা হৈছিল। আন চাৰিটা আমেৰিকান প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰা হৈছিল। ইফালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিনিধিসকলে আৰু তিনিটা ধাৰা প্ৰস্তাৱ কৰিছিল আৰু সেইবোৰ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল সাপ্তাহিক বিশ্ৰামৰ বাবে এটা বা ততোধিক দিন, বিদেশী শ্ৰমিকৰ বাবে আইনৰ সমতা আৰু কাৰখানাৰ পৰিস্থিতিৰ নিয়মীয়া আৰু সঘন পৰিদৰ্শন।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

আয়োগে ১৯১৯ চনৰ ৪ মাৰ্চত চূড়ান্ত প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰে। শান্তি সন্মিলনে ১১ এপ্ৰিলত কোনো সংশোধন নকৰাকৈ প্ৰতিবেদনখন গ্ৰহণ কৰে। প্ৰতিবেদনখন [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ ত্ৰয়োদশ অংশ হিচাপে পৰিগণিত হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

===দুয়ো বিশ্বযুদ্ধৰ মাজৰ সময়===

প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন ১৯১৯ চনৰ ২৯ অক্টোবৰত [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]ৰ [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]ত আৰম্ভ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616(1919-1).pdf|title=International Labor Conference. October 29, 1919 – November 29, 1919|publisher= Washington Government Printing Office 1920|website= International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012135621/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616%281919-1%29.pdf|archive-date=12 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; সন্মিলনে প্ৰথম ছখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম অভিসন্ধি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এইবোৰত উদ্যোগত কৰ্মঘণ্টা, নিবনুৱা সমস্যা, মাতৃত্বকালীন সুৰক্ষা, মহিলাৰ নিশাৰ কাম, ন্যূনতম বয়স আৰু উদ্যোগত কিশোৰ-কিশোৰীৰ নিশাৰ কামৰ বিষয়ে ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/about/history.htm|title=Origins and history|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt; বিশিষ্ট ফৰাচী সমাজবাদী [[আলবাৰ থমাছ]] ইয়াৰ প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান হৈছিল।

মুকলি হতাশা আৰু তীব্ৰ সমালোচনাৰ মাজতো পুনৰ গঠন কৰা [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে এই ব্যৱস্থাৰ সৈতে দ্ৰুতভাৱে খাপ খুৱাই লৈছিল। আই এফ টি ইউৱে ক্ৰমান্বয়ে আই এল অ'ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত প্ৰচাৰ আৰু দাবী উত্থাপনৰ কামৰ ওপৰত নিজৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যকলাপ কেন্দ্ৰীভূত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Reiner Tosstorff|title=The International Trade-Union Movement and the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages=399–433|doi=10.1017/S0020859005002166|url=http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319131726/http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|archive-date=19 March 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আই এল অ'ৰ সদস্য নাছিল। কাৰণ আমেৰিকাৰ ছিনেটে জাতিসমূহৰ লীগৰ চুক্তি নাকচ কৰিছিল আৰু আমেৰিকাই ইয়াৰ কোনো সংস্থাত যোগদান কৰিব পৰা নাছিল। [[ফ্ৰেংকলিন ডেলানো ৰুজভেল্ট]] আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পিছত নতুন প্ৰশাসনে জাতিসমূহৰ লীগৰ সদস্য নোহোৱাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ বাবে পুনৰ চেষ্টা কৰিছিল। ১৯৩৪ চনৰ ১৯ জুনত আমেৰিকাৰ কংগ্ৰেছে ৰাষ্ট্ৰপতিক জাতিসমূহৰ লীগত যোগদান নকৰাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ অনুমতি দি এটা যুটীয়া প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২২ জুনত আই এল অ'ই আমেৰিকাৰ চৰকাৰক সংস্থাটোত যোগদান কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাই এটা প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২০ আগষ্টত আমেৰিকাৰ চৰকাৰে ইতিবাচক সঁহাৰি জনায় আৰু আই এল অ'ত নিজৰ আসন গ্ৰহণ কৰে।

{{Wide image|1919-ILC-secretariatstaff.jpg|950|১৯১৯ চনত ৱাশ্বিংটন ডি.চি.ত অনুষ্ঠিত প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কৰ্মচাৰীসকল। সন্মুখত [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]।}}

===যুদ্ধকাল আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘ===

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত ছুইজাৰলেণ্ড জাৰ্মান সেনাৰ দ্বাৰা পৰিৱেষ্টিত হৈ থকাৰ সময়ত আই এল অ'ৰ সঞ্চালক [[জন জি. ৱিনান্ট]]ে জেনেভা এৰি যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৪০ চনৰ আগষ্টত [[কানাডা]] চৰকাৰে আনুষ্ঠানিকভাৱে আই এল অ'ক [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]ত আশ্ৰয় ল'বলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। চল্লিশজন কৰ্মচাৰীক অস্থায়ী কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু তেওঁলোকে ১৯৪৮ চনলৈ মেকগিলৰ পৰা কাম কৰি থাকে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/support/lib/century/index2.htm|title=ILO|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt;

১৯৪৬ চনত জাতিসমূহৰ লীগৰ অন্ত পৰাৰ পিছত আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘ ব্যৱস্থাৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থা হয়।&lt;ref name=&quot;e11022&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630004817/https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-date=30 June 2017|title=Photo Gallery|year=2011|publisher=ILO|access-date=30 May 2011}}&lt;/ref&gt; সংশোধিত সংবিধানত সংস্থাটোৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য সম্পৰ্কীয় [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]] (১৯৪৪) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

===শীতল যুদ্ধৰ সময়===

[[File:Minister of Labor Mr. Wilopo is having a conversation with the Deputy Director General of the ILO Dr. R. Rao.jpg|thumb|১৯৫০ চনৰ ১৫ মাৰ্চত তেতিয়াৰ ইণ্ডোনেছিয়াৰ শ্ৰম মন্ত্ৰী [[উইলোপো]]ৰ সৈতে আই এল অ'ৰ উপ-সঞ্চালক প্ৰধান আৰ. ৰাও]]

১৯৫০ৰ দশকৰ শেষৰফালৰ পৰা স্বাধীন হোৱা পূৰ্বৰ উপনিৱেশসমূহৰ সম্ভাৱ্য সদস্যপদৰ বাবে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ সংস্থাটোৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৬৩ চনৰ সঞ্চালক প্ৰধানৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সম্ভাৱ্য নতুন সদস্যসকলৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO: 'Programme and Structure of the ILO':report of the Director General, 1963.&lt;/ref&gt; বিশ্ব পৰিৱেশৰ এই পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ফলত সংস্থাটোৰ ভিতৰৰ বিদ্যমান ৰাজনীতিত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছিল&lt;ref&gt;R. W. Cox, &quot;ILO: Limited Monarchy&quot; in R.W. Cox and H. Jacobson ''The Anatomy of Influence: Decision Making in International Organization'' Yale University Press, 1973 pp.102-138&lt;/ref&gt; আৰু ইয়াৰ ফলত পৰৱৰ্তী সময়ত সংস্থাটোৰ সৈতে আমেৰিকাৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

১৯৭০ চনৰ জুলাইত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ এজন সহকাৰী সঞ্চালক প্ৰধান নিযুক্ত কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ প্ৰতি দিয়া আৰ্থিক সহায়ৰ ৫০ শতাংশ বন্ধ কৰি দিছিল। এই নিযুক্তিৰ সমালোচনা আই এল অ'ৰ ব্ৰিটিছ সঞ্চালক প্ৰধান [[চি. উইলফ্ৰেড জেংকছ]] আৰু [[এ এফ এল–চি আই অ']]ৰ সভাপতি [[জৰ্জ মেনি]] আৰু নিউ জাৰ্চিৰ বিধায়ক [[জন ই. ৰুনি]]ৰ পৰা আহিছিল। অৱশেষত অৱশ্যে ধন পৰিশোধ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot;&gt;{{cite journal|last=Beigbeder|first=Yves|title=The United States' Withdrawal from the International Labor Organization|journal=Relations Industrielles / Industrial Relations|year=1979|volume=34|issue=2|pages=223–240|url=http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|doi=10.7202/028959ar|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609070528/http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|archive-date=9 June 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Communication from the Government of the United States|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf |publisher=International Labour Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063409/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}. United States letter dated 5 November 1975 containing notice of withdrawal from the International Labour Organization.&lt;/ref&gt;

[[File:Tripartite.png|thumb|১৯৭৬ চনৰ [[ত্ৰিপাক্ষিক পৰামৰ্শ অভিসন্ধি]]ৰ অনুমোদনসমূহ]]

১৯৭৫ চনৰ ১২ জুনত আই এল অ'ই [[পেলেষ্টাইন মুক্তি সংস্থা]]ক ইয়াৰ সভাসমূহত পৰ্যবেক্ষকৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিবলৈ ভোটদান কৰে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ইজৰাইলৰ প্ৰতিনিধিসকলে সভাখন ত্যাগ কৰে। ইয়াৰ পিছত [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিনিধি সভা]]ই ধন ৰখাই থোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৭৫ চনৰ ৬ নৱেম্বৰত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি যোৱাৰ জাননী দিয়ে। ইয়াৰ মতে সংস্থাটো ৰাজনৈতিকভাৱে প্ৰভাৱিত হৈছিল। আমেৰিকাই লগতে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে সাম্যবাদী দেশসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰকৃত &quot;ত্ৰিপাক্ষিক&quot; নাছিল। ১৯৭৭ চনৰ ১ নৱেম্বৰত এই প্ৰত্যাহাৰ কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot; /&gt;

সংস্থাটোৰ পৰা কিছু সুবিধা লাভ কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ ১৯৮০ চনত পুনৰ আই এল অ'ত যোগদান কৰে। এই ঘটনাই আংশিকভাৱে আই এল অ'ৰ মানৱ অধিকাৰকেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা আঁতৰি [[ৱাশ্বিংটন সহমত]]ৰ সমৰ্থনৰ দিশলৈ পৰিৱৰ্তনত ভূমিকা লৈছিল। অৰ্থনীতিবিদ [[গাই ষ্টেণ্ডিং]]ৰ মতে আই এল অ'ই গাঁথনিগত বৈষম্য হ্ৰাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ পৰা নিয়োগৰ সমতাৰ প্ৰচাৰ কৰা সংস্থালৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Standing2008&quot;&gt;{{cite journal|last=Standing|first=Guy|title=The ILO: An Agency for Globalization?|journal=Development and Change|year=2008|volume=39|issue=3|pages=355–384|url=http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|access-date=4 August 2012|doi=10.1111/j.1467-7660.2008.00484.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013085605/http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|archive-date=13 October 2013}}&lt;/ref&gt;

১৯৮১ চনত [[পোলেণ্ড]] চৰকাৰে [[সামৰিক আইন]] ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ ফলত [[ছলিডাৰ্নোস্ক]]ৰ কাৰ্যকলাপ বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু ইয়াৰ বহু নেতা আৰু সদস্যক আটক কৰা হয়। আই এল অ'ৰ সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সমিতিয়ে ১৯৮২ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনত পোলেণ্ডৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ দাখিল কৰে। তদন্তৰ বাবে গঠন কৰা এখন আয়োগে পোলেণ্ডে [[সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা অভিসন্ধি|আই এল অ'ৰ ৮৭ নং অভিসন্ধি]] আৰু [[সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ আৰু সামূহিক দৰ-দাম অভিসন্ধি, ১৯৪৯|৯৮ নং অভিসন্ধি]] উলংঘা কৰা বুলি বিচাৰি পায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C087|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_Ilo_Code:C098|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; পোলেণ্ডে ১৯৫৭ চনত এই অভিসন্ধিসমূহ অনুমোদন কৰিছিল। আই এল অ' আৰু আন বহু দেশ আৰু সংস্থাই পোলেণ্ড চৰকাৰৰ ওপৰত চাপ প্ৰয়োগ কৰিছিল। অৱশেষত ১৯৮৯ চনত চৰকাৰে ছলিডাৰ্নোস্কক আইনগত মৰ্যাদা দিয়ে। সেই বছৰতে চৰকাৰ আৰু ছলিডাৰ্নোস্কৰ মাজত এখন গোলমেজ আলোচনা অনুষ্ঠিত হয়। তাত আই এল অ'ৰ নীতি অনুসৰি সংগঠনটোৰ পুনৰ আইনী স্বীকৃতিৰ চৰ্তসমূহত সন্মতি প্ৰকাশ কৰা হয়। চৰকাৰে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত পোলেণ্ডত প্ৰথম মুক্ত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ বাবেও সন্মতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.ilo.org/budapest/information-resources/press-releases/WCMS_477275/lang--en/index.htm|title=The ILO and the story of Solidarnoc|website=International Labour Organization|date=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;

==কাৰ্যালয়সমূহ==

===আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়===

[[File:Cwr aerial 1937.jpg|thumb|[[উইলিয়াম ৰেপাৰ্ড কেন্দ্ৰ]], ১৯২৬ৰ পৰা ১৯৭৪লৈ আই এল অ'ৰ আসন; বৰ্তমান [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়]]

আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভাত অৱস্থিত। ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰথম কেইমাহমান সংস্থাটোৰ কাৰ্যালয় লণ্ডনত আছিল। ১৯২০ চনৰ গ্ৰীষ্মকালত ই জেনেভালৈ স্থানান্তৰিত হয়। জেনেভাত ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰৰ আৰিয়ানা সম্পত্তিত আছিল। সেই ভৱনটোত পূৰ্বতে থুডিকাম আবাসিক বিদ্যালয় আছিল আৰু বৰ্তমান [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰেড ক্ৰছ সমিতি]]ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আছে। কাৰ্যালয়ৰ কাম বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ১৯২৬ চনত জেনেভা হ্ৰদৰ পাৰত এটা উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত মুখ্য কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ইয়াৰ নক্সা কৰিছিল [[জৰ্জ এপিটো]]ই। বৰ্তমান এই ভৱনটো [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়।

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত কাৰ্যালয়টো সাময়িকভাৱে কানাডাৰ [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ৰ [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]লৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল।

বৰ্তমান আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰত, ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয়ৰ ওচৰতে অৱস্থিত। [[ইউজিন বোডুৱাঁ]], [[পিয়েৰ লুইজি নেৰভি]] আৰু [[আলবাৰ্টো কামেনজিণ্ড]]ৰ নক্সাত নিৰ্মিত এই দ্বি-অৱতল আয়তাকাৰ ভৱনটো ১৯৬৯ চনৰ পৰা ১৯৭৪ চনৰ ভিতৰত কঠোৰ যুক্তিবাদী স্থাপত্যশৈলীত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নিৰ্মাণৰ সময়ত ই ছুইজাৰলেণ্ডৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰশাসনিক ভৱন আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/features/WCMS_649270/lang--en/index.htm|title=A house for social justice - past, present and future|website=International Labour Organization|date=9 November 2018|access-date=8 December 2020}}&lt;/ref&gt;

===আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

* [[আফ্ৰিকা]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[আবিদজান]], ক'ট দিভোৱাৰ
* [[এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেংকক]], থাইলেণ্ড
* [[ইউৰোপ]] আৰু [[মধ্য এছিয়া]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
* [[লেটিন আমেৰিকা]] আৰু [[কেৰিবিয়ান]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[লিমা]], পেৰু
* [[আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহ]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেইৰুট]], লেবানন

===উপ-আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

এইবোৰক &quot;মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থান কাৰিকৰী সহায়তা দল&quot; বুলি কোৱা হয়। এই দলসমূহে নিজৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত কেইবাখনো দেশৰ কাম-কাজত কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়।

[[File:OIT Santiago 20200127 06.jpg|thumb|[[ছাণ্টিয়াগো]]ত আই এল অ'ৰ কাৰ্যালয়]]

* উত্তৰ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[কায়ৰো]], ইজিপ্ত
* পশ্চিম আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ডাকাৰ]], ছেনেগাল
* পূব আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প্ৰিটোৰিয়া]], দক্ষিণ আফ্ৰিকা
* মধ্য আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[য়াউণ্ডে]], কেমেৰুণ
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেইৰুট, লেবানন
* দক্ষিণ এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[নতুন দিল্লী]], ভাৰত
* পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেংকক, থাইলেণ্ড
* মধ্য আৰু পূব ইউৰোপৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[বুদাপেষ্ট]], হাংগেৰী
* পূব ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[মস্কো]], ৰাছিয়া
* এণ্ডিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, লিমা, পেৰু
* কেৰিবিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প'ৰ্ট অৱ স্পেইন]], ট্ৰিনিদাদ আৰু ট'বাগো
* মধ্য আমেৰিকাৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছান জোছে]], ক'ষ্টা ৰিকা
* লেটিন আমেৰিকাৰ দক্ষিণ ক'নৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছাণ্টিয়াগো]], চিলি

===দেশীয় আৰু যোগাযোগ কাৰ্যালয়===

* আফ্ৰিকাত: [[আবিদজান]], [[আবুজা]], [[আদিছ আবাবা]], [[আলজিয়াৰ্ছ]], [[আন্তানানাৰিভো]], কায়ৰো, ডাকাৰ, [[দাৰ এছ ছালাম]], [[হাৰাৰে]], [[কিনছাছা]], [[লুছাকা]], প্ৰিটোৰিয়া, য়াউণ্ডে
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহত: বেইৰুট, [[দোহা]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2019/10/1049471|title = New labour laws in Qatar benefiting migrant workers a 'momentous step forward': ILO|date = 17 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/beirut/media-centre/news/WCMS_627158/lang--en/index.htm|title=ILO inaugurates its first project office in Qatar|date=30 April 2018}}&lt;/ref&gt; [[জেৰুজালেম]]
* এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত: বেংকক, [[বেইজিং]], [[কলম্বো]], [[ঢাকা]], [[হানোই]], [[ইছলামাবাদ]], [[জাকাৰ্টা]], [[কাবুল]], [[কাঠমাণ্ডু]], [[মেনিলা]], নতুন দিল্লী, [[ছুভা]], [[টকিঅ']], [[য়াংগুন]]
* ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াত: [[আংকাৰা]], [[বাৰ্লিন]], [[ব্ৰাছেলছ]], বুদাপেষ্ট, [[লিছবন]], [[মাদ্ৰিদ]], মস্কো, [[পেৰিছ]], [[ৰোম]]
* আমেৰিকাত: [[ব্ৰাছিলিয়া]], [[বুয়েনছ আয়াৰ্ছ]], [[মেক্সিকো চহৰ]], [[নিউয়ৰ্ক]], লিমা, প'ৰ্ট অৱ স্পেইন, ছান জোছে, ছাণ্টিয়াগো, [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]
==কাৰ্যকলাপ==
[[File:ILO Hall 2025.jpg|thumb|upright|জেনেভাত থকা আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ভৱনৰ মাজভাগৰ হল]]

===অভিসমূহ===
{{main|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ অভিসমূহৰ তালিকা}}

২০২৬ চনলৈকে আই এল অ'ই ১৯৩টা অভিসম গ্ৰহণ কৰিছিল। এই অভিসমসমূহ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিৰ ভোটৰ দ্বাৰা পৰ্যাপ্তসংখ্যক অনুমোদন লাভ কৰাৰ পিছত কাৰ্যকৰী হয়। অৱশ্যে অনুমোদন লাভ নকৰিলেও আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহক [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] হিচাপে গণ্য কৰা হয়। কোনো অভিসম কাৰ্যকৰী হোৱাৰ পিছত ইয়াক অনুমোদন কৰা দেশসমূহে ইয়াৰ বিধানসমূহ প্ৰয়োগ কৰাৰ আইনী বাধ্যবাধকতা লাভ কৰে।

প্ৰতি বছৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ মানদণ্ড প্ৰয়োগ সমিতিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড উলংঘনৰ অভিযোগসমূহৰ কেইবাটাও পৰীক্ষা কৰে। চৰকাৰসমূহে তেওঁলোকে অনুমোদন কৰা অভিসমসমূহৰ বাধ্যবাধকতা কিমানদূৰ পালন কৰিছে সেই বিষয়ে প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিব লাগে। সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে অনুমোদন নকৰা অভিসমসমূহৰো পৰামৰ্শৰ দৰে একে আইনী শক্তি থাকে।

১৯৯৮ চনত ৮৬সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে ''[[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণা]]'' গ্ৰহণ কৰে। এই ঘোষণাত চাৰিটা মৌলিক নীতি উল্লেখ কৰা হৈছে:&lt;ref name=&quot;ILO-Declaration&quot;&gt;{{cite web |year=1998 |title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work |url=http://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm |access-date=16 August 2012 |work=Rights at Work |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

* শ্ৰমিকসকলৰ মুক্তভাৱে সংগঠিত হোৱা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম|সামূহিক দৰ-দাম কৰাৰ]] অধিকাৰ
* [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম|জোৰপূৰ্বক আৰু বাধ্যতামূলক শ্ৰম]]ৰ অৱসান
* [[শিশু শ্ৰম]]ৰ অৱসান
* [[নিয়োগত বৈষম্য|শ্ৰমিকসকলৰ মাজত অন্যায় বৈষম্য]]ৰ অৱসান

আই এল অ'ৰ মতে ইয়াৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে সংশ্লিষ্ট আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহত অন্তৰ্ভুক্ত এই নীতিসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে সন্মান কৰাৰ বাবে কাম কৰাৰ বাধ্যবাধকতা আছে। এই মৌলিক নীতিসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহ এতিয়া অধিকাংশ সদস্য ৰাষ্ট্ৰই অনুমোদন কৰিছে।&lt;ref&gt;See the list of ratifications at {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120524225645/http://www.ilo.org/ilolex/english/docs/declworld.htm|title=Ilo.org}}&lt;/ref&gt;

প্ৰটোকলসমূহ সদায় অভিসমৰ সৈতে জড়িত থাকে। এইবোৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি হ'লেও নিজাববীয়াকৈ অস্তিত্ব নাথাকে। অভিসমৰ দৰে প্ৰটোকলসমূহো অনুমোদন কৰিব পাৰি।

পৰামৰ্শসমূহৰ অভিসমৰ দৰে বাধ্যতামূলক শক্তি নাথাকে আৰু সেইবোৰ অনুমোদনৰ অধীন নহয়। অভিসমৰ সৈতে একে সময়তে পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰি অভিসমৰ অতিৰিক্ত বা অধিক বিশদ বিধান যোগ কৰিব পাৰি। আন কিছুমান ক্ষেত্ৰত পৰামৰ্শ পৃথকভাৱে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি আৰু কোনো নিৰ্দিষ্ট অভিসমৰ সৈতে সম্পৰ্ক নথকা বিষয় সামৰি ল'ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Recommendations |url=http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12010:0::NO::: |website=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন===

আই এল অ'ই বছৰত এবাৰ জেনেভাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন অনুষ্ঠিত কৰে। এই সন্মিলনত অভিসম আৰু পৰামৰ্শকে ধৰি আই এল অ'ৰ বিস্তৃত নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Conference |url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/international-labour-conference/lang--en/index.htm |access-date=24 May 2012 |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; এই সন্মিলনক &quot;আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংসদ&quot; বুলিও কোৱা হয়। ইয়াত আই এল অ'ৰ সাধাৰণ নীতি, কৰ্মসূচী আৰু বাজেটৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা হয় আৰু পৰিচালনা পৰিষদ নিৰ্বাচন কৰা হয়।

প্ৰথমখন সন্মিলন ১৯১৯ চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;vittin&quot;&gt;Vittin-Balima, C., [https://library.fes.de/pdf-files/gurn/00067.pdf Migrant workers: The ILO standards], archived at ''Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung'', accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt; ওপৰৰ [[#যুদ্ধৰ মাজৰ সময়|যুদ্ধৰ মাজৰ সময়]] অংশ চাওক।

প্ৰতিখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰক দুজন চৰকাৰী প্ৰতিনিধি, এজন নিয়োগকৰ্তা প্ৰতিনিধি আৰু এজন শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিৰে গঠিত এটা প্ৰতিনিধিদলে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সকলো প্ৰতিনিধিৰ নিজা ভোটাধিকাৰ থাকে আৰু প্ৰতিখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ জনসংখ্যা যিমানেই নহওক কিয় সকলো ভোটৰ মূল্য সমান। নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিসকলক সাধাৰণতে সংশ্লিষ্ট দেশৰ নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকসকলৰ সৰ্বাধিক প্ৰতিনিধিত্বশীল ৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনৰ সৈতে আলোচনা কৰি নিৰ্বাচন কৰা হয়। সাধাৰণতে শ্ৰমিক আৰু নিয়োগকৰ্তা প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ভোটদানৰ মাজত সমন্বয় কৰে। সকলো প্ৰতিনিধিৰ সমান অধিকাৰ থাকে আৰু তেওঁলোকে কোনো গোট হিচাপে ভোট দিবলৈ বাধ্য নহয়।

প্ৰতিনিধিসকলে পৰামৰ্শদাতা আৰু বিকল্প প্ৰতিনিধিৰ সৈতে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---relconf/documents/meetingdocument/wcms_844627.pdf Final list of delegations, International Labour Conference, 110th Session, 2022], accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt; সকলো প্ৰতিনিধিৰ সমান অধিকাৰ থাকে। তেওঁলোকে মুক্তভাৱে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিব পাৰে আৰু নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি ভোট দিব পাৰে। মতামতৰ এই বৈচিত্ৰ্যই অতি বৃহৎ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা বা [[সৰ্বসন্মতি|সৰ্বসন্মতিক্ৰমে]] সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাত বাধা নিদিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=The International Labour Conference | url=https://cbsd.ilo.org/cbsd_initiatives/international-labour-conference | publisher=International Labour Organization | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰীসকলেও সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে। চৰকাৰী আৰু অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনসমূহেও পৰ্যবেক্ষক হিচাপে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ ১০৯সংখ্যক অধিৱেশন ২০২০ চনৰ পৰা পিছুৱাই ২০২১ চনৰ মে' মাহত অনুষ্ঠিত কৰা হয়। [[ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ বাবে সন্মিলনখন অনলাইনত অনুষ্ঠিত হৈছিল। ২০২১ চনৰ ২০ মে'ত [[জেনেভা]]ত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু তাত বিষয়ববীয়া নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত জুন, নৱেম্বৰ আৰু ডিচেম্বৰ মাহত বৈঠক অনুষ্ঠিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2021 |title=109th International Labour Conference to be held virtually, opening in May |url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_791932/lang--en/index.htm}}&lt;/ref&gt; ১১০সংখ্যক অধিৱেশন ২০২২ চনৰ ২৭ মে'ৰ পৰা ১১ জুনলৈ অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://ilo-live-frontend.netlify.app/events/110th-international-labour-conference-2022-05 110th International Labour Conference], accessed 25 September 2022&lt;/ref&gt; ১১১সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধিৱেশন ২০২৩ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/ilc/ILCSessions/111/lang--en/index.htm 111th Session of the International Labour Conference], 5–16 June 2023, accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt;

===বিশ্বজনীন মঞ্চৰ বৈঠক===

আই এল অ'ই ব্যৱসায় আৰু নিয়োগৰ নিৰ্দিষ্ট খণ্ডসমূহৰ সৈতে জড়িত বিষয়ত নিয়মীয়াকৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ত্ৰিপাক্ষিক সমাৱেশ আৰু বিশ্বজনীন আলোচনাৰ মঞ্চ আয়োজন কৰে।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/sector/activities/sectoral-meetings/lang--en/index.htm Sectoral meetings], accessed 19 January 2024&lt;/ref&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১১ চনত বিশ্বব্যাপী জাহাজ পৰিবহণৰ বাবে [[আন্তঃমাধ্যমিক পাত্ৰ|পাত্ৰ]] পেকেজিং কৰাৰ সময়ত [[যোগান শৃংখল]]ৰ সুৰক্ষা আৰু ২০১২ চনত [[শৈশৱৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষা]]ৰ নিয়োগৰ পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/global/docs/WCMS_151472/lang--en/index.htm &quot;Any fool can stuff a container?&quot;: ILO to discuss safety in growing container industry], published 14 February 2011, accessed 19 January 2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |author=ILO |url= |title=Early childhood education and educators: Global Dialogue Forum on Conditions of Personnel in Early Childhood Education, Geneva, 22–23 February 2012 |publisher=International Labour Office, Sectoral Activities Department |year=2012 |isbn= |location=Geneva}}&lt;/ref&gt;

===শ্ৰম পৰিসংখ্যা===

আই এল অ' শ্ৰম পৰিসংখ্যাৰ এটা প্ৰধান উৎস। সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে শ্ৰমৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ দিশত তেওঁলোকৰ অগ্ৰগতি নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ শ্ৰম পৰিসংখ্যা গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। পৰিসংখ্যাগত কামৰ অংশ হিচাপে আই এল অ'ই কেইবাটাও তথ্যভাণ্ডাৰ পৰিচালনা কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/statistics-and-databases/lang--en/index.htm|title=ILO statistics overview|work=International Labour Organization|date=16 April 2024 }}&lt;/ref&gt; এই তথ্যভাণ্ডাৰত ২০০খনতকৈ অধিক দেশৰ ১১টা প্ৰধান তথ্য শৃংখলা অন্তৰ্ভুক্ত আছে। ইয়াৰ উপৰি আই এল অ'ই কেইবাখনো শ্ৰম পৰিসংখ্যাৰ সংকলন প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ''শ্ৰম বজাৰৰ মুখ্য সূচক''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/empelm/what/WCMS_114240/lang--en/index.htm|title=Key Indicators of the Labour Market (KILM)|work=International Labour Organization|date=11 December 2013 }}&lt;/ref&gt; অন্যতম। ইয়াত শ্ৰম অংশগ্ৰহণৰ হাৰ, নিয়োগ, নিবনুৱা, শিক্ষাগত অৰ্হতা, শ্ৰম ব্যয় আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ২০টা মুখ্য সূচক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। এই সূচকসমূহৰ বহুতো আন সংগঠনে প্ৰস্তুত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম তুলনাৰ বিভাগ|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম তুলনা বিভাগ]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম পৰিসংখ্যা ব্যুৰো|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম পৰিসংখ্যা ব্যুৰো]]ৱে উৎপাদন খণ্ডৰ ঘণ্টাভিত্তিক পাৰিশ্ৰমিকৰ সূচক প্ৰস্তুত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kilm.ilo.org/KILMnetBeta/pdf/kilm17EN-2009.pdf|website=International Labour Organization, KILM 17|title=Hourly compensation costs|access-date=2 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711163957/http://kilm.ilo.org/KILMnetBeta/pdf/kilm17EN-2009.pdf|archive-date=11 July 2012}}&lt;/ref&gt;

[[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগ|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগ]]ে প্ৰতি বছৰে ''[[শিশু শ্ৰম বা জোৰপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা|শিশু শ্ৰম বা জোৰপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা]]'' প্ৰকাশ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|title=List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor|work=U.S. Department of Labor |access-date=9 January 2015|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112004718/https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/}}&lt;/ref&gt; এই তালিকাখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম পৰিক্ৰমা ব্যুৰোৱে প্ৰকাশ কৰে। ২০১৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত প্ৰকাশিত সংশোধিত সংস্কৰণত মুঠ ৭৪খন দেশ আৰু ১৩৬বিধ সামগ্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

আই এল অ' [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৮|বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৮]]ৰ ১৭টা সূচকৰ ভিতৰত ৯টা সূচকৰ দায়িত্বশীল সংস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.ilo.org/publications/time-act-sdg-8-integrating-decent-work-sustained-growth-and-environmental-0 |title=Time to act for SDG 8: integrating decent work, sustained growth and environmental integrity |date=2019 |publisher=International Labour Office |isbn=978-92-2-133677-8 |location=Geneva}}&lt;/ref&gt;{{Rp|5}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Sustainable Development Goal #8: Decent Work and Economic Growth |url=https://www.ilo.org/topics-and-sectors/decent-work-and-2030-agenda-sustainable-development/sustainable-development-goal-8-decent-work-and-economic-growth |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; এই লক্ষ্যৰ বিষয় হৈছে &quot;উপযুক্ত শ্ৰম আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ&quot;।&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web |title=United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/2018/CES_39.pdf |access-date=September 19, 2020 |website=United Nations, Geneva}}&lt;/ref&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, আই এল অ' লক্ষ্য ৮.খৰ সূচক ৮.খ.১ৰ দায়িত্বশীল সংস্থা। এই লক্ষ্যৰ ভাষ্য হৈছে: &quot;২০২০ চনৰ ভিতৰত যুৱ নিয়োগৰ বাবে এখন বিশ্বজনীন কৌশল প্ৰস্তুত আৰু কাৰ্যকৰী কৰা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিশ্বজনীন নিয়োগ চুক্তি ৰূপায়ণ কৰা।&quot;&lt;ref name=&quot;:172&quot;&gt;United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])&lt;/ref&gt; সেই অনুসৰি বিশ্বজনীন যুৱ সবলীকৰণ কৌশলৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে তথ্য সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব আই এল অ'ৰ।&lt;ref name=&quot;:43&quot;&gt;{{Cite web |title=United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/2018/CES_39.pdf |access-date=September 19, 2020 |website=United Nations, Geneva}}&lt;/ref&gt;

===প্ৰশিক্ষণ আৰু শিক্ষাদানৰ একক===

[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ]] ইটালীৰ [[তুৰিন]]ত অৱস্থিত।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.itcilo.org/en|title=ITCILO – International Training Center|access-date=21 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710093243/http://www.itcilo.org/en|archive-date=10 July 2015}}&lt;/ref&gt; তুৰিন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আইন বিভাগৰ সৈতে একেলগে এই কেন্দ্ৰই আই এল অ'ৰ বিষয়া আৰু সচিবালয়ৰ সদস্যসকলৰ বাবে প্ৰশিক্ষণৰ লগতে বিভিন্ন শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়। কেন্দ্ৰটোৱে প্ৰতি বছৰে বিশ্বৰ প্ৰায় ১১,০০০ লোকৰ বাবে ৪৫০টাতকৈ অধিক প্ৰশিক্ষণ আৰু শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্প আগবঢ়ায়।

উদাহৰণস্বৰূপে, কেন্দ্ৰটোৱে উন্নয়ন পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰত [[আইনৰ স্নাতকোত্তৰ|আইনৰ স্নাতকোত্তৰ]] কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে সহযোগিতা আৰু উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰৰ পেছাদাৰীসকলক বিশেষভাৱে প্ৰশিক্ষিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.llm-guide.com/university/564/universita-di-torino-turin-university-wipo-worldwide-academy|title=LLM Guide (IP LLM) – University of Torino, Faculty of Law|website=llm-guide.com|access-date=2 June 2012|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318082321/http://www.llm-guide.com/university/564/universita-di-torino-turin-university-wipo-worldwide-academy}}&lt;/ref&gt;

==বিষয়সমূহৰ প্ৰতি সঁহাৰি==

===শিশু শ্ৰম===

[[File:Minimum age convention.png|thumb|আই এল অ'ৰ [[সৰ্বনিম্ন বয়স অভিসম, ১৯৭৩|১৯৭৩ চনৰ সৰ্বনিম্ন বয়স অভিসম]]ৰ পক্ষভুক্ত দেশসমূহ আৰু তেওঁলোকে নিৰ্ধাৰণ কৰা সৰ্বনিম্ন বয়স: বেঙুনীয়া, ১৪ বছৰ; সেউজীয়া, ১৫ বছৰ; নীলা, ১৬ বছৰ]][[File:Child labour in Madagascar.jpg|thumb|এই কমবয়সীয়া ল'ৰাসকল বিশ্বৰ শিশু শ্ৰমত জড়িত লাখ লাখ শিশুৰ ভিতৰত অন্যতম। তেওঁলোকে মাদাগাস্কাৰৰ অন্তছিৰাবেৰ এটা ইটাভাতাত কাম কৰে।]][[শিশু শ্ৰম]]ক সাধাৰণতে এনে কাম হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হয় যিয়ে শিশুৰ শৈশৱ, সম্ভাৱনা আৰু মৰ্যাদা কাঢ়ি লয় আৰু তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ ক্ষতি কৰে। ''শিশু শ্ৰম'' বুলিলে শিশুৰ বাবে মানসিক, শাৰীৰিক, সামাজিক বা নৈতিকভাৱে বিপজ্জনক আৰু ক্ষতিকাৰক কামক বুজায়। ইয়াৰ উপৰি এনে কামে শিশুৰ বিদ্যালয়ত উপস্থিত থকাৰ সুযোগ কাঢ়ি লৈ, অকালতে বিদ্যালয় এৰিবলৈ বাধ্য কৰি বা অত্যধিক দীঘলীয়া আৰু কঠিন কামৰ সৈতে বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা একেলগে চলাবলৈ বাধ্য কৰি তেওঁলোকৰ শিক্ষাত বাধা দিব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ahmady, Kameel 2021:[[Traces of Exploitation in the World of Childhood]] (A Comprehensive Research on Forms, Causes and Consequences of Child Labour in Iran). Avaye Buf Publisher, Denmark.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Child labour |url=https://www.unicef.org/protection/child-labour |access-date=2024-06-10 |website=UNICEF |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Child labour has a profound impact on the health and wellbeing of children |url=https://international-partnerships.ec.europa.eu/news-and-events/stories/child-labour-has-profound-impact-health-and-wellbeing-children_en |access-date=2024-06-10 |website=European Commission |language=en}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ [[শিশু শ্ৰম বিলোপৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যসূচী]] ১৯৯২ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ক্ৰমান্বয়ে শিশু শ্ৰম বিলোপ কৰা। ইয়াৰ বাবে দেশসমূহৰ সমস্যা মোকাবিলা কৰাৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰা আৰু শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিশ্বজনীন আন্দোলন আগবঢ়োৱা হৈছিল। বৰ্তমান এই কাৰ্যসূচী ৮৮খন দেশত চলি আছে। ২০০৮ চনত কাৰিকৰী সহযোগিতা প্ৰকল্পৰ বাবে ইয়াৰ বাৰ্ষিক ব্যয় ৬১ নিযুত মাৰ্কিন ডলাৰতকৈ অধিক হৈছিল। ই বিশ্বৰ এই ধৰণৰ সৰ্ববৃহৎ কাৰ্যসূচী আৰু আই এল অ'ৰ এককভাৱে সৰ্ববৃহৎ কাৰ্যকৰী কাৰ্যসূচী।

বছৰবোৰৰ সৈতে এই কাৰ্যসূচীৰ সহযোগীৰ সংখ্যা আৰু পৰিসৰ বৃদ্ধি পাইছে। বৰ্তমান ইয়াৰ অংশীদাৰসকলৰ ভিতৰত নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক সংগঠন, অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰু চৰকাৰী সংস্থা, ব্যক্তিগত ব্যৱসায়, সম্প্ৰদায়ভিত্তিক সংগঠন, বেচৰকাৰী সংস্থা, সংবাদ মাধ্যম, সংসদ সদস্য, ন্যায়পালিকা, বিশ্ববিদ্যালয়, ধৰ্মীয় গোট আৰু শিশু তথা তেওঁলোকৰ পৰিয়াল অন্তৰ্ভুক্ত।

শিশু শ্ৰম বিলোপৰ বাবে আই এল অ'ৰ এই কাৰ্যসূচীৰ কাম আই এল অ'ৰ উপযুক্ত শ্ৰম কাৰ্যসূচীৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ilo.org/global/Themes/Decentwork/lang--en/index.htm |title=Decent work - Themes |access-date=2008-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509195231/http://www.ilo.org/global/Themes/Decentwork/lang--en/index.htm |archive-date=9 May 2008}}&lt;/ref&gt; শিশু শ্ৰমে শিশুসকলক উন্নত ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা আৰু শিক্ষা লাভ কৰাত বাধা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Von Braun|first=Joachim|editor= Von Braun|title=Employment for poverty reduction and food security|url=https://books.google.com/books?id=7q1ZUsatasIC&amp;pg=PA35|access-date=20 June 2010|series=IFPRI Occasional Papers|year=1995|publisher=Intl Food Policy Res Inst|isbn=978-0-89629-332-8|page=35}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই প্ৰতি চাৰি বছৰৰ মূৰে মূৰে শিশু শ্ৰম বিলোপৰ বাবে এখন বিশ্বজনীন সন্মিলন আয়োজন কৰে। সৰ্বশেষ সন্মিলনখন ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ৰ পৰা ২০ মে'লৈ দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ডাৰবানত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5th Global Conference on the Elimination of Child Labour |url=https://www.5thchildlabourconf.org/en/home |access-date=2022-06-07 |website=www.5thchildlabourconf.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই ২০০২ চনৰ পৰা প্ৰতি বছৰে ১২ জুনত [[বিশ্ব শিশু শ্ৰম বিৰোধী দিৱস]] পালন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিশ্বজুৰি শিশু শ্ৰমৰ সমস্যাৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰা আৰু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা গ্ৰহণত উৎসাহিত কৰা। এই দিৱসে বিশেষভাৱে দাসত্ব আৰু শিশু সৈনিকৰ ব্যৱহাৰ বিলোপৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite news |author=United Nations |title=World Day Against Child Labour - Background |url=https://www.un.org/en/observances/world-day-against-child-labour/background |access-date=2024-04-08 |work=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

====খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ ব্যতিক্ৰম====

শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন সাংস্কৃতিক দৃষ্টিভংগীৰ বাবে আই এল অ'ই সাংস্কৃতিক সংবেদনশীলতা বিবেচনা কৰা কেইবাটাও নীতি বিকশিত কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৬৯, ১০৭, ১৩৮ আৰু ১৮২ নম্বৰৰ অভিসম অন্তৰ্ভুক্ত। এইবোৰৰ উদ্দেশ্য হৈছে খিলঞ্জীয়া সংস্কৃতি, পৰম্পৰা আৰু পৰিচয় সুৰক্ষিত কৰা। ১৩৮ আৰু ১৮২ নম্বৰৰ অভিসমে [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। আনহাতে ১০৭ আৰু ১৬৯ নম্বৰৰ অভিসমে [[খিলঞ্জীয়া লোক|খিলঞ্জীয়া]] আৰু [[জনজাতীয় লোক|জনজাতীয় লোকসকল]]ৰ অধিকাৰ আগবঢ়ায় আৰু নিজৰ উন্নয়নৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিজে নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Larsen&quot;&gt;{{cite book|last=Larsen|first=P.B.|title=Indigenous and tribal children: assessing child labour and education challenges.|publisher=International Programme on the Elimination of Child Labour (IPEC), International Labour Office.}}&lt;/ref&gt;

বহু খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ত,{{example needed|date=July 2019}} পিতৃ-মাতৃয়ে বিশ্বাস কৰে যে কাম কৰা আৰু দৈনন্দিন জীৱনত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ জৰিয়তে শিশুৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱন শিক্ষা লাভ কৰে। কামক শিশুসকলৰ ভৱিষ্যৎ জীৱনৰ কামৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা এক শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে দেখা হয়।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Guidelines for Combating Child Labour Among Indigenous Peoples|date=2006|publisher=International Labour Organization|location=Geneva|isbn=978-92-2-118748-6|url=http://www.ilo.org/publns}}&lt;/ref&gt; পৰিয়াল আৰু শিশুৰ কল্যাণ আৰু জীৱনধাৰণ পৰিয়ালৰ সকলো সদস্যৰ উমৈহতীয়া দায়িত্ব বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেওঁলোকে কামক শিশুৰ বিকাশ প্ৰক্ৰিয়াৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ বুলিও গণ্য কৰে। খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ বহু শিশু আৰু পিতৃ-মাতৃয়ে এতিয়াও শিক্ষাক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Larsen&quot; /&gt;

===জোৰপূৰ্বক শ্ৰম===

[[File:Krychów forced labour camp 1940 (Krowie Bagno).jpg|thumb|১৯৪০ চনৰ ক্ৰিচ'ভ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম শিবিৰ]]

আই এল অ'ই [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম]]ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজক ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান অগ্ৰাধিকাৰ হিচাপে গণ্য কৰি আহিছে। যুদ্ধৰ মাজৰ সময়ছোৱাত এই বিষয়টোক মূলতঃ ঔপনিৱেশিক সমস্যা হিচাপে দেখা হৈছিল। সেই সময়ত আই এল অ'ৰ উদ্দেশ্য আছিল অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ দ্বাৰা উপনিৱেশসমূহৰ বাসিন্দাসকলৰ ওপৰত কৰা গুৰুতৰ শোষণৰ পৰা তেওঁলোকক সুৰক্ষা দিবলৈ ন্যূনতম মানদণ্ড স্থাপন কৰা।&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Burbank |first1=Jane |url=https://books.google.com/books?id=y7B9euuLEkUC |title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference |last2=Cooper |first2=Frederick |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12708-8 |page=386 |language=en}}&lt;/ref&gt; ১৯৪৫ চনৰ পিছত লক্ষ্য আছিল দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে প্ৰেৰিত জোৰপূৰ্বক শ্ৰম ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে বৃদ্ধি পোৱা সচেতনতাৰ ভিত্তিত একে আৰু বিশ্বজনীন মানদণ্ড স্থাপন কৰা। কিন্তু [[শীতল যুদ্ধ]] আৰু ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে দাবী কৰা ব্যতিক্ৰমৰ বাবে এই আলোচনা বাধাগ্ৰস্ত হৈছিল। ১৯৬০ৰ দশকৰ পৰা মানৱ অধিকাৰৰ এটা অংশ হিচাপে শ্ৰমৰ মানদণ্ডৰ ঘোষণাসমূহৰ শক্তি উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক দেশসমূহৰ চৰকাৰৰ দাবীৰ বাবে হ্ৰাস পাইছিল। তেওঁলোকে দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে জৰুৰীকালীন শাসন হিচাপে শ্ৰমৰ ওপৰত অসাধাৰণ ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Daniel Roger Maul|title=The International Labour Organization and the Struggle against Forced Labour from 1919 to the Present|journal=Labor History|year= 2007|volume= 48|issue=4|pages=477–500|doi=10.1080/00236560701580275|s2cid=154924697}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Solzhenitsyn, Aleksandr.(1973) [[The Gulag Archipelago]]: An Experiment in Literary Investigation. Parisian publisher YMCA-Press.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Forced Labour Convention map.svg|thumb|আই এল অ'ৰ ১৯৩০ চনৰ [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসম|জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসম]] অনুমোদন কৰা দেশসমূহ। অনুমোদন নকৰা দেশসমূহ ৰঙা ৰঙেৰে দেখুওৱা হৈছে।]]

১৯৯৮ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণা]] আৰু ইয়াৰ অনুসৰণমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক সংগঠন কৰাৰ স্বাধীনতা আৰু সামূহিক দৰ-দাম কৰাৰ অধিকাৰ সন্মান, প্ৰচাৰ আৰু কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ, সকলো ধৰণৰ জোৰপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰম বিলোপ কৰিবলৈ, শিশু শ্ৰম কাৰ্যকৰীভাৱে বিলোপ কৰিবলৈ আৰু নিয়োগ আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kellerson |first=Hilary |year=1998 |title=The ILO Declaration of 1998 on Fundamental Principles and Rights: A Challenge for the Future |url=https://access.heinonline.com/HOL/P?h=hein.journals/intlr137&amp;i=232 |journal=International Labour Review |volume=137 |issue=2 |pages=223–228}}&lt;/ref&gt;

[[File:Abolition of Forced Labour Convention.png|thumb|আই এল অ'ৰ ১৯৫৭ চনৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম বিলোপ অভিসম অনুমোদন কৰা দেশসমূহ। অনুমোদন নকৰা দেশসমূহ ৰঙা ৰঙেৰে দেখুওৱা হৈছে।]]

২০০১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত জোৰপূৰ্বক শ্ৰম সম্পৰ্কীয় প্ৰথম বিশ্বজনীন প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিশেষ কাৰ্যসূচী সৃষ্টি কৰে।&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Forced labour, modern slavery and trafficking in persons |url=https://www.ilo.org/topics-and-sectors/forced-labour-modern-slavery-and-trafficking-persons |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; এই কাৰ্যসূচী ১৯৯৮ চনৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণাৰ প্ৰচাৰ আৰু ৰূপায়ণৰ বৃহত্তৰ প্ৰচেষ্টাৰ অংশ আছিল। ২০০১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ইয়াক &quot;কাৰিকৰী সহায় আৰু প্ৰচাৰমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে সকলো ধৰণৰ জোৰপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰম বিলোপৰ বাবে&quot; সৃষ্টি কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Plant |first1=Roger |last2=O'Reilly |first2=Caroline |date=March 2003 |title=The ILO's Special Action Programme to Combat Forced Labour |journal=International Labour Review |volume=142 |issue=1 |page=73 |doi=10.1111/j.1564-913X.2003.tb00253.x}}&lt;/ref&gt; এই কাৰ্যসূচীয়ে জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিভিন্ন পদ্ধতি চিনাক্ত কৰাৰ সূচক বিকশিত কৰিছে&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chantavanich |first1=Supang |last2=Laodumrongchai |first2=Samarn |last3=Stringer |first3=Christina |date=2016 |title=Under the shadow: Forced labour among sea fishers in Thailand |journal=Marine Policy |language=en |volume=68 |page=6 |bibcode=2016MarPo..68....1C |doi=10.1016/j.marpol.2015.12.015 |issn=0308-597X |s2cid=155418604}}&lt;/ref&gt; আৰু জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ ওপৰত সমীক্ষাৰ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lerche |first1=Jens |date=October 2007 |title=A Global Alliance against Forced Labour? Unfree Labour, Neo-Liberal Globalization and the International Labour Organization |journal=Journal of Agrarian Change |volume=7 |issue=4 |page=427 |bibcode=2007JAgrC...7..425L |doi=10.1111/j.1471-0366.2007.00152.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

২০১৩ চনত এই বিশেষ কাৰ্যসূচীক আই এল অ'ৰ ''কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ শাখা''ত একত্ৰিত কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Fundamental Principles and Rights at Work Branch (FUNDAMENTALS) |url=https://www.ilo.org/about-ilo/how-ilo-works/organizational-structure-international-labour-office/governance-and-tripartism-department-governance/fundamental-principles-and-rights-work-branch-fundamentals |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ জৰিয়তে জোৰপূৰ্বক শ্ৰম আৰু শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে কাম আৰু মিত্ৰতা ৮.৭ৰ প্ৰসংগত কাম একেলগে কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.alliance87.org/|title=Alliance 8.7|work=Alliance 8.7}}&lt;/ref&gt;

জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে যুঁজৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি আছিল ২০১৪ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে [[আই এল অ'ৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম প্ৰটোকল]] গ্ৰহণ কৰা। ২০১৫ চনত ইয়াক অনুমোদন কৰা হয় আৰু ২০১৬ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত ই কাৰ্যকৰী হয়। নতুন প্ৰটোকলটোৱে ১৯৩০ চনত গ্ৰহণ কৰা আই এল অ'ৰ ২৯ নম্বৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসমক আধুনিক সময়ৰ উপযোগী কৰি মানুহৰ সৰবৰাহৰ দৰে পদ্ধতিৰ মোকাবিলা কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C029|title=ILO Convention 29}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ সৈতে জড়িত ২০৩ নম্বৰ পৰামৰ্শই ইয়াৰ ৰূপায়ণৰ বাবে কাৰিকৰী নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:3174688|title=ILO Recommendation 203}}&lt;/ref&gt;

২০১৫ চনত আই এল অ'ই নিয়োগকৰ্তাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠন আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘ কংগ্ৰেছৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বত আধুনিক দাসত্বৰ অৱসান ঘটোৱাৰ বাবে বিশ্বজনীন অভিযান আৰম্ভ কৰে। ''৫০ ফৰ ফ্ৰিডম অভিযান''ৰ উদ্দেশ্য আছিল জনসমৰ্থন সংগ্ৰহ কৰা আৰু দেশসমূহক আই এল অ'ৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম প্ৰটোকল অনুমোদন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

===নূন্যতম মজুৰি আইন===

শ্ৰমিকসকলৰ [[নূন্যতম মজুৰি]] নিৰ্ধাৰণৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আই এল অ'ই [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ ব্যৱস্থা অভিসম, ১৯২৮]], [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ ব্যৱস্থা কৃষি অভিসম, ১৯৫১]] আৰু [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ অভিসম, ১৯৭০]]ক [[নূন্যতম মজুৰি আইন]] হিচাপে সৃষ্টি কৰিছে।

===বাণিজ্যিক যৌনতা===

১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি|ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ জৰিয়তে আই এল অ' সৃষ্টি হোৱাৰ সময়ৰ পৰাই সংস্থাটোৱে বাণিজ্যিক যৌনতাৰ বিতৰ্কিত বিষয়টোৰ প্ৰতি আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰি আহিছে। আই এল অ' আৰু [[জাতিসংঘ সংঘ|জাতিসংঘ সংঘ]] গঠনৰ আগলৈকে যৌন সেৱাৰ বিষয়টো কেৱল ৰাষ্ট্ৰৰ অধিকাৰৰ ভিতৰত আছিল। পিছত আই এল অ' আৰু জাতিসংঘ সংঘই এই বিষয়টো ৰাষ্ট্ৰীয় সীমা অতিক্ৰম কৰা বিষয় আৰু তেওঁলোকৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত বুলি বিবেচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Rodriguez Garcia |first2=Magaly |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=197 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বাণিজ্যিক যৌনতাক অনৈতিক আৰু অপৰাধমূলক কাৰ্যকলাপ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। আৰম্ভণিতে আই এল অ'ই বিশ্বাস কৰিছিল যে পুৰুষৰ অভিভাৱকত্বৰ বাহিৰত আন দেশলৈ যোৱা দুৰ্বল অৱস্থাত থকা অবিবাহিত কৰ্মৰত মহিলাসকলৰ সৈতে বেশ্যাবৃত্তিৰ সম্পৰ্ক আছে।&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ ব্যাপক ধ্বংসৰ পিছত আই এল অ'ই বেশ্যাবৃত্তিক নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংক্ৰমণ হিচাপে দেখিছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=198 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ফৰাচী সমাজবাদী এলবাৰ্ট থমাছৰ নেতৃত্বত আই এল অ'ই এটা চিকিৎসা বিভাগ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল পুৰুষ নাৱিকসকলৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। তেওঁলোকৰ জীৱনক &quot;ঘূৰি ফুৰা&quot; আৰু &quot;অসংযত&quot; বুলি দেখা হৈছিল আৰু সেইবাবে তেওঁলোক যৌন সংক্ৰমিত ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ অধিক সম্ভাৱনাপূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

১৯২০ চনৰ জেনোৱা সামুদ্ৰিক সন্মিলনৰ পিছত আই এল অ'ই নাৱিকসকলৰ মাজত যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ প্ৰতিৰোধ আৰু চিকিৎসাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ নেতৃত্বৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। যুদ্ধৰ মাজৰ সময়ছোৱাত আই এল অ'ই বিপজ্জনক বৃত্তিত কৰ্মৰত মহিলাসকলক সুৰক্ষা দিবলৈও চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু আই এল অ'ৰ সন্মিলনৰ প্ৰতিনিধিসকলে যৌন ব্যৱসায়ক &quot;শ্ৰম&quot; বুলি গণ্য কৰা নাছিল। তেওঁলোকে শ্ৰমক মূলতঃ ঔদ্যোগিক শ্ৰম হিচাপে বুজিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=200 |doi=10.1353/jowh.2021.0050 |s2cid=245127678|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ই বিশ্বাস কৰিছিল যে মহিলাসকলে ঔদ্যোগিক কাম কৰিলে তেওঁলোক অনৈতিক জীৱনযাপনৰ পৰা আঁতৰি থাকিব। মহিলাসকলক যৌন ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ঔদ্যোগিক কামক অধিক আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিবলৈ উন্নত মজুৰি আৰু নিৰাপদ কৰ্মপৰিস্থিতিৰ প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=201 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

জাতিসংঘ গঠনৰ পিছত আই এল অ'ই বাণিজ্যিক যৌনতাৰ বিষয়ত নতুনকৈ গঠিত সংস্থাটোৰ তুলনাত পিছপৰা ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। [[মহিলাৰ মৰ্যাদা সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ আয়োগ|ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মহিলাৰ মৰ্যাদা সম্পৰ্কীয় আয়োগে]] যৌন সৰবৰাহ আৰু বেশ্যাবৃত্তি দুয়োটাৰে বিলোপৰ আহ্বান জনায়।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=202 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ১৯৫০ৰ দশকত [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]] আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰক্ষী সংগঠনে দাসত্বৰ সৈতে মিল থকা সকলো কাৰ্যকলাপ বন্ধ কৰাৰ চেষ্টা কৰে। তেওঁলোকে যৌন সৰবৰাহ আৰু বেশ্যাবৃত্তিক শ্ৰমৰ বিষয়ৰ পৰিৱৰ্তে অপৰাধমূলক বিষয় হিচাপে গণ্য কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

১৯৭৬ চনৰ পৰা আই এল অ' আৰু অন্যান্য সংগঠনে [[উন্নয়নশীল দেশ|উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ]] গ্ৰাম্য মহিলাসকলৰ কাম আৰু জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতি পৰীক্ষা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite book |last=Garcia |first=Magaly Rodriguez |title=The ILO and the Oldest Non-Profession in The Lifework of a Labor Historian: Essays in Honor of Marcel van der Linden |publisher=Brill |year=2018 |editor-last=Bosma |editor-first=Ulbe |page=105 |editor-last2=Hofmeester |editor-first2=Karin}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ই পৰীক্ষা কৰা এটা উদাহৰণ আছিল থাইলেণ্ডৰ [[গো-গো বাৰ]] আৰু ''ভাড়াতীয়া পত্নী''ৰ বৃদ্ধি পোৱা প্ৰথা। অঞ্চলটোত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সামৰিক ঘাটি স্থাপনৰ ফলত এই দুয়োটা প্ৰথাৰ বিকাশ ঘটিছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; ১৯৭০ৰ দশকৰ শেষৰফালে আই এল অ'ই ''গ্ৰাম্য মহিলা কাৰ্যসূচী'' স্থাপন কৰে। এই কাৰ্যসূচীয়ে বেংককত যুৱ মালিচকৰ্মী মহিলাসকলৰ যৌন ব্যৱসায়ত জড়িত হোৱাৰ বিষয়টো পৰীক্ষা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; এই ঘটনা গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল, কাৰণ আই এল অ' বা ইয়াৰ কোনো শাখাৰ ইতিহাসত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বেশ্যাবৃত্তিক শ্ৰমৰ এটা ৰূপ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; পৰৱৰ্তী দশকসমূহত [[যৌন পৰ্যটন]] বৃদ্ধি আৰু এইডছ মহামাৰীৰ বিস্তাৰে আই এল অ'ৰ বাণিজ্যিক যৌন ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰে।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Garcia |first=Magaly Rodriguez |title=The ILO and the Oldest Non-Profession in The Lifework of a Labor Historian: Essays in Honor of Marcel van der Linden |publisher=Brill |year=2018 |editor-last=Bosma |editor-first=Ulbe |page=106 |editor-last2=Hofmeester |editor-first2=Karin}}&lt;/ref&gt;

===এইচ আই ভি/এইডছ===

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা হৈছে [[এইচ আই ভি]] সম্পৰ্কীয় কৰ্মক্ষেত্ৰৰ নীতি আৰু কাৰ্যসূচী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সম্পদ সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মুখ্য সংস্থা। আই এল অ'এইডছ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/lang--en/index.htm|title=HIV/AIDS and the World of Work Branch (ILOAIDS)|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; হৈছে এই বিষয়ৰ বাবে আই এল অ'ৰ বিশেষ শাখা।

আই এল অ' ১৯৯৮ চনৰ পৰা এইচ আই ভিৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত হৈ আহিছে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল শ্ৰম আৰু উৎপাদনশীলতাৰ ওপৰত সম্ভাব্য গুৰুতৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিৰোধ কৰা। সংস্থাটোৰ মতে এইচ আই ভিয়ে কৰ্মৰত লোক, তেওঁলোকৰ পৰিয়াল আৰু সম্প্ৰদায়ৰ ওপৰত বৃহৎ বোজা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ২০০১ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে এইচ আই ভি/এইডছ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ ওপৰত এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ আচৰণ বিধি গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/Publications/WCMS_113783/lang--en/index.htm|title=The ILO Code of Practice on HIV/AIDS and the World of Work|work=International Labour Organization|date=June 2001}}&lt;/ref&gt; ইয়াক ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদৰ এখন বিশেষ অধিৱেশনৰ সময়ত প্ৰকাশ কৰা হয়।

একেটা বছৰতে আই এল অ' [[এইচ আই ভি/এইডছৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যুটীয়া কাৰ্যসূচী]]ৰ সহ-পৃষ্ঠপোষক হয়।

২০১০ চনত ৯৯সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে এইচ আই ভি আৰু এইডছ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰ সম্পৰ্কীয় আই এল অ'ৰ ২০১০ চনৰ ২০০ নম্বৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/WCMS_142706/lang--en/index.htm|title=Recommendation concerning HIV and AIDS and the World of Work, 2010 (No. 200)|work=International Labour Organization|date=17 June 2010 }}&lt;/ref&gt; এইটো এইচ আই ভি আৰু এইডছ সম্পৰ্কীয় প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড আছিল। এই পৰামৰ্শত এইচ আই ভি আক্ৰান্ত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে বিস্তৃত নীতি উল্লেখ কৰা হৈছে। ''এইচ আই ভি প্ৰতিৰোধ, কৰ্মক্ষেত্ৰত মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষা'' শীৰ্ষক বিষয়ৰ অধীনত আই এল অ'এইডছে এইচ আই ভি আৰু এইডছ আৰু কৰ্মজগতৰ ক্ষেত্ৰত নীতি পৰামৰ্শ, গৱেষণা আৰু কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়। আই এল অ'ই এইচ আই ভিৰ প্ৰতি দুৰ্বলতা হ্ৰাস আৰু এইচ আই ভিৰ সৈতে জীয়াই থকা বা ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত লোকসকলৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ কমোৱাৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষাৰ প্ৰচাৰো কৰে।

আই এল অ'এইডছে ২০১৫ চনৰ ভিতৰত নতুন সংক্ৰমণ, এইডছ-সম্পৰ্কীয় মৃত্যু আৰু [[বৈষম্য]] শূন্যলৈ অনাৰ লক্ষ্যৰে &quot;শূন্যৰ দিশে&quot; অভিযান চলাইছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/Eventsandmeetings/campaign/lang--en/index.htm|title=Getting to Zero|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209165450/http://www.ilo.org/aids/Eventsandmeetings/campaign/lang--en/index.htm|archive-date=9 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unaids.org/en/aboutunaids/unaidsstrategygoalsby2015|title=UNAIDS|work=unaids.org}}&lt;/ref&gt;{{update inline|date=July 2019}} এই অভিযানৰ আধাৰত আই এল অ'এইডছে কৰ্মক্ষেত্ৰত স্বেচ্ছামূলক আৰু গোপনীয় পৰামৰ্শ আৰু পৰীক্ষাৰ এটা কাৰ্যসূচী চলায়। ইয়াক ভিচিটি@ৱৰ্ক নামেৰে জনা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/WCMS_215899/lang--ja/index.htm|title=VCT@WORK: 5 million women and men workers reached with Voluntary and confidential HIV Counseling and Testing by 2015|work=International Labour Organization|date=December 2014 }}&lt;/ref&gt;

===প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক===

&quot;প্ৰব্ৰজিত&quot; শব্দটোৰ অৰ্থ অনুসৰি [[প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]] বুলিলে কাম কৰিবলৈ এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ যোৱা লোকক বুজায়। প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰৰ বাবে প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে সমতা আৰু সমন্বয়ৰ ওপৰত এটা পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=vittin /&gt; আই এল অ'ই ১৯৭৫ চনৰ [[প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় পৰিপূৰক বিধান অভিসম]] আৰু ১৯৯০ চনৰ [[সকলো প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ সদস্যৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অভিসম]]কে ধৰি কেইবাটাও অভিসম গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kumaraveloo|first1=K Sakthiaseelan|last2=Lunner Kolstrup|first2=Christina|date=2018-07-03|title=Agriculture and musculoskeletal disorders in low- and middle-income countries|journal=Journal of Agromedicine|language=en|volume=23|issue=3|pages=227–248|doi=10.1080/1059924x.2018.1458671|pmid=30047854|s2cid=51719997|issn=1059-924X}}&lt;/ref&gt;

===ঘৰুৱা শ্ৰমিক===

ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকল হৈছে আন লোকৰ ঘৰত বা তেওঁলোকৰ বাবে বিভিন্ন কাম কৰা লোক। উদাহৰণস্বৰূপে, তেওঁলোকে ৰন্ধা-বঢ়া, ঘৰ পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু শিশুৰ যত্ন ল'ব পাৰে। তথাপি তেওঁলোক প্ৰায়ে আটাইতকৈ কম বিবেচনা লাভ কৰা লোক আৰু শ্ৰম তথা সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত হয়। ইয়াৰ এটা মুখ্য কাৰণ হৈছে পৰম্পৰাগতভাৱে মহিলাসকলে এই কামসমূহ বিনা পাৰিশ্ৰমিকত কৰি অহা।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers|url=http://www.ilo.org/global/topics/domestic-workers/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; [[ঘৰুৱা শ্ৰমিক]] আৰু [[উপযুক্ত শ্ৰম]]ৰ অধিকাৰ, লগতে প্ৰব্ৰজিত ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আই এল অ'ই ২০১১ চনৰ ১৬ জুনত [[ঘৰুৱা শ্ৰমিক অভিসম]] গ্ৰহণ কৰে।

===পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা===

১৯৭০ৰ দশকৰ পৰা আই এল অ'ই ইয়াৰ কাৰ্যকলাপ আৰু বৃহত্তৰ আলোচনাত [[পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা]] সংযোজনৰ ওপৰত কাম কৰি আহিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ১৯৭২ৰ পৰা ১৯৭৫ চনৰ ভিতৰত আই এল অ'ৰ কেইবাখনো প্ৰতিবেদনত [[পেছাগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য]], অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু [[পৰিৱেশ সুৰক্ষা]]ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক পৰীক্ষা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Montesano |first1=Francesco S. |last2=Biermann |first2=Frank |last3=Kalfagianni |first3=Agni |last4=Vijge |first4=Marjanneke J. |date=2023 |title=Can the Sustainable Development Goals Green International Organisations? Sustainability Integration in the International Labour Organisation |journal=Journal of Environmental Policy &amp; Planning |language=en |volume=25 |issue=1 |pages=1–15 |doi=10.1080/1523908X.2021.1976123 |issn=1523-908X |pmc=9893765 |pmid=36744153|bibcode=2023JEPP...25....1M }}&lt;/ref&gt; ২০০০ৰ দশকত আই এল অ'ই &quot;সেউজীয়া নিয়োগলৈ সামাজিকভাৱে ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন&quot;ৰ প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰে। সংস্থাটোৱে [[সেউজীয়া নিয়োগ]]ক &quot;পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰত সহায় কৰা উপযুক্ত চাকৰি&quot; হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰে।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

২০১৭ চনৰ পৰা ''[[ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন]]''ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ নীতিত দৃঢ়ভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১৯ চনৰ ''ভৱিষ্যৎ কৰ্মজগতৰ বাবে শতবাৰ্ষিকী ঘোষণা''ত কোৱা হৈছিল যে: &quot;[...] আই এল অ'ই ইয়াৰ প্ৰচেষ্টাসমূহ এই দিশত পৰিচালিত কৰিব লাগিব: (১) অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু পৰিৱেশগত দিশত বহনক্ষম উন্নয়নত অৰিহণা যোগোৱা ভৱিষ্যৎ কৰ্মজগতলৈ ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন নিশ্চিত কৰা।&quot;&lt;ref&gt;ILO (2019) [https://www.ilo.org/about-ilo/mission-and-impact-ilo/ilo-centenary-declaration-future-work-2019 ILO Centenary Declaration for the Future of Work]. Adopted at the 108th session of the International Labour Conference&lt;/ref&gt;{{Rp|3}} ''ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন''ৰ গুৰুত্ব [[শক্তি পৰিৱৰ্তন]] আৰু [[কাৰ্বনমুক্তকৰণ]]ৰ ন্যায়সংগত পদ্ধতিৰ মাজৰ সম্পৰ্কত, যিয়ে বহল [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য|উন্নয়ন লক্ষ্য]]সমূহক সহায় কৰে।&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |title=How just transition can help deliver the Paris Agreement |url=https://climatepromise.undp.org/research-and-reports/how-just-transition-can-help-deliver-paris-agreement |access-date=2025-02-17 |website=UNDP Climate Promise |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=McCauley |first1=Darren |last2=Heffron |first2=Raphael |date=2018-08-01 |title=Just transition: Integrating climate, energy and environmental justice |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301421518302301 |journal=Energy Policy |volume=119 |pages=1–7 |doi=10.1016/j.enpol.2018.04.014 |bibcode=2018EnPol.119....1M |issn=0301-4215 |hdl-access=free |hdl=10023/17583|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই [[সেউজীয়া অৰ্থনীতি]]লৈ পৰিৱৰ্তন আৰু [[সেউজীয়া বিকাশ|নিয়োগৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ]]ও পৰীক্ষা কৰিছে। সংস্থাটোৱে সিদ্ধান্তলৈ আহিছিল যে উপযুক্ত নীতি গ্ৰহণ কৰিলে সেউজীয়া অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তনে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত বিশ্বজুৰি ২৪ নিযুত নতুন চাকৰি সৃষ্টি কৰিব পাৰে। আনহাতে, সেউজীয়া অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তন নঘটিলে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত [[উষ্ণতাৰ চাপ]]ৰ বাবে ৭২ নিযুত পূৰ্ণকালীন চাকৰি হেৰাই যাব পাৰে। উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত বিশেষকৈ কৃষিক্ষেত্ৰত উপলব্ধ কৰ্মঘণ্টাও হ্ৰাস পাব পাৰে।&lt;ref&gt;[https://www.un.org/sustainabledevelopment/blog/2019/04/green-economy-could-create-24-million-new-jobs/ Green economy could create 24 million new jobs]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ilo.org/global/research/global-reports/weso/greening-with-jobs/lang--en/index.htm Greening with jobs – World Employment and Social Outlook 2018]&lt;/ref&gt;

== বঁটা ==

১৯৬৯ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত [[ভ্ৰাতৃত্ববোধ]] আৰু শান্তি উন্নত কৰা, শ্ৰমিকসকলৰ বাবে [[মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থান]] আৰু [[সামাজিক ন্যায়|ন্যায়]]ৰ বাবে কাম কৰা আৰু অন্যান্য উন্নয়নশীল ৰাষ্ট্ৰক কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়োৱাৰ বাবে [[নোবেল শান্তি বঁটা]] লাভ কৰে।&lt;ref name=&quot;nobel&quot;&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1969 - International Labour Organization Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/labour/facts/ |access-date=5 July 2006 |work=Nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Peace Prize 1969 - Presentation Speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/ceremony-speech/ |access-date=2025-05-02 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== সমালোচনা ==

=== কাটাৰৰ ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক ===

==== আনুষ্ঠানিক অভিযোগ ====

২০১৪ চনত [[কাটাৰ]]ত [[বিদেশী শ্ৰমিক|বিদেশী শ্ৰমিকসকল]]ৰ প্ৰতি কৰা ব্যৱহাৰক লৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত উদ্বেগ বৃদ্ধি পাইছিল। সেই সময়ত [[২০২২ ফিফা বিশ্বকাপ যোগ্যতা অৰ্জন প্ৰতিযোগিতা|২০২২ ফিফা বিশ্বকাপ]]ৰ প্ৰস্তুতি চলি আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংগঠনসমূহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ ওচৰত আনুষ্ঠানিক অভিযোগ দাখিল কৰে। অভিযোগত কাটাৰে বলপূৰ্বক শ্ৰম আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ ব্যাপকভাৱে উলংঘনৰ বিৰুদ্ধে পৰ্যাপ্ত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ নকৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Pattisson|first=Pete|last2=Ames|first2=Nick|date=2023-03-28|title='Legacy, what legacy?' Fight goes on for migrant workers in Qatar 100 days after World Cup|url=https://www.theguardian.com/football/2023/mar/28/legacy-fight-goes-on-for-migrant-workers-in-qatar-100-days-after-world-cup|access-date=2026-08-24|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Ruiz|first=Rebecca R.|last2=Hurtes|first2=Sarah|date=2023-03-11|title=In World Cup Run-Up, Qatar Pressed U.N. Agency Not to Investigate Abuses|url=https://www.nytimes.com/2023/03/11/world/europe/qatar-world-cup-ilo-labor.html|access-date=2026-08-24|work=[[The New York Times]]|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |last=Burkhalter|first=Dorian|date=2023-06-06|title=Qatar heads UN labour conference despite poor rights record|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/how-a-controversial-qatari-minister-is-heading-a-un-labour-conference/48571016|access-date=2026-08-24|website=[[SWI swissinfo]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

২০২৩ চনৰ মাৰ্চ মাহত [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]-এ অভিযোগ কৰে যে কাটাৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সৈতে বহু বছৰৰ এক ৰাজনৈতিক প্ৰচেষ্টা চলাইছিল। এই প্ৰচেষ্টাই সংস্থাটোক সমালোচকৰ পৰা সহযোগীলৈ পৰিৱৰ্তন কৰাত সহায় কৰিছিল বুলি বাতৰিটোত কোৱা হয়। বাতৰিটোৰ মতে, কাটাৰৰ কূটনীতিবিদসকলে তীব্ৰভাৱে প্ৰচাৰ চলাইছিল আৰু কাটাৰৰ সৈতে ব্যৱসায়িক স্বাৰ্থ থকা নিয়োগকৰ্তা আৰু ৰাষ্ট্ৰসমূহক একত্ৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই তদন্ত আৰম্ভ কৰাত বাধা পৰিছিল বুলি অভিযোগ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

==== কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী আৰু তথ্য গোপন কৰাৰ অভিযোগ ====

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ২০১৭ চনত অভিযোগটোৰ প্ৰক্ৰিয়া বন্ধ কৰে আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে কাটাৰৰ শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিধি শক্তিশালী কৰাৰ বাবে এটা &quot;কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী&quot; আৰম্ভ কৰে। এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত কাটাৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক ২৫ নিযুত আমেৰিকান ডলাৰ আগবঢ়ায়। এই ধনেৰে ২০১৮ চনত দোহাত সংস্থাটোৰ বাবে এটা বিশেষ প্ৰকল্প কাৰ্যালয় স্থাপন কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |last=Rankin|first=Jennifer|date=2023-05-16|title=UN labour rights watchdog facing backlash over Qatar conference nomination|url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/16/un-labour-rights-watchdog-facing-backlash-over-qatar-conference-nomination|access-date=2026-08-24|work=[[The Guardian]]|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে এই ধৰণৰ ধন লাভ কৰা সাধাৰণ প্ৰথা আৰু ইয়াৰ ফলত সংস্থাটোৰ দায়িত্বত কোনো প্ৰভাৱ পৰা নাই। কিন্তু এজন প্ৰাক্তন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিষয়াকে ধৰি সমালোচকসকলে সংস্থাটোৰ স্বাধীনতাক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে। তেওঁলোকে উল্লেখ কৰে যে কাটাৰৰ এই অৱদান প্ৰথমতে প্ৰকাশ কৰা হোৱা নাছিল আৰু ইয়াৰ পৰিমাণো অস্বাভাৱিকভাৱে বেছি আছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন শ্ৰমিক সংস্কাৰৰ প্ৰশংসা কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ন্যূনতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ, গ্ৰীষ্মকালত কৰ্মঘণ্টা সীমিত কৰা আৰু তথাকথিত [[কাফালা ব্যৱস্থা]] বিলুপ্ত কৰাৰ পদক্ষেপ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। সংস্থাটোৱে এই সংস্কাৰসমূহৰ প্ৰতি সাধাৰণতে ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

২০২২ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এটা প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছিল যে এই সংস্কাৰসমূহে &quot;শ শ হাজাৰ&quot; প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ ওপৰত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dupraz-Dobias|first=Paula|date=2022-11-10|title=Qatar's Swiss hub for foreign policy|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/1_3-qatar-s-swiss-hub-for-foreign-policy/48029542|access-date=2026-08-24|website=[[SWI swissinfo]]|language=en}}&lt;/ref&gt; ২০২৫ চনত কাটাৰৰ এজন বিষয়াই [[ফাইনেন্সিয়েল টাইমছ]]ৰ সৈতে হোৱা কথোপকথনত একে বক্তব্য পুনৰ উল্লেখ কৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |last=Cornish|first=Chloe|date=2025-11-16|title=UN labour body's proposal to move Mideast HQ to Qatar sparks staff alarm|url=https://www.ft.com/content/24a38ad9-442e-4a96-a664-dd1792ac3ee6?syn-25a6b1a6=1|access-date=2026-08-24|work=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এজন প্ৰাক্তন বিষয়াই [[দ্য গাৰ্ডিয়ান]]ক কৈছিল যে সংস্থাটোৱে কাটাৰৰ সংস্কাৰসমূহক &quot;বগা কৰা&quot; ধৰণে উপস্থাপন কৰিছিল আৰু ইয়াৰ প্ৰতিবেদনসমূহ পক্ষপাতদুষ্ট আছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কেইবাজনো বৰ্তমান আৰু প্ৰাক্তন কৰ্মচাৰীয়ে [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ক কৈছিল যে সংস্থাটোৱে কাটাৰক পৰ্যবেক্ষণৰ অধীনত থকা এখন ৰাষ্ট্ৰতকৈ ধন দিয়া গ্ৰাহকৰ দৰে অধিক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিষয়াসকলে কৈছিল যে কাটাৰৰ সৈতে সহযোগিতাৰ জৰিয়তে লাভ কৰা উন্নতিসমূহ &quot;সূক্ষ্ম আলোচনাৰ&quot; ফল আছিল আৰু কঠোৰ সমালোচনাই সেই অগ্ৰগতিক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব পাৰিলেহেঁতেন। কিন্তু [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ৰ মতে, শ্ৰমিক অধিকাৰ কৰ্মী, মানৱ অধিকাৰ সংগঠন আৰু কিছুমান ৰাজনীতিবিদে এই বক্তব্যত উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে, ৰাজহুৱা বক্তব্যসমূহে সমস্যাসমূহক কম গুৰুত্ব দিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে কাটাৰত শ্ৰমিক সংস্কাৰৰ &quot;ইতিবাচক দিশ&quot;ৰ কথা উল্লেখ কৰাৰ লগতে সংস্থাটোৱে সংস্কাৰসমূহ ৰূপায়ণ আৰু প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত থকা নিৰ্দিষ্ট ব্যৱধান আৰু সমস্যাসমূহো উল্লেখ কৰি আহিছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

==== কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচীৰ ফলাফল সম্পৰ্কে গৱেষকৰ মতামত ====

কাটাৰৰ [[হামাদ বিন খলিফা বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ আব্দুলহাদি ৰছিদ আলখায়াৰেনে ২০১৩ চনত কৰা এক অধ্যয়নত কৈছিল যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা আৰু কাটাৰ চৰকাৰৰ মুখ্য সাফল্যসমূহৰ ভিতৰত কাফালা ব্যৱস্থা ধ্বংস কৰাটো অন্যতম। তেওঁৰ মতে, ইয়াৰ ফলত অধিক মুক্ত আৰু প্ৰগতিশীল প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক নীতিৰ দিশত পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল আৰু চৰকাৰ তথা সমাজৰ মাজত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু সুযোগৰ গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Alkhayareen|first=Abdulhadi|date=2023-01-01|title=Evaluation of the International Labor Organization project in Qatar|url=https://www.researchgate.net/publication/366775252_Evaluation_of_the_International_Labor_Organization_project_in_Qatar|journal=QScience Connect|volume=2023|doi=10.5339/connect.2023.spt.2}}&lt;/ref&gt;

হামাদ বিন খলিফা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ জেকাৰী আৰ. কালোৱে ২০২৩ চনত কৰা এক অধ্যয়নত মত প্ৰকাশ কৰে যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰৰ আইনী সংস্কাৰ প্ৰক্ৰিয়াত যথেষ্ট সহায় কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে আইনী সংস্কাৰসমূহ আনুষ্ঠানিকভাৱে বাহাল থাকিলেও বিবাদ নিষ্পত্তি ব্যৱস্থাটোক পুনৰ্গঠন নকৰালৈকে ই শ্ৰমিকসকলক প্ৰকৃত ন্যায় প্ৰদান কৰাত ব্যৰ্থ হ'ব।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Calo|first=Zachary|date=2024-03-19|title=Labor Rights and Dispute System Design: Assessing the Legal Legacy of the 2022 Qatar World Cup|url=https://www.researchgate.net/publication/379073247_Labor_Rights_and_Dispute_System_Design_Assessing_the_Legal_Legacy_of_the_2022_Qatar_World_Cup|journal=[[জাৰ্মান আইন পত্ৰিকা]]|volume=24|pages=1729–1739|doi=10.1017/glj.2023.122}}&lt;/ref&gt;

[[টি.এম.চি. আছাৰ প্ৰতিষ্ঠান]]ৰ এণ্টোৱান ডুভালে ২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সৈতে কাটাৰৰ সহযোগিতাৰ সময়ছোৱাত কাগজত হোৱা আইনী পৰিৱৰ্তনৰ কথাও উল্লেখ কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ কাটাৰৰ পদক্ষেপসমূহক &quot;পটেমকিন সংস্কাৰ&quot; বুলি অভিহিত কৰি সংস্থাটোৰ প্ৰশংসা কৰা আৰু কাটাৰ তথা [[ফিফা]]ৰ সৈতে এক &quot;আশাবাদী সংস্কাৰবাদী বৰ্ণনা&quot; গ্ৰহণ কৰাৰ সমালোচনা কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Duval|first=Antoine|date=2024-03-19|title=Spectacular International Labor Law: Ambush Counter-Marketing In the Spotlight of Qatar's 2022 FIFA World Cup|url=https://www.researchgate.net/publication/379073237_Spectacular_International_Labor_Law_Ambush_Counter-Marketing_In_the_Spotlight_of_Qatar's_2022_FIFA_World_Cup|journal=[[জাৰ্মান আইন পত্ৰিকা]]|volume=24|pages=1712–1728|doi=10.1017/glj.2024.3}}&lt;/ref&gt;

==== কাটাৰগেট কেলেংকাৰি ====

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰৰ সংস্কাৰৰ বিষয়ে দিয়া ইতিবাচক মূল্যায়ন ইউৰোপীয় সংঘৰ কিছুমান ৰাজনীতিবিদে উদ্ধৃত আৰু পুনৰ উল্লেখ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মাজৰ কিছুমান পিছত [[ইউৰোপীয় সংসদত কাটাৰ দুৰ্নীতি কেলেংকাৰি|কাটাৰগেট]] দুৰ্নীতি কেলেংকাৰিৰ সৈতে জড়িত হোৱা বুলি অভিযোগ উত্থাপিত হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

কাটাৰগেট তদন্তৰ সৈতে জড়িত এজন বেলজিয়ামৰ বিষয়াই [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ক কৈছিল যে বেলজিয়াম কৰ্তৃপক্ষই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ ভিতৰত কাটাৰৰ প্ৰচেষ্টাক জনমত গঢ় দিয়াৰ প্ৰচেষ্টাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে গণ্য কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

[[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ৰ মতে, বিশ্বকাপৰ ঠিক আগতে কাটাৰৰ বিষয়াসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক প্ৰতিযোগিতাখনৰ সময়ত নেতিবাচক মন্তব্য নকৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল। প্ৰতিবেদনটোৱে লগতে কয় যে বিশ্বকাপৰ সময়ত সংস্থাটোৰ ৰাজহুৱা বক্তব্যসমূহত চলি থকা শ্ৰমিক অধিকাৰ উলংঘনৰ কথা উল্লেখ কৰা হোৱা নাছিল আৰু চৰকাৰৰ সৈতে সহযোগিতাৰ প্ৰশংসাত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

==== ২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধ্যক্ষপদ ====

২০২৩ চনৰ জুন মাহত কাটাৰৰ শ্ৰম মন্ত্ৰী [[আলী বিন ছামিখ আল-মাৰী]] জেনেভাত অনুষ্ঠিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধ্যক্ষ হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়। তেওঁৰ মনোনয়নে শ্ৰমিক সংগঠন আৰু শ্ৰম তথা মানৱ অধিকাৰ সংগঠনসমূহৰ মাজত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে। তেওঁলোকে তেওঁৰ মনোনয়নক লৈ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে। কাটাৰৰ অব্যাহত শ্ৰমিক অধিকাৰ উলংঘা আৰু কাটাৰগেট দুৰ্নীতি কেলেংকাৰিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত কাটাৰৰ অধ্যক্ষপদে সংস্থাটোৰ বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু সুনামৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে বুলি তেওঁলোকে আশংকা প্ৰকাশ কৰে।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ শ্ৰমিক গোটে আল-মাৰীৰ অধ্যক্ষপদৰ বিৰোধিতা নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; ফলত নিৰ্ধাৰিত কাৰ্যসূচী অনুসৰি তেওঁৰ অধ্যক্ষপদ কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

==== ২০২৫ চনত মধ্যপ্ৰাচ্যৰ মুখ্য কাৰ্যালয় দোহালৈ স্থানান্তৰৰ বিবেচনা ====

২০২৫ চনৰ শেষৰফালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ইয়াৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ মুখ্য কাৰ্যালয় [[বেইৰুট]], [[লেবানন]]ৰ পৰা কাটাৰৰ [[দোহা]]লৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ কথা বিবেচনা কৰে। সংস্থাটোৱে অনুমান কৰিছিল যে ইয়াৰ ফলত ২০২৬–২০২৭ চনত ৫ লাখ আমেৰিকান ডলাৰ ৰাহি হ'ব পাৰে। স্থানান্তৰৰ কাৰণ হিচাপে &quot;আতিথ্য প্ৰদান কৰা চৰকাৰৰ সমৰ্থন&quot;, &quot;লেবাননত অব্যাহত অস্থিৰতা&quot; আৰু উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ সম্পদসমূহলৈ অধিক সুবিধাজনক প্ৰৱেশৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

কাটাৰৰ এজন বিষয়াই কৈছিল যে কাটাৰে দোহাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয় স্থাপনৰ বাবে নিজৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

[[ফাইনেন্সিয়েল টাইমছ]]ৰ মতে, এই প্ৰস্তাৱক লৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত উদ্বেগ সৃষ্টি হয়। কৰ্মচাৰীসকলে এখন প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে আৰু জৰীপত অংশগ্ৰহণ কৰা ৭০ জন সদস্যৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশই ইয়াক সমৰ্থন কৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

কৰ্মচাৰীসকলে সতৰ্ক কৰি দিয়ে যে শ্ৰমিক সংগঠন নিষিদ্ধ কৰা আৰু প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ প্ৰতি ব্যৱহাৰৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত পৰ্যবেক্ষণৰ সন্মুখীন হোৱা এখন দেশলৈ কাৰ্যালয় স্থানান্তৰ কৰিলে দুৰ্বল শ্ৰমিক মানদণ্ডক স্বাভাৱিক বুলি গ্ৰহণ কৰাৰ আশংকা থাকিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলৰ কামত বাধা পৰিব, সংস্থাটোৰ স্বাধীনতা বিপন্ন হ'ব আৰু দুৰ্বল শ্ৰমিক মানদণ্ডক বৈধতা প্ৰদান কৰা হ'ব পাৰে বুলি তেওঁলোকে কয়।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

[[লেবাননত প্ৰব্ৰজনকাৰী গৃহ শ্ৰমিক|লেবাননতো প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সৈতে দুৰ্ব্যৱহাৰ]]ৰ অভিযোগ আছে। তথাপি কিছুমান কৰ্মচাৰীয়ে কয় যে কাটাৰত চৰকাৰী তদাৰকী অধিক কঠোৰ হোৱাৰ বাবে তাত বাস কৰি উপসাগৰীয় ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সমালোচনা কৰা প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰোঁতে গৱেষকসকলে নিৰাপত্তাহীনতা অনুভৱ কৰিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

তেওঁলোকে লগতে আশংকা প্ৰকাশ কৰে যে এই স্থানান্তৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মচাৰীৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত গুৰুতৰ বিপদ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু সংস্থাটোৱে নিজৰ দায়িত্বৰ সৈতে আপোচ কৰিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

==== কাটাৰ ৰাষ্ট্ৰৰ অন্যান্য অৱদান ====

কাটাৰৰ ভিতৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে আগবঢ়োৱা ধনৰ উপৰি কাটাৰ চৰকাৰে ২০২৫ চনৰ মে' মাহত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ নিয়মীয়া বাজেটৰ পৰিপূৰক হিচাপত ২০ লাখ আমেৰিকান ডলাৰ আগবঢ়ায়। এইটো এটা নমনীয় পুঁজি ব্যৱস্থা।&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-05-15|title=Qatar supports ILO with USD 2 million in flexible funding for decent work|url=https://www.ilo.org/resource/news/qatar-supports-ilo-usd-2-million-flexible-funding-decent-work|access-date=2026-08-24|website=[[International Labour Organization]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Qatar and ILO Sign $2M Deal to Advance Decent Work and Build Crisis Resilience|url=https://www.devdiscourse.com/article/other/3415332-qatar-and-ilo-sign-2m-deal-to-advance-decent-work-and-build-crisis-resilience|access-date=2026-08-24|website=Devdiscourse|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Imtiaz|first=Fareeha|date=2025-05-16|title=Qatar signs agreement to support ILO with USD 2 million|url=https://www.iloveqatar.net/news/general/qatar-signs-agreement-support-ilo-usd-2-million|access-date=2026-08-24|website=ILoveQatar|language=en}}&lt;/ref&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে এই অনুষ্ঠানটোৱে কেৱল ধনৰ প্ৰবাহকে সূচোৱা নাছিল, বৰং আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা আৰু [[কাটাৰ উন্নয়ন পুঁজি]]ৰ মাজত অধিক গভীৰ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী সহযোগিতাৰ দিশত এক পৰিৱৰ্তন সূচাইছিল। কাটাৰ উন্নয়ন পুঁজিয়েই এই ধন আগবঢ়াইছিল।&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;</text>
      <sha1>o2a15xwha1i3jfg1ra6hbohdlzarfvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636247</id>
      <parentid>636246</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* কাটাৰ ৰাষ্ট্ৰৰ অন্যান্য অৱদান */</comment>
      <origin>636247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176405" sha1="2t96vrs89pnhv2fcttg2j56yx1ikhlt" xml:space="preserve">{{Under construction}}
{{Infobox organization
| name                = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা&lt;ref name=&quot;UIA&quot; /&gt;
| logo                = International Labour Organization Logo.svg
| logo_size           = 175px
| num_staff           = ৩,৪৯১
| num_staff_year      = ২০২৫&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://unsceb.org/hr-organization | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION &amp;#124; United Nations - CEB }}&lt;/ref&gt;
| logo_caption        = 
| type                = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা]]
| abbreviation        = আই এল অ'
| languages           = {{hlist|[[ইংৰাজী ভাষা|ইংৰাজী]]|[[স্পেনিছ ভাষা|স্পেনিছ]]|[[ফৰাচী ভাষা|ফৰাচী]]}}
| leader_title        = সঞ্চালক প্ৰধান
| leader_name         = [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]
| status              = সক্ৰিয়
| formation           = {{start date and age|1919|4|11|df=yes}}
| headquarters        = [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
| awards              = [[ন'বেল শান্তি বঁটা]] (১৯৬৯)
| website             = {{official URL}}
| parent_organization = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভা]] &lt;br /&gt; [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]]
| subsidiaries        = 
}}

'''আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা''' ('''আই এল অ''') হৈছে [[ৰাষ্ট্ৰসংঘ]]ৰ এটা সংস্থা। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] নিৰ্ধাৰণ কৰি সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায় আগবঢ়োৱা।&lt;ref name=&quot;UIA&quot;&gt;{{Cite web |url=https://uia.org/s/or/en/1100025992 |url-access= |title=International Labour Organization (ILO) |author1=Staff writer |year=2024 |department=UIA Global Civil Society Database |website=uia.org |publisher=[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাসমূহৰ সংঘ]] |agency=Yearbook of International Organizations Online |location=Brussels, Belgium |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |access-date=24 December 2024 |via= |quote= |trans-quote= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm|title=Mission and impact of the ILO|work=International Labour Organization |date=28 January 2024 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20240301081628/http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm |archive-date= Mar 1, 2024 }}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ পুৰণি [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা|বিশেষায়িত সংস্থাসমূহ]]ৰ ভিতৰত অন্যতম। আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খন আৰু [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত অৱস্থিত। সমগ্ৰ বিশ্বত ইয়াৰ প্ৰায় ৪০টা ক্ষেত্ৰীয় কাৰ্যালয় আছে। সংস্থাটোৱে ১০৭খন দেশত প্ৰায় ৩,৩৮১জন কৰ্মচাৰী নিয়োগ কৰে। ইয়াৰে ১,৬৯৮জনে কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্পত কাম কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Departments and offices|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm|access-date=2021-07-15|website=International Labour Organization|language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20210812101027/https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm |archive-date= Aug 12, 2021 }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ মানদণ্ডসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে স্বাধীনতা, সমতা, সুৰক্ষা আৰু মৰ্যাদাৰ পৰিৱেশত সমগ্ৰ বিশ্বতে সকলোৰে বাবে সহজলভ্য, উৎপাদনশীল আৰু বহনক্ষম [[শ্ৰম|কৰ্মসংস্থান]] নিশ্চিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm|title=Labour standards |website=International Labour Organization|language=en|access-date=2020-04-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501235733/https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm |archive-date= May 1, 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;international labour standards2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm|title=Introduction to International Labour Standards|work=International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231132132/https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm |archive-date= Dec 31, 2023 }}&lt;/ref&gt; ২০২৬ চনলৈকে এই মানদণ্ডসমূহ ১৯৩খন অভিসন্ধি আৰু চুক্তিত প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰে আঠখনক ১৯৯৮ চনৰ [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় ঘোষণা]] অনুসৰি মৌলিক হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে। এইবোৰে সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ অধিকাৰৰ কাৰ্যকৰী স্বীকৃতি, বলপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰমৰ বিলোপ, [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিলোপ আৰু [[নিয়োগ বৈষম্য|নিয়োগ]] আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত [[বৈষম্য]] দূৰ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। আই এল অ' [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন]]ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশীদাৰ।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত এই সংস্থাৰ এটা বিশেষ ত্ৰিপাক্ষিক গাঁথনি আছে। ইয়াৰ সকলো মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীৰ বাবে চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকলৰ আলোচনা আৰু অনুমোদন প্ৰয়োজন। এই গাঁথনিটো আই এল অ'ৰ তিনিটা মুখ্য সংস্থাৰ জৰিয়তে চলোৱা হয়। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন বছৰি অনুষ্ঠিত হয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড প্ৰস্তুত কৰে। পৰিচালনা পৰিষদে কাৰ্যনিৰ্বাহক পৰিষদ হিচাপে কাম কৰে আৰু সংস্থাটোৰ নীতি আৰু বাজেট নিৰ্ধাৰণ কৰে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় হৈছে সংস্থাটোৰ স্থায়ী সচিবালয়। ই সংস্থাটোৰ প্ৰশাসন আৰু কাৰ্যকলাপ ৰূপায়ণ কৰে। সচিবালয়ৰ নেতৃত্ব দিয়ে টোগোৰ [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]ই। তেওঁক ২০২২ চনত পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল।

২০১৯ চনত সংস্থাটোৱে কৰ্মৰ ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কীয় বিশ্ব আয়োগ গঠন কৰিছিল। আয়োগৰ প্ৰতিবেদনত একবিংশ শতিকাৰ শ্ৰম পৰিৱেশৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ চৰকাৰসমূহৰ বাবে দহটা পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত সাৰ্বজনীন শ্ৰমৰ নিশ্চয়তা, জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈ সামাজিক সুৰক্ষা আৰু জীৱনজোৰা শিক্ষাৰ অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|title=Global Commission on the Future of Work |website=International Labour Organization|date=14 August 2017 |language=en|access-date=2019-03-21 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20190321141919/http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|archive-date=2019-03-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_663006/lang--en/index.htm|title=A human-centred agenda needed for a decent future of work|date=2019-01-22|website=International Labour Organization|language=en|access-date=2019-03-21}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে ই [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য]] পূৰণত সহায় কৰিবলৈ গঠন কৰা ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংস্থাসমূহৰ মিত্ৰজোঁট [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।

আই এল অ'ৰ ইতিহাসৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা হৈছে ১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]] আৰু ১৯৪৪ চনৰ [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]। ভাৰ্ছাই চুক্তিৰ ৪২৭ নং অনুচ্ছেদৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ১৯৪৪ চনৰ ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অধীনত আই এল অ'ক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু &quot;শ্ৰম কোনো [[পণ্য|পণ্য]] নহয়&quot; নীতিটো পুনৰ নিশ্চিত কৰিছিল।

{{TOC limit|3}}

==গাঁথনি==

[[File:OIT, Genève.jpg|thumb|ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়]]

আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এটা বিশেষায়িত সংস্থা।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Organization |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/290987/International-Labour-Organization-ILO |access-date=24 May 2012 |publisher=britannica.com}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰা আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা বা কাৰ্যসূচীৰ দৰে আই এল অ'ও [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Home |url=http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013125243/http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-date=13 October 2013 |access-date=2011-05-22}}&lt;/ref&gt;

আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থাৰ পৰা পৃথকভাৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এটা [[ত্ৰিপাক্ষিকতা|ত্ৰিপাক্ষিক]] শাসন ব্যৱস্থা আছে। ইয়াত ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকল একত্ৰিত হৈ শ্ৰমৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ, নীতি প্ৰস্তুত আৰু সকলো মহিলা আৰু পুৰুষৰ বাবে মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থানৰ বাবে কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰে। এই গাঁথনিৰ উদ্দেশ্য হৈছে আই এল অ'ৰ শ্ৰম মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীত তিনিওটা গোটৰ মতামত প্ৰতিফলিত কৰা। অৱশ্যে চৰকাৰৰ প্ৰতিনিধিৰ সংখ্যা আন দুটা গোটৰ তুলনাত দুগুণ।

===পৰিচালনা পৰিষদ===

পৰিচালনা পৰিষদ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কাৰ্যনিৰ্বাহক সংস্থা। ই বছৰত তিনিবাৰ, মাৰ্চ, জুন আৰু নৱেম্বৰ মাহত বৈঠকত মিলিত হয়। ই আই এল অ'ৰ নীতি সম্পৰ্কে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কাৰ্যসূচী নিৰ্ধাৰণ কৰে, সংস্থাটোৰ কাৰ্যসূচী আৰু বাজেটৰ খচৰা সন্মিলনত দাখিলৰ বাবে গ্ৰহণ কৰে, সঞ্চালক প্ৰধান নিৰ্বাচন কৰে, সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ পৰা শ্ৰম সম্পৰ্কীয় তথ্য বিচাৰে, তদন্ত সমিতি নিযুক্ত কৰে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰে।

পৰিচালনা পৰিষদত ৫৬জন স্থায়ী সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৪জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৪জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি। ইয়াৰ উপৰি ৬৬জন উপ-সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৯জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৯জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি।

মুখ্য ঔদ্যোগিক গুৰুত্ব থকা দহখন ৰাষ্ট্ৰই স্থায়ীভাৱে চৰকাৰৰ দহখন আসন লাভ কৰে। সেইবোৰ হৈছে [[ব্ৰাজিল]], [[চীন]], [[ফ্ৰান্স]], [[জাৰ্মানী]], [[ভাৰত]], [[ইটালী]], [[জাপান]], [[ৰাছিয়ান ফেডাৰেচন]], [[যুক্তৰাজ্য]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Governing Body|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/governing-body/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; আন চৰকাৰী সদস্যসকলক প্ৰতি তিনিবছৰৰ মূৰে মূৰে সন্মিলনে নিৰ্বাচন কৰে। শেহতীয়া নিৰ্বাচন ২০২৪ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Governing Body elections (International Labour Conference (ILC)) |url=https://www.ilo.org/international-labour-conference/112th-session-international-labour-conference/governing-body-elections-2024 |access-date=2026-05-30 |website=www.ilo.org |language=en}}&lt;/ref&gt; নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ সদস্যসকলক তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত যোগ্যতাত নিৰ্বাচন কৰা হয়।&lt;ref&gt;[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সংবিধান|Article 7, ILO Constitution]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution|url=http://www.ilo.org/public/english/bureau/leg/amend/index.htm|publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===সঞ্চালক প্ৰধান===

২০২২ চনৰ ২৫ মাৰ্চত [[গিলবাৰ্ট ফছুন হৌংবো]] আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Gilbert Houngbo will be the first African to lead the ILO
 | work=republicoftogo.com
 | date=25 March 2022
 | url=https://www.republicoftogo.com/toutes-les-rubriques/in-english/gilbert-houngbo-will-be-the-first-african-to-lead-the-ilo
}}&lt;/ref&gt; ২০২২ চনৰ ১ অক্টোবৰত তেওঁ [[গাই ৰাইডাৰ]]ৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰে। গাই ৰাইডাৰক ২০১২ চনৰ অক্টোবৰত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল আৰু ২০১৬ চনৰ নৱেম্বৰত দ্বিতীয় পাঁচ বছৰীয়া কাৰ্যকালৰ বাবে পুনৰ নিৰ্বাচিত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Guy Ryder re-elected as ILO Director-General for a second term
 | work=International Labour Organization
 | date=7 November 2016
 | url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_534283/lang--en/index.htm
}}&lt;/ref&gt; তেওঁ সংস্থাটোৰ প্ৰথমজন আফ্ৰিকীয় সঞ্চালক প্ৰধান। ২০২৪ চনত আফ্ৰিকাৰ কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ দেশৰ প্ৰতিনিধিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় ভ্ৰমণ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মৰক্কোও আছিল। তাত তেওঁলোকে অৰ্থনৈতিক সংহতি, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়, নিয়োগ আৰু দক্ষতা বিকাশৰ মন্ত্ৰী ইউনিছ ছেকৌৰিৰ সৈতে আলোচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;f990&quot;&gt;{{cite web |last1=Taibi |first1=FADLI |last2=Technology |first2=Archos |date=2024-01-17 |title=ILO DG Lauds Morocco's Experience in Implementing Social State Policy |url=https://www.mapnews.ma/en/actualites/economy/ilo-dg-lauds-moroccos-experience-implementing-social-state-policy |access-date=2024-05-08 |website=MapNews |language=fr}}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ পৰা আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধানসকলৰ তালিকা তলত দিয়া হৈছে:&lt;ref&gt;ILO official site: [https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/ilo-director-general/former-directors-general/lang--en/index.htm Former Directors-General]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!নাম
!দেশ
!কাৰ্যকাল
|-
| [[আলবাৰ থমাছ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯১৯–১৯৩২
|-
| [[হেৰল্ড বাটলাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৩২–১৯৩৮
|-
| [[জন জি. ৱিনান্ট]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৩৯–১৯৪১
|-
| [[এডৱাৰ্ড জে. ফেলান]] || {{flagcountry|IRL}} || ১৯৪১–১৯৪৮
|-
| [[ডেভিড এ. মৰ্চ]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৪৮–১৯৭০
|-
| [[ক্লাৰেন্স উইলফ্ৰেড জেংকছ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৭০–১৯৭৩
|-
| [[ফ্ৰান্সিছ ব্লাঞ্চাৰ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯৭৪–১৯৮৯
|-
| [[মিচেল হানছেন]] || {{flagcountry|BEL}} || ১৯৮৯–১৯৯৯
|-
| [[জুয়ান ছোমাভিয়া]] || {{flagcountry|CHL}} || ১৯৯৯–২০১২
|-
| [[গাই ৰাইডাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ২০১২–২০২২
|-
| [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]] || {{flagcountry|TOG}} || ২০২২–বৰ্তমান
|}

===সদস্যপদ===

{{further|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ}}

[[File:International Labour Organization flag.jpg|thumb|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পতাকা]]

আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খনৰ লগতে [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] আই এল অ'ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution Article 3|url=http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091225111436/http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-date=25 December 2009|publisher=Ilo.org|access-date=2 June 2012}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ৰ সদস্য নোহোৱা সাতখন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ হৈছে [[আন্দোৰা]], [[ভূটান]], [[লিচটেনষ্টাইন]], [[মাইক্ৰ'নেছিয়া]], [[মোনাকো]], [[নাউৰু]] আৰু [[উত্তৰ কোৰিয়া]]।&lt;ref&gt;{{cite web |title=ILO Declaration on Fundamental Prinicples &amp; Rights at Work |url=https://sthelenaehrc.org/ilo-declaration-on-fundamental-prinicples-rights-at-work/ |website=Equality &amp; Human Rights Commission |date=10 November 2020 |access-date=21 August 2023}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ সংবিধান অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যিকোনো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ সদস্য হ'ব পাৰে। সদস্যপদ লাভ কৰিবলৈ এখন দেশে সঞ্চালক প্ৰধানক জনাব লাগিব যে সেই দেশে আই এল অ'ৰ সংবিধানৰ সকলো বাধ্যবাধকতা গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref name=EotN-Membership&gt;{{cite encyclopedia|title=The International Labour Organization (ILO) – Membership|url=http://www.nationsencyclopedia.com/United-Nations-Related-Agencies/The-International-Labour-Organization-ILO-MEMBERSHIP.html|encyclopedia=Encyclopedia of the Nations|publisher=Advameg, Inc.|access-date=16 August 2012|year=2012}}&lt;/ref&gt; আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা ৰাষ্ট্ৰক সকলো প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোট আৰু চৰকাৰী প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোটৰ জৰিয়তে আই এল অ'ৰ সাধাৰণ সন্মিলনত সদস্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] ২০১৫ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ত যোগদান কৰে।&lt;ref&gt;International Labour Organization. (n.d.). ''About the ILO in the Cook Islands.'' Retrieved June 26, 2021, from https://www.ilo.org/suva/countries-covered/cook-islands/WCMS_410209/lang--en/index.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |title=Key document - ILO Constitution |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:62:0::NO:62:P62_LIST_ENTRIE_ID:2453907:NO |access-date=2024-03-23 |website=www.ilo.org}}&lt;/ref&gt;

যিবোৰ দেশ [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত আই এল অ'ৰ সদস্য আছিল, ১৯৪৬ চনত সংস্থাটোৰ নতুন সংবিধান কাৰ্যকৰী হোৱাৰ সময়তো সেই দেশসমূহ সদস্য হৈ থাকিল।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

==উদ্দেশ্য==

[[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]ই (১০ মে' ১৯৪৪) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পৰম্পৰাগত উদ্দেশ্যসমূহ পুনৰ উল্লেখ কৰাৰ লগতে দুটা নতুন দিশ সংযোজন কৰিছিল। এই দুটা দিশ আছিল [[সামাজিক নীতি]]ৰ ক্ষেত্ৰত [[মানৱ অধিকাৰ]]ৰ গুৰুত্ব আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot;&gt;Norman F. Dufty, [https://www.jstor.org/stable/2706128 &quot;Organizational Growth and Goal Structure: The Case of the ILO&quot;], (1972) 26 (3) ''International Organization'' 479 accessed 24 August 2011&lt;/ref&gt;{{Rp|481–2}} দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ সময়ত আই এল অ'ই &quot;উন্নত পৃথিৱীৰ আশা&quot;ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা নতুন বাস্তৱতা আৰু নতুন আকাংক্ষাৰ সৈতে নিজৰ মূল নীতিসমূহ খাপ খুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot;&gt;Joseph Sulkowski, [https://www.jstor.org/stable/2194455 &quot;The Competence of the International Labor Organization Under the United Nations System&quot;], (1951) 45 (2) ''The American Journal of International Law'' 286 accessed 24 August 2011.&lt;/ref&gt;{{Rp|287}} এই ঘোষণা [[ফিলাডেলফিয়া]]ত অনুষ্ঠিত আই এল অ'ৰ ২৬তম সন্মিলনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

১৯৪৬ চনত [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ত অনুষ্ঠিত সাধাৰণ সন্মিলনে আই এল অ'ৰ সংবিধান সংশোধন কৰাৰ সময়ত ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাখন সংবিধানৰ সৈতে সংলগ্ন কৰা হয়। সংবিধানৰ ১ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি ই সংবিধানৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰে।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot; /&gt;{{Rp|287}} ঘোষণাখনৰ অধিকাংশ দাবী আমেৰিকা আৰু পশ্চিম ইউৰোপৰ শ্ৰমিক সংঘ আৰু আই এল অ'ৰ সচিবালয়ৰ অংশীদাৰিত্বৰ ফল আছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

&quot;শ্ৰম কোনো পণ্য নহয়&quot; হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক নথিসমূহৰ প্ৰস্তাৱনাত প্ৰকাশ পোৱা এটা নীতি। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে মানুহক জড় [[পণ্য]], [[মানৱ মূলধন]], কেৱল [[উৎপাদনৰ উপাদান]] বা [[মানৱ সম্পদ]] হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে জীৱিকা অৰ্জনৰ বাবে কাম কৰা লোকসকলক [[মানৱ]] হিচাপে মৰ্যাদা আৰু সন্মান দিয়া উচিত। [[পল অ'হিগিনছ]]ৰ মতে এই বাক্যাংশটো [[জন কেলছ ইংগ্ৰাম]]ৰ সৈতে জড়িত। তেওঁ ১৮৮০ চনত [[ডাবলিন]]ত ব্ৰিটিছ [[ট্ৰেডছ ইউনিয়ন কংগ্ৰেছ]]ৰ এখন সভাত এই বাক্যাংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।&lt;ref&gt;O'Higgins, P., [https://academic.oup.com/ilj/article-abstract/26/3/225/664238 'Labour is not a Commodity' — an Irish Contribution to International Labour Law'] (1997) 26(3) Industrial Law Journal 225–234&lt;/ref&gt;

==ইতিহাস==

===উৎপত্তি===

ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সংস্থা হিচাপে আই এল অ' প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাতাসকলে ১৯১৯ চনৰ পূৰ্বেই সামাজিক চিন্তা আৰু কাৰ্যকলাপৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি লাভ কৰিছিল। মুখ্য সদস্যসকলে পূৰ্বৰ ব্যক্তিগত পেছাগত আৰু মতাদৰ্শগত নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে ইজনে সিজনক চিনি পাইছিল। এই নেটৱৰ্কসমূহত তেওঁলোকে সামাজিক নীতি সম্পৰ্কীয় জ্ঞান, অভিজ্ঞতা আৰু ধাৰণা বিনিময় কৰিছিল। যুদ্ধৰ পূৰ্বৰ &quot;[[জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়|জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়সমূহ]]&quot;, যেনে ১৯০০ চনত প্ৰতিষ্ঠিত [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন সমিতি]], আৰু [[সমাজবাদ]]ী [[দ্বিতীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়]]ৰ দৰে ৰাজনৈতিক নেটৱৰ্কসমূহ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম ৰাজনীতিৰ প্ৰতিষ্ঠানীকৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক আছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot;&gt;{{cite journal|author=VanDaele, Jasmien|title=Engineering Social Peace: Networks, Ideas, And the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages= 435–466|doi=10.1017/S0020859005002178|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছৰ সময়ত &quot;নিৰ্মাণযোগ্য সমাজ&quot;ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ স্থপতিসকলৰ সামাজিক পৰিকল্পনাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুঘটক আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন নতুন শাখা হিচাপে সামাজিক সংস্কাৰ ৰূপায়ণৰ এক উপযোগী মাধ্যম হৈ পৰিছিল। প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্যসকলৰ সামাজিক ন্যায় আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মৰ অধিকাৰৰ আদৰ্শসমূহ ১৯১৯ চনৰ [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ত হোৱা কূটনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক আপোচৰ দ্বাৰা সলনি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত আই এল অ'ৰ আদৰ্শবাদ আৰু বাস্তৱবাদৰ মাজৰ ভাৰসাম্য প্ৰকাশ পাইছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot; /&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ছোৱাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় [[শ্ৰম আন্দোলন]]ে শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে এটা বিস্তৃত কাৰ্যসূচী আগবঢ়াইছিল। ইয়াক যুদ্ধৰ সময়ত শ্ৰমিকসকলৰ সমৰ্থনৰ বিনিময়ত দিয়া ব্যৱস্থা হিচাপে বিবেচনা কৰা হৈছিল।{{clarify|date=August 2012}} যুদ্ধৰ পিছৰ পুনৰ্গঠন আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাই প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত আৰু যুদ্ধৰ ঠিক পিছতে বহু দেশৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। গ্ৰেট ব্ৰিটেইনত [[হুইটলি আয়োগ]] নামৰ পুনৰ্গঠন আয়োগৰ এটা উপ-সমিতিয়ে ১৯১৮ চনৰ জুলাই মাহৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত সমগ্ৰ বিশ্বতে &quot;ঔদ্যোগিক পৰিষদ&quot; স্থাপনৰ পৰামৰ্শ দিছিল।&lt;ref&gt;Haimson, Leopold H. and Sapelli, Giulio. ''Strikes, Social Conflict, and the First World War: An International Perspective.'' Milan: Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, 1992. {{ISBN|88-07-99047-4}}&lt;/ref&gt; [[ব্ৰিটিছ শ্ৰমিক দল]]ে ''শ্ৰম আৰু নতুন সামাজিক ব্যৱস্থা'' নামৰ নথিৰ জৰিয়তে নিজৰ পুনৰ্গঠন কাৰ্যসূচী প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Shapiro, Stanley|title=The Passage of Power: Labor and the New Social Order|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=120|year=1976|jstor=986599|issue=6|pages=464–474}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত তৃতীয় [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ আন্তঃমিত্ৰ শ্ৰমিক আৰু সমাজবাদী সন্মিলন]]ত গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, বেলজিয়াম আৰু ইটালীৰ প্ৰতিনিধিসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক অধিকাৰ সংস্থা, গোপন কূটনীতিৰ অন্ত আৰু অন্যান্য লক্ষ্যৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।&lt;ref&gt;[[ইৱাও আয়ুছাৱা|Ayusawa, Iwao Frederick]]. ''International Labour Legislation''. Clark, N.J.: Lawbook Exchange, 2005. {{ISBN|1-58477-461-4}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত [[আমেৰিকান ফেডাৰেচন অৱ লেবাৰ]]ে নিজৰ পৃথক আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে নিৰপেক্ষ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছিল। ইয়াত [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ জৰিয়তে বহু ক্ৰমিক উন্নতি সাধনৰ আহ্বান জনোৱা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Foner&quot;&gt;Foner, Philip S. ''History of the Labor Movement in the United States. Vol. 7: Labor and World War I, 1914–1918.'' New York: International Publishers, 1987. {{ISBN|0-7178-0638-3}}&lt;/ref&gt;

====আই এফ টি ইউ বাৰ্ণ সন্মিলন====

যুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ লগে লগে যুদ্ধোত্তৰ পৃথিৱী সম্পৰ্কে দুটা পৃথক ধাৰণা আগবাঢ়ি আহিছিল। প্ৰথমটো [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে আগবঢ়াইছিল। এই সংস্থাই ১৯১৯ চনৰ জুলাই মাহত ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[বাৰ্ণ]]ত এখন সভাৰ আহ্বান জনাইছিল। বাৰ্ণৰ সভাত আই এফ টি ইউৰ ভৱিষ্যৎ আৰু পূৰ্বৰ কেইবছৰত উত্থাপিত বিভিন্ন প্ৰস্তাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ কথা আছিল। আই এফ টি ইউৱে [[কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহ]]ৰ প্ৰতিনিধিসকলক সমান মৰ্যাদাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰো প্ৰস্তাৱ দিছিল। [[ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]ে সভাখন বৰ্জন কৰিছিল। তেওঁ কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহৰ প্ৰতিনিধিসকলক যুদ্ধৰ বাবে তেওঁলোকৰ দেশৰ ভূমিকাৰ স্বীকাৰোক্তি হিচাপে অধীনস্থ মৰ্যাদা দিয়াৰ পক্ষপাতী আছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে গম্পাৰ্ছে [[উড্ৰ' উইলছন]]ৰ [[চৈধ্য দফা]]ক একমাত্ৰ ভিত্তি হিচাপে লৈ পেৰিছত সভা অনুষ্ঠিত কৰাৰ পক্ষপাতী আছিল। আমেৰিকাৰ বৰ্জনৰ পিছতো বাৰ্ণৰ সভা নিৰ্ধাৰিত সময়ত অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত বাৰ্ণ সন্মিলনে মজুৰিভিত্তিক শ্ৰমৰ অন্ত আৰু সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ দাবী জনায়। এই লক্ষ্যসমূহ তৎক্ষণাৎ পূৰণ কৰিব নোৱাৰিলে, [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সৈতে সংযুক্ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাই শ্ৰমিক আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন আৰু কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে বুলি পৰামৰ্শ দিয়া হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

====আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন আয়োগ====

ইফালে [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ে সাম্যবাদৰ প্ৰতি জনসমৰ্থন হ্ৰাস কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ মিত্ৰশক্তি|মিত্ৰশক্তিসমূহ]]ে উদীয়মান শান্তি চুক্তিত শ্ৰমিক সংঘ আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা ধাৰা অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সম্পৰ্কৰ পথ নিৰ্দেশ কৰিবলৈ এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা স্থাপন কৰিবলৈ সন্মত হয়। শান্তি সন্মিলনে এই প্ৰস্তাৱসমূহৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন সম্পৰ্কীয় পৰামৰ্শদাতা আয়োগ গঠন কৰে। আয়োগখনে ১৯১৯ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰে আৰু গম্পাৰ্ছক অধ্যক্ষ হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

[[File:Picture of Samuel Gompers.jpg|thumb|upright|left|১৯১৮ চনত [[আলবাৰ থমাছ]]ৰ সৈতে ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]

আয়োগৰ বৈঠকসমূহৰ সময়ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ বাবে দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰস্তাৱ উত্থাপিত হৈছিল। ব্ৰিটেইনে এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল, যিয়ে শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন কৰিব আৰু জাতিসমূহৰ লীগৰ প্ৰতিজন সদস্যই সেই আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিব। প্ৰতিখন দেশৰ দুজনকৈ প্ৰতিনিধি সংসদত থাকিব লাগিছিল। এজন শ্ৰমিক আৰু এজন পৰিচালনা পক্ষৰ প্ৰতিনিধি।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt; এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ে শ্ৰম সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা সংগ্ৰহ কৰি নতুন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদৰ ধাৰণাৰ দাৰ্শনিকভাৱে বিৰোধী আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডই আমেৰিকাত ইতিমধ্যে লাভ কৰা সীমিত সুৰক্ষাসমূহ হ্ৰাস কৰিব বুলি বিশ্বাস কৰা গম্পাৰ্ছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক কেৱল পৰামৰ্শ দিয়াৰ ক্ষমতা দিয়াৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। আইন ৰূপায়ণৰ দায়িত্ব জাতিসমূহৰ লীগৰ ওপৰত এৰি দিব লাগে বুলি তেওঁ মত প্ৰকাশ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ প্ৰতিনিধিসকলৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা সত্ত্বেও আমেৰিকাৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

গম্পাৰ্ছে শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা খচৰা চনদৰ কাৰ্যসূচীও নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। আমেৰিকাই দহটা প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰে তিনিটা কোনো পৰিৱৰ্তন নকৰাকৈ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল শ্ৰমক [[পণ্য|পণ্য]] হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয়; সকলো শ্ৰমিকৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে পৰ্যাপ্ত মজুৰিৰ অধিকাৰ আছে; আৰু সমান কামৰ বাবে মহিলাই সমান মজুৰি লাভ কৰিব লাগে। বাকস্বাধীনতা, সংবাদ মাধ্যম, সভা আৰু সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰা এটা প্ৰস্তাৱ কেৱল সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। ১৬ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিবহণ নিষিদ্ধ কৰাৰ প্ৰস্তাৱটো ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞালৈ সলনি কৰা হৈছিল। [[আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন|আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন]]ৰ প্ৰস্তাৱটো আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন বা ৪০ ঘণ্টীয়া কৰ্মসপ্তাহৰ প্ৰয়োজনীয়তা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। কম উৎপাদনশীল দেশসমূহৰ বাবে ইয়াত ব্যতিক্ৰম ৰখা হৈছিল। আন চাৰিটা আমেৰিকান প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰা হৈছিল। ইফালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিনিধিসকলে আৰু তিনিটা ধাৰা প্ৰস্তাৱ কৰিছিল আৰু সেইবোৰ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল সাপ্তাহিক বিশ্ৰামৰ বাবে এটা বা ততোধিক দিন, বিদেশী শ্ৰমিকৰ বাবে আইনৰ সমতা আৰু কাৰখানাৰ পৰিস্থিতিৰ নিয়মীয়া আৰু সঘন পৰিদৰ্শন।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

আয়োগে ১৯১৯ চনৰ ৪ মাৰ্চত চূড়ান্ত প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰে। শান্তি সন্মিলনে ১১ এপ্ৰিলত কোনো সংশোধন নকৰাকৈ প্ৰতিবেদনখন গ্ৰহণ কৰে। প্ৰতিবেদনখন [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ ত্ৰয়োদশ অংশ হিচাপে পৰিগণিত হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

===দুয়ো বিশ্বযুদ্ধৰ মাজৰ সময়===

প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন ১৯১৯ চনৰ ২৯ অক্টোবৰত [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]ৰ [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]ত আৰম্ভ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616(1919-1).pdf|title=International Labor Conference. October 29, 1919 – November 29, 1919|publisher= Washington Government Printing Office 1920|website= International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012135621/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616%281919-1%29.pdf|archive-date=12 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; সন্মিলনে প্ৰথম ছখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম অভিসন্ধি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এইবোৰত উদ্যোগত কৰ্মঘণ্টা, নিবনুৱা সমস্যা, মাতৃত্বকালীন সুৰক্ষা, মহিলাৰ নিশাৰ কাম, ন্যূনতম বয়স আৰু উদ্যোগত কিশোৰ-কিশোৰীৰ নিশাৰ কামৰ বিষয়ে ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/about/history.htm|title=Origins and history|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt; বিশিষ্ট ফৰাচী সমাজবাদী [[আলবাৰ থমাছ]] ইয়াৰ প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান হৈছিল।

মুকলি হতাশা আৰু তীব্ৰ সমালোচনাৰ মাজতো পুনৰ গঠন কৰা [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে এই ব্যৱস্থাৰ সৈতে দ্ৰুতভাৱে খাপ খুৱাই লৈছিল। আই এফ টি ইউৱে ক্ৰমান্বয়ে আই এল অ'ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত প্ৰচাৰ আৰু দাবী উত্থাপনৰ কামৰ ওপৰত নিজৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যকলাপ কেন্দ্ৰীভূত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Reiner Tosstorff|title=The International Trade-Union Movement and the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages=399–433|doi=10.1017/S0020859005002166|url=http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319131726/http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|archive-date=19 March 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আই এল অ'ৰ সদস্য নাছিল। কাৰণ আমেৰিকাৰ ছিনেটে জাতিসমূহৰ লীগৰ চুক্তি নাকচ কৰিছিল আৰু আমেৰিকাই ইয়াৰ কোনো সংস্থাত যোগদান কৰিব পৰা নাছিল। [[ফ্ৰেংকলিন ডেলানো ৰুজভেল্ট]] আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পিছত নতুন প্ৰশাসনে জাতিসমূহৰ লীগৰ সদস্য নোহোৱাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ বাবে পুনৰ চেষ্টা কৰিছিল। ১৯৩৪ চনৰ ১৯ জুনত আমেৰিকাৰ কংগ্ৰেছে ৰাষ্ট্ৰপতিক জাতিসমূহৰ লীগত যোগদান নকৰাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ অনুমতি দি এটা যুটীয়া প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২২ জুনত আই এল অ'ই আমেৰিকাৰ চৰকাৰক সংস্থাটোত যোগদান কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাই এটা প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২০ আগষ্টত আমেৰিকাৰ চৰকাৰে ইতিবাচক সঁহাৰি জনায় আৰু আই এল অ'ত নিজৰ আসন গ্ৰহণ কৰে।

{{Wide image|1919-ILC-secretariatstaff.jpg|950|১৯১৯ চনত ৱাশ্বিংটন ডি.চি.ত অনুষ্ঠিত প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কৰ্মচাৰীসকল। সন্মুখত [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]।}}

===যুদ্ধকাল আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘ===

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত ছুইজাৰলেণ্ড জাৰ্মান সেনাৰ দ্বাৰা পৰিৱেষ্টিত হৈ থকাৰ সময়ত আই এল অ'ৰ সঞ্চালক [[জন জি. ৱিনান্ট]]ে জেনেভা এৰি যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৪০ চনৰ আগষ্টত [[কানাডা]] চৰকাৰে আনুষ্ঠানিকভাৱে আই এল অ'ক [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]ত আশ্ৰয় ল'বলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। চল্লিশজন কৰ্মচাৰীক অস্থায়ী কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু তেওঁলোকে ১৯৪৮ চনলৈ মেকগিলৰ পৰা কাম কৰি থাকে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/support/lib/century/index2.htm|title=ILO|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt;

১৯৪৬ চনত জাতিসমূহৰ লীগৰ অন্ত পৰাৰ পিছত আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘ ব্যৱস্থাৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থা হয়।&lt;ref name=&quot;e11022&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630004817/https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-date=30 June 2017|title=Photo Gallery|year=2011|publisher=ILO|access-date=30 May 2011}}&lt;/ref&gt; সংশোধিত সংবিধানত সংস্থাটোৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য সম্পৰ্কীয় [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]] (১৯৪৪) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

===শীতল যুদ্ধৰ সময়===

[[File:Minister of Labor Mr. Wilopo is having a conversation with the Deputy Director General of the ILO Dr. R. Rao.jpg|thumb|১৯৫০ চনৰ ১৫ মাৰ্চত তেতিয়াৰ ইণ্ডোনেছিয়াৰ শ্ৰম মন্ত্ৰী [[উইলোপো]]ৰ সৈতে আই এল অ'ৰ উপ-সঞ্চালক প্ৰধান আৰ. ৰাও]]

১৯৫০ৰ দশকৰ শেষৰফালৰ পৰা স্বাধীন হোৱা পূৰ্বৰ উপনিৱেশসমূহৰ সম্ভাৱ্য সদস্যপদৰ বাবে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ সংস্থাটোৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৬৩ চনৰ সঞ্চালক প্ৰধানৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সম্ভাৱ্য নতুন সদস্যসকলৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO: 'Programme and Structure of the ILO':report of the Director General, 1963.&lt;/ref&gt; বিশ্ব পৰিৱেশৰ এই পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ফলত সংস্থাটোৰ ভিতৰৰ বিদ্যমান ৰাজনীতিত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছিল&lt;ref&gt;R. W. Cox, &quot;ILO: Limited Monarchy&quot; in R.W. Cox and H. Jacobson ''The Anatomy of Influence: Decision Making in International Organization'' Yale University Press, 1973 pp.102-138&lt;/ref&gt; আৰু ইয়াৰ ফলত পৰৱৰ্তী সময়ত সংস্থাটোৰ সৈতে আমেৰিকাৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

১৯৭০ চনৰ জুলাইত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ এজন সহকাৰী সঞ্চালক প্ৰধান নিযুক্ত কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ প্ৰতি দিয়া আৰ্থিক সহায়ৰ ৫০ শতাংশ বন্ধ কৰি দিছিল। এই নিযুক্তিৰ সমালোচনা আই এল অ'ৰ ব্ৰিটিছ সঞ্চালক প্ৰধান [[চি. উইলফ্ৰেড জেংকছ]] আৰু [[এ এফ এল–চি আই অ']]ৰ সভাপতি [[জৰ্জ মেনি]] আৰু নিউ জাৰ্চিৰ বিধায়ক [[জন ই. ৰুনি]]ৰ পৰা আহিছিল। অৱশেষত অৱশ্যে ধন পৰিশোধ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot;&gt;{{cite journal|last=Beigbeder|first=Yves|title=The United States' Withdrawal from the International Labor Organization|journal=Relations Industrielles / Industrial Relations|year=1979|volume=34|issue=2|pages=223–240|url=http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|doi=10.7202/028959ar|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609070528/http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|archive-date=9 June 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Communication from the Government of the United States|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf |publisher=International Labour Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063409/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}. United States letter dated 5 November 1975 containing notice of withdrawal from the International Labour Organization.&lt;/ref&gt;

[[File:Tripartite.png|thumb|১৯৭৬ চনৰ [[ত্ৰিপাক্ষিক পৰামৰ্শ অভিসন্ধি]]ৰ অনুমোদনসমূহ]]

১৯৭৫ চনৰ ১২ জুনত আই এল অ'ই [[পেলেষ্টাইন মুক্তি সংস্থা]]ক ইয়াৰ সভাসমূহত পৰ্যবেক্ষকৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিবলৈ ভোটদান কৰে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ইজৰাইলৰ প্ৰতিনিধিসকলে সভাখন ত্যাগ কৰে। ইয়াৰ পিছত [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিনিধি সভা]]ই ধন ৰখাই থোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৭৫ চনৰ ৬ নৱেম্বৰত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি যোৱাৰ জাননী দিয়ে। ইয়াৰ মতে সংস্থাটো ৰাজনৈতিকভাৱে প্ৰভাৱিত হৈছিল। আমেৰিকাই লগতে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে সাম্যবাদী দেশসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰকৃত &quot;ত্ৰিপাক্ষিক&quot; নাছিল। ১৯৭৭ চনৰ ১ নৱেম্বৰত এই প্ৰত্যাহাৰ কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot; /&gt;

সংস্থাটোৰ পৰা কিছু সুবিধা লাভ কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ ১৯৮০ চনত পুনৰ আই এল অ'ত যোগদান কৰে। এই ঘটনাই আংশিকভাৱে আই এল অ'ৰ মানৱ অধিকাৰকেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা আঁতৰি [[ৱাশ্বিংটন সহমত]]ৰ সমৰ্থনৰ দিশলৈ পৰিৱৰ্তনত ভূমিকা লৈছিল। অৰ্থনীতিবিদ [[গাই ষ্টেণ্ডিং]]ৰ মতে আই এল অ'ই গাঁথনিগত বৈষম্য হ্ৰাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ পৰা নিয়োগৰ সমতাৰ প্ৰচাৰ কৰা সংস্থালৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Standing2008&quot;&gt;{{cite journal|last=Standing|first=Guy|title=The ILO: An Agency for Globalization?|journal=Development and Change|year=2008|volume=39|issue=3|pages=355–384|url=http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|access-date=4 August 2012|doi=10.1111/j.1467-7660.2008.00484.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013085605/http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|archive-date=13 October 2013}}&lt;/ref&gt;

১৯৮১ চনত [[পোলেণ্ড]] চৰকাৰে [[সামৰিক আইন]] ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ ফলত [[ছলিডাৰ্নোস্ক]]ৰ কাৰ্যকলাপ বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু ইয়াৰ বহু নেতা আৰু সদস্যক আটক কৰা হয়। আই এল অ'ৰ সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সমিতিয়ে ১৯৮২ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনত পোলেণ্ডৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ দাখিল কৰে। তদন্তৰ বাবে গঠন কৰা এখন আয়োগে পোলেণ্ডে [[সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা অভিসন্ধি|আই এল অ'ৰ ৮৭ নং অভিসন্ধি]] আৰু [[সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ আৰু সামূহিক দৰ-দাম অভিসন্ধি, ১৯৪৯|৯৮ নং অভিসন্ধি]] উলংঘা কৰা বুলি বিচাৰি পায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C087|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_Ilo_Code:C098|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; পোলেণ্ডে ১৯৫৭ চনত এই অভিসন্ধিসমূহ অনুমোদন কৰিছিল। আই এল অ' আৰু আন বহু দেশ আৰু সংস্থাই পোলেণ্ড চৰকাৰৰ ওপৰত চাপ প্ৰয়োগ কৰিছিল। অৱশেষত ১৯৮৯ চনত চৰকাৰে ছলিডাৰ্নোস্কক আইনগত মৰ্যাদা দিয়ে। সেই বছৰতে চৰকাৰ আৰু ছলিডাৰ্নোস্কৰ মাজত এখন গোলমেজ আলোচনা অনুষ্ঠিত হয়। তাত আই এল অ'ৰ নীতি অনুসৰি সংগঠনটোৰ পুনৰ আইনী স্বীকৃতিৰ চৰ্তসমূহত সন্মতি প্ৰকাশ কৰা হয়। চৰকাৰে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত পোলেণ্ডত প্ৰথম মুক্ত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ বাবেও সন্মতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.ilo.org/budapest/information-resources/press-releases/WCMS_477275/lang--en/index.htm|title=The ILO and the story of Solidarnoc|website=International Labour Organization|date=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;

==কাৰ্যালয়সমূহ==

===আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়===

[[File:Cwr aerial 1937.jpg|thumb|[[উইলিয়াম ৰেপাৰ্ড কেন্দ্ৰ]], ১৯২৬ৰ পৰা ১৯৭৪লৈ আই এল অ'ৰ আসন; বৰ্তমান [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়]]

আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভাত অৱস্থিত। ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰথম কেইমাহমান সংস্থাটোৰ কাৰ্যালয় লণ্ডনত আছিল। ১৯২০ চনৰ গ্ৰীষ্মকালত ই জেনেভালৈ স্থানান্তৰিত হয়। জেনেভাত ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰৰ আৰিয়ানা সম্পত্তিত আছিল। সেই ভৱনটোত পূৰ্বতে থুডিকাম আবাসিক বিদ্যালয় আছিল আৰু বৰ্তমান [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰেড ক্ৰছ সমিতি]]ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আছে। কাৰ্যালয়ৰ কাম বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ১৯২৬ চনত জেনেভা হ্ৰদৰ পাৰত এটা উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত মুখ্য কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ইয়াৰ নক্সা কৰিছিল [[জৰ্জ এপিটো]]ই। বৰ্তমান এই ভৱনটো [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়।

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত কাৰ্যালয়টো সাময়িকভাৱে কানাডাৰ [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ৰ [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]লৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল।

বৰ্তমান আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰত, ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয়ৰ ওচৰতে অৱস্থিত। [[ইউজিন বোডুৱাঁ]], [[পিয়েৰ লুইজি নেৰভি]] আৰু [[আলবাৰ্টো কামেনজিণ্ড]]ৰ নক্সাত নিৰ্মিত এই দ্বি-অৱতল আয়তাকাৰ ভৱনটো ১৯৬৯ চনৰ পৰা ১৯৭৪ চনৰ ভিতৰত কঠোৰ যুক্তিবাদী স্থাপত্যশৈলীত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নিৰ্মাণৰ সময়ত ই ছুইজাৰলেণ্ডৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰশাসনিক ভৱন আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/features/WCMS_649270/lang--en/index.htm|title=A house for social justice - past, present and future|website=International Labour Organization|date=9 November 2018|access-date=8 December 2020}}&lt;/ref&gt;

===আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

* [[আফ্ৰিকা]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[আবিদজান]], ক'ট দিভোৱাৰ
* [[এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেংকক]], থাইলেণ্ড
* [[ইউৰোপ]] আৰু [[মধ্য এছিয়া]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
* [[লেটিন আমেৰিকা]] আৰু [[কেৰিবিয়ান]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[লিমা]], পেৰু
* [[আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহ]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেইৰুট]], লেবানন

===উপ-আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

এইবোৰক &quot;মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থান কাৰিকৰী সহায়তা দল&quot; বুলি কোৱা হয়। এই দলসমূহে নিজৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত কেইবাখনো দেশৰ কাম-কাজত কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়।

[[File:OIT Santiago 20200127 06.jpg|thumb|[[ছাণ্টিয়াগো]]ত আই এল অ'ৰ কাৰ্যালয়]]

* উত্তৰ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[কায়ৰো]], ইজিপ্ত
* পশ্চিম আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ডাকাৰ]], ছেনেগাল
* পূব আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প্ৰিটোৰিয়া]], দক্ষিণ আফ্ৰিকা
* মধ্য আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[য়াউণ্ডে]], কেমেৰুণ
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেইৰুট, লেবানন
* দক্ষিণ এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[নতুন দিল্লী]], ভাৰত
* পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেংকক, থাইলেণ্ড
* মধ্য আৰু পূব ইউৰোপৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[বুদাপেষ্ট]], হাংগেৰী
* পূব ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[মস্কো]], ৰাছিয়া
* এণ্ডিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, লিমা, পেৰু
* কেৰিবিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প'ৰ্ট অৱ স্পেইন]], ট্ৰিনিদাদ আৰু ট'বাগো
* মধ্য আমেৰিকাৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছান জোছে]], ক'ষ্টা ৰিকা
* লেটিন আমেৰিকাৰ দক্ষিণ ক'নৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছাণ্টিয়াগো]], চিলি

===দেশীয় আৰু যোগাযোগ কাৰ্যালয়===

* আফ্ৰিকাত: [[আবিদজান]], [[আবুজা]], [[আদিছ আবাবা]], [[আলজিয়াৰ্ছ]], [[আন্তানানাৰিভো]], কায়ৰো, ডাকাৰ, [[দাৰ এছ ছালাম]], [[হাৰাৰে]], [[কিনছাছা]], [[লুছাকা]], প্ৰিটোৰিয়া, য়াউণ্ডে
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহত: বেইৰুট, [[দোহা]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2019/10/1049471|title = New labour laws in Qatar benefiting migrant workers a 'momentous step forward': ILO|date = 17 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/beirut/media-centre/news/WCMS_627158/lang--en/index.htm|title=ILO inaugurates its first project office in Qatar|date=30 April 2018}}&lt;/ref&gt; [[জেৰুজালেম]]
* এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত: বেংকক, [[বেইজিং]], [[কলম্বো]], [[ঢাকা]], [[হানোই]], [[ইছলামাবাদ]], [[জাকাৰ্টা]], [[কাবুল]], [[কাঠমাণ্ডু]], [[মেনিলা]], নতুন দিল্লী, [[ছুভা]], [[টকিঅ']], [[য়াংগুন]]
* ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াত: [[আংকাৰা]], [[বাৰ্লিন]], [[ব্ৰাছেলছ]], বুদাপেষ্ট, [[লিছবন]], [[মাদ্ৰিদ]], মস্কো, [[পেৰিছ]], [[ৰোম]]
* আমেৰিকাত: [[ব্ৰাছিলিয়া]], [[বুয়েনছ আয়াৰ্ছ]], [[মেক্সিকো চহৰ]], [[নিউয়ৰ্ক]], লিমা, প'ৰ্ট অৱ স্পেইন, ছান জোছে, ছাণ্টিয়াগো, [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]
==কাৰ্যকলাপ==
[[File:ILO Hall 2025.jpg|thumb|upright|জেনেভাত থকা আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ভৱনৰ মাজভাগৰ হল]]

===অভিসমূহ===
{{main|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ অভিসমূহৰ তালিকা}}

২০২৬ চনলৈকে আই এল অ'ই ১৯৩টা অভিসম গ্ৰহণ কৰিছিল। এই অভিসমসমূহ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিৰ ভোটৰ দ্বাৰা পৰ্যাপ্তসংখ্যক অনুমোদন লাভ কৰাৰ পিছত কাৰ্যকৰী হয়। অৱশ্যে অনুমোদন লাভ নকৰিলেও আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহক [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] হিচাপে গণ্য কৰা হয়। কোনো অভিসম কাৰ্যকৰী হোৱাৰ পিছত ইয়াক অনুমোদন কৰা দেশসমূহে ইয়াৰ বিধানসমূহ প্ৰয়োগ কৰাৰ আইনী বাধ্যবাধকতা লাভ কৰে।

প্ৰতি বছৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ মানদণ্ড প্ৰয়োগ সমিতিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড উলংঘনৰ অভিযোগসমূহৰ কেইবাটাও পৰীক্ষা কৰে। চৰকাৰসমূহে তেওঁলোকে অনুমোদন কৰা অভিসমসমূহৰ বাধ্যবাধকতা কিমানদূৰ পালন কৰিছে সেই বিষয়ে প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিব লাগে। সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে অনুমোদন নকৰা অভিসমসমূহৰো পৰামৰ্শৰ দৰে একে আইনী শক্তি থাকে।

১৯৯৮ চনত ৮৬সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে ''[[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণা]]'' গ্ৰহণ কৰে। এই ঘোষণাত চাৰিটা মৌলিক নীতি উল্লেখ কৰা হৈছে:&lt;ref name=&quot;ILO-Declaration&quot;&gt;{{cite web |year=1998 |title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work |url=http://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm |access-date=16 August 2012 |work=Rights at Work |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

* শ্ৰমিকসকলৰ মুক্তভাৱে সংগঠিত হোৱা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম|সামূহিক দৰ-দাম কৰাৰ]] অধিকাৰ
* [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম|জোৰপূৰ্বক আৰু বাধ্যতামূলক শ্ৰম]]ৰ অৱসান
* [[শিশু শ্ৰম]]ৰ অৱসান
* [[নিয়োগত বৈষম্য|শ্ৰমিকসকলৰ মাজত অন্যায় বৈষম্য]]ৰ অৱসান

আই এল অ'ৰ মতে ইয়াৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে সংশ্লিষ্ট আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহত অন্তৰ্ভুক্ত এই নীতিসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে সন্মান কৰাৰ বাবে কাম কৰাৰ বাধ্যবাধকতা আছে। এই মৌলিক নীতিসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহ এতিয়া অধিকাংশ সদস্য ৰাষ্ট্ৰই অনুমোদন কৰিছে।&lt;ref&gt;See the list of ratifications at {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120524225645/http://www.ilo.org/ilolex/english/docs/declworld.htm|title=Ilo.org}}&lt;/ref&gt;

প্ৰটোকলসমূহ সদায় অভিসমৰ সৈতে জড়িত থাকে। এইবোৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি হ'লেও নিজাববীয়াকৈ অস্তিত্ব নাথাকে। অভিসমৰ দৰে প্ৰটোকলসমূহো অনুমোদন কৰিব পাৰি।

পৰামৰ্শসমূহৰ অভিসমৰ দৰে বাধ্যতামূলক শক্তি নাথাকে আৰু সেইবোৰ অনুমোদনৰ অধীন নহয়। অভিসমৰ সৈতে একে সময়তে পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰি অভিসমৰ অতিৰিক্ত বা অধিক বিশদ বিধান যোগ কৰিব পাৰি। আন কিছুমান ক্ষেত্ৰত পৰামৰ্শ পৃথকভাৱে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি আৰু কোনো নিৰ্দিষ্ট অভিসমৰ সৈতে সম্পৰ্ক নথকা বিষয় সামৰি ল'ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Recommendations |url=http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12010:0::NO::: |website=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন===

আই এল অ'ই বছৰত এবাৰ জেনেভাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন অনুষ্ঠিত কৰে। এই সন্মিলনত অভিসম আৰু পৰামৰ্শকে ধৰি আই এল অ'ৰ বিস্তৃত নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Conference |url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/international-labour-conference/lang--en/index.htm |access-date=24 May 2012 |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; এই সন্মিলনক &quot;আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংসদ&quot; বুলিও কোৱা হয়। ইয়াত আই এল অ'ৰ সাধাৰণ নীতি, কৰ্মসূচী আৰু বাজেটৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা হয় আৰু পৰিচালনা পৰিষদ নিৰ্বাচন কৰা হয়।

প্ৰথমখন সন্মিলন ১৯১৯ চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;vittin&quot;&gt;Vittin-Balima, C., [https://library.fes.de/pdf-files/gurn/00067.pdf Migrant workers: The ILO standards], archived at ''Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung'', accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt; ওপৰৰ [[#যুদ্ধৰ মাজৰ সময়|যুদ্ধৰ মাজৰ সময়]] অংশ চাওক।

প্ৰতিখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰক দুজন চৰকাৰী প্ৰতিনিধি, এজন নিয়োগকৰ্তা প্ৰতিনিধি আৰু এজন শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিৰে গঠিত এটা প্ৰতিনিধিদলে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সকলো প্ৰতিনিধিৰ নিজা ভোটাধিকাৰ থাকে আৰু প্ৰতিখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ জনসংখ্যা যিমানেই নহওক কিয় সকলো ভোটৰ মূল্য সমান। নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিসকলক সাধাৰণতে সংশ্লিষ্ট দেশৰ নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকসকলৰ সৰ্বাধিক প্ৰতিনিধিত্বশীল ৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনৰ সৈতে আলোচনা কৰি নিৰ্বাচন কৰা হয়। সাধাৰণতে শ্ৰমিক আৰু নিয়োগকৰ্তা প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ভোটদানৰ মাজত সমন্বয় কৰে। সকলো প্ৰতিনিধিৰ সমান অধিকাৰ থাকে আৰু তেওঁলোকে কোনো গোট হিচাপে ভোট দিবলৈ বাধ্য নহয়।

প্ৰতিনিধিসকলে পৰামৰ্শদাতা আৰু বিকল্প প্ৰতিনিধিৰ সৈতে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---relconf/documents/meetingdocument/wcms_844627.pdf Final list of delegations, International Labour Conference, 110th Session, 2022], accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt; সকলো প্ৰতিনিধিৰ সমান অধিকাৰ থাকে। তেওঁলোকে মুক্তভাৱে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিব পাৰে আৰু নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি ভোট দিব পাৰে। মতামতৰ এই বৈচিত্ৰ্যই অতি বৃহৎ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা বা [[সৰ্বসন্মতি|সৰ্বসন্মতিক্ৰমে]] সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাত বাধা নিদিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=The International Labour Conference | url=https://cbsd.ilo.org/cbsd_initiatives/international-labour-conference | publisher=International Labour Organization | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰীসকলেও সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে। চৰকাৰী আৰু অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনসমূহেও পৰ্যবেক্ষক হিচাপে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ ১০৯সংখ্যক অধিৱেশন ২০২০ চনৰ পৰা পিছুৱাই ২০২১ চনৰ মে' মাহত অনুষ্ঠিত কৰা হয়। [[ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ বাবে সন্মিলনখন অনলাইনত অনুষ্ঠিত হৈছিল। ২০২১ চনৰ ২০ মে'ত [[জেনেভা]]ত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু তাত বিষয়ববীয়া নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত জুন, নৱেম্বৰ আৰু ডিচেম্বৰ মাহত বৈঠক অনুষ্ঠিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2021 |title=109th International Labour Conference to be held virtually, opening in May |url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_791932/lang--en/index.htm}}&lt;/ref&gt; ১১০সংখ্যক অধিৱেশন ২০২২ চনৰ ২৭ মে'ৰ পৰা ১১ জুনলৈ অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://ilo-live-frontend.netlify.app/events/110th-international-labour-conference-2022-05 110th International Labour Conference], accessed 25 September 2022&lt;/ref&gt; ১১১সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধিৱেশন ২০২৩ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/ilc/ILCSessions/111/lang--en/index.htm 111th Session of the International Labour Conference], 5–16 June 2023, accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt;

===বিশ্বজনীন মঞ্চৰ বৈঠক===

আই এল অ'ই ব্যৱসায় আৰু নিয়োগৰ নিৰ্দিষ্ট খণ্ডসমূহৰ সৈতে জড়িত বিষয়ত নিয়মীয়াকৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ত্ৰিপাক্ষিক সমাৱেশ আৰু বিশ্বজনীন আলোচনাৰ মঞ্চ আয়োজন কৰে।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/sector/activities/sectoral-meetings/lang--en/index.htm Sectoral meetings], accessed 19 January 2024&lt;/ref&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১১ চনত বিশ্বব্যাপী জাহাজ পৰিবহণৰ বাবে [[আন্তঃমাধ্যমিক পাত্ৰ|পাত্ৰ]] পেকেজিং কৰাৰ সময়ত [[যোগান শৃংখল]]ৰ সুৰক্ষা আৰু ২০১২ চনত [[শৈশৱৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষা]]ৰ নিয়োগৰ পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/global/docs/WCMS_151472/lang--en/index.htm &quot;Any fool can stuff a container?&quot;: ILO to discuss safety in growing container industry], published 14 February 2011, accessed 19 January 2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |author=ILO |url= |title=Early childhood education and educators: Global Dialogue Forum on Conditions of Personnel in Early Childhood Education, Geneva, 22–23 February 2012 |publisher=International Labour Office, Sectoral Activities Department |year=2012 |isbn= |location=Geneva}}&lt;/ref&gt;

===শ্ৰম পৰিসংখ্যা===

আই এল অ' শ্ৰম পৰিসংখ্যাৰ এটা প্ৰধান উৎস। সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে শ্ৰমৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ দিশত তেওঁলোকৰ অগ্ৰগতি নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ শ্ৰম পৰিসংখ্যা গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। পৰিসংখ্যাগত কামৰ অংশ হিচাপে আই এল অ'ই কেইবাটাও তথ্যভাণ্ডাৰ পৰিচালনা কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/statistics-and-databases/lang--en/index.htm|title=ILO statistics overview|work=International Labour Organization|date=16 April 2024 }}&lt;/ref&gt; এই তথ্যভাণ্ডাৰত ২০০খনতকৈ অধিক দেশৰ ১১টা প্ৰধান তথ্য শৃংখলা অন্তৰ্ভুক্ত আছে। ইয়াৰ উপৰি আই এল অ'ই কেইবাখনো শ্ৰম পৰিসংখ্যাৰ সংকলন প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ''শ্ৰম বজাৰৰ মুখ্য সূচক''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/empelm/what/WCMS_114240/lang--en/index.htm|title=Key Indicators of the Labour Market (KILM)|work=International Labour Organization|date=11 December 2013 }}&lt;/ref&gt; অন্যতম। ইয়াত শ্ৰম অংশগ্ৰহণৰ হাৰ, নিয়োগ, নিবনুৱা, শিক্ষাগত অৰ্হতা, শ্ৰম ব্যয় আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ২০টা মুখ্য সূচক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। এই সূচকসমূহৰ বহুতো আন সংগঠনে প্ৰস্তুত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম তুলনাৰ বিভাগ|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম তুলনা বিভাগ]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম পৰিসংখ্যা ব্যুৰো|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম পৰিসংখ্যা ব্যুৰো]]ৱে উৎপাদন খণ্ডৰ ঘণ্টাভিত্তিক পাৰিশ্ৰমিকৰ সূচক প্ৰস্তুত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kilm.ilo.org/KILMnetBeta/pdf/kilm17EN-2009.pdf|website=International Labour Organization, KILM 17|title=Hourly compensation costs|access-date=2 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711163957/http://kilm.ilo.org/KILMnetBeta/pdf/kilm17EN-2009.pdf|archive-date=11 July 2012}}&lt;/ref&gt;

[[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগ|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগ]]ে প্ৰতি বছৰে ''[[শিশু শ্ৰম বা জোৰপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা|শিশু শ্ৰম বা জোৰপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা]]'' প্ৰকাশ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|title=List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor|work=U.S. Department of Labor |access-date=9 January 2015|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112004718/https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/}}&lt;/ref&gt; এই তালিকাখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম পৰিক্ৰমা ব্যুৰোৱে প্ৰকাশ কৰে। ২০১৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত প্ৰকাশিত সংশোধিত সংস্কৰণত মুঠ ৭৪খন দেশ আৰু ১৩৬বিধ সামগ্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

আই এল অ' [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৮|বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৮]]ৰ ১৭টা সূচকৰ ভিতৰত ৯টা সূচকৰ দায়িত্বশীল সংস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.ilo.org/publications/time-act-sdg-8-integrating-decent-work-sustained-growth-and-environmental-0 |title=Time to act for SDG 8: integrating decent work, sustained growth and environmental integrity |date=2019 |publisher=International Labour Office |isbn=978-92-2-133677-8 |location=Geneva}}&lt;/ref&gt;{{Rp|5}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Sustainable Development Goal #8: Decent Work and Economic Growth |url=https://www.ilo.org/topics-and-sectors/decent-work-and-2030-agenda-sustainable-development/sustainable-development-goal-8-decent-work-and-economic-growth |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; এই লক্ষ্যৰ বিষয় হৈছে &quot;উপযুক্ত শ্ৰম আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ&quot;।&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web |title=United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/2018/CES_39.pdf |access-date=September 19, 2020 |website=United Nations, Geneva}}&lt;/ref&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, আই এল অ' লক্ষ্য ৮.খৰ সূচক ৮.খ.১ৰ দায়িত্বশীল সংস্থা। এই লক্ষ্যৰ ভাষ্য হৈছে: &quot;২০২০ চনৰ ভিতৰত যুৱ নিয়োগৰ বাবে এখন বিশ্বজনীন কৌশল প্ৰস্তুত আৰু কাৰ্যকৰী কৰা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিশ্বজনীন নিয়োগ চুক্তি ৰূপায়ণ কৰা।&quot;&lt;ref name=&quot;:172&quot;&gt;United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])&lt;/ref&gt; সেই অনুসৰি বিশ্বজনীন যুৱ সবলীকৰণ কৌশলৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে তথ্য সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব আই এল অ'ৰ।&lt;ref name=&quot;:43&quot;&gt;{{Cite web |title=United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/2018/CES_39.pdf |access-date=September 19, 2020 |website=United Nations, Geneva}}&lt;/ref&gt;

===প্ৰশিক্ষণ আৰু শিক্ষাদানৰ একক===

[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ]] ইটালীৰ [[তুৰিন]]ত অৱস্থিত।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.itcilo.org/en|title=ITCILO – International Training Center|access-date=21 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710093243/http://www.itcilo.org/en|archive-date=10 July 2015}}&lt;/ref&gt; তুৰিন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আইন বিভাগৰ সৈতে একেলগে এই কেন্দ্ৰই আই এল অ'ৰ বিষয়া আৰু সচিবালয়ৰ সদস্যসকলৰ বাবে প্ৰশিক্ষণৰ লগতে বিভিন্ন শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়। কেন্দ্ৰটোৱে প্ৰতি বছৰে বিশ্বৰ প্ৰায় ১১,০০০ লোকৰ বাবে ৪৫০টাতকৈ অধিক প্ৰশিক্ষণ আৰু শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্প আগবঢ়ায়।

উদাহৰণস্বৰূপে, কেন্দ্ৰটোৱে উন্নয়ন পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰত [[আইনৰ স্নাতকোত্তৰ|আইনৰ স্নাতকোত্তৰ]] কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে সহযোগিতা আৰু উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰৰ পেছাদাৰীসকলক বিশেষভাৱে প্ৰশিক্ষিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.llm-guide.com/university/564/universita-di-torino-turin-university-wipo-worldwide-academy|title=LLM Guide (IP LLM) – University of Torino, Faculty of Law|website=llm-guide.com|access-date=2 June 2012|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318082321/http://www.llm-guide.com/university/564/universita-di-torino-turin-university-wipo-worldwide-academy}}&lt;/ref&gt;

==বিষয়সমূহৰ প্ৰতি সঁহাৰি==

===শিশু শ্ৰম===

[[File:Minimum age convention.png|thumb|আই এল অ'ৰ [[সৰ্বনিম্ন বয়স অভিসম, ১৯৭৩|১৯৭৩ চনৰ সৰ্বনিম্ন বয়স অভিসম]]ৰ পক্ষভুক্ত দেশসমূহ আৰু তেওঁলোকে নিৰ্ধাৰণ কৰা সৰ্বনিম্ন বয়স: বেঙুনীয়া, ১৪ বছৰ; সেউজীয়া, ১৫ বছৰ; নীলা, ১৬ বছৰ]][[File:Child labour in Madagascar.jpg|thumb|এই কমবয়সীয়া ল'ৰাসকল বিশ্বৰ শিশু শ্ৰমত জড়িত লাখ লাখ শিশুৰ ভিতৰত অন্যতম। তেওঁলোকে মাদাগাস্কাৰৰ অন্তছিৰাবেৰ এটা ইটাভাতাত কাম কৰে।]][[শিশু শ্ৰম]]ক সাধাৰণতে এনে কাম হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হয় যিয়ে শিশুৰ শৈশৱ, সম্ভাৱনা আৰু মৰ্যাদা কাঢ়ি লয় আৰু তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ ক্ষতি কৰে। ''শিশু শ্ৰম'' বুলিলে শিশুৰ বাবে মানসিক, শাৰীৰিক, সামাজিক বা নৈতিকভাৱে বিপজ্জনক আৰু ক্ষতিকাৰক কামক বুজায়। ইয়াৰ উপৰি এনে কামে শিশুৰ বিদ্যালয়ত উপস্থিত থকাৰ সুযোগ কাঢ়ি লৈ, অকালতে বিদ্যালয় এৰিবলৈ বাধ্য কৰি বা অত্যধিক দীঘলীয়া আৰু কঠিন কামৰ সৈতে বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা একেলগে চলাবলৈ বাধ্য কৰি তেওঁলোকৰ শিক্ষাত বাধা দিব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ahmady, Kameel 2021:[[Traces of Exploitation in the World of Childhood]] (A Comprehensive Research on Forms, Causes and Consequences of Child Labour in Iran). Avaye Buf Publisher, Denmark.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Child labour |url=https://www.unicef.org/protection/child-labour |access-date=2024-06-10 |website=UNICEF |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Child labour has a profound impact on the health and wellbeing of children |url=https://international-partnerships.ec.europa.eu/news-and-events/stories/child-labour-has-profound-impact-health-and-wellbeing-children_en |access-date=2024-06-10 |website=European Commission |language=en}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ [[শিশু শ্ৰম বিলোপৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যসূচী]] ১৯৯২ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ক্ৰমান্বয়ে শিশু শ্ৰম বিলোপ কৰা। ইয়াৰ বাবে দেশসমূহৰ সমস্যা মোকাবিলা কৰাৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰা আৰু শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিশ্বজনীন আন্দোলন আগবঢ়োৱা হৈছিল। বৰ্তমান এই কাৰ্যসূচী ৮৮খন দেশত চলি আছে। ২০০৮ চনত কাৰিকৰী সহযোগিতা প্ৰকল্পৰ বাবে ইয়াৰ বাৰ্ষিক ব্যয় ৬১ নিযুত মাৰ্কিন ডলাৰতকৈ অধিক হৈছিল। ই বিশ্বৰ এই ধৰণৰ সৰ্ববৃহৎ কাৰ্যসূচী আৰু আই এল অ'ৰ এককভাৱে সৰ্ববৃহৎ কাৰ্যকৰী কাৰ্যসূচী।

বছৰবোৰৰ সৈতে এই কাৰ্যসূচীৰ সহযোগীৰ সংখ্যা আৰু পৰিসৰ বৃদ্ধি পাইছে। বৰ্তমান ইয়াৰ অংশীদাৰসকলৰ ভিতৰত নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক সংগঠন, অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰু চৰকাৰী সংস্থা, ব্যক্তিগত ব্যৱসায়, সম্প্ৰদায়ভিত্তিক সংগঠন, বেচৰকাৰী সংস্থা, সংবাদ মাধ্যম, সংসদ সদস্য, ন্যায়পালিকা, বিশ্ববিদ্যালয়, ধৰ্মীয় গোট আৰু শিশু তথা তেওঁলোকৰ পৰিয়াল অন্তৰ্ভুক্ত।

শিশু শ্ৰম বিলোপৰ বাবে আই এল অ'ৰ এই কাৰ্যসূচীৰ কাম আই এল অ'ৰ উপযুক্ত শ্ৰম কাৰ্যসূচীৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ilo.org/global/Themes/Decentwork/lang--en/index.htm |title=Decent work - Themes |access-date=2008-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509195231/http://www.ilo.org/global/Themes/Decentwork/lang--en/index.htm |archive-date=9 May 2008}}&lt;/ref&gt; শিশু শ্ৰমে শিশুসকলক উন্নত ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা আৰু শিক্ষা লাভ কৰাত বাধা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Von Braun|first=Joachim|editor= Von Braun|title=Employment for poverty reduction and food security|url=https://books.google.com/books?id=7q1ZUsatasIC&amp;pg=PA35|access-date=20 June 2010|series=IFPRI Occasional Papers|year=1995|publisher=Intl Food Policy Res Inst|isbn=978-0-89629-332-8|page=35}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই প্ৰতি চাৰি বছৰৰ মূৰে মূৰে শিশু শ্ৰম বিলোপৰ বাবে এখন বিশ্বজনীন সন্মিলন আয়োজন কৰে। সৰ্বশেষ সন্মিলনখন ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ৰ পৰা ২০ মে'লৈ দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ডাৰবানত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5th Global Conference on the Elimination of Child Labour |url=https://www.5thchildlabourconf.org/en/home |access-date=2022-06-07 |website=www.5thchildlabourconf.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই ২০০২ চনৰ পৰা প্ৰতি বছৰে ১২ জুনত [[বিশ্ব শিশু শ্ৰম বিৰোধী দিৱস]] পালন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিশ্বজুৰি শিশু শ্ৰমৰ সমস্যাৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰা আৰু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা গ্ৰহণত উৎসাহিত কৰা। এই দিৱসে বিশেষভাৱে দাসত্ব আৰু শিশু সৈনিকৰ ব্যৱহাৰ বিলোপৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite news |author=United Nations |title=World Day Against Child Labour - Background |url=https://www.un.org/en/observances/world-day-against-child-labour/background |access-date=2024-04-08 |work=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

====খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ ব্যতিক্ৰম====

শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন সাংস্কৃতিক দৃষ্টিভংগীৰ বাবে আই এল অ'ই সাংস্কৃতিক সংবেদনশীলতা বিবেচনা কৰা কেইবাটাও নীতি বিকশিত কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৬৯, ১০৭, ১৩৮ আৰু ১৮২ নম্বৰৰ অভিসম অন্তৰ্ভুক্ত। এইবোৰৰ উদ্দেশ্য হৈছে খিলঞ্জীয়া সংস্কৃতি, পৰম্পৰা আৰু পৰিচয় সুৰক্ষিত কৰা। ১৩৮ আৰু ১৮২ নম্বৰৰ অভিসমে [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। আনহাতে ১০৭ আৰু ১৬৯ নম্বৰৰ অভিসমে [[খিলঞ্জীয়া লোক|খিলঞ্জীয়া]] আৰু [[জনজাতীয় লোক|জনজাতীয় লোকসকল]]ৰ অধিকাৰ আগবঢ়ায় আৰু নিজৰ উন্নয়নৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিজে নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Larsen&quot;&gt;{{cite book|last=Larsen|first=P.B.|title=Indigenous and tribal children: assessing child labour and education challenges.|publisher=International Programme on the Elimination of Child Labour (IPEC), International Labour Office.}}&lt;/ref&gt;

বহু খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ত,{{example needed|date=July 2019}} পিতৃ-মাতৃয়ে বিশ্বাস কৰে যে কাম কৰা আৰু দৈনন্দিন জীৱনত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ জৰিয়তে শিশুৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱন শিক্ষা লাভ কৰে। কামক শিশুসকলৰ ভৱিষ্যৎ জীৱনৰ কামৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা এক শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে দেখা হয়।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Guidelines for Combating Child Labour Among Indigenous Peoples|date=2006|publisher=International Labour Organization|location=Geneva|isbn=978-92-2-118748-6|url=http://www.ilo.org/publns}}&lt;/ref&gt; পৰিয়াল আৰু শিশুৰ কল্যাণ আৰু জীৱনধাৰণ পৰিয়ালৰ সকলো সদস্যৰ উমৈহতীয়া দায়িত্ব বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেওঁলোকে কামক শিশুৰ বিকাশ প্ৰক্ৰিয়াৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ বুলিও গণ্য কৰে। খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ বহু শিশু আৰু পিতৃ-মাতৃয়ে এতিয়াও শিক্ষাক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Larsen&quot; /&gt;

===জোৰপূৰ্বক শ্ৰম===

[[File:Krychów forced labour camp 1940 (Krowie Bagno).jpg|thumb|১৯৪০ চনৰ ক্ৰিচ'ভ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম শিবিৰ]]

আই এল অ'ই [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম]]ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজক ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান অগ্ৰাধিকাৰ হিচাপে গণ্য কৰি আহিছে। যুদ্ধৰ মাজৰ সময়ছোৱাত এই বিষয়টোক মূলতঃ ঔপনিৱেশিক সমস্যা হিচাপে দেখা হৈছিল। সেই সময়ত আই এল অ'ৰ উদ্দেশ্য আছিল অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ দ্বাৰা উপনিৱেশসমূহৰ বাসিন্দাসকলৰ ওপৰত কৰা গুৰুতৰ শোষণৰ পৰা তেওঁলোকক সুৰক্ষা দিবলৈ ন্যূনতম মানদণ্ড স্থাপন কৰা।&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Burbank |first1=Jane |url=https://books.google.com/books?id=y7B9euuLEkUC |title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference |last2=Cooper |first2=Frederick |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12708-8 |page=386 |language=en}}&lt;/ref&gt; ১৯৪৫ চনৰ পিছত লক্ষ্য আছিল দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে প্ৰেৰিত জোৰপূৰ্বক শ্ৰম ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে বৃদ্ধি পোৱা সচেতনতাৰ ভিত্তিত একে আৰু বিশ্বজনীন মানদণ্ড স্থাপন কৰা। কিন্তু [[শীতল যুদ্ধ]] আৰু ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে দাবী কৰা ব্যতিক্ৰমৰ বাবে এই আলোচনা বাধাগ্ৰস্ত হৈছিল। ১৯৬০ৰ দশকৰ পৰা মানৱ অধিকাৰৰ এটা অংশ হিচাপে শ্ৰমৰ মানদণ্ডৰ ঘোষণাসমূহৰ শক্তি উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক দেশসমূহৰ চৰকাৰৰ দাবীৰ বাবে হ্ৰাস পাইছিল। তেওঁলোকে দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে জৰুৰীকালীন শাসন হিচাপে শ্ৰমৰ ওপৰত অসাধাৰণ ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Daniel Roger Maul|title=The International Labour Organization and the Struggle against Forced Labour from 1919 to the Present|journal=Labor History|year= 2007|volume= 48|issue=4|pages=477–500|doi=10.1080/00236560701580275|s2cid=154924697}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Solzhenitsyn, Aleksandr.(1973) [[The Gulag Archipelago]]: An Experiment in Literary Investigation. Parisian publisher YMCA-Press.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Forced Labour Convention map.svg|thumb|আই এল অ'ৰ ১৯৩০ চনৰ [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসম|জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসম]] অনুমোদন কৰা দেশসমূহ। অনুমোদন নকৰা দেশসমূহ ৰঙা ৰঙেৰে দেখুওৱা হৈছে।]]

১৯৯৮ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণা]] আৰু ইয়াৰ অনুসৰণমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক সংগঠন কৰাৰ স্বাধীনতা আৰু সামূহিক দৰ-দাম কৰাৰ অধিকাৰ সন্মান, প্ৰচাৰ আৰু কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ, সকলো ধৰণৰ জোৰপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰম বিলোপ কৰিবলৈ, শিশু শ্ৰম কাৰ্যকৰীভাৱে বিলোপ কৰিবলৈ আৰু নিয়োগ আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kellerson |first=Hilary |year=1998 |title=The ILO Declaration of 1998 on Fundamental Principles and Rights: A Challenge for the Future |url=https://access.heinonline.com/HOL/P?h=hein.journals/intlr137&amp;i=232 |journal=International Labour Review |volume=137 |issue=2 |pages=223–228}}&lt;/ref&gt;

[[File:Abolition of Forced Labour Convention.png|thumb|আই এল অ'ৰ ১৯৫৭ চনৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম বিলোপ অভিসম অনুমোদন কৰা দেশসমূহ। অনুমোদন নকৰা দেশসমূহ ৰঙা ৰঙেৰে দেখুওৱা হৈছে।]]

২০০১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত জোৰপূৰ্বক শ্ৰম সম্পৰ্কীয় প্ৰথম বিশ্বজনীন প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিশেষ কাৰ্যসূচী সৃষ্টি কৰে।&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Forced labour, modern slavery and trafficking in persons |url=https://www.ilo.org/topics-and-sectors/forced-labour-modern-slavery-and-trafficking-persons |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; এই কাৰ্যসূচী ১৯৯৮ চনৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণাৰ প্ৰচাৰ আৰু ৰূপায়ণৰ বৃহত্তৰ প্ৰচেষ্টাৰ অংশ আছিল। ২০০১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ইয়াক &quot;কাৰিকৰী সহায় আৰু প্ৰচাৰমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে সকলো ধৰণৰ জোৰপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰম বিলোপৰ বাবে&quot; সৃষ্টি কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Plant |first1=Roger |last2=O'Reilly |first2=Caroline |date=March 2003 |title=The ILO's Special Action Programme to Combat Forced Labour |journal=International Labour Review |volume=142 |issue=1 |page=73 |doi=10.1111/j.1564-913X.2003.tb00253.x}}&lt;/ref&gt; এই কাৰ্যসূচীয়ে জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিভিন্ন পদ্ধতি চিনাক্ত কৰাৰ সূচক বিকশিত কৰিছে&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chantavanich |first1=Supang |last2=Laodumrongchai |first2=Samarn |last3=Stringer |first3=Christina |date=2016 |title=Under the shadow: Forced labour among sea fishers in Thailand |journal=Marine Policy |language=en |volume=68 |page=6 |bibcode=2016MarPo..68....1C |doi=10.1016/j.marpol.2015.12.015 |issn=0308-597X |s2cid=155418604}}&lt;/ref&gt; আৰু জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ ওপৰত সমীক্ষাৰ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lerche |first1=Jens |date=October 2007 |title=A Global Alliance against Forced Labour? Unfree Labour, Neo-Liberal Globalization and the International Labour Organization |journal=Journal of Agrarian Change |volume=7 |issue=4 |page=427 |bibcode=2007JAgrC...7..425L |doi=10.1111/j.1471-0366.2007.00152.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

২০১৩ চনত এই বিশেষ কাৰ্যসূচীক আই এল অ'ৰ ''কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ শাখা''ত একত্ৰিত কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Fundamental Principles and Rights at Work Branch (FUNDAMENTALS) |url=https://www.ilo.org/about-ilo/how-ilo-works/organizational-structure-international-labour-office/governance-and-tripartism-department-governance/fundamental-principles-and-rights-work-branch-fundamentals |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ জৰিয়তে জোৰপূৰ্বক শ্ৰম আৰু শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে কাম আৰু মিত্ৰতা ৮.৭ৰ প্ৰসংগত কাম একেলগে কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.alliance87.org/|title=Alliance 8.7|work=Alliance 8.7}}&lt;/ref&gt;

জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে যুঁজৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি আছিল ২০১৪ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে [[আই এল অ'ৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম প্ৰটোকল]] গ্ৰহণ কৰা। ২০১৫ চনত ইয়াক অনুমোদন কৰা হয় আৰু ২০১৬ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত ই কাৰ্যকৰী হয়। নতুন প্ৰটোকলটোৱে ১৯৩০ চনত গ্ৰহণ কৰা আই এল অ'ৰ ২৯ নম্বৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসমক আধুনিক সময়ৰ উপযোগী কৰি মানুহৰ সৰবৰাহৰ দৰে পদ্ধতিৰ মোকাবিলা কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C029|title=ILO Convention 29}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ সৈতে জড়িত ২০৩ নম্বৰ পৰামৰ্শই ইয়াৰ ৰূপায়ণৰ বাবে কাৰিকৰী নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:3174688|title=ILO Recommendation 203}}&lt;/ref&gt;

২০১৫ চনত আই এল অ'ই নিয়োগকৰ্তাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠন আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘ কংগ্ৰেছৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বত আধুনিক দাসত্বৰ অৱসান ঘটোৱাৰ বাবে বিশ্বজনীন অভিযান আৰম্ভ কৰে। ''৫০ ফৰ ফ্ৰিডম অভিযান''ৰ উদ্দেশ্য আছিল জনসমৰ্থন সংগ্ৰহ কৰা আৰু দেশসমূহক আই এল অ'ৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম প্ৰটোকল অনুমোদন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

===নূন্যতম মজুৰি আইন===

শ্ৰমিকসকলৰ [[নূন্যতম মজুৰি]] নিৰ্ধাৰণৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আই এল অ'ই [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ ব্যৱস্থা অভিসম, ১৯২৮]], [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ ব্যৱস্থা কৃষি অভিসম, ১৯৫১]] আৰু [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ অভিসম, ১৯৭০]]ক [[নূন্যতম মজুৰি আইন]] হিচাপে সৃষ্টি কৰিছে।

===বাণিজ্যিক যৌনতা===

১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি|ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ জৰিয়তে আই এল অ' সৃষ্টি হোৱাৰ সময়ৰ পৰাই সংস্থাটোৱে বাণিজ্যিক যৌনতাৰ বিতৰ্কিত বিষয়টোৰ প্ৰতি আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰি আহিছে। আই এল অ' আৰু [[জাতিসংঘ সংঘ|জাতিসংঘ সংঘ]] গঠনৰ আগলৈকে যৌন সেৱাৰ বিষয়টো কেৱল ৰাষ্ট্ৰৰ অধিকাৰৰ ভিতৰত আছিল। পিছত আই এল অ' আৰু জাতিসংঘ সংঘই এই বিষয়টো ৰাষ্ট্ৰীয় সীমা অতিক্ৰম কৰা বিষয় আৰু তেওঁলোকৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত বুলি বিবেচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Rodriguez Garcia |first2=Magaly |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=197 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বাণিজ্যিক যৌনতাক অনৈতিক আৰু অপৰাধমূলক কাৰ্যকলাপ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। আৰম্ভণিতে আই এল অ'ই বিশ্বাস কৰিছিল যে পুৰুষৰ অভিভাৱকত্বৰ বাহিৰত আন দেশলৈ যোৱা দুৰ্বল অৱস্থাত থকা অবিবাহিত কৰ্মৰত মহিলাসকলৰ সৈতে বেশ্যাবৃত্তিৰ সম্পৰ্ক আছে।&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ ব্যাপক ধ্বংসৰ পিছত আই এল অ'ই বেশ্যাবৃত্তিক নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংক্ৰমণ হিচাপে দেখিছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=198 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ফৰাচী সমাজবাদী এলবাৰ্ট থমাছৰ নেতৃত্বত আই এল অ'ই এটা চিকিৎসা বিভাগ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল পুৰুষ নাৱিকসকলৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। তেওঁলোকৰ জীৱনক &quot;ঘূৰি ফুৰা&quot; আৰু &quot;অসংযত&quot; বুলি দেখা হৈছিল আৰু সেইবাবে তেওঁলোক যৌন সংক্ৰমিত ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ অধিক সম্ভাৱনাপূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

১৯২০ চনৰ জেনোৱা সামুদ্ৰিক সন্মিলনৰ পিছত আই এল অ'ই নাৱিকসকলৰ মাজত যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ প্ৰতিৰোধ আৰু চিকিৎসাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ নেতৃত্বৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। যুদ্ধৰ মাজৰ সময়ছোৱাত আই এল অ'ই বিপজ্জনক বৃত্তিত কৰ্মৰত মহিলাসকলক সুৰক্ষা দিবলৈও চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু আই এল অ'ৰ সন্মিলনৰ প্ৰতিনিধিসকলে যৌন ব্যৱসায়ক &quot;শ্ৰম&quot; বুলি গণ্য কৰা নাছিল। তেওঁলোকে শ্ৰমক মূলতঃ ঔদ্যোগিক শ্ৰম হিচাপে বুজিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=200 |doi=10.1353/jowh.2021.0050 |s2cid=245127678|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ই বিশ্বাস কৰিছিল যে মহিলাসকলে ঔদ্যোগিক কাম কৰিলে তেওঁলোক অনৈতিক জীৱনযাপনৰ পৰা আঁতৰি থাকিব। মহিলাসকলক যৌন ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ঔদ্যোগিক কামক অধিক আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিবলৈ উন্নত মজুৰি আৰু নিৰাপদ কৰ্মপৰিস্থিতিৰ প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=201 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

জাতিসংঘ গঠনৰ পিছত আই এল অ'ই বাণিজ্যিক যৌনতাৰ বিষয়ত নতুনকৈ গঠিত সংস্থাটোৰ তুলনাত পিছপৰা ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। [[মহিলাৰ মৰ্যাদা সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ আয়োগ|ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মহিলাৰ মৰ্যাদা সম্পৰ্কীয় আয়োগে]] যৌন সৰবৰাহ আৰু বেশ্যাবৃত্তি দুয়োটাৰে বিলোপৰ আহ্বান জনায়।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=202 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ১৯৫০ৰ দশকত [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]] আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰক্ষী সংগঠনে দাসত্বৰ সৈতে মিল থকা সকলো কাৰ্যকলাপ বন্ধ কৰাৰ চেষ্টা কৰে। তেওঁলোকে যৌন সৰবৰাহ আৰু বেশ্যাবৃত্তিক শ্ৰমৰ বিষয়ৰ পৰিৱৰ্তে অপৰাধমূলক বিষয় হিচাপে গণ্য কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

১৯৭৬ চনৰ পৰা আই এল অ' আৰু অন্যান্য সংগঠনে [[উন্নয়নশীল দেশ|উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ]] গ্ৰাম্য মহিলাসকলৰ কাম আৰু জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতি পৰীক্ষা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite book |last=Garcia |first=Magaly Rodriguez |title=The ILO and the Oldest Non-Profession in The Lifework of a Labor Historian: Essays in Honor of Marcel van der Linden |publisher=Brill |year=2018 |editor-last=Bosma |editor-first=Ulbe |page=105 |editor-last2=Hofmeester |editor-first2=Karin}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ই পৰীক্ষা কৰা এটা উদাহৰণ আছিল থাইলেণ্ডৰ [[গো-গো বাৰ]] আৰু ''ভাড়াতীয়া পত্নী''ৰ বৃদ্ধি পোৱা প্ৰথা। অঞ্চলটোত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সামৰিক ঘাটি স্থাপনৰ ফলত এই দুয়োটা প্ৰথাৰ বিকাশ ঘটিছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; ১৯৭০ৰ দশকৰ শেষৰফালে আই এল অ'ই ''গ্ৰাম্য মহিলা কাৰ্যসূচী'' স্থাপন কৰে। এই কাৰ্যসূচীয়ে বেংককত যুৱ মালিচকৰ্মী মহিলাসকলৰ যৌন ব্যৱসায়ত জড়িত হোৱাৰ বিষয়টো পৰীক্ষা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; এই ঘটনা গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল, কাৰণ আই এল অ' বা ইয়াৰ কোনো শাখাৰ ইতিহাসত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বেশ্যাবৃত্তিক শ্ৰমৰ এটা ৰূপ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; পৰৱৰ্তী দশকসমূহত [[যৌন পৰ্যটন]] বৃদ্ধি আৰু এইডছ মহামাৰীৰ বিস্তাৰে আই এল অ'ৰ বাণিজ্যিক যৌন ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰে।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Garcia |first=Magaly Rodriguez |title=The ILO and the Oldest Non-Profession in The Lifework of a Labor Historian: Essays in Honor of Marcel van der Linden |publisher=Brill |year=2018 |editor-last=Bosma |editor-first=Ulbe |page=106 |editor-last2=Hofmeester |editor-first2=Karin}}&lt;/ref&gt;

===এইচ আই ভি/এইডছ===

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা হৈছে [[এইচ আই ভি]] সম্পৰ্কীয় কৰ্মক্ষেত্ৰৰ নীতি আৰু কাৰ্যসূচী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সম্পদ সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মুখ্য সংস্থা। আই এল অ'এইডছ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/lang--en/index.htm|title=HIV/AIDS and the World of Work Branch (ILOAIDS)|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; হৈছে এই বিষয়ৰ বাবে আই এল অ'ৰ বিশেষ শাখা।

আই এল অ' ১৯৯৮ চনৰ পৰা এইচ আই ভিৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত হৈ আহিছে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল শ্ৰম আৰু উৎপাদনশীলতাৰ ওপৰত সম্ভাব্য গুৰুতৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিৰোধ কৰা। সংস্থাটোৰ মতে এইচ আই ভিয়ে কৰ্মৰত লোক, তেওঁলোকৰ পৰিয়াল আৰু সম্প্ৰদায়ৰ ওপৰত বৃহৎ বোজা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ২০০১ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে এইচ আই ভি/এইডছ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ ওপৰত এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ আচৰণ বিধি গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/Publications/WCMS_113783/lang--en/index.htm|title=The ILO Code of Practice on HIV/AIDS and the World of Work|work=International Labour Organization|date=June 2001}}&lt;/ref&gt; ইয়াক ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদৰ এখন বিশেষ অধিৱেশনৰ সময়ত প্ৰকাশ কৰা হয়।

একেটা বছৰতে আই এল অ' [[এইচ আই ভি/এইডছৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যুটীয়া কাৰ্যসূচী]]ৰ সহ-পৃষ্ঠপোষক হয়।

২০১০ চনত ৯৯সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে এইচ আই ভি আৰু এইডছ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰ সম্পৰ্কীয় আই এল অ'ৰ ২০১০ চনৰ ২০০ নম্বৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/WCMS_142706/lang--en/index.htm|title=Recommendation concerning HIV and AIDS and the World of Work, 2010 (No. 200)|work=International Labour Organization|date=17 June 2010 }}&lt;/ref&gt; এইটো এইচ আই ভি আৰু এইডছ সম্পৰ্কীয় প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড আছিল। এই পৰামৰ্শত এইচ আই ভি আক্ৰান্ত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে বিস্তৃত নীতি উল্লেখ কৰা হৈছে। ''এইচ আই ভি প্ৰতিৰোধ, কৰ্মক্ষেত্ৰত মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষা'' শীৰ্ষক বিষয়ৰ অধীনত আই এল অ'এইডছে এইচ আই ভি আৰু এইডছ আৰু কৰ্মজগতৰ ক্ষেত্ৰত নীতি পৰামৰ্শ, গৱেষণা আৰু কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়। আই এল অ'ই এইচ আই ভিৰ প্ৰতি দুৰ্বলতা হ্ৰাস আৰু এইচ আই ভিৰ সৈতে জীয়াই থকা বা ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত লোকসকলৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ কমোৱাৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষাৰ প্ৰচাৰো কৰে।

আই এল অ'এইডছে ২০১৫ চনৰ ভিতৰত নতুন সংক্ৰমণ, এইডছ-সম্পৰ্কীয় মৃত্যু আৰু [[বৈষম্য]] শূন্যলৈ অনাৰ লক্ষ্যৰে &quot;শূন্যৰ দিশে&quot; অভিযান চলাইছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/Eventsandmeetings/campaign/lang--en/index.htm|title=Getting to Zero|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209165450/http://www.ilo.org/aids/Eventsandmeetings/campaign/lang--en/index.htm|archive-date=9 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unaids.org/en/aboutunaids/unaidsstrategygoalsby2015|title=UNAIDS|work=unaids.org}}&lt;/ref&gt;{{update inline|date=July 2019}} এই অভিযানৰ আধাৰত আই এল অ'এইডছে কৰ্মক্ষেত্ৰত স্বেচ্ছামূলক আৰু গোপনীয় পৰামৰ্শ আৰু পৰীক্ষাৰ এটা কাৰ্যসূচী চলায়। ইয়াক ভিচিটি@ৱৰ্ক নামেৰে জনা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/WCMS_215899/lang--ja/index.htm|title=VCT@WORK: 5 million women and men workers reached with Voluntary and confidential HIV Counseling and Testing by 2015|work=International Labour Organization|date=December 2014 }}&lt;/ref&gt;

===প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক===

&quot;প্ৰব্ৰজিত&quot; শব্দটোৰ অৰ্থ অনুসৰি [[প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]] বুলিলে কাম কৰিবলৈ এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ যোৱা লোকক বুজায়। প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰৰ বাবে প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে সমতা আৰু সমন্বয়ৰ ওপৰত এটা পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=vittin /&gt; আই এল অ'ই ১৯৭৫ চনৰ [[প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় পৰিপূৰক বিধান অভিসম]] আৰু ১৯৯০ চনৰ [[সকলো প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ সদস্যৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অভিসম]]কে ধৰি কেইবাটাও অভিসম গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kumaraveloo|first1=K Sakthiaseelan|last2=Lunner Kolstrup|first2=Christina|date=2018-07-03|title=Agriculture and musculoskeletal disorders in low- and middle-income countries|journal=Journal of Agromedicine|language=en|volume=23|issue=3|pages=227–248|doi=10.1080/1059924x.2018.1458671|pmid=30047854|s2cid=51719997|issn=1059-924X}}&lt;/ref&gt;

===ঘৰুৱা শ্ৰমিক===

ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকল হৈছে আন লোকৰ ঘৰত বা তেওঁলোকৰ বাবে বিভিন্ন কাম কৰা লোক। উদাহৰণস্বৰূপে, তেওঁলোকে ৰন্ধা-বঢ়া, ঘৰ পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু শিশুৰ যত্ন ল'ব পাৰে। তথাপি তেওঁলোক প্ৰায়ে আটাইতকৈ কম বিবেচনা লাভ কৰা লোক আৰু শ্ৰম তথা সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত হয়। ইয়াৰ এটা মুখ্য কাৰণ হৈছে পৰম্পৰাগতভাৱে মহিলাসকলে এই কামসমূহ বিনা পাৰিশ্ৰমিকত কৰি অহা।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers|url=http://www.ilo.org/global/topics/domestic-workers/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; [[ঘৰুৱা শ্ৰমিক]] আৰু [[উপযুক্ত শ্ৰম]]ৰ অধিকাৰ, লগতে প্ৰব্ৰজিত ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আই এল অ'ই ২০১১ চনৰ ১৬ জুনত [[ঘৰুৱা শ্ৰমিক অভিসম]] গ্ৰহণ কৰে।

===পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা===

১৯৭০ৰ দশকৰ পৰা আই এল অ'ই ইয়াৰ কাৰ্যকলাপ আৰু বৃহত্তৰ আলোচনাত [[পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা]] সংযোজনৰ ওপৰত কাম কৰি আহিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ১৯৭২ৰ পৰা ১৯৭৫ চনৰ ভিতৰত আই এল অ'ৰ কেইবাখনো প্ৰতিবেদনত [[পেছাগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য]], অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু [[পৰিৱেশ সুৰক্ষা]]ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক পৰীক্ষা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Montesano |first1=Francesco S. |last2=Biermann |first2=Frank |last3=Kalfagianni |first3=Agni |last4=Vijge |first4=Marjanneke J. |date=2023 |title=Can the Sustainable Development Goals Green International Organisations? Sustainability Integration in the International Labour Organisation |journal=Journal of Environmental Policy &amp; Planning |language=en |volume=25 |issue=1 |pages=1–15 |doi=10.1080/1523908X.2021.1976123 |issn=1523-908X |pmc=9893765 |pmid=36744153|bibcode=2023JEPP...25....1M }}&lt;/ref&gt; ২০০০ৰ দশকত আই এল অ'ই &quot;সেউজীয়া নিয়োগলৈ সামাজিকভাৱে ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন&quot;ৰ প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰে। সংস্থাটোৱে [[সেউজীয়া নিয়োগ]]ক &quot;পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰত সহায় কৰা উপযুক্ত চাকৰি&quot; হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰে।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

২০১৭ চনৰ পৰা ''[[ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন]]''ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ নীতিত দৃঢ়ভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১৯ চনৰ ''ভৱিষ্যৎ কৰ্মজগতৰ বাবে শতবাৰ্ষিকী ঘোষণা''ত কোৱা হৈছিল যে: &quot;[...] আই এল অ'ই ইয়াৰ প্ৰচেষ্টাসমূহ এই দিশত পৰিচালিত কৰিব লাগিব: (১) অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু পৰিৱেশগত দিশত বহনক্ষম উন্নয়নত অৰিহণা যোগোৱা ভৱিষ্যৎ কৰ্মজগতলৈ ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন নিশ্চিত কৰা।&quot;&lt;ref&gt;ILO (2019) [https://www.ilo.org/about-ilo/mission-and-impact-ilo/ilo-centenary-declaration-future-work-2019 ILO Centenary Declaration for the Future of Work]. Adopted at the 108th session of the International Labour Conference&lt;/ref&gt;{{Rp|3}} ''ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন''ৰ গুৰুত্ব [[শক্তি পৰিৱৰ্তন]] আৰু [[কাৰ্বনমুক্তকৰণ]]ৰ ন্যায়সংগত পদ্ধতিৰ মাজৰ সম্পৰ্কত, যিয়ে বহল [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য|উন্নয়ন লক্ষ্য]]সমূহক সহায় কৰে।&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |title=How just transition can help deliver the Paris Agreement |url=https://climatepromise.undp.org/research-and-reports/how-just-transition-can-help-deliver-paris-agreement |access-date=2025-02-17 |website=UNDP Climate Promise |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=McCauley |first1=Darren |last2=Heffron |first2=Raphael |date=2018-08-01 |title=Just transition: Integrating climate, energy and environmental justice |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301421518302301 |journal=Energy Policy |volume=119 |pages=1–7 |doi=10.1016/j.enpol.2018.04.014 |bibcode=2018EnPol.119....1M |issn=0301-4215 |hdl-access=free |hdl=10023/17583|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই [[সেউজীয়া অৰ্থনীতি]]লৈ পৰিৱৰ্তন আৰু [[সেউজীয়া বিকাশ|নিয়োগৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ]]ও পৰীক্ষা কৰিছে। সংস্থাটোৱে সিদ্ধান্তলৈ আহিছিল যে উপযুক্ত নীতি গ্ৰহণ কৰিলে সেউজীয়া অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তনে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত বিশ্বজুৰি ২৪ নিযুত নতুন চাকৰি সৃষ্টি কৰিব পাৰে। আনহাতে, সেউজীয়া অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তন নঘটিলে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত [[উষ্ণতাৰ চাপ]]ৰ বাবে ৭২ নিযুত পূৰ্ণকালীন চাকৰি হেৰাই যাব পাৰে। উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত বিশেষকৈ কৃষিক্ষেত্ৰত উপলব্ধ কৰ্মঘণ্টাও হ্ৰাস পাব পাৰে।&lt;ref&gt;[https://www.un.org/sustainabledevelopment/blog/2019/04/green-economy-could-create-24-million-new-jobs/ Green economy could create 24 million new jobs]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ilo.org/global/research/global-reports/weso/greening-with-jobs/lang--en/index.htm Greening with jobs – World Employment and Social Outlook 2018]&lt;/ref&gt;

== বঁটা ==

১৯৬৯ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত [[ভ্ৰাতৃত্ববোধ]] আৰু শান্তি উন্নত কৰা, শ্ৰমিকসকলৰ বাবে [[মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থান]] আৰু [[সামাজিক ন্যায়|ন্যায়]]ৰ বাবে কাম কৰা আৰু অন্যান্য উন্নয়নশীল ৰাষ্ট্ৰক কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়োৱাৰ বাবে [[নোবেল শান্তি বঁটা]] লাভ কৰে।&lt;ref name=&quot;nobel&quot;&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1969 - International Labour Organization Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/labour/facts/ |access-date=5 July 2006 |work=Nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Peace Prize 1969 - Presentation Speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/ceremony-speech/ |access-date=2025-05-02 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== সমালোচনা ==

=== কাটাৰৰ ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক ===

==== আনুষ্ঠানিক অভিযোগ ====

২০১৪ চনত [[কাটাৰ]]ত [[বিদেশী শ্ৰমিক|বিদেশী শ্ৰমিকসকল]]ৰ প্ৰতি কৰা ব্যৱহাৰক লৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত উদ্বেগ বৃদ্ধি পাইছিল। সেই সময়ত [[২০২২ ফিফা বিশ্বকাপ যোগ্যতা অৰ্জন প্ৰতিযোগিতা|২০২২ ফিফা বিশ্বকাপ]]ৰ প্ৰস্তুতি চলি আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংগঠনসমূহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ ওচৰত আনুষ্ঠানিক অভিযোগ দাখিল কৰে। অভিযোগত কাটাৰে বলপূৰ্বক শ্ৰম আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ ব্যাপকভাৱে উলংঘনৰ বিৰুদ্ধে পৰ্যাপ্ত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ নকৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Pattisson|first=Pete|last2=Ames|first2=Nick|date=2023-03-28|title='Legacy, what legacy?' Fight goes on for migrant workers in Qatar 100 days after World Cup|url=https://www.theguardian.com/football/2023/mar/28/legacy-fight-goes-on-for-migrant-workers-in-qatar-100-days-after-world-cup|access-date=2026-08-24|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Ruiz|first=Rebecca R.|last2=Hurtes|first2=Sarah|date=2023-03-11|title=In World Cup Run-Up, Qatar Pressed U.N. Agency Not to Investigate Abuses|url=https://www.nytimes.com/2023/03/11/world/europe/qatar-world-cup-ilo-labor.html|access-date=2026-08-24|work=[[The New York Times]]|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |last=Burkhalter|first=Dorian|date=2023-06-06|title=Qatar heads UN labour conference despite poor rights record|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/how-a-controversial-qatari-minister-is-heading-a-un-labour-conference/48571016|access-date=2026-08-24|website=[[SWI swissinfo]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

২০২৩ চনৰ মাৰ্চ মাহত [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]-এ অভিযোগ কৰে যে কাটাৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সৈতে বহু বছৰৰ এক ৰাজনৈতিক প্ৰচেষ্টা চলাইছিল। এই প্ৰচেষ্টাই সংস্থাটোক সমালোচকৰ পৰা সহযোগীলৈ পৰিৱৰ্তন কৰাত সহায় কৰিছিল বুলি বাতৰিটোত কোৱা হয়। বাতৰিটোৰ মতে, কাটাৰৰ কূটনীতিবিদসকলে তীব্ৰভাৱে প্ৰচাৰ চলাইছিল আৰু কাটাৰৰ সৈতে ব্যৱসায়িক স্বাৰ্থ থকা নিয়োগকৰ্তা আৰু ৰাষ্ট্ৰসমূহক একত্ৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই তদন্ত আৰম্ভ কৰাত বাধা পৰিছিল বুলি অভিযোগ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

==== কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী আৰু তথ্য গোপন কৰাৰ অভিযোগ ====

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ২০১৭ চনত অভিযোগটোৰ প্ৰক্ৰিয়া বন্ধ কৰে আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে কাটাৰৰ শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিধি শক্তিশালী কৰাৰ বাবে এটা &quot;কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী&quot; আৰম্ভ কৰে। এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত কাটাৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক ২৫ নিযুত আমেৰিকান ডলাৰ আগবঢ়ায়। এই ধনেৰে ২০১৮ চনত দোহাত সংস্থাটোৰ বাবে এটা বিশেষ প্ৰকল্প কাৰ্যালয় স্থাপন কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |last=Rankin|first=Jennifer|date=2023-05-16|title=UN labour rights watchdog facing backlash over Qatar conference nomination|url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/16/un-labour-rights-watchdog-facing-backlash-over-qatar-conference-nomination|access-date=2026-08-24|work=[[The Guardian]]|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে এই ধৰণৰ ধন লাভ কৰা সাধাৰণ প্ৰথা আৰু ইয়াৰ ফলত সংস্থাটোৰ দায়িত্বত কোনো প্ৰভাৱ পৰা নাই। কিন্তু এজন প্ৰাক্তন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিষয়াকে ধৰি সমালোচকসকলে সংস্থাটোৰ স্বাধীনতাক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে। তেওঁলোকে উল্লেখ কৰে যে কাটাৰৰ এই অৱদান প্ৰথমতে প্ৰকাশ কৰা হোৱা নাছিল আৰু ইয়াৰ পৰিমাণো অস্বাভাৱিকভাৱে বেছি আছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন শ্ৰমিক সংস্কাৰৰ প্ৰশংসা কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ন্যূনতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ, গ্ৰীষ্মকালত কৰ্মঘণ্টা সীমিত কৰা আৰু তথাকথিত [[কাফালা ব্যৱস্থা]] বিলুপ্ত কৰাৰ পদক্ষেপ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। সংস্থাটোৱে এই সংস্কাৰসমূহৰ প্ৰতি সাধাৰণতে ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

২০২২ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এটা প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছিল যে এই সংস্কাৰসমূহে &quot;শ শ হাজাৰ&quot; প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ ওপৰত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dupraz-Dobias|first=Paula|date=2022-11-10|title=Qatar's Swiss hub for foreign policy|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/1_3-qatar-s-swiss-hub-for-foreign-policy/48029542|access-date=2026-08-24|website=[[SWI swissinfo]]|language=en}}&lt;/ref&gt; ২০২৫ চনত কাটাৰৰ এজন বিষয়াই [[ফাইনেন্সিয়েল টাইমছ]]ৰ সৈতে হোৱা কথোপকথনত একে বক্তব্য পুনৰ উল্লেখ কৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |last=Cornish|first=Chloe|date=2025-11-16|title=UN labour body's proposal to move Mideast HQ to Qatar sparks staff alarm|url=https://www.ft.com/content/24a38ad9-442e-4a96-a664-dd1792ac3ee6?syn-25a6b1a6=1|access-date=2026-08-24|work=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এজন প্ৰাক্তন বিষয়াই [[দ্য গাৰ্ডিয়ান]]ক কৈছিল যে সংস্থাটোৱে কাটাৰৰ সংস্কাৰসমূহক &quot;বগা কৰা&quot; ধৰণে উপস্থাপন কৰিছিল আৰু ইয়াৰ প্ৰতিবেদনসমূহ পক্ষপাতদুষ্ট আছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কেইবাজনো বৰ্তমান আৰু প্ৰাক্তন কৰ্মচাৰীয়ে [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ক কৈছিল যে সংস্থাটোৱে কাটাৰক পৰ্যবেক্ষণৰ অধীনত থকা এখন ৰাষ্ট্ৰতকৈ ধন দিয়া গ্ৰাহকৰ দৰে অধিক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিষয়াসকলে কৈছিল যে কাটাৰৰ সৈতে সহযোগিতাৰ জৰিয়তে লাভ কৰা উন্নতিসমূহ &quot;সূক্ষ্ম আলোচনাৰ&quot; ফল আছিল আৰু কঠোৰ সমালোচনাই সেই অগ্ৰগতিক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব পাৰিলেহেঁতেন। কিন্তু [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ৰ মতে, শ্ৰমিক অধিকাৰ কৰ্মী, মানৱ অধিকাৰ সংগঠন আৰু কিছুমান ৰাজনীতিবিদে এই বক্তব্যত উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে, ৰাজহুৱা বক্তব্যসমূহে সমস্যাসমূহক কম গুৰুত্ব দিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে কাটাৰত শ্ৰমিক সংস্কাৰৰ &quot;ইতিবাচক দিশ&quot;ৰ কথা উল্লেখ কৰাৰ লগতে সংস্থাটোৱে সংস্কাৰসমূহ ৰূপায়ণ আৰু প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত থকা নিৰ্দিষ্ট ব্যৱধান আৰু সমস্যাসমূহো উল্লেখ কৰি আহিছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

==== কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচীৰ ফলাফল সম্পৰ্কে গৱেষকৰ মতামত ====

কাটাৰৰ [[হামাদ বিন খলিফা বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ আব্দুলহাদি ৰছিদ আলখায়াৰেনে ২০১৩ চনত কৰা এক অধ্যয়নত কৈছিল যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা আৰু কাটাৰ চৰকাৰৰ মুখ্য সাফল্যসমূহৰ ভিতৰত কাফালা ব্যৱস্থা ধ্বংস কৰাটো অন্যতম। তেওঁৰ মতে, ইয়াৰ ফলত অধিক মুক্ত আৰু প্ৰগতিশীল প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক নীতিৰ দিশত পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল আৰু চৰকাৰ তথা সমাজৰ মাজত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু সুযোগৰ গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Alkhayareen|first=Abdulhadi|date=2023-01-01|title=Evaluation of the International Labor Organization project in Qatar|url=https://www.researchgate.net/publication/366775252_Evaluation_of_the_International_Labor_Organization_project_in_Qatar|journal=QScience Connect|volume=2023|doi=10.5339/connect.2023.spt.2}}&lt;/ref&gt;

হামাদ বিন খলিফা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ জেকাৰী আৰ. কালোৱে ২০২৩ চনত কৰা এক অধ্যয়নত মত প্ৰকাশ কৰে যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰৰ আইনী সংস্কাৰ প্ৰক্ৰিয়াত যথেষ্ট সহায় কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে আইনী সংস্কাৰসমূহ আনুষ্ঠানিকভাৱে বাহাল থাকিলেও বিবাদ নিষ্পত্তি ব্যৱস্থাটোক পুনৰ্গঠন নকৰালৈকে ই শ্ৰমিকসকলক প্ৰকৃত ন্যায় প্ৰদান কৰাত ব্যৰ্থ হ'ব।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Calo|first=Zachary|date=2024-03-19|title=Labor Rights and Dispute System Design: Assessing the Legal Legacy of the 2022 Qatar World Cup|url=https://www.researchgate.net/publication/379073247_Labor_Rights_and_Dispute_System_Design_Assessing_the_Legal_Legacy_of_the_2022_Qatar_World_Cup|journal=[[জাৰ্মান আইন পত্ৰিকা]]|volume=24|pages=1729–1739|doi=10.1017/glj.2023.122}}&lt;/ref&gt;

[[টি.এম.চি. আছাৰ প্ৰতিষ্ঠান]]ৰ এণ্টোৱান ডুভালে ২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সৈতে কাটাৰৰ সহযোগিতাৰ সময়ছোৱাত কাগজত হোৱা আইনী পৰিৱৰ্তনৰ কথাও উল্লেখ কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ কাটাৰৰ পদক্ষেপসমূহক &quot;পটেমকিন সংস্কাৰ&quot; বুলি অভিহিত কৰি সংস্থাটোৰ প্ৰশংসা কৰা আৰু কাটাৰ তথা [[ফিফা]]ৰ সৈতে এক &quot;আশাবাদী সংস্কাৰবাদী বৰ্ণনা&quot; গ্ৰহণ কৰাৰ সমালোচনা কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Duval|first=Antoine|date=2024-03-19|title=Spectacular International Labor Law: Ambush Counter-Marketing In the Spotlight of Qatar's 2022 FIFA World Cup|url=https://www.researchgate.net/publication/379073237_Spectacular_International_Labor_Law_Ambush_Counter-Marketing_In_the_Spotlight_of_Qatar's_2022_FIFA_World_Cup|journal=[[জাৰ্মান আইন পত্ৰিকা]]|volume=24|pages=1712–1728|doi=10.1017/glj.2024.3}}&lt;/ref&gt;

==== কাটাৰগেট কেলেংকাৰি ====

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰৰ সংস্কাৰৰ বিষয়ে দিয়া ইতিবাচক মূল্যায়ন ইউৰোপীয় সংঘৰ কিছুমান ৰাজনীতিবিদে উদ্ধৃত আৰু পুনৰ উল্লেখ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মাজৰ কিছুমান পিছত [[ইউৰোপীয় সংসদত কাটাৰ দুৰ্নীতি কেলেংকাৰি|কাটাৰগেট]] দুৰ্নীতি কেলেংকাৰিৰ সৈতে জড়িত হোৱা বুলি অভিযোগ উত্থাপিত হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

কাটাৰগেট তদন্তৰ সৈতে জড়িত এজন বেলজিয়ামৰ বিষয়াই [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ক কৈছিল যে বেলজিয়াম কৰ্তৃপক্ষই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ ভিতৰত কাটাৰৰ প্ৰচেষ্টাক জনমত গঢ় দিয়াৰ প্ৰচেষ্টাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে গণ্য কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

[[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ৰ মতে, বিশ্বকাপৰ ঠিক আগতে কাটাৰৰ বিষয়াসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক প্ৰতিযোগিতাখনৰ সময়ত নেতিবাচক মন্তব্য নকৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল। প্ৰতিবেদনটোৱে লগতে কয় যে বিশ্বকাপৰ সময়ত সংস্থাটোৰ ৰাজহুৱা বক্তব্যসমূহত চলি থকা শ্ৰমিক অধিকাৰ উলংঘনৰ কথা উল্লেখ কৰা হোৱা নাছিল আৰু চৰকাৰৰ সৈতে সহযোগিতাৰ প্ৰশংসাত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

==== ২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধ্যক্ষপদ ====

২০২৩ চনৰ জুন মাহত কাটাৰৰ শ্ৰম মন্ত্ৰী [[আলী বিন ছামিখ আল-মাৰী]] জেনেভাত অনুষ্ঠিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধ্যক্ষ হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়। তেওঁৰ মনোনয়নে শ্ৰমিক সংগঠন আৰু শ্ৰম তথা মানৱ অধিকাৰ সংগঠনসমূহৰ মাজত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে। তেওঁলোকে তেওঁৰ মনোনয়নক লৈ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে। কাটাৰৰ অব্যাহত শ্ৰমিক অধিকাৰ উলংঘা আৰু কাটাৰগেট দুৰ্নীতি কেলেংকাৰিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত কাটাৰৰ অধ্যক্ষপদে সংস্থাটোৰ বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু সুনামৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে বুলি তেওঁলোকে আশংকা প্ৰকাশ কৰে।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ শ্ৰমিক গোটে আল-মাৰীৰ অধ্যক্ষপদৰ বিৰোধিতা নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; ফলত নিৰ্ধাৰিত কাৰ্যসূচী অনুসৰি তেওঁৰ অধ্যক্ষপদ কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

==== ২০২৫ চনত মধ্যপ্ৰাচ্যৰ মুখ্য কাৰ্যালয় দোহালৈ স্থানান্তৰৰ বিবেচনা ====

২০২৫ চনৰ শেষৰফালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ইয়াৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ মুখ্য কাৰ্যালয় [[বেইৰুট]], [[লেবানন]]ৰ পৰা কাটাৰৰ [[দোহা]]লৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ কথা বিবেচনা কৰে। সংস্থাটোৱে অনুমান কৰিছিল যে ইয়াৰ ফলত ২০২৬–২০২৭ চনত ৫ লাখ আমেৰিকান ডলাৰ ৰাহি হ'ব পাৰে। স্থানান্তৰৰ কাৰণ হিচাপে &quot;আতিথ্য প্ৰদান কৰা চৰকাৰৰ সমৰ্থন&quot;, &quot;লেবাননত অব্যাহত অস্থিৰতা&quot; আৰু উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ সম্পদসমূহলৈ অধিক সুবিধাজনক প্ৰৱেশৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

কাটাৰৰ এজন বিষয়াই কৈছিল যে কাটাৰে দোহাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয় স্থাপনৰ বাবে নিজৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

[[ফাইনেন্সিয়েল টাইমছ]]ৰ মতে, এই প্ৰস্তাৱক লৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত উদ্বেগ সৃষ্টি হয়। কৰ্মচাৰীসকলে এখন প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে আৰু জৰীপত অংশগ্ৰহণ কৰা ৭০ জন সদস্যৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশই ইয়াক সমৰ্থন কৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

কৰ্মচাৰীসকলে সতৰ্ক কৰি দিয়ে যে শ্ৰমিক সংগঠন নিষিদ্ধ কৰা আৰু প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ প্ৰতি ব্যৱহাৰৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত পৰ্যবেক্ষণৰ সন্মুখীন হোৱা এখন দেশলৈ কাৰ্যালয় স্থানান্তৰ কৰিলে দুৰ্বল শ্ৰমিক মানদণ্ডক স্বাভাৱিক বুলি গ্ৰহণ কৰাৰ আশংকা থাকিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলৰ কামত বাধা পৰিব, সংস্থাটোৰ স্বাধীনতা বিপন্ন হ'ব আৰু দুৰ্বল শ্ৰমিক মানদণ্ডক বৈধতা প্ৰদান কৰা হ'ব পাৰে বুলি তেওঁলোকে কয়।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

[[লেবাননত প্ৰব্ৰজনকাৰী গৃহ শ্ৰমিক|লেবাননতো প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সৈতে দুৰ্ব্যৱহাৰ]]ৰ অভিযোগ আছে। তথাপি কিছুমান কৰ্মচাৰীয়ে কয় যে কাটাৰত চৰকাৰী তদাৰকী অধিক কঠোৰ হোৱাৰ বাবে তাত বাস কৰি উপসাগৰীয় ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সমালোচনা কৰা প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰোঁতে গৱেষকসকলে নিৰাপত্তাহীনতা অনুভৱ কৰিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

তেওঁলোকে লগতে আশংকা প্ৰকাশ কৰে যে এই স্থানান্তৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মচাৰীৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত গুৰুতৰ বিপদ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু সংস্থাটোৱে নিজৰ দায়িত্বৰ সৈতে আপোচ কৰিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

==== কাটাৰ ৰাষ্ট্ৰৰ অন্যান্য অৱদান ====

কাটাৰৰ ভিতৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে আগবঢ়োৱা ধনৰ উপৰি কাটাৰ চৰকাৰে ২০২৫ চনৰ মে' মাহত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ নিয়মীয়া বাজেটৰ পৰিপূৰক হিচাপত ২০ লাখ আমেৰিকান ডলাৰ আগবঢ়ায়। এইটো এটা নমনীয় পুঁজি ব্যৱস্থা।&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-05-15|title=Qatar supports ILO with USD 2 million in flexible funding for decent work|url=https://www.ilo.org/resource/news/qatar-supports-ilo-usd-2-million-flexible-funding-decent-work|access-date=2026-08-24|website=[[International Labour Organization]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Qatar and ILO Sign $2M Deal to Advance Decent Work and Build Crisis Resilience|url=https://www.devdiscourse.com/article/other/3415332-qatar-and-ilo-sign-2m-deal-to-advance-decent-work-and-build-crisis-resilience|access-date=2026-08-24|website=Devdiscourse|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Imtiaz|first=Fareeha|date=2025-05-16|title=Qatar signs agreement to support ILO with USD 2 million|url=https://www.iloveqatar.net/news/general/qatar-signs-agreement-support-ilo-usd-2-million|access-date=2026-08-24|website=ILoveQatar|language=en}}&lt;/ref&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে এই অনুষ্ঠানটোৱে কেৱল ধনৰ প্ৰবাহকে সূচোৱা নাছিল, বৰং আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা আৰু [[কাটাৰ উন্নয়ন পুঁজি]]ৰ মাজত অধিক গভীৰ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী সহযোগিতাৰ দিশত এক পৰিৱৰ্তন সূচাইছিল। কাটাৰ উন্নয়ন পুঁজিয়েই এই ধন আগবঢ়াইছিল।&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

==তথ্যসূত্ৰ==
{{reflist}}

==বাহ্যিক সংযোগ==
{{Commons category}}
* {{official website}}
* [http://www.itcilo.org আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ]
* আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা, [https://web.archive.org/web/20180807001520/http://blue.lim.ilo.org/cariblex/pdfs/ILO_dec_philadelphia.pdf ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা] (১৯৪৪)</text>
      <sha1>2t96vrs89pnhv2fcttg2j56yx1ikhlt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636249</id>
      <parentid>636247</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>636249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176406" sha1="sbzt0h0ouvmdf7p0hl1azriimogy5oi" xml:space="preserve">{{Under construction}}
{{Infobox organization
| name                = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা&lt;ref name=&quot;UIA&quot; /&gt;
| logo                = International Labour Organization Logo.webp
| logo_size           = 175px
| num_staff           = ৩,৪৯১
| num_staff_year      = ২০২৫&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://unsceb.org/hr-organization | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION &amp;#124; United Nations - CEB }}&lt;/ref&gt;
| logo_caption        = 
| type                = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা]]
| abbreviation        = আই এল অ'
| languages           = {{hlist|[[ইংৰাজী ভাষা|ইংৰাজী]]|[[স্পেনিছ ভাষা|স্পেনিছ]]|[[ফৰাচী ভাষা|ফৰাচী]]}}
| leader_title        = সঞ্চালক প্ৰধান
| leader_name         = [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]
| status              = সক্ৰিয়
| formation           = {{start date and age|1919|4|11|df=yes}}
| headquarters        = [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
| awards              = [[ন'বেল শান্তি বঁটা]] (১৯৬৯)
| website             = {{official URL}}
| parent_organization = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভা]] &lt;br /&gt; [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]]
| subsidiaries        = 
}}

'''আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা''' ('''আই এল অ''') হৈছে [[ৰাষ্ট্ৰসংঘ]]ৰ এটা সংস্থা। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] নিৰ্ধাৰণ কৰি সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায় আগবঢ়োৱা।&lt;ref name=&quot;UIA&quot;&gt;{{Cite web |url=https://uia.org/s/or/en/1100025992 |url-access= |title=International Labour Organization (ILO) |author1=Staff writer |year=2024 |department=UIA Global Civil Society Database |website=uia.org |publisher=[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাসমূহৰ সংঘ]] |agency=Yearbook of International Organizations Online |location=Brussels, Belgium |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |access-date=24 December 2024 |via= |quote= |trans-quote= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm|title=Mission and impact of the ILO|work=International Labour Organization |date=28 January 2024 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20240301081628/http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm |archive-date= Mar 1, 2024 }}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ পুৰণি [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা|বিশেষায়িত সংস্থাসমূহ]]ৰ ভিতৰত অন্যতম। আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খন আৰু [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত অৱস্থিত। সমগ্ৰ বিশ্বত ইয়াৰ প্ৰায় ৪০টা ক্ষেত্ৰীয় কাৰ্যালয় আছে। সংস্থাটোৱে ১০৭খন দেশত প্ৰায় ৩,৩৮১জন কৰ্মচাৰী নিয়োগ কৰে। ইয়াৰে ১,৬৯৮জনে কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্পত কাম কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Departments and offices|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm|access-date=2021-07-15|website=International Labour Organization|language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20210812101027/https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm |archive-date= Aug 12, 2021 }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ মানদণ্ডসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে স্বাধীনতা, সমতা, সুৰক্ষা আৰু মৰ্যাদাৰ পৰিৱেশত সমগ্ৰ বিশ্বতে সকলোৰে বাবে সহজলভ্য, উৎপাদনশীল আৰু বহনক্ষম [[শ্ৰম|কৰ্মসংস্থান]] নিশ্চিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm|title=Labour standards |website=International Labour Organization|language=en|access-date=2020-04-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501235733/https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm |archive-date= May 1, 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;international labour standards2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm|title=Introduction to International Labour Standards|work=International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231132132/https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm |archive-date= Dec 31, 2023 }}&lt;/ref&gt; ২০২৬ চনলৈকে এই মানদণ্ডসমূহ ১৯৩খন অভিসন্ধি আৰু চুক্তিত প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰে আঠখনক ১৯৯৮ চনৰ [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় ঘোষণা]] অনুসৰি মৌলিক হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে। এইবোৰে সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ অধিকাৰৰ কাৰ্যকৰী স্বীকৃতি, বলপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰমৰ বিলোপ, [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিলোপ আৰু [[নিয়োগ বৈষম্য|নিয়োগ]] আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত [[বৈষম্য]] দূৰ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। আই এল অ' [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন]]ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশীদাৰ।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত এই সংস্থাৰ এটা বিশেষ ত্ৰিপাক্ষিক গাঁথনি আছে। ইয়াৰ সকলো মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীৰ বাবে চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকলৰ আলোচনা আৰু অনুমোদন প্ৰয়োজন। এই গাঁথনিটো আই এল অ'ৰ তিনিটা মুখ্য সংস্থাৰ জৰিয়তে চলোৱা হয়। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন বছৰি অনুষ্ঠিত হয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড প্ৰস্তুত কৰে। পৰিচালনা পৰিষদে কাৰ্যনিৰ্বাহক পৰিষদ হিচাপে কাম কৰে আৰু সংস্থাটোৰ নীতি আৰু বাজেট নিৰ্ধাৰণ কৰে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় হৈছে সংস্থাটোৰ স্থায়ী সচিবালয়। ই সংস্থাটোৰ প্ৰশাসন আৰু কাৰ্যকলাপ ৰূপায়ণ কৰে। সচিবালয়ৰ নেতৃত্ব দিয়ে টোগোৰ [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]ই। তেওঁক ২০২২ চনত পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল।

২০১৯ চনত সংস্থাটোৱে কৰ্মৰ ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কীয় বিশ্ব আয়োগ গঠন কৰিছিল। আয়োগৰ প্ৰতিবেদনত একবিংশ শতিকাৰ শ্ৰম পৰিৱেশৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ চৰকাৰসমূহৰ বাবে দহটা পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত সাৰ্বজনীন শ্ৰমৰ নিশ্চয়তা, জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈ সামাজিক সুৰক্ষা আৰু জীৱনজোৰা শিক্ষাৰ অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|title=Global Commission on the Future of Work |website=International Labour Organization|date=14 August 2017 |language=en|access-date=2019-03-21 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20190321141919/http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|archive-date=2019-03-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_663006/lang--en/index.htm|title=A human-centred agenda needed for a decent future of work|date=2019-01-22|website=International Labour Organization|language=en|access-date=2019-03-21}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে ই [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য]] পূৰণত সহায় কৰিবলৈ গঠন কৰা ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংস্থাসমূহৰ মিত্ৰজোঁট [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।

আই এল অ'ৰ ইতিহাসৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা হৈছে ১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]] আৰু ১৯৪৪ চনৰ [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]। ভাৰ্ছাই চুক্তিৰ ৪২৭ নং অনুচ্ছেদৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ১৯৪৪ চনৰ ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অধীনত আই এল অ'ক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু &quot;শ্ৰম কোনো [[পণ্য|পণ্য]] নহয়&quot; নীতিটো পুনৰ নিশ্চিত কৰিছিল।

{{TOC limit|3}}

==গাঁথনি==

[[File:OIT, Genève.jpg|thumb|ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়]]

আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এটা বিশেষায়িত সংস্থা।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Organization |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/290987/International-Labour-Organization-ILO |access-date=24 May 2012 |publisher=britannica.com}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰা আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা বা কাৰ্যসূচীৰ দৰে আই এল অ'ও [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Home |url=http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013125243/http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-date=13 October 2013 |access-date=2011-05-22}}&lt;/ref&gt;

আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থাৰ পৰা পৃথকভাৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এটা [[ত্ৰিপাক্ষিকতা|ত্ৰিপাক্ষিক]] শাসন ব্যৱস্থা আছে। ইয়াত ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকল একত্ৰিত হৈ শ্ৰমৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ, নীতি প্ৰস্তুত আৰু সকলো মহিলা আৰু পুৰুষৰ বাবে মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থানৰ বাবে কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰে। এই গাঁথনিৰ উদ্দেশ্য হৈছে আই এল অ'ৰ শ্ৰম মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীত তিনিওটা গোটৰ মতামত প্ৰতিফলিত কৰা। অৱশ্যে চৰকাৰৰ প্ৰতিনিধিৰ সংখ্যা আন দুটা গোটৰ তুলনাত দুগুণ।

===পৰিচালনা পৰিষদ===

পৰিচালনা পৰিষদ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কাৰ্যনিৰ্বাহক সংস্থা। ই বছৰত তিনিবাৰ, মাৰ্চ, জুন আৰু নৱেম্বৰ মাহত বৈঠকত মিলিত হয়। ই আই এল অ'ৰ নীতি সম্পৰ্কে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কাৰ্যসূচী নিৰ্ধাৰণ কৰে, সংস্থাটোৰ কাৰ্যসূচী আৰু বাজেটৰ খচৰা সন্মিলনত দাখিলৰ বাবে গ্ৰহণ কৰে, সঞ্চালক প্ৰধান নিৰ্বাচন কৰে, সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ পৰা শ্ৰম সম্পৰ্কীয় তথ্য বিচাৰে, তদন্ত সমিতি নিযুক্ত কৰে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰে।

পৰিচালনা পৰিষদত ৫৬জন স্থায়ী সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৪জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৪জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি। ইয়াৰ উপৰি ৬৬জন উপ-সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৯জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৯জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি।

মুখ্য ঔদ্যোগিক গুৰুত্ব থকা দহখন ৰাষ্ট্ৰই স্থায়ীভাৱে চৰকাৰৰ দহখন আসন লাভ কৰে। সেইবোৰ হৈছে [[ব্ৰাজিল]], [[চীন]], [[ফ্ৰান্স]], [[জাৰ্মানী]], [[ভাৰত]], [[ইটালী]], [[জাপান]], [[ৰাছিয়ান ফেডাৰেচন]], [[যুক্তৰাজ্য]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Governing Body|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/governing-body/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; আন চৰকাৰী সদস্যসকলক প্ৰতি তিনিবছৰৰ মূৰে মূৰে সন্মিলনে নিৰ্বাচন কৰে। শেহতীয়া নিৰ্বাচন ২০২৪ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Governing Body elections (International Labour Conference (ILC)) |url=https://www.ilo.org/international-labour-conference/112th-session-international-labour-conference/governing-body-elections-2024 |access-date=2026-05-30 |website=www.ilo.org |language=en}}&lt;/ref&gt; নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ সদস্যসকলক তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত যোগ্যতাত নিৰ্বাচন কৰা হয়।&lt;ref&gt;[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সংবিধান|Article 7, ILO Constitution]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution|url=http://www.ilo.org/public/english/bureau/leg/amend/index.htm|publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===সঞ্চালক প্ৰধান===

২০২২ চনৰ ২৫ মাৰ্চত [[গিলবাৰ্ট ফছুন হৌংবো]] আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Gilbert Houngbo will be the first African to lead the ILO
 | work=republicoftogo.com
 | date=25 March 2022
 | url=https://www.republicoftogo.com/toutes-les-rubriques/in-english/gilbert-houngbo-will-be-the-first-african-to-lead-the-ilo
}}&lt;/ref&gt; ২০২২ চনৰ ১ অক্টোবৰত তেওঁ [[গাই ৰাইডাৰ]]ৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰে। গাই ৰাইডাৰক ২০১২ চনৰ অক্টোবৰত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল আৰু ২০১৬ চনৰ নৱেম্বৰত দ্বিতীয় পাঁচ বছৰীয়া কাৰ্যকালৰ বাবে পুনৰ নিৰ্বাচিত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Guy Ryder re-elected as ILO Director-General for a second term
 | work=International Labour Organization
 | date=7 November 2016
 | url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_534283/lang--en/index.htm
}}&lt;/ref&gt; তেওঁ সংস্থাটোৰ প্ৰথমজন আফ্ৰিকীয় সঞ্চালক প্ৰধান। ২০২৪ চনত আফ্ৰিকাৰ কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ দেশৰ প্ৰতিনিধিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় ভ্ৰমণ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মৰক্কোও আছিল। তাত তেওঁলোকে অৰ্থনৈতিক সংহতি, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়, নিয়োগ আৰু দক্ষতা বিকাশৰ মন্ত্ৰী ইউনিছ ছেকৌৰিৰ সৈতে আলোচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;f990&quot;&gt;{{cite web |last1=Taibi |first1=FADLI |last2=Technology |first2=Archos |date=2024-01-17 |title=ILO DG Lauds Morocco's Experience in Implementing Social State Policy |url=https://www.mapnews.ma/en/actualites/economy/ilo-dg-lauds-moroccos-experience-implementing-social-state-policy |access-date=2024-05-08 |website=MapNews |language=fr}}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ পৰা আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধানসকলৰ তালিকা তলত দিয়া হৈছে:&lt;ref&gt;ILO official site: [https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/ilo-director-general/former-directors-general/lang--en/index.htm Former Directors-General]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!নাম
!দেশ
!কাৰ্যকাল
|-
| [[আলবাৰ থমাছ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯১৯–১৯৩২
|-
| [[হেৰল্ড বাটলাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৩২–১৯৩৮
|-
| [[জন জি. ৱিনান্ট]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৩৯–১৯৪১
|-
| [[এডৱাৰ্ড জে. ফেলান]] || {{flagcountry|IRL}} || ১৯৪১–১৯৪৮
|-
| [[ডেভিড এ. মৰ্চ]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৪৮–১৯৭০
|-
| [[ক্লাৰেন্স উইলফ্ৰেড জেংকছ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৭০–১৯৭৩
|-
| [[ফ্ৰান্সিছ ব্লাঞ্চাৰ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯৭৪–১৯৮৯
|-
| [[মিচেল হানছেন]] || {{flagcountry|BEL}} || ১৯৮৯–১৯৯৯
|-
| [[জুয়ান ছোমাভিয়া]] || {{flagcountry|CHL}} || ১৯৯৯–২০১২
|-
| [[গাই ৰাইডাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ২০১২–২০২২
|-
| [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]] || {{flagcountry|TOG}} || ২০২২–বৰ্তমান
|}

===সদস্যপদ===

{{further|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ}}

[[File:International Labour Organization flag.jpg|thumb|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পতাকা]]

আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খনৰ লগতে [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] আই এল অ'ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution Article 3|url=http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091225111436/http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-date=25 December 2009|publisher=Ilo.org|access-date=2 June 2012}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ৰ সদস্য নোহোৱা সাতখন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ হৈছে [[আন্দোৰা]], [[ভূটান]], [[লিচটেনষ্টাইন]], [[মাইক্ৰ'নেছিয়া]], [[মোনাকো]], [[নাউৰু]] আৰু [[উত্তৰ কোৰিয়া]]।&lt;ref&gt;{{cite web |title=ILO Declaration on Fundamental Prinicples &amp; Rights at Work |url=https://sthelenaehrc.org/ilo-declaration-on-fundamental-prinicples-rights-at-work/ |website=Equality &amp; Human Rights Commission |date=10 November 2020 |access-date=21 August 2023}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ সংবিধান অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যিকোনো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ সদস্য হ'ব পাৰে। সদস্যপদ লাভ কৰিবলৈ এখন দেশে সঞ্চালক প্ৰধানক জনাব লাগিব যে সেই দেশে আই এল অ'ৰ সংবিধানৰ সকলো বাধ্যবাধকতা গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref name=EotN-Membership&gt;{{cite encyclopedia|title=The International Labour Organization (ILO) – Membership|url=http://www.nationsencyclopedia.com/United-Nations-Related-Agencies/The-International-Labour-Organization-ILO-MEMBERSHIP.html|encyclopedia=Encyclopedia of the Nations|publisher=Advameg, Inc.|access-date=16 August 2012|year=2012}}&lt;/ref&gt; আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা ৰাষ্ট্ৰক সকলো প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোট আৰু চৰকাৰী প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোটৰ জৰিয়তে আই এল অ'ৰ সাধাৰণ সন্মিলনত সদস্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] ২০১৫ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ত যোগদান কৰে।&lt;ref&gt;International Labour Organization. (n.d.). ''About the ILO in the Cook Islands.'' Retrieved June 26, 2021, from https://www.ilo.org/suva/countries-covered/cook-islands/WCMS_410209/lang--en/index.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |title=Key document - ILO Constitution |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:62:0::NO:62:P62_LIST_ENTRIE_ID:2453907:NO |access-date=2024-03-23 |website=www.ilo.org}}&lt;/ref&gt;

যিবোৰ দেশ [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত আই এল অ'ৰ সদস্য আছিল, ১৯৪৬ চনত সংস্থাটোৰ নতুন সংবিধান কাৰ্যকৰী হোৱাৰ সময়তো সেই দেশসমূহ সদস্য হৈ থাকিল।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

==উদ্দেশ্য==

[[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]ই (১০ মে' ১৯৪৪) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পৰম্পৰাগত উদ্দেশ্যসমূহ পুনৰ উল্লেখ কৰাৰ লগতে দুটা নতুন দিশ সংযোজন কৰিছিল। এই দুটা দিশ আছিল [[সামাজিক নীতি]]ৰ ক্ষেত্ৰত [[মানৱ অধিকাৰ]]ৰ গুৰুত্ব আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot;&gt;Norman F. Dufty, [https://www.jstor.org/stable/2706128 &quot;Organizational Growth and Goal Structure: The Case of the ILO&quot;], (1972) 26 (3) ''International Organization'' 479 accessed 24 August 2011&lt;/ref&gt;{{Rp|481–2}} দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ সময়ত আই এল অ'ই &quot;উন্নত পৃথিৱীৰ আশা&quot;ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা নতুন বাস্তৱতা আৰু নতুন আকাংক্ষাৰ সৈতে নিজৰ মূল নীতিসমূহ খাপ খুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot;&gt;Joseph Sulkowski, [https://www.jstor.org/stable/2194455 &quot;The Competence of the International Labor Organization Under the United Nations System&quot;], (1951) 45 (2) ''The American Journal of International Law'' 286 accessed 24 August 2011.&lt;/ref&gt;{{Rp|287}} এই ঘোষণা [[ফিলাডেলফিয়া]]ত অনুষ্ঠিত আই এল অ'ৰ ২৬তম সন্মিলনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

১৯৪৬ চনত [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ত অনুষ্ঠিত সাধাৰণ সন্মিলনে আই এল অ'ৰ সংবিধান সংশোধন কৰাৰ সময়ত ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাখন সংবিধানৰ সৈতে সংলগ্ন কৰা হয়। সংবিধানৰ ১ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি ই সংবিধানৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰে।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot; /&gt;{{Rp|287}} ঘোষণাখনৰ অধিকাংশ দাবী আমেৰিকা আৰু পশ্চিম ইউৰোপৰ শ্ৰমিক সংঘ আৰু আই এল অ'ৰ সচিবালয়ৰ অংশীদাৰিত্বৰ ফল আছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

&quot;শ্ৰম কোনো পণ্য নহয়&quot; হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক নথিসমূহৰ প্ৰস্তাৱনাত প্ৰকাশ পোৱা এটা নীতি। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে মানুহক জড় [[পণ্য]], [[মানৱ মূলধন]], কেৱল [[উৎপাদনৰ উপাদান]] বা [[মানৱ সম্পদ]] হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে জীৱিকা অৰ্জনৰ বাবে কাম কৰা লোকসকলক [[মানৱ]] হিচাপে মৰ্যাদা আৰু সন্মান দিয়া উচিত। [[পল অ'হিগিনছ]]ৰ মতে এই বাক্যাংশটো [[জন কেলছ ইংগ্ৰাম]]ৰ সৈতে জড়িত। তেওঁ ১৮৮০ চনত [[ডাবলিন]]ত ব্ৰিটিছ [[ট্ৰেডছ ইউনিয়ন কংগ্ৰেছ]]ৰ এখন সভাত এই বাক্যাংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।&lt;ref&gt;O'Higgins, P., [https://academic.oup.com/ilj/article-abstract/26/3/225/664238 'Labour is not a Commodity' — an Irish Contribution to International Labour Law'] (1997) 26(3) Industrial Law Journal 225–234&lt;/ref&gt;

==ইতিহাস==

===উৎপত্তি===

ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সংস্থা হিচাপে আই এল অ' প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাতাসকলে ১৯১৯ চনৰ পূৰ্বেই সামাজিক চিন্তা আৰু কাৰ্যকলাপৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি লাভ কৰিছিল। মুখ্য সদস্যসকলে পূৰ্বৰ ব্যক্তিগত পেছাগত আৰু মতাদৰ্শগত নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে ইজনে সিজনক চিনি পাইছিল। এই নেটৱৰ্কসমূহত তেওঁলোকে সামাজিক নীতি সম্পৰ্কীয় জ্ঞান, অভিজ্ঞতা আৰু ধাৰণা বিনিময় কৰিছিল। যুদ্ধৰ পূৰ্বৰ &quot;[[জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়|জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়সমূহ]]&quot;, যেনে ১৯০০ চনত প্ৰতিষ্ঠিত [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন সমিতি]], আৰু [[সমাজবাদ]]ী [[দ্বিতীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়]]ৰ দৰে ৰাজনৈতিক নেটৱৰ্কসমূহ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম ৰাজনীতিৰ প্ৰতিষ্ঠানীকৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক আছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot;&gt;{{cite journal|author=VanDaele, Jasmien|title=Engineering Social Peace: Networks, Ideas, And the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages= 435–466|doi=10.1017/S0020859005002178|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছৰ সময়ত &quot;নিৰ্মাণযোগ্য সমাজ&quot;ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ স্থপতিসকলৰ সামাজিক পৰিকল্পনাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুঘটক আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন নতুন শাখা হিচাপে সামাজিক সংস্কাৰ ৰূপায়ণৰ এক উপযোগী মাধ্যম হৈ পৰিছিল। প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্যসকলৰ সামাজিক ন্যায় আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মৰ অধিকাৰৰ আদৰ্শসমূহ ১৯১৯ চনৰ [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ত হোৱা কূটনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক আপোচৰ দ্বাৰা সলনি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত আই এল অ'ৰ আদৰ্শবাদ আৰু বাস্তৱবাদৰ মাজৰ ভাৰসাম্য প্ৰকাশ পাইছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot; /&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ছোৱাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় [[শ্ৰম আন্দোলন]]ে শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে এটা বিস্তৃত কাৰ্যসূচী আগবঢ়াইছিল। ইয়াক যুদ্ধৰ সময়ত শ্ৰমিকসকলৰ সমৰ্থনৰ বিনিময়ত দিয়া ব্যৱস্থা হিচাপে বিবেচনা কৰা হৈছিল।{{clarify|date=August 2012}} যুদ্ধৰ পিছৰ পুনৰ্গঠন আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাই প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত আৰু যুদ্ধৰ ঠিক পিছতে বহু দেশৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। গ্ৰেট ব্ৰিটেইনত [[হুইটলি আয়োগ]] নামৰ পুনৰ্গঠন আয়োগৰ এটা উপ-সমিতিয়ে ১৯১৮ চনৰ জুলাই মাহৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত সমগ্ৰ বিশ্বতে &quot;ঔদ্যোগিক পৰিষদ&quot; স্থাপনৰ পৰামৰ্শ দিছিল।&lt;ref&gt;Haimson, Leopold H. and Sapelli, Giulio. ''Strikes, Social Conflict, and the First World War: An International Perspective.'' Milan: Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, 1992. {{ISBN|88-07-99047-4}}&lt;/ref&gt; [[ব্ৰিটিছ শ্ৰমিক দল]]ে ''শ্ৰম আৰু নতুন সামাজিক ব্যৱস্থা'' নামৰ নথিৰ জৰিয়তে নিজৰ পুনৰ্গঠন কাৰ্যসূচী প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Shapiro, Stanley|title=The Passage of Power: Labor and the New Social Order|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=120|year=1976|jstor=986599|issue=6|pages=464–474}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত তৃতীয় [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ আন্তঃমিত্ৰ শ্ৰমিক আৰু সমাজবাদী সন্মিলন]]ত গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, বেলজিয়াম আৰু ইটালীৰ প্ৰতিনিধিসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক অধিকাৰ সংস্থা, গোপন কূটনীতিৰ অন্ত আৰু অন্যান্য লক্ষ্যৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।&lt;ref&gt;[[ইৱাও আয়ুছাৱা|Ayusawa, Iwao Frederick]]. ''International Labour Legislation''. Clark, N.J.: Lawbook Exchange, 2005. {{ISBN|1-58477-461-4}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত [[আমেৰিকান ফেডাৰেচন অৱ লেবাৰ]]ে নিজৰ পৃথক আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে নিৰপেক্ষ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছিল। ইয়াত [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ জৰিয়তে বহু ক্ৰমিক উন্নতি সাধনৰ আহ্বান জনোৱা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Foner&quot;&gt;Foner, Philip S. ''History of the Labor Movement in the United States. Vol. 7: Labor and World War I, 1914–1918.'' New York: International Publishers, 1987. {{ISBN|0-7178-0638-3}}&lt;/ref&gt;

====আই এফ টি ইউ বাৰ্ণ সন্মিলন====

যুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ লগে লগে যুদ্ধোত্তৰ পৃথিৱী সম্পৰ্কে দুটা পৃথক ধাৰণা আগবাঢ়ি আহিছিল। প্ৰথমটো [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে আগবঢ়াইছিল। এই সংস্থাই ১৯১৯ চনৰ জুলাই মাহত ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[বাৰ্ণ]]ত এখন সভাৰ আহ্বান জনাইছিল। বাৰ্ণৰ সভাত আই এফ টি ইউৰ ভৱিষ্যৎ আৰু পূৰ্বৰ কেইবছৰত উত্থাপিত বিভিন্ন প্ৰস্তাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ কথা আছিল। আই এফ টি ইউৱে [[কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহ]]ৰ প্ৰতিনিধিসকলক সমান মৰ্যাদাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰো প্ৰস্তাৱ দিছিল। [[ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]ে সভাখন বৰ্জন কৰিছিল। তেওঁ কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহৰ প্ৰতিনিধিসকলক যুদ্ধৰ বাবে তেওঁলোকৰ দেশৰ ভূমিকাৰ স্বীকাৰোক্তি হিচাপে অধীনস্থ মৰ্যাদা দিয়াৰ পক্ষপাতী আছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে গম্পাৰ্ছে [[উড্ৰ' উইলছন]]ৰ [[চৈধ্য দফা]]ক একমাত্ৰ ভিত্তি হিচাপে লৈ পেৰিছত সভা অনুষ্ঠিত কৰাৰ পক্ষপাতী আছিল। আমেৰিকাৰ বৰ্জনৰ পিছতো বাৰ্ণৰ সভা নিৰ্ধাৰিত সময়ত অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত বাৰ্ণ সন্মিলনে মজুৰিভিত্তিক শ্ৰমৰ অন্ত আৰু সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ দাবী জনায়। এই লক্ষ্যসমূহ তৎক্ষণাৎ পূৰণ কৰিব নোৱাৰিলে, [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সৈতে সংযুক্ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাই শ্ৰমিক আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন আৰু কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে বুলি পৰামৰ্শ দিয়া হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

====আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন আয়োগ====

ইফালে [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ে সাম্যবাদৰ প্ৰতি জনসমৰ্থন হ্ৰাস কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ মিত্ৰশক্তি|মিত্ৰশক্তিসমূহ]]ে উদীয়মান শান্তি চুক্তিত শ্ৰমিক সংঘ আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা ধাৰা অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সম্পৰ্কৰ পথ নিৰ্দেশ কৰিবলৈ এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা স্থাপন কৰিবলৈ সন্মত হয়। শান্তি সন্মিলনে এই প্ৰস্তাৱসমূহৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন সম্পৰ্কীয় পৰামৰ্শদাতা আয়োগ গঠন কৰে। আয়োগখনে ১৯১৯ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰে আৰু গম্পাৰ্ছক অধ্যক্ষ হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

[[File:Picture of Samuel Gompers.jpg|thumb|upright|left|১৯১৮ চনত [[আলবাৰ থমাছ]]ৰ সৈতে ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]

আয়োগৰ বৈঠকসমূহৰ সময়ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ বাবে দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰস্তাৱ উত্থাপিত হৈছিল। ব্ৰিটেইনে এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল, যিয়ে শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন কৰিব আৰু জাতিসমূহৰ লীগৰ প্ৰতিজন সদস্যই সেই আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিব। প্ৰতিখন দেশৰ দুজনকৈ প্ৰতিনিধি সংসদত থাকিব লাগিছিল। এজন শ্ৰমিক আৰু এজন পৰিচালনা পক্ষৰ প্ৰতিনিধি।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt; এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ে শ্ৰম সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা সংগ্ৰহ কৰি নতুন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদৰ ধাৰণাৰ দাৰ্শনিকভাৱে বিৰোধী আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডই আমেৰিকাত ইতিমধ্যে লাভ কৰা সীমিত সুৰক্ষাসমূহ হ্ৰাস কৰিব বুলি বিশ্বাস কৰা গম্পাৰ্ছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক কেৱল পৰামৰ্শ দিয়াৰ ক্ষমতা দিয়াৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। আইন ৰূপায়ণৰ দায়িত্ব জাতিসমূহৰ লীগৰ ওপৰত এৰি দিব লাগে বুলি তেওঁ মত প্ৰকাশ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ প্ৰতিনিধিসকলৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা সত্ত্বেও আমেৰিকাৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

গম্পাৰ্ছে শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা খচৰা চনদৰ কাৰ্যসূচীও নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। আমেৰিকাই দহটা প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰে তিনিটা কোনো পৰিৱৰ্তন নকৰাকৈ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল শ্ৰমক [[পণ্য|পণ্য]] হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয়; সকলো শ্ৰমিকৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে পৰ্যাপ্ত মজুৰিৰ অধিকাৰ আছে; আৰু সমান কামৰ বাবে মহিলাই সমান মজুৰি লাভ কৰিব লাগে। বাকস্বাধীনতা, সংবাদ মাধ্যম, সভা আৰু সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰা এটা প্ৰস্তাৱ কেৱল সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। ১৬ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিবহণ নিষিদ্ধ কৰাৰ প্ৰস্তাৱটো ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞালৈ সলনি কৰা হৈছিল। [[আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন|আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন]]ৰ প্ৰস্তাৱটো আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন বা ৪০ ঘণ্টীয়া কৰ্মসপ্তাহৰ প্ৰয়োজনীয়তা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। কম উৎপাদনশীল দেশসমূহৰ বাবে ইয়াত ব্যতিক্ৰম ৰখা হৈছিল। আন চাৰিটা আমেৰিকান প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰা হৈছিল। ইফালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিনিধিসকলে আৰু তিনিটা ধাৰা প্ৰস্তাৱ কৰিছিল আৰু সেইবোৰ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল সাপ্তাহিক বিশ্ৰামৰ বাবে এটা বা ততোধিক দিন, বিদেশী শ্ৰমিকৰ বাবে আইনৰ সমতা আৰু কাৰখানাৰ পৰিস্থিতিৰ নিয়মীয়া আৰু সঘন পৰিদৰ্শন।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

আয়োগে ১৯১৯ চনৰ ৪ মাৰ্চত চূড়ান্ত প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰে। শান্তি সন্মিলনে ১১ এপ্ৰিলত কোনো সংশোধন নকৰাকৈ প্ৰতিবেদনখন গ্ৰহণ কৰে। প্ৰতিবেদনখন [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ ত্ৰয়োদশ অংশ হিচাপে পৰিগণিত হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

===দুয়ো বিশ্বযুদ্ধৰ মাজৰ সময়===

প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন ১৯১৯ চনৰ ২৯ অক্টোবৰত [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]ৰ [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]ত আৰম্ভ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616(1919-1).pdf|title=International Labor Conference. October 29, 1919 – November 29, 1919|publisher= Washington Government Printing Office 1920|website= International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012135621/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616%281919-1%29.pdf|archive-date=12 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; সন্মিলনে প্ৰথম ছখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম অভিসন্ধি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এইবোৰত উদ্যোগত কৰ্মঘণ্টা, নিবনুৱা সমস্যা, মাতৃত্বকালীন সুৰক্ষা, মহিলাৰ নিশাৰ কাম, ন্যূনতম বয়স আৰু উদ্যোগত কিশোৰ-কিশোৰীৰ নিশাৰ কামৰ বিষয়ে ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/about/history.htm|title=Origins and history|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt; বিশিষ্ট ফৰাচী সমাজবাদী [[আলবাৰ থমাছ]] ইয়াৰ প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান হৈছিল।

মুকলি হতাশা আৰু তীব্ৰ সমালোচনাৰ মাজতো পুনৰ গঠন কৰা [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে এই ব্যৱস্থাৰ সৈতে দ্ৰুতভাৱে খাপ খুৱাই লৈছিল। আই এফ টি ইউৱে ক্ৰমান্বয়ে আই এল অ'ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত প্ৰচাৰ আৰু দাবী উত্থাপনৰ কামৰ ওপৰত নিজৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যকলাপ কেন্দ্ৰীভূত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Reiner Tosstorff|title=The International Trade-Union Movement and the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages=399–433|doi=10.1017/S0020859005002166|url=http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319131726/http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|archive-date=19 March 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আই এল অ'ৰ সদস্য নাছিল। কাৰণ আমেৰিকাৰ ছিনেটে জাতিসমূহৰ লীগৰ চুক্তি নাকচ কৰিছিল আৰু আমেৰিকাই ইয়াৰ কোনো সংস্থাত যোগদান কৰিব পৰা নাছিল। [[ফ্ৰেংকলিন ডেলানো ৰুজভেল্ট]] আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পিছত নতুন প্ৰশাসনে জাতিসমূহৰ লীগৰ সদস্য নোহোৱাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ বাবে পুনৰ চেষ্টা কৰিছিল। ১৯৩৪ চনৰ ১৯ জুনত আমেৰিকাৰ কংগ্ৰেছে ৰাষ্ট্ৰপতিক জাতিসমূহৰ লীগত যোগদান নকৰাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ অনুমতি দি এটা যুটীয়া প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২২ জুনত আই এল অ'ই আমেৰিকাৰ চৰকাৰক সংস্থাটোত যোগদান কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাই এটা প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২০ আগষ্টত আমেৰিকাৰ চৰকাৰে ইতিবাচক সঁহাৰি জনায় আৰু আই এল অ'ত নিজৰ আসন গ্ৰহণ কৰে।

{{Wide image|1919-ILC-secretariatstaff.jpg|950|১৯১৯ চনত ৱাশ্বিংটন ডি.চি.ত অনুষ্ঠিত প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কৰ্মচাৰীসকল। সন্মুখত [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]।}}

===যুদ্ধকাল আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘ===

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত ছুইজাৰলেণ্ড জাৰ্মান সেনাৰ দ্বাৰা পৰিৱেষ্টিত হৈ থকাৰ সময়ত আই এল অ'ৰ সঞ্চালক [[জন জি. ৱিনান্ট]]ে জেনেভা এৰি যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৪০ চনৰ আগষ্টত [[কানাডা]] চৰকাৰে আনুষ্ঠানিকভাৱে আই এল অ'ক [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]ত আশ্ৰয় ল'বলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। চল্লিশজন কৰ্মচাৰীক অস্থায়ী কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু তেওঁলোকে ১৯৪৮ চনলৈ মেকগিলৰ পৰা কাম কৰি থাকে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/support/lib/century/index2.htm|title=ILO|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt;

১৯৪৬ চনত জাতিসমূহৰ লীগৰ অন্ত পৰাৰ পিছত আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘ ব্যৱস্থাৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থা হয়।&lt;ref name=&quot;e11022&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630004817/https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-date=30 June 2017|title=Photo Gallery|year=2011|publisher=ILO|access-date=30 May 2011}}&lt;/ref&gt; সংশোধিত সংবিধানত সংস্থাটোৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য সম্পৰ্কীয় [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]] (১৯৪৪) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

===শীতল যুদ্ধৰ সময়===

[[File:Minister of Labor Mr. Wilopo is having a conversation with the Deputy Director General of the ILO Dr. R. Rao.jpg|thumb|১৯৫০ চনৰ ১৫ মাৰ্চত তেতিয়াৰ ইণ্ডোনেছিয়াৰ শ্ৰম মন্ত্ৰী [[উইলোপো]]ৰ সৈতে আই এল অ'ৰ উপ-সঞ্চালক প্ৰধান আৰ. ৰাও]]

১৯৫০ৰ দশকৰ শেষৰফালৰ পৰা স্বাধীন হোৱা পূৰ্বৰ উপনিৱেশসমূহৰ সম্ভাৱ্য সদস্যপদৰ বাবে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ সংস্থাটোৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৬৩ চনৰ সঞ্চালক প্ৰধানৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সম্ভাৱ্য নতুন সদস্যসকলৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO: 'Programme and Structure of the ILO':report of the Director General, 1963.&lt;/ref&gt; বিশ্ব পৰিৱেশৰ এই পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ফলত সংস্থাটোৰ ভিতৰৰ বিদ্যমান ৰাজনীতিত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছিল&lt;ref&gt;R. W. Cox, &quot;ILO: Limited Monarchy&quot; in R.W. Cox and H. Jacobson ''The Anatomy of Influence: Decision Making in International Organization'' Yale University Press, 1973 pp.102-138&lt;/ref&gt; আৰু ইয়াৰ ফলত পৰৱৰ্তী সময়ত সংস্থাটোৰ সৈতে আমেৰিকাৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

১৯৭০ চনৰ জুলাইত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ এজন সহকাৰী সঞ্চালক প্ৰধান নিযুক্ত কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ প্ৰতি দিয়া আৰ্থিক সহায়ৰ ৫০ শতাংশ বন্ধ কৰি দিছিল। এই নিযুক্তিৰ সমালোচনা আই এল অ'ৰ ব্ৰিটিছ সঞ্চালক প্ৰধান [[চি. উইলফ্ৰেড জেংকছ]] আৰু [[এ এফ এল–চি আই অ']]ৰ সভাপতি [[জৰ্জ মেনি]] আৰু নিউ জাৰ্চিৰ বিধায়ক [[জন ই. ৰুনি]]ৰ পৰা আহিছিল। অৱশেষত অৱশ্যে ধন পৰিশোধ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot;&gt;{{cite journal|last=Beigbeder|first=Yves|title=The United States' Withdrawal from the International Labor Organization|journal=Relations Industrielles / Industrial Relations|year=1979|volume=34|issue=2|pages=223–240|url=http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|doi=10.7202/028959ar|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609070528/http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|archive-date=9 June 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Communication from the Government of the United States|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf |publisher=International Labour Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063409/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}. United States letter dated 5 November 1975 containing notice of withdrawal from the International Labour Organization.&lt;/ref&gt;

[[File:Tripartite.png|thumb|১৯৭৬ চনৰ [[ত্ৰিপাক্ষিক পৰামৰ্শ অভিসন্ধি]]ৰ অনুমোদনসমূহ]]

১৯৭৫ চনৰ ১২ জুনত আই এল অ'ই [[পেলেষ্টাইন মুক্তি সংস্থা]]ক ইয়াৰ সভাসমূহত পৰ্যবেক্ষকৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিবলৈ ভোটদান কৰে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ইজৰাইলৰ প্ৰতিনিধিসকলে সভাখন ত্যাগ কৰে। ইয়াৰ পিছত [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিনিধি সভা]]ই ধন ৰখাই থোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৭৫ চনৰ ৬ নৱেম্বৰত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি যোৱাৰ জাননী দিয়ে। ইয়াৰ মতে সংস্থাটো ৰাজনৈতিকভাৱে প্ৰভাৱিত হৈছিল। আমেৰিকাই লগতে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে সাম্যবাদী দেশসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰকৃত &quot;ত্ৰিপাক্ষিক&quot; নাছিল। ১৯৭৭ চনৰ ১ নৱেম্বৰত এই প্ৰত্যাহাৰ কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot; /&gt;

সংস্থাটোৰ পৰা কিছু সুবিধা লাভ কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ ১৯৮০ চনত পুনৰ আই এল অ'ত যোগদান কৰে। এই ঘটনাই আংশিকভাৱে আই এল অ'ৰ মানৱ অধিকাৰকেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা আঁতৰি [[ৱাশ্বিংটন সহমত]]ৰ সমৰ্থনৰ দিশলৈ পৰিৱৰ্তনত ভূমিকা লৈছিল। অৰ্থনীতিবিদ [[গাই ষ্টেণ্ডিং]]ৰ মতে আই এল অ'ই গাঁথনিগত বৈষম্য হ্ৰাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ পৰা নিয়োগৰ সমতাৰ প্ৰচাৰ কৰা সংস্থালৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Standing2008&quot;&gt;{{cite journal|last=Standing|first=Guy|title=The ILO: An Agency for Globalization?|journal=Development and Change|year=2008|volume=39|issue=3|pages=355–384|url=http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|access-date=4 August 2012|doi=10.1111/j.1467-7660.2008.00484.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013085605/http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|archive-date=13 October 2013}}&lt;/ref&gt;

১৯৮১ চনত [[পোলেণ্ড]] চৰকাৰে [[সামৰিক আইন]] ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ ফলত [[ছলিডাৰ্নোস্ক]]ৰ কাৰ্যকলাপ বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু ইয়াৰ বহু নেতা আৰু সদস্যক আটক কৰা হয়। আই এল অ'ৰ সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সমিতিয়ে ১৯৮২ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনত পোলেণ্ডৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ দাখিল কৰে। তদন্তৰ বাবে গঠন কৰা এখন আয়োগে পোলেণ্ডে [[সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা অভিসন্ধি|আই এল অ'ৰ ৮৭ নং অভিসন্ধি]] আৰু [[সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ আৰু সামূহিক দৰ-দাম অভিসন্ধি, ১৯৪৯|৯৮ নং অভিসন্ধি]] উলংঘা কৰা বুলি বিচাৰি পায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C087|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_Ilo_Code:C098|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; পোলেণ্ডে ১৯৫৭ চনত এই অভিসন্ধিসমূহ অনুমোদন কৰিছিল। আই এল অ' আৰু আন বহু দেশ আৰু সংস্থাই পোলেণ্ড চৰকাৰৰ ওপৰত চাপ প্ৰয়োগ কৰিছিল। অৱশেষত ১৯৮৯ চনত চৰকাৰে ছলিডাৰ্নোস্কক আইনগত মৰ্যাদা দিয়ে। সেই বছৰতে চৰকাৰ আৰু ছলিডাৰ্নোস্কৰ মাজত এখন গোলমেজ আলোচনা অনুষ্ঠিত হয়। তাত আই এল অ'ৰ নীতি অনুসৰি সংগঠনটোৰ পুনৰ আইনী স্বীকৃতিৰ চৰ্তসমূহত সন্মতি প্ৰকাশ কৰা হয়। চৰকাৰে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত পোলেণ্ডত প্ৰথম মুক্ত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ বাবেও সন্মতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.ilo.org/budapest/information-resources/press-releases/WCMS_477275/lang--en/index.htm|title=The ILO and the story of Solidarnoc|website=International Labour Organization|date=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;

==কাৰ্যালয়সমূহ==

===আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়===

[[File:Cwr aerial 1937.jpg|thumb|[[উইলিয়াম ৰেপাৰ্ড কেন্দ্ৰ]], ১৯২৬ৰ পৰা ১৯৭৪লৈ আই এল অ'ৰ আসন; বৰ্তমান [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়]]

আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভাত অৱস্থিত। ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰথম কেইমাহমান সংস্থাটোৰ কাৰ্যালয় লণ্ডনত আছিল। ১৯২০ চনৰ গ্ৰীষ্মকালত ই জেনেভালৈ স্থানান্তৰিত হয়। জেনেভাত ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰৰ আৰিয়ানা সম্পত্তিত আছিল। সেই ভৱনটোত পূৰ্বতে থুডিকাম আবাসিক বিদ্যালয় আছিল আৰু বৰ্তমান [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰেড ক্ৰছ সমিতি]]ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আছে। কাৰ্যালয়ৰ কাম বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ১৯২৬ চনত জেনেভা হ্ৰদৰ পাৰত এটা উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত মুখ্য কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ইয়াৰ নক্সা কৰিছিল [[জৰ্জ এপিটো]]ই। বৰ্তমান এই ভৱনটো [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়।

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত কাৰ্যালয়টো সাময়িকভাৱে কানাডাৰ [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ৰ [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]লৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল।

বৰ্তমান আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰত, ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয়ৰ ওচৰতে অৱস্থিত। [[ইউজিন বোডুৱাঁ]], [[পিয়েৰ লুইজি নেৰভি]] আৰু [[আলবাৰ্টো কামেনজিণ্ড]]ৰ নক্সাত নিৰ্মিত এই দ্বি-অৱতল আয়তাকাৰ ভৱনটো ১৯৬৯ চনৰ পৰা ১৯৭৪ চনৰ ভিতৰত কঠোৰ যুক্তিবাদী স্থাপত্যশৈলীত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নিৰ্মাণৰ সময়ত ই ছুইজাৰলেণ্ডৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰশাসনিক ভৱন আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/features/WCMS_649270/lang--en/index.htm|title=A house for social justice - past, present and future|website=International Labour Organization|date=9 November 2018|access-date=8 December 2020}}&lt;/ref&gt;

===আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

* [[আফ্ৰিকা]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[আবিদজান]], ক'ট দিভোৱাৰ
* [[এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেংকক]], থাইলেণ্ড
* [[ইউৰোপ]] আৰু [[মধ্য এছিয়া]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
* [[লেটিন আমেৰিকা]] আৰু [[কেৰিবিয়ান]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[লিমা]], পেৰু
* [[আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহ]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেইৰুট]], লেবানন

===উপ-আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

এইবোৰক &quot;মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থান কাৰিকৰী সহায়তা দল&quot; বুলি কোৱা হয়। এই দলসমূহে নিজৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত কেইবাখনো দেশৰ কাম-কাজত কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়।

[[File:OIT Santiago 20200127 06.jpg|thumb|[[ছাণ্টিয়াগো]]ত আই এল অ'ৰ কাৰ্যালয়]]

* উত্তৰ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[কায়ৰো]], ইজিপ্ত
* পশ্চিম আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ডাকাৰ]], ছেনেগাল
* পূব আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প্ৰিটোৰিয়া]], দক্ষিণ আফ্ৰিকা
* মধ্য আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[য়াউণ্ডে]], কেমেৰুণ
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেইৰুট, লেবানন
* দক্ষিণ এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[নতুন দিল্লী]], ভাৰত
* পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেংকক, থাইলেণ্ড
* মধ্য আৰু পূব ইউৰোপৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[বুদাপেষ্ট]], হাংগেৰী
* পূব ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[মস্কো]], ৰাছিয়া
* এণ্ডিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, লিমা, পেৰু
* কেৰিবিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প'ৰ্ট অৱ স্পেইন]], ট্ৰিনিদাদ আৰু ট'বাগো
* মধ্য আমেৰিকাৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছান জোছে]], ক'ষ্টা ৰিকা
* লেটিন আমেৰিকাৰ দক্ষিণ ক'নৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছাণ্টিয়াগো]], চিলি

===দেশীয় আৰু যোগাযোগ কাৰ্যালয়===

* আফ্ৰিকাত: [[আবিদজান]], [[আবুজা]], [[আদিছ আবাবা]], [[আলজিয়াৰ্ছ]], [[আন্তানানাৰিভো]], কায়ৰো, ডাকাৰ, [[দাৰ এছ ছালাম]], [[হাৰাৰে]], [[কিনছাছা]], [[লুছাকা]], প্ৰিটোৰিয়া, য়াউণ্ডে
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহত: বেইৰুট, [[দোহা]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2019/10/1049471|title = New labour laws in Qatar benefiting migrant workers a 'momentous step forward': ILO|date = 17 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/beirut/media-centre/news/WCMS_627158/lang--en/index.htm|title=ILO inaugurates its first project office in Qatar|date=30 April 2018}}&lt;/ref&gt; [[জেৰুজালেম]]
* এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত: বেংকক, [[বেইজিং]], [[কলম্বো]], [[ঢাকা]], [[হানোই]], [[ইছলামাবাদ]], [[জাকাৰ্টা]], [[কাবুল]], [[কাঠমাণ্ডু]], [[মেনিলা]], নতুন দিল্লী, [[ছুভা]], [[টকিঅ']], [[য়াংগুন]]
* ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াত: [[আংকাৰা]], [[বাৰ্লিন]], [[ব্ৰাছেলছ]], বুদাপেষ্ট, [[লিছবন]], [[মাদ্ৰিদ]], মস্কো, [[পেৰিছ]], [[ৰোম]]
* আমেৰিকাত: [[ব্ৰাছিলিয়া]], [[বুয়েনছ আয়াৰ্ছ]], [[মেক্সিকো চহৰ]], [[নিউয়ৰ্ক]], লিমা, প'ৰ্ট অৱ স্পেইন, ছান জোছে, ছাণ্টিয়াগো, [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]
==কাৰ্যকলাপ==
[[File:ILO Hall 2025.jpg|thumb|upright|জেনেভাত থকা আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ভৱনৰ মাজভাগৰ হল]]

===অভিসমূহ===
{{main|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ অভিসমূহৰ তালিকা}}

২০২৬ চনলৈকে আই এল অ'ই ১৯৩টা অভিসম গ্ৰহণ কৰিছিল। এই অভিসমসমূহ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিৰ ভোটৰ দ্বাৰা পৰ্যাপ্তসংখ্যক অনুমোদন লাভ কৰাৰ পিছত কাৰ্যকৰী হয়। অৱশ্যে অনুমোদন লাভ নকৰিলেও আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহক [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] হিচাপে গণ্য কৰা হয়। কোনো অভিসম কাৰ্যকৰী হোৱাৰ পিছত ইয়াক অনুমোদন কৰা দেশসমূহে ইয়াৰ বিধানসমূহ প্ৰয়োগ কৰাৰ আইনী বাধ্যবাধকতা লাভ কৰে।

প্ৰতি বছৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ মানদণ্ড প্ৰয়োগ সমিতিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড উলংঘনৰ অভিযোগসমূহৰ কেইবাটাও পৰীক্ষা কৰে। চৰকাৰসমূহে তেওঁলোকে অনুমোদন কৰা অভিসমসমূহৰ বাধ্যবাধকতা কিমানদূৰ পালন কৰিছে সেই বিষয়ে প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিব লাগে। সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে অনুমোদন নকৰা অভিসমসমূহৰো পৰামৰ্শৰ দৰে একে আইনী শক্তি থাকে।

১৯৯৮ চনত ৮৬সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে ''[[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণা]]'' গ্ৰহণ কৰে। এই ঘোষণাত চাৰিটা মৌলিক নীতি উল্লেখ কৰা হৈছে:&lt;ref name=&quot;ILO-Declaration&quot;&gt;{{cite web |year=1998 |title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work |url=http://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm |access-date=16 August 2012 |work=Rights at Work |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

* শ্ৰমিকসকলৰ মুক্তভাৱে সংগঠিত হোৱা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম|সামূহিক দৰ-দাম কৰাৰ]] অধিকাৰ
* [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম|জোৰপূৰ্বক আৰু বাধ্যতামূলক শ্ৰম]]ৰ অৱসান
* [[শিশু শ্ৰম]]ৰ অৱসান
* [[নিয়োগত বৈষম্য|শ্ৰমিকসকলৰ মাজত অন্যায় বৈষম্য]]ৰ অৱসান

আই এল অ'ৰ মতে ইয়াৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে সংশ্লিষ্ট আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহত অন্তৰ্ভুক্ত এই নীতিসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে সন্মান কৰাৰ বাবে কাম কৰাৰ বাধ্যবাধকতা আছে। এই মৌলিক নীতিসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহ এতিয়া অধিকাংশ সদস্য ৰাষ্ট্ৰই অনুমোদন কৰিছে।&lt;ref&gt;See the list of ratifications at {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120524225645/http://www.ilo.org/ilolex/english/docs/declworld.htm|title=Ilo.org}}&lt;/ref&gt;

প্ৰটোকলসমূহ সদায় অভিসমৰ সৈতে জড়িত থাকে। এইবোৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি হ'লেও নিজাববীয়াকৈ অস্তিত্ব নাথাকে। অভিসমৰ দৰে প্ৰটোকলসমূহো অনুমোদন কৰিব পাৰি।

পৰামৰ্শসমূহৰ অভিসমৰ দৰে বাধ্যতামূলক শক্তি নাথাকে আৰু সেইবোৰ অনুমোদনৰ অধীন নহয়। অভিসমৰ সৈতে একে সময়তে পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰি অভিসমৰ অতিৰিক্ত বা অধিক বিশদ বিধান যোগ কৰিব পাৰি। আন কিছুমান ক্ষেত্ৰত পৰামৰ্শ পৃথকভাৱে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি আৰু কোনো নিৰ্দিষ্ট অভিসমৰ সৈতে সম্পৰ্ক নথকা বিষয় সামৰি ল'ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Recommendations |url=http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12010:0::NO::: |website=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন===

আই এল অ'ই বছৰত এবাৰ জেনেভাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন অনুষ্ঠিত কৰে। এই সন্মিলনত অভিসম আৰু পৰামৰ্শকে ধৰি আই এল অ'ৰ বিস্তৃত নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Conference |url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/international-labour-conference/lang--en/index.htm |access-date=24 May 2012 |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; এই সন্মিলনক &quot;আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংসদ&quot; বুলিও কোৱা হয়। ইয়াত আই এল অ'ৰ সাধাৰণ নীতি, কৰ্মসূচী আৰু বাজেটৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা হয় আৰু পৰিচালনা পৰিষদ নিৰ্বাচন কৰা হয়।

প্ৰথমখন সন্মিলন ১৯১৯ চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;vittin&quot;&gt;Vittin-Balima, C., [https://library.fes.de/pdf-files/gurn/00067.pdf Migrant workers: The ILO standards], archived at ''Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung'', accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt; ওপৰৰ [[#যুদ্ধৰ মাজৰ সময়|যুদ্ধৰ মাজৰ সময়]] অংশ চাওক।

প্ৰতিখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰক দুজন চৰকাৰী প্ৰতিনিধি, এজন নিয়োগকৰ্তা প্ৰতিনিধি আৰু এজন শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিৰে গঠিত এটা প্ৰতিনিধিদলে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সকলো প্ৰতিনিধিৰ নিজা ভোটাধিকাৰ থাকে আৰু প্ৰতিখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ জনসংখ্যা যিমানেই নহওক কিয় সকলো ভোটৰ মূল্য সমান। নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিসকলক সাধাৰণতে সংশ্লিষ্ট দেশৰ নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকসকলৰ সৰ্বাধিক প্ৰতিনিধিত্বশীল ৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনৰ সৈতে আলোচনা কৰি নিৰ্বাচন কৰা হয়। সাধাৰণতে শ্ৰমিক আৰু নিয়োগকৰ্তা প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ভোটদানৰ মাজত সমন্বয় কৰে। সকলো প্ৰতিনিধিৰ সমান অধিকাৰ থাকে আৰু তেওঁলোকে কোনো গোট হিচাপে ভোট দিবলৈ বাধ্য নহয়।

প্ৰতিনিধিসকলে পৰামৰ্শদাতা আৰু বিকল্প প্ৰতিনিধিৰ সৈতে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---relconf/documents/meetingdocument/wcms_844627.pdf Final list of delegations, International Labour Conference, 110th Session, 2022], accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt; সকলো প্ৰতিনিধিৰ সমান অধিকাৰ থাকে। তেওঁলোকে মুক্তভাৱে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিব পাৰে আৰু নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি ভোট দিব পাৰে। মতামতৰ এই বৈচিত্ৰ্যই অতি বৃহৎ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা বা [[সৰ্বসন্মতি|সৰ্বসন্মতিক্ৰমে]] সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাত বাধা নিদিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=The International Labour Conference | url=https://cbsd.ilo.org/cbsd_initiatives/international-labour-conference | publisher=International Labour Organization | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰীসকলেও সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে। চৰকাৰী আৰু অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনসমূহেও পৰ্যবেক্ষক হিচাপে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ ১০৯সংখ্যক অধিৱেশন ২০২০ চনৰ পৰা পিছুৱাই ২০২১ চনৰ মে' মাহত অনুষ্ঠিত কৰা হয়। [[ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ বাবে সন্মিলনখন অনলাইনত অনুষ্ঠিত হৈছিল। ২০২১ চনৰ ২০ মে'ত [[জেনেভা]]ত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু তাত বিষয়ববীয়া নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত জুন, নৱেম্বৰ আৰু ডিচেম্বৰ মাহত বৈঠক অনুষ্ঠিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2021 |title=109th International Labour Conference to be held virtually, opening in May |url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_791932/lang--en/index.htm}}&lt;/ref&gt; ১১০সংখ্যক অধিৱেশন ২০২২ চনৰ ২৭ মে'ৰ পৰা ১১ জুনলৈ অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://ilo-live-frontend.netlify.app/events/110th-international-labour-conference-2022-05 110th International Labour Conference], accessed 25 September 2022&lt;/ref&gt; ১১১সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধিৱেশন ২০২৩ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/ilc/ILCSessions/111/lang--en/index.htm 111th Session of the International Labour Conference], 5–16 June 2023, accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt;

===বিশ্বজনীন মঞ্চৰ বৈঠক===

আই এল অ'ই ব্যৱসায় আৰু নিয়োগৰ নিৰ্দিষ্ট খণ্ডসমূহৰ সৈতে জড়িত বিষয়ত নিয়মীয়াকৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ত্ৰিপাক্ষিক সমাৱেশ আৰু বিশ্বজনীন আলোচনাৰ মঞ্চ আয়োজন কৰে।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/sector/activities/sectoral-meetings/lang--en/index.htm Sectoral meetings], accessed 19 January 2024&lt;/ref&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১১ চনত বিশ্বব্যাপী জাহাজ পৰিবহণৰ বাবে [[আন্তঃমাধ্যমিক পাত্ৰ|পাত্ৰ]] পেকেজিং কৰাৰ সময়ত [[যোগান শৃংখল]]ৰ সুৰক্ষা আৰু ২০১২ চনত [[শৈশৱৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষা]]ৰ নিয়োগৰ পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/global/docs/WCMS_151472/lang--en/index.htm &quot;Any fool can stuff a container?&quot;: ILO to discuss safety in growing container industry], published 14 February 2011, accessed 19 January 2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |author=ILO |url= |title=Early childhood education and educators: Global Dialogue Forum on Conditions of Personnel in Early Childhood Education, Geneva, 22–23 February 2012 |publisher=International Labour Office, Sectoral Activities Department |year=2012 |isbn= |location=Geneva}}&lt;/ref&gt;

===শ্ৰম পৰিসংখ্যা===

আই এল অ' শ্ৰম পৰিসংখ্যাৰ এটা প্ৰধান উৎস। সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে শ্ৰমৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ দিশত তেওঁলোকৰ অগ্ৰগতি নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ শ্ৰম পৰিসংখ্যা গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। পৰিসংখ্যাগত কামৰ অংশ হিচাপে আই এল অ'ই কেইবাটাও তথ্যভাণ্ডাৰ পৰিচালনা কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/statistics-and-databases/lang--en/index.htm|title=ILO statistics overview|work=International Labour Organization|date=16 April 2024 }}&lt;/ref&gt; এই তথ্যভাণ্ডাৰত ২০০খনতকৈ অধিক দেশৰ ১১টা প্ৰধান তথ্য শৃংখলা অন্তৰ্ভুক্ত আছে। ইয়াৰ উপৰি আই এল অ'ই কেইবাখনো শ্ৰম পৰিসংখ্যাৰ সংকলন প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ''শ্ৰম বজাৰৰ মুখ্য সূচক''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/empelm/what/WCMS_114240/lang--en/index.htm|title=Key Indicators of the Labour Market (KILM)|work=International Labour Organization|date=11 December 2013 }}&lt;/ref&gt; অন্যতম। ইয়াত শ্ৰম অংশগ্ৰহণৰ হাৰ, নিয়োগ, নিবনুৱা, শিক্ষাগত অৰ্হতা, শ্ৰম ব্যয় আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ২০টা মুখ্য সূচক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। এই সূচকসমূহৰ বহুতো আন সংগঠনে প্ৰস্তুত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম তুলনাৰ বিভাগ|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম তুলনা বিভাগ]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম পৰিসংখ্যা ব্যুৰো|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম পৰিসংখ্যা ব্যুৰো]]ৱে উৎপাদন খণ্ডৰ ঘণ্টাভিত্তিক পাৰিশ্ৰমিকৰ সূচক প্ৰস্তুত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kilm.ilo.org/KILMnetBeta/pdf/kilm17EN-2009.pdf|website=International Labour Organization, KILM 17|title=Hourly compensation costs|access-date=2 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711163957/http://kilm.ilo.org/KILMnetBeta/pdf/kilm17EN-2009.pdf|archive-date=11 July 2012}}&lt;/ref&gt;

[[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগ|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগ]]ে প্ৰতি বছৰে ''[[শিশু শ্ৰম বা জোৰপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা|শিশু শ্ৰম বা জোৰপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা]]'' প্ৰকাশ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|title=List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor|work=U.S. Department of Labor |access-date=9 January 2015|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112004718/https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/}}&lt;/ref&gt; এই তালিকাখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম পৰিক্ৰমা ব্যুৰোৱে প্ৰকাশ কৰে। ২০১৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত প্ৰকাশিত সংশোধিত সংস্কৰণত মুঠ ৭৪খন দেশ আৰু ১৩৬বিধ সামগ্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

আই এল অ' [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৮|বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৮]]ৰ ১৭টা সূচকৰ ভিতৰত ৯টা সূচকৰ দায়িত্বশীল সংস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.ilo.org/publications/time-act-sdg-8-integrating-decent-work-sustained-growth-and-environmental-0 |title=Time to act for SDG 8: integrating decent work, sustained growth and environmental integrity |date=2019 |publisher=International Labour Office |isbn=978-92-2-133677-8 |location=Geneva}}&lt;/ref&gt;{{Rp|5}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Sustainable Development Goal #8: Decent Work and Economic Growth |url=https://www.ilo.org/topics-and-sectors/decent-work-and-2030-agenda-sustainable-development/sustainable-development-goal-8-decent-work-and-economic-growth |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; এই লক্ষ্যৰ বিষয় হৈছে &quot;উপযুক্ত শ্ৰম আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ&quot;।&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web |title=United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/2018/CES_39.pdf |access-date=September 19, 2020 |website=United Nations, Geneva}}&lt;/ref&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, আই এল অ' লক্ষ্য ৮.খৰ সূচক ৮.খ.১ৰ দায়িত্বশীল সংস্থা। এই লক্ষ্যৰ ভাষ্য হৈছে: &quot;২০২০ চনৰ ভিতৰত যুৱ নিয়োগৰ বাবে এখন বিশ্বজনীন কৌশল প্ৰস্তুত আৰু কাৰ্যকৰী কৰা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিশ্বজনীন নিয়োগ চুক্তি ৰূপায়ণ কৰা।&quot;&lt;ref name=&quot;:172&quot;&gt;United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])&lt;/ref&gt; সেই অনুসৰি বিশ্বজনীন যুৱ সবলীকৰণ কৌশলৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে তথ্য সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব আই এল অ'ৰ।&lt;ref name=&quot;:43&quot;&gt;{{Cite web |title=United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/2018/CES_39.pdf |access-date=September 19, 2020 |website=United Nations, Geneva}}&lt;/ref&gt;

===প্ৰশিক্ষণ আৰু শিক্ষাদানৰ একক===

[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ]] ইটালীৰ [[তুৰিন]]ত অৱস্থিত।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.itcilo.org/en|title=ITCILO – International Training Center|access-date=21 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710093243/http://www.itcilo.org/en|archive-date=10 July 2015}}&lt;/ref&gt; তুৰিন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আইন বিভাগৰ সৈতে একেলগে এই কেন্দ্ৰই আই এল অ'ৰ বিষয়া আৰু সচিবালয়ৰ সদস্যসকলৰ বাবে প্ৰশিক্ষণৰ লগতে বিভিন্ন শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়। কেন্দ্ৰটোৱে প্ৰতি বছৰে বিশ্বৰ প্ৰায় ১১,০০০ লোকৰ বাবে ৪৫০টাতকৈ অধিক প্ৰশিক্ষণ আৰু শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্প আগবঢ়ায়।

উদাহৰণস্বৰূপে, কেন্দ্ৰটোৱে উন্নয়ন পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰত [[আইনৰ স্নাতকোত্তৰ|আইনৰ স্নাতকোত্তৰ]] কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে সহযোগিতা আৰু উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰৰ পেছাদাৰীসকলক বিশেষভাৱে প্ৰশিক্ষিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.llm-guide.com/university/564/universita-di-torino-turin-university-wipo-worldwide-academy|title=LLM Guide (IP LLM) – University of Torino, Faculty of Law|website=llm-guide.com|access-date=2 June 2012|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318082321/http://www.llm-guide.com/university/564/universita-di-torino-turin-university-wipo-worldwide-academy}}&lt;/ref&gt;

==বিষয়সমূহৰ প্ৰতি সঁহাৰি==

===শিশু শ্ৰম===

[[File:Minimum age convention.png|thumb|আই এল অ'ৰ [[সৰ্বনিম্ন বয়স অভিসম, ১৯৭৩|১৯৭৩ চনৰ সৰ্বনিম্ন বয়স অভিসম]]ৰ পক্ষভুক্ত দেশসমূহ আৰু তেওঁলোকে নিৰ্ধাৰণ কৰা সৰ্বনিম্ন বয়স: বেঙুনীয়া, ১৪ বছৰ; সেউজীয়া, ১৫ বছৰ; নীলা, ১৬ বছৰ]][[File:Child labour in Madagascar.jpg|thumb|এই কমবয়সীয়া ল'ৰাসকল বিশ্বৰ শিশু শ্ৰমত জড়িত লাখ লাখ শিশুৰ ভিতৰত অন্যতম। তেওঁলোকে মাদাগাস্কাৰৰ অন্তছিৰাবেৰ এটা ইটাভাতাত কাম কৰে।]][[শিশু শ্ৰম]]ক সাধাৰণতে এনে কাম হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হয় যিয়ে শিশুৰ শৈশৱ, সম্ভাৱনা আৰু মৰ্যাদা কাঢ়ি লয় আৰু তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ ক্ষতি কৰে। ''শিশু শ্ৰম'' বুলিলে শিশুৰ বাবে মানসিক, শাৰীৰিক, সামাজিক বা নৈতিকভাৱে বিপজ্জনক আৰু ক্ষতিকাৰক কামক বুজায়। ইয়াৰ উপৰি এনে কামে শিশুৰ বিদ্যালয়ত উপস্থিত থকাৰ সুযোগ কাঢ়ি লৈ, অকালতে বিদ্যালয় এৰিবলৈ বাধ্য কৰি বা অত্যধিক দীঘলীয়া আৰু কঠিন কামৰ সৈতে বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা একেলগে চলাবলৈ বাধ্য কৰি তেওঁলোকৰ শিক্ষাত বাধা দিব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ahmady, Kameel 2021:[[Traces of Exploitation in the World of Childhood]] (A Comprehensive Research on Forms, Causes and Consequences of Child Labour in Iran). Avaye Buf Publisher, Denmark.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Child labour |url=https://www.unicef.org/protection/child-labour |access-date=2024-06-10 |website=UNICEF |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Child labour has a profound impact on the health and wellbeing of children |url=https://international-partnerships.ec.europa.eu/news-and-events/stories/child-labour-has-profound-impact-health-and-wellbeing-children_en |access-date=2024-06-10 |website=European Commission |language=en}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ [[শিশু শ্ৰম বিলোপৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যসূচী]] ১৯৯২ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ক্ৰমান্বয়ে শিশু শ্ৰম বিলোপ কৰা। ইয়াৰ বাবে দেশসমূহৰ সমস্যা মোকাবিলা কৰাৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰা আৰু শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিশ্বজনীন আন্দোলন আগবঢ়োৱা হৈছিল। বৰ্তমান এই কাৰ্যসূচী ৮৮খন দেশত চলি আছে। ২০০৮ চনত কাৰিকৰী সহযোগিতা প্ৰকল্পৰ বাবে ইয়াৰ বাৰ্ষিক ব্যয় ৬১ নিযুত মাৰ্কিন ডলাৰতকৈ অধিক হৈছিল। ই বিশ্বৰ এই ধৰণৰ সৰ্ববৃহৎ কাৰ্যসূচী আৰু আই এল অ'ৰ এককভাৱে সৰ্ববৃহৎ কাৰ্যকৰী কাৰ্যসূচী।

বছৰবোৰৰ সৈতে এই কাৰ্যসূচীৰ সহযোগীৰ সংখ্যা আৰু পৰিসৰ বৃদ্ধি পাইছে। বৰ্তমান ইয়াৰ অংশীদাৰসকলৰ ভিতৰত নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক সংগঠন, অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰু চৰকাৰী সংস্থা, ব্যক্তিগত ব্যৱসায়, সম্প্ৰদায়ভিত্তিক সংগঠন, বেচৰকাৰী সংস্থা, সংবাদ মাধ্যম, সংসদ সদস্য, ন্যায়পালিকা, বিশ্ববিদ্যালয়, ধৰ্মীয় গোট আৰু শিশু তথা তেওঁলোকৰ পৰিয়াল অন্তৰ্ভুক্ত।

শিশু শ্ৰম বিলোপৰ বাবে আই এল অ'ৰ এই কাৰ্যসূচীৰ কাম আই এল অ'ৰ উপযুক্ত শ্ৰম কাৰ্যসূচীৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ilo.org/global/Themes/Decentwork/lang--en/index.htm |title=Decent work - Themes |access-date=2008-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509195231/http://www.ilo.org/global/Themes/Decentwork/lang--en/index.htm |archive-date=9 May 2008}}&lt;/ref&gt; শিশু শ্ৰমে শিশুসকলক উন্নত ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা আৰু শিক্ষা লাভ কৰাত বাধা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Von Braun|first=Joachim|editor= Von Braun|title=Employment for poverty reduction and food security|url=https://books.google.com/books?id=7q1ZUsatasIC&amp;pg=PA35|access-date=20 June 2010|series=IFPRI Occasional Papers|year=1995|publisher=Intl Food Policy Res Inst|isbn=978-0-89629-332-8|page=35}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই প্ৰতি চাৰি বছৰৰ মূৰে মূৰে শিশু শ্ৰম বিলোপৰ বাবে এখন বিশ্বজনীন সন্মিলন আয়োজন কৰে। সৰ্বশেষ সন্মিলনখন ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ৰ পৰা ২০ মে'লৈ দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ডাৰবানত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5th Global Conference on the Elimination of Child Labour |url=https://www.5thchildlabourconf.org/en/home |access-date=2022-06-07 |website=www.5thchildlabourconf.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই ২০০২ চনৰ পৰা প্ৰতি বছৰে ১২ জুনত [[বিশ্ব শিশু শ্ৰম বিৰোধী দিৱস]] পালন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিশ্বজুৰি শিশু শ্ৰমৰ সমস্যাৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰা আৰু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা গ্ৰহণত উৎসাহিত কৰা। এই দিৱসে বিশেষভাৱে দাসত্ব আৰু শিশু সৈনিকৰ ব্যৱহাৰ বিলোপৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite news |author=United Nations |title=World Day Against Child Labour - Background |url=https://www.un.org/en/observances/world-day-against-child-labour/background |access-date=2024-04-08 |work=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

====খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ ব্যতিক্ৰম====

শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন সাংস্কৃতিক দৃষ্টিভংগীৰ বাবে আই এল অ'ই সাংস্কৃতিক সংবেদনশীলতা বিবেচনা কৰা কেইবাটাও নীতি বিকশিত কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৬৯, ১০৭, ১৩৮ আৰু ১৮২ নম্বৰৰ অভিসম অন্তৰ্ভুক্ত। এইবোৰৰ উদ্দেশ্য হৈছে খিলঞ্জীয়া সংস্কৃতি, পৰম্পৰা আৰু পৰিচয় সুৰক্ষিত কৰা। ১৩৮ আৰু ১৮২ নম্বৰৰ অভিসমে [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। আনহাতে ১০৭ আৰু ১৬৯ নম্বৰৰ অভিসমে [[খিলঞ্জীয়া লোক|খিলঞ্জীয়া]] আৰু [[জনজাতীয় লোক|জনজাতীয় লোকসকল]]ৰ অধিকাৰ আগবঢ়ায় আৰু নিজৰ উন্নয়নৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিজে নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Larsen&quot;&gt;{{cite book|last=Larsen|first=P.B.|title=Indigenous and tribal children: assessing child labour and education challenges.|publisher=International Programme on the Elimination of Child Labour (IPEC), International Labour Office.}}&lt;/ref&gt;

বহু খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ত,{{example needed|date=July 2019}} পিতৃ-মাতৃয়ে বিশ্বাস কৰে যে কাম কৰা আৰু দৈনন্দিন জীৱনত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ জৰিয়তে শিশুৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱন শিক্ষা লাভ কৰে। কামক শিশুসকলৰ ভৱিষ্যৎ জীৱনৰ কামৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা এক শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে দেখা হয়।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Guidelines for Combating Child Labour Among Indigenous Peoples|date=2006|publisher=International Labour Organization|location=Geneva|isbn=978-92-2-118748-6|url=http://www.ilo.org/publns}}&lt;/ref&gt; পৰিয়াল আৰু শিশুৰ কল্যাণ আৰু জীৱনধাৰণ পৰিয়ালৰ সকলো সদস্যৰ উমৈহতীয়া দায়িত্ব বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেওঁলোকে কামক শিশুৰ বিকাশ প্ৰক্ৰিয়াৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ বুলিও গণ্য কৰে। খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ বহু শিশু আৰু পিতৃ-মাতৃয়ে এতিয়াও শিক্ষাক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Larsen&quot; /&gt;

===জোৰপূৰ্বক শ্ৰম===

[[File:Krychów forced labour camp 1940 (Krowie Bagno).jpg|thumb|১৯৪০ চনৰ ক্ৰিচ'ভ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম শিবিৰ]]

আই এল অ'ই [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম]]ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজক ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান অগ্ৰাধিকাৰ হিচাপে গণ্য কৰি আহিছে। যুদ্ধৰ মাজৰ সময়ছোৱাত এই বিষয়টোক মূলতঃ ঔপনিৱেশিক সমস্যা হিচাপে দেখা হৈছিল। সেই সময়ত আই এল অ'ৰ উদ্দেশ্য আছিল অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ দ্বাৰা উপনিৱেশসমূহৰ বাসিন্দাসকলৰ ওপৰত কৰা গুৰুতৰ শোষণৰ পৰা তেওঁলোকক সুৰক্ষা দিবলৈ ন্যূনতম মানদণ্ড স্থাপন কৰা।&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Burbank |first1=Jane |url=https://books.google.com/books?id=y7B9euuLEkUC |title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference |last2=Cooper |first2=Frederick |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12708-8 |page=386 |language=en}}&lt;/ref&gt; ১৯৪৫ চনৰ পিছত লক্ষ্য আছিল দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে প্ৰেৰিত জোৰপূৰ্বক শ্ৰম ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে বৃদ্ধি পোৱা সচেতনতাৰ ভিত্তিত একে আৰু বিশ্বজনীন মানদণ্ড স্থাপন কৰা। কিন্তু [[শীতল যুদ্ধ]] আৰু ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে দাবী কৰা ব্যতিক্ৰমৰ বাবে এই আলোচনা বাধাগ্ৰস্ত হৈছিল। ১৯৬০ৰ দশকৰ পৰা মানৱ অধিকাৰৰ এটা অংশ হিচাপে শ্ৰমৰ মানদণ্ডৰ ঘোষণাসমূহৰ শক্তি উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক দেশসমূহৰ চৰকাৰৰ দাবীৰ বাবে হ্ৰাস পাইছিল। তেওঁলোকে দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে জৰুৰীকালীন শাসন হিচাপে শ্ৰমৰ ওপৰত অসাধাৰণ ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Daniel Roger Maul|title=The International Labour Organization and the Struggle against Forced Labour from 1919 to the Present|journal=Labor History|year= 2007|volume= 48|issue=4|pages=477–500|doi=10.1080/00236560701580275|s2cid=154924697}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Solzhenitsyn, Aleksandr.(1973) [[The Gulag Archipelago]]: An Experiment in Literary Investigation. Parisian publisher YMCA-Press.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Forced Labour Convention map.svg|thumb|আই এল অ'ৰ ১৯৩০ চনৰ [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসম|জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসম]] অনুমোদন কৰা দেশসমূহ। অনুমোদন নকৰা দেশসমূহ ৰঙা ৰঙেৰে দেখুওৱা হৈছে।]]

১৯৯৮ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণা]] আৰু ইয়াৰ অনুসৰণমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক সংগঠন কৰাৰ স্বাধীনতা আৰু সামূহিক দৰ-দাম কৰাৰ অধিকাৰ সন্মান, প্ৰচাৰ আৰু কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ, সকলো ধৰণৰ জোৰপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰম বিলোপ কৰিবলৈ, শিশু শ্ৰম কাৰ্যকৰীভাৱে বিলোপ কৰিবলৈ আৰু নিয়োগ আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kellerson |first=Hilary |year=1998 |title=The ILO Declaration of 1998 on Fundamental Principles and Rights: A Challenge for the Future |url=https://access.heinonline.com/HOL/P?h=hein.journals/intlr137&amp;i=232 |journal=International Labour Review |volume=137 |issue=2 |pages=223–228}}&lt;/ref&gt;

[[File:Abolition of Forced Labour Convention.png|thumb|আই এল অ'ৰ ১৯৫৭ চনৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম বিলোপ অভিসম অনুমোদন কৰা দেশসমূহ। অনুমোদন নকৰা দেশসমূহ ৰঙা ৰঙেৰে দেখুওৱা হৈছে।]]

২০০১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত জোৰপূৰ্বক শ্ৰম সম্পৰ্কীয় প্ৰথম বিশ্বজনীন প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিশেষ কাৰ্যসূচী সৃষ্টি কৰে।&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Forced labour, modern slavery and trafficking in persons |url=https://www.ilo.org/topics-and-sectors/forced-labour-modern-slavery-and-trafficking-persons |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; এই কাৰ্যসূচী ১৯৯৮ চনৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণাৰ প্ৰচাৰ আৰু ৰূপায়ণৰ বৃহত্তৰ প্ৰচেষ্টাৰ অংশ আছিল। ২০০১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ইয়াক &quot;কাৰিকৰী সহায় আৰু প্ৰচাৰমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে সকলো ধৰণৰ জোৰপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰম বিলোপৰ বাবে&quot; সৃষ্টি কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Plant |first1=Roger |last2=O'Reilly |first2=Caroline |date=March 2003 |title=The ILO's Special Action Programme to Combat Forced Labour |journal=International Labour Review |volume=142 |issue=1 |page=73 |doi=10.1111/j.1564-913X.2003.tb00253.x}}&lt;/ref&gt; এই কাৰ্যসূচীয়ে জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিভিন্ন পদ্ধতি চিনাক্ত কৰাৰ সূচক বিকশিত কৰিছে&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chantavanich |first1=Supang |last2=Laodumrongchai |first2=Samarn |last3=Stringer |first3=Christina |date=2016 |title=Under the shadow: Forced labour among sea fishers in Thailand |journal=Marine Policy |language=en |volume=68 |page=6 |bibcode=2016MarPo..68....1C |doi=10.1016/j.marpol.2015.12.015 |issn=0308-597X |s2cid=155418604}}&lt;/ref&gt; আৰু জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ ওপৰত সমীক্ষাৰ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lerche |first1=Jens |date=October 2007 |title=A Global Alliance against Forced Labour? Unfree Labour, Neo-Liberal Globalization and the International Labour Organization |journal=Journal of Agrarian Change |volume=7 |issue=4 |page=427 |bibcode=2007JAgrC...7..425L |doi=10.1111/j.1471-0366.2007.00152.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

২০১৩ চনত এই বিশেষ কাৰ্যসূচীক আই এল অ'ৰ ''কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ শাখা''ত একত্ৰিত কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Fundamental Principles and Rights at Work Branch (FUNDAMENTALS) |url=https://www.ilo.org/about-ilo/how-ilo-works/organizational-structure-international-labour-office/governance-and-tripartism-department-governance/fundamental-principles-and-rights-work-branch-fundamentals |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ জৰিয়তে জোৰপূৰ্বক শ্ৰম আৰু শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে কাম আৰু মিত্ৰতা ৮.৭ৰ প্ৰসংগত কাম একেলগে কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.alliance87.org/|title=Alliance 8.7|work=Alliance 8.7}}&lt;/ref&gt;

জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে যুঁজৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি আছিল ২০১৪ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে [[আই এল অ'ৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম প্ৰটোকল]] গ্ৰহণ কৰা। ২০১৫ চনত ইয়াক অনুমোদন কৰা হয় আৰু ২০১৬ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত ই কাৰ্যকৰী হয়। নতুন প্ৰটোকলটোৱে ১৯৩০ চনত গ্ৰহণ কৰা আই এল অ'ৰ ২৯ নম্বৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসমক আধুনিক সময়ৰ উপযোগী কৰি মানুহৰ সৰবৰাহৰ দৰে পদ্ধতিৰ মোকাবিলা কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C029|title=ILO Convention 29}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ সৈতে জড়িত ২০৩ নম্বৰ পৰামৰ্শই ইয়াৰ ৰূপায়ণৰ বাবে কাৰিকৰী নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:3174688|title=ILO Recommendation 203}}&lt;/ref&gt;

২০১৫ চনত আই এল অ'ই নিয়োগকৰ্তাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠন আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘ কংগ্ৰেছৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বত আধুনিক দাসত্বৰ অৱসান ঘটোৱাৰ বাবে বিশ্বজনীন অভিযান আৰম্ভ কৰে। ''৫০ ফৰ ফ্ৰিডম অভিযান''ৰ উদ্দেশ্য আছিল জনসমৰ্থন সংগ্ৰহ কৰা আৰু দেশসমূহক আই এল অ'ৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম প্ৰটোকল অনুমোদন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

===নূন্যতম মজুৰি আইন===

শ্ৰমিকসকলৰ [[নূন্যতম মজুৰি]] নিৰ্ধাৰণৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আই এল অ'ই [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ ব্যৱস্থা অভিসম, ১৯২৮]], [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ ব্যৱস্থা কৃষি অভিসম, ১৯৫১]] আৰু [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ অভিসম, ১৯৭০]]ক [[নূন্যতম মজুৰি আইন]] হিচাপে সৃষ্টি কৰিছে।

===বাণিজ্যিক যৌনতা===

১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি|ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ জৰিয়তে আই এল অ' সৃষ্টি হোৱাৰ সময়ৰ পৰাই সংস্থাটোৱে বাণিজ্যিক যৌনতাৰ বিতৰ্কিত বিষয়টোৰ প্ৰতি আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰি আহিছে। আই এল অ' আৰু [[জাতিসংঘ সংঘ|জাতিসংঘ সংঘ]] গঠনৰ আগলৈকে যৌন সেৱাৰ বিষয়টো কেৱল ৰাষ্ট্ৰৰ অধিকাৰৰ ভিতৰত আছিল। পিছত আই এল অ' আৰু জাতিসংঘ সংঘই এই বিষয়টো ৰাষ্ট্ৰীয় সীমা অতিক্ৰম কৰা বিষয় আৰু তেওঁলোকৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত বুলি বিবেচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Rodriguez Garcia |first2=Magaly |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=197 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বাণিজ্যিক যৌনতাক অনৈতিক আৰু অপৰাধমূলক কাৰ্যকলাপ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। আৰম্ভণিতে আই এল অ'ই বিশ্বাস কৰিছিল যে পুৰুষৰ অভিভাৱকত্বৰ বাহিৰত আন দেশলৈ যোৱা দুৰ্বল অৱস্থাত থকা অবিবাহিত কৰ্মৰত মহিলাসকলৰ সৈতে বেশ্যাবৃত্তিৰ সম্পৰ্ক আছে।&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ ব্যাপক ধ্বংসৰ পিছত আই এল অ'ই বেশ্যাবৃত্তিক নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংক্ৰমণ হিচাপে দেখিছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=198 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ফৰাচী সমাজবাদী এলবাৰ্ট থমাছৰ নেতৃত্বত আই এল অ'ই এটা চিকিৎসা বিভাগ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল পুৰুষ নাৱিকসকলৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। তেওঁলোকৰ জীৱনক &quot;ঘূৰি ফুৰা&quot; আৰু &quot;অসংযত&quot; বুলি দেখা হৈছিল আৰু সেইবাবে তেওঁলোক যৌন সংক্ৰমিত ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ অধিক সম্ভাৱনাপূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

১৯২০ চনৰ জেনোৱা সামুদ্ৰিক সন্মিলনৰ পিছত আই এল অ'ই নাৱিকসকলৰ মাজত যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ প্ৰতিৰোধ আৰু চিকিৎসাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ নেতৃত্বৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। যুদ্ধৰ মাজৰ সময়ছোৱাত আই এল অ'ই বিপজ্জনক বৃত্তিত কৰ্মৰত মহিলাসকলক সুৰক্ষা দিবলৈও চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু আই এল অ'ৰ সন্মিলনৰ প্ৰতিনিধিসকলে যৌন ব্যৱসায়ক &quot;শ্ৰম&quot; বুলি গণ্য কৰা নাছিল। তেওঁলোকে শ্ৰমক মূলতঃ ঔদ্যোগিক শ্ৰম হিচাপে বুজিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=200 |doi=10.1353/jowh.2021.0050 |s2cid=245127678|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ই বিশ্বাস কৰিছিল যে মহিলাসকলে ঔদ্যোগিক কাম কৰিলে তেওঁলোক অনৈতিক জীৱনযাপনৰ পৰা আঁতৰি থাকিব। মহিলাসকলক যৌন ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ঔদ্যোগিক কামক অধিক আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিবলৈ উন্নত মজুৰি আৰু নিৰাপদ কৰ্মপৰিস্থিতিৰ প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=201 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

জাতিসংঘ গঠনৰ পিছত আই এল অ'ই বাণিজ্যিক যৌনতাৰ বিষয়ত নতুনকৈ গঠিত সংস্থাটোৰ তুলনাত পিছপৰা ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। [[মহিলাৰ মৰ্যাদা সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ আয়োগ|ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মহিলাৰ মৰ্যাদা সম্পৰ্কীয় আয়োগে]] যৌন সৰবৰাহ আৰু বেশ্যাবৃত্তি দুয়োটাৰে বিলোপৰ আহ্বান জনায়।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=202 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ১৯৫০ৰ দশকত [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]] আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰক্ষী সংগঠনে দাসত্বৰ সৈতে মিল থকা সকলো কাৰ্যকলাপ বন্ধ কৰাৰ চেষ্টা কৰে। তেওঁলোকে যৌন সৰবৰাহ আৰু বেশ্যাবৃত্তিক শ্ৰমৰ বিষয়ৰ পৰিৱৰ্তে অপৰাধমূলক বিষয় হিচাপে গণ্য কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

১৯৭৬ চনৰ পৰা আই এল অ' আৰু অন্যান্য সংগঠনে [[উন্নয়নশীল দেশ|উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ]] গ্ৰাম্য মহিলাসকলৰ কাম আৰু জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতি পৰীক্ষা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite book |last=Garcia |first=Magaly Rodriguez |title=The ILO and the Oldest Non-Profession in The Lifework of a Labor Historian: Essays in Honor of Marcel van der Linden |publisher=Brill |year=2018 |editor-last=Bosma |editor-first=Ulbe |page=105 |editor-last2=Hofmeester |editor-first2=Karin}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ই পৰীক্ষা কৰা এটা উদাহৰণ আছিল থাইলেণ্ডৰ [[গো-গো বাৰ]] আৰু ''ভাড়াতীয়া পত্নী''ৰ বৃদ্ধি পোৱা প্ৰথা। অঞ্চলটোত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সামৰিক ঘাটি স্থাপনৰ ফলত এই দুয়োটা প্ৰথাৰ বিকাশ ঘটিছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; ১৯৭০ৰ দশকৰ শেষৰফালে আই এল অ'ই ''গ্ৰাম্য মহিলা কাৰ্যসূচী'' স্থাপন কৰে। এই কাৰ্যসূচীয়ে বেংককত যুৱ মালিচকৰ্মী মহিলাসকলৰ যৌন ব্যৱসায়ত জড়িত হোৱাৰ বিষয়টো পৰীক্ষা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; এই ঘটনা গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল, কাৰণ আই এল অ' বা ইয়াৰ কোনো শাখাৰ ইতিহাসত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বেশ্যাবৃত্তিক শ্ৰমৰ এটা ৰূপ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; পৰৱৰ্তী দশকসমূহত [[যৌন পৰ্যটন]] বৃদ্ধি আৰু এইডছ মহামাৰীৰ বিস্তাৰে আই এল অ'ৰ বাণিজ্যিক যৌন ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰে।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Garcia |first=Magaly Rodriguez |title=The ILO and the Oldest Non-Profession in The Lifework of a Labor Historian: Essays in Honor of Marcel van der Linden |publisher=Brill |year=2018 |editor-last=Bosma |editor-first=Ulbe |page=106 |editor-last2=Hofmeester |editor-first2=Karin}}&lt;/ref&gt;

===এইচ আই ভি/এইডছ===

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা হৈছে [[এইচ আই ভি]] সম্পৰ্কীয় কৰ্মক্ষেত্ৰৰ নীতি আৰু কাৰ্যসূচী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সম্পদ সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মুখ্য সংস্থা। আই এল অ'এইডছ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/lang--en/index.htm|title=HIV/AIDS and the World of Work Branch (ILOAIDS)|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; হৈছে এই বিষয়ৰ বাবে আই এল অ'ৰ বিশেষ শাখা।

আই এল অ' ১৯৯৮ চনৰ পৰা এইচ আই ভিৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত হৈ আহিছে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল শ্ৰম আৰু উৎপাদনশীলতাৰ ওপৰত সম্ভাব্য গুৰুতৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিৰোধ কৰা। সংস্থাটোৰ মতে এইচ আই ভিয়ে কৰ্মৰত লোক, তেওঁলোকৰ পৰিয়াল আৰু সম্প্ৰদায়ৰ ওপৰত বৃহৎ বোজা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ২০০১ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে এইচ আই ভি/এইডছ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ ওপৰত এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ আচৰণ বিধি গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/Publications/WCMS_113783/lang--en/index.htm|title=The ILO Code of Practice on HIV/AIDS and the World of Work|work=International Labour Organization|date=June 2001}}&lt;/ref&gt; ইয়াক ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদৰ এখন বিশেষ অধিৱেশনৰ সময়ত প্ৰকাশ কৰা হয়।

একেটা বছৰতে আই এল অ' [[এইচ আই ভি/এইডছৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যুটীয়া কাৰ্যসূচী]]ৰ সহ-পৃষ্ঠপোষক হয়।

২০১০ চনত ৯৯সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে এইচ আই ভি আৰু এইডছ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰ সম্পৰ্কীয় আই এল অ'ৰ ২০১০ চনৰ ২০০ নম্বৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/WCMS_142706/lang--en/index.htm|title=Recommendation concerning HIV and AIDS and the World of Work, 2010 (No. 200)|work=International Labour Organization|date=17 June 2010 }}&lt;/ref&gt; এইটো এইচ আই ভি আৰু এইডছ সম্পৰ্কীয় প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড আছিল। এই পৰামৰ্শত এইচ আই ভি আক্ৰান্ত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে বিস্তৃত নীতি উল্লেখ কৰা হৈছে। ''এইচ আই ভি প্ৰতিৰোধ, কৰ্মক্ষেত্ৰত মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষা'' শীৰ্ষক বিষয়ৰ অধীনত আই এল অ'এইডছে এইচ আই ভি আৰু এইডছ আৰু কৰ্মজগতৰ ক্ষেত্ৰত নীতি পৰামৰ্শ, গৱেষণা আৰু কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়। আই এল অ'ই এইচ আই ভিৰ প্ৰতি দুৰ্বলতা হ্ৰাস আৰু এইচ আই ভিৰ সৈতে জীয়াই থকা বা ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত লোকসকলৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ কমোৱাৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষাৰ প্ৰচাৰো কৰে।

আই এল অ'এইডছে ২০১৫ চনৰ ভিতৰত নতুন সংক্ৰমণ, এইডছ-সম্পৰ্কীয় মৃত্যু আৰু [[বৈষম্য]] শূন্যলৈ অনাৰ লক্ষ্যৰে &quot;শূন্যৰ দিশে&quot; অভিযান চলাইছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/Eventsandmeetings/campaign/lang--en/index.htm|title=Getting to Zero|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209165450/http://www.ilo.org/aids/Eventsandmeetings/campaign/lang--en/index.htm|archive-date=9 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unaids.org/en/aboutunaids/unaidsstrategygoalsby2015|title=UNAIDS|work=unaids.org}}&lt;/ref&gt;{{update inline|date=July 2019}} এই অভিযানৰ আধাৰত আই এল অ'এইডছে কৰ্মক্ষেত্ৰত স্বেচ্ছামূলক আৰু গোপনীয় পৰামৰ্শ আৰু পৰীক্ষাৰ এটা কাৰ্যসূচী চলায়। ইয়াক ভিচিটি@ৱৰ্ক নামেৰে জনা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/WCMS_215899/lang--ja/index.htm|title=VCT@WORK: 5 million women and men workers reached with Voluntary and confidential HIV Counseling and Testing by 2015|work=International Labour Organization|date=December 2014 }}&lt;/ref&gt;

===প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক===

&quot;প্ৰব্ৰজিত&quot; শব্দটোৰ অৰ্থ অনুসৰি [[প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]] বুলিলে কাম কৰিবলৈ এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ যোৱা লোকক বুজায়। প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰৰ বাবে প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে সমতা আৰু সমন্বয়ৰ ওপৰত এটা পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=vittin /&gt; আই এল অ'ই ১৯৭৫ চনৰ [[প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় পৰিপূৰক বিধান অভিসম]] আৰু ১৯৯০ চনৰ [[সকলো প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ সদস্যৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অভিসম]]কে ধৰি কেইবাটাও অভিসম গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kumaraveloo|first1=K Sakthiaseelan|last2=Lunner Kolstrup|first2=Christina|date=2018-07-03|title=Agriculture and musculoskeletal disorders in low- and middle-income countries|journal=Journal of Agromedicine|language=en|volume=23|issue=3|pages=227–248|doi=10.1080/1059924x.2018.1458671|pmid=30047854|s2cid=51719997|issn=1059-924X}}&lt;/ref&gt;

===ঘৰুৱা শ্ৰমিক===

ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকল হৈছে আন লোকৰ ঘৰত বা তেওঁলোকৰ বাবে বিভিন্ন কাম কৰা লোক। উদাহৰণস্বৰূপে, তেওঁলোকে ৰন্ধা-বঢ়া, ঘৰ পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু শিশুৰ যত্ন ল'ব পাৰে। তথাপি তেওঁলোক প্ৰায়ে আটাইতকৈ কম বিবেচনা লাভ কৰা লোক আৰু শ্ৰম তথা সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত হয়। ইয়াৰ এটা মুখ্য কাৰণ হৈছে পৰম্পৰাগতভাৱে মহিলাসকলে এই কামসমূহ বিনা পাৰিশ্ৰমিকত কৰি অহা।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers|url=http://www.ilo.org/global/topics/domestic-workers/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; [[ঘৰুৱা শ্ৰমিক]] আৰু [[উপযুক্ত শ্ৰম]]ৰ অধিকাৰ, লগতে প্ৰব্ৰজিত ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আই এল অ'ই ২০১১ চনৰ ১৬ জুনত [[ঘৰুৱা শ্ৰমিক অভিসম]] গ্ৰহণ কৰে।

===পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা===

১৯৭০ৰ দশকৰ পৰা আই এল অ'ই ইয়াৰ কাৰ্যকলাপ আৰু বৃহত্তৰ আলোচনাত [[পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা]] সংযোজনৰ ওপৰত কাম কৰি আহিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ১৯৭২ৰ পৰা ১৯৭৫ চনৰ ভিতৰত আই এল অ'ৰ কেইবাখনো প্ৰতিবেদনত [[পেছাগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য]], অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু [[পৰিৱেশ সুৰক্ষা]]ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক পৰীক্ষা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Montesano |first1=Francesco S. |last2=Biermann |first2=Frank |last3=Kalfagianni |first3=Agni |last4=Vijge |first4=Marjanneke J. |date=2023 |title=Can the Sustainable Development Goals Green International Organisations? Sustainability Integration in the International Labour Organisation |journal=Journal of Environmental Policy &amp; Planning |language=en |volume=25 |issue=1 |pages=1–15 |doi=10.1080/1523908X.2021.1976123 |issn=1523-908X |pmc=9893765 |pmid=36744153|bibcode=2023JEPP...25....1M }}&lt;/ref&gt; ২০০০ৰ দশকত আই এল অ'ই &quot;সেউজীয়া নিয়োগলৈ সামাজিকভাৱে ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন&quot;ৰ প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰে। সংস্থাটোৱে [[সেউজীয়া নিয়োগ]]ক &quot;পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰত সহায় কৰা উপযুক্ত চাকৰি&quot; হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰে।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

২০১৭ চনৰ পৰা ''[[ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন]]''ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ নীতিত দৃঢ়ভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১৯ চনৰ ''ভৱিষ্যৎ কৰ্মজগতৰ বাবে শতবাৰ্ষিকী ঘোষণা''ত কোৱা হৈছিল যে: &quot;[...] আই এল অ'ই ইয়াৰ প্ৰচেষ্টাসমূহ এই দিশত পৰিচালিত কৰিব লাগিব: (১) অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু পৰিৱেশগত দিশত বহনক্ষম উন্নয়নত অৰিহণা যোগোৱা ভৱিষ্যৎ কৰ্মজগতলৈ ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন নিশ্চিত কৰা।&quot;&lt;ref&gt;ILO (2019) [https://www.ilo.org/about-ilo/mission-and-impact-ilo/ilo-centenary-declaration-future-work-2019 ILO Centenary Declaration for the Future of Work]. Adopted at the 108th session of the International Labour Conference&lt;/ref&gt;{{Rp|3}} ''ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন''ৰ গুৰুত্ব [[শক্তি পৰিৱৰ্তন]] আৰু [[কাৰ্বনমুক্তকৰণ]]ৰ ন্যায়সংগত পদ্ধতিৰ মাজৰ সম্পৰ্কত, যিয়ে বহল [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য|উন্নয়ন লক্ষ্য]]সমূহক সহায় কৰে।&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |title=How just transition can help deliver the Paris Agreement |url=https://climatepromise.undp.org/research-and-reports/how-just-transition-can-help-deliver-paris-agreement |access-date=2025-02-17 |website=UNDP Climate Promise |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=McCauley |first1=Darren |last2=Heffron |first2=Raphael |date=2018-08-01 |title=Just transition: Integrating climate, energy and environmental justice |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301421518302301 |journal=Energy Policy |volume=119 |pages=1–7 |doi=10.1016/j.enpol.2018.04.014 |bibcode=2018EnPol.119....1M |issn=0301-4215 |hdl-access=free |hdl=10023/17583|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই [[সেউজীয়া অৰ্থনীতি]]লৈ পৰিৱৰ্তন আৰু [[সেউজীয়া বিকাশ|নিয়োগৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ]]ও পৰীক্ষা কৰিছে। সংস্থাটোৱে সিদ্ধান্তলৈ আহিছিল যে উপযুক্ত নীতি গ্ৰহণ কৰিলে সেউজীয়া অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তনে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত বিশ্বজুৰি ২৪ নিযুত নতুন চাকৰি সৃষ্টি কৰিব পাৰে। আনহাতে, সেউজীয়া অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তন নঘটিলে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত [[উষ্ণতাৰ চাপ]]ৰ বাবে ৭২ নিযুত পূৰ্ণকালীন চাকৰি হেৰাই যাব পাৰে। উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত বিশেষকৈ কৃষিক্ষেত্ৰত উপলব্ধ কৰ্মঘণ্টাও হ্ৰাস পাব পাৰে।&lt;ref&gt;[https://www.un.org/sustainabledevelopment/blog/2019/04/green-economy-could-create-24-million-new-jobs/ Green economy could create 24 million new jobs]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ilo.org/global/research/global-reports/weso/greening-with-jobs/lang--en/index.htm Greening with jobs – World Employment and Social Outlook 2018]&lt;/ref&gt;

== বঁটা ==

১৯৬৯ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত [[ভ্ৰাতৃত্ববোধ]] আৰু শান্তি উন্নত কৰা, শ্ৰমিকসকলৰ বাবে [[মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থান]] আৰু [[সামাজিক ন্যায়|ন্যায়]]ৰ বাবে কাম কৰা আৰু অন্যান্য উন্নয়নশীল ৰাষ্ট্ৰক কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়োৱাৰ বাবে [[নোবেল শান্তি বঁটা]] লাভ কৰে।&lt;ref name=&quot;nobel&quot;&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1969 - International Labour Organization Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/labour/facts/ |access-date=5 July 2006 |work=Nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Peace Prize 1969 - Presentation Speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/ceremony-speech/ |access-date=2025-05-02 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== সমালোচনা ==

=== কাটাৰৰ ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক ===

==== আনুষ্ঠানিক অভিযোগ ====

২০১৪ চনত [[কাটাৰ]]ত [[বিদেশী শ্ৰমিক|বিদেশী শ্ৰমিকসকল]]ৰ প্ৰতি কৰা ব্যৱহাৰক লৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত উদ্বেগ বৃদ্ধি পাইছিল। সেই সময়ত [[২০২২ ফিফা বিশ্বকাপ যোগ্যতা অৰ্জন প্ৰতিযোগিতা|২০২২ ফিফা বিশ্বকাপ]]ৰ প্ৰস্তুতি চলি আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংগঠনসমূহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ ওচৰত আনুষ্ঠানিক অভিযোগ দাখিল কৰে। অভিযোগত কাটাৰে বলপূৰ্বক শ্ৰম আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ ব্যাপকভাৱে উলংঘনৰ বিৰুদ্ধে পৰ্যাপ্ত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ নকৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Pattisson|first=Pete|last2=Ames|first2=Nick|date=2023-03-28|title='Legacy, what legacy?' Fight goes on for migrant workers in Qatar 100 days after World Cup|url=https://www.theguardian.com/football/2023/mar/28/legacy-fight-goes-on-for-migrant-workers-in-qatar-100-days-after-world-cup|access-date=2026-08-24|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Ruiz|first=Rebecca R.|last2=Hurtes|first2=Sarah|date=2023-03-11|title=In World Cup Run-Up, Qatar Pressed U.N. Agency Not to Investigate Abuses|url=https://www.nytimes.com/2023/03/11/world/europe/qatar-world-cup-ilo-labor.html|access-date=2026-08-24|work=[[The New York Times]]|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |last=Burkhalter|first=Dorian|date=2023-06-06|title=Qatar heads UN labour conference despite poor rights record|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/how-a-controversial-qatari-minister-is-heading-a-un-labour-conference/48571016|access-date=2026-08-24|website=[[SWI swissinfo]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

২০২৩ চনৰ মাৰ্চ মাহত [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]-এ অভিযোগ কৰে যে কাটাৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সৈতে বহু বছৰৰ এক ৰাজনৈতিক প্ৰচেষ্টা চলাইছিল। এই প্ৰচেষ্টাই সংস্থাটোক সমালোচকৰ পৰা সহযোগীলৈ পৰিৱৰ্তন কৰাত সহায় কৰিছিল বুলি বাতৰিটোত কোৱা হয়। বাতৰিটোৰ মতে, কাটাৰৰ কূটনীতিবিদসকলে তীব্ৰভাৱে প্ৰচাৰ চলাইছিল আৰু কাটাৰৰ সৈতে ব্যৱসায়িক স্বাৰ্থ থকা নিয়োগকৰ্তা আৰু ৰাষ্ট্ৰসমূহক একত্ৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই তদন্ত আৰম্ভ কৰাত বাধা পৰিছিল বুলি অভিযোগ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

==== কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী আৰু তথ্য গোপন কৰাৰ অভিযোগ ====

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ২০১৭ চনত অভিযোগটোৰ প্ৰক্ৰিয়া বন্ধ কৰে আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে কাটাৰৰ শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিধি শক্তিশালী কৰাৰ বাবে এটা &quot;কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী&quot; আৰম্ভ কৰে। এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত কাটাৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক ২৫ নিযুত আমেৰিকান ডলাৰ আগবঢ়ায়। এই ধনেৰে ২০১৮ চনত দোহাত সংস্থাটোৰ বাবে এটা বিশেষ প্ৰকল্প কাৰ্যালয় স্থাপন কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |last=Rankin|first=Jennifer|date=2023-05-16|title=UN labour rights watchdog facing backlash over Qatar conference nomination|url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/16/un-labour-rights-watchdog-facing-backlash-over-qatar-conference-nomination|access-date=2026-08-24|work=[[The Guardian]]|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে এই ধৰণৰ ধন লাভ কৰা সাধাৰণ প্ৰথা আৰু ইয়াৰ ফলত সংস্থাটোৰ দায়িত্বত কোনো প্ৰভাৱ পৰা নাই। কিন্তু এজন প্ৰাক্তন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিষয়াকে ধৰি সমালোচকসকলে সংস্থাটোৰ স্বাধীনতাক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে। তেওঁলোকে উল্লেখ কৰে যে কাটাৰৰ এই অৱদান প্ৰথমতে প্ৰকাশ কৰা হোৱা নাছিল আৰু ইয়াৰ পৰিমাণো অস্বাভাৱিকভাৱে বেছি আছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন শ্ৰমিক সংস্কাৰৰ প্ৰশংসা কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ন্যূনতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ, গ্ৰীষ্মকালত কৰ্মঘণ্টা সীমিত কৰা আৰু তথাকথিত [[কাফালা ব্যৱস্থা]] বিলুপ্ত কৰাৰ পদক্ষেপ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। সংস্থাটোৱে এই সংস্কাৰসমূহৰ প্ৰতি সাধাৰণতে ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

২০২২ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এটা প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছিল যে এই সংস্কাৰসমূহে &quot;শ শ হাজাৰ&quot; প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ ওপৰত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dupraz-Dobias|first=Paula|date=2022-11-10|title=Qatar's Swiss hub for foreign policy|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/1_3-qatar-s-swiss-hub-for-foreign-policy/48029542|access-date=2026-08-24|website=[[SWI swissinfo]]|language=en}}&lt;/ref&gt; ২০২৫ চনত কাটাৰৰ এজন বিষয়াই [[ফাইনেন্সিয়েল টাইমছ]]ৰ সৈতে হোৱা কথোপকথনত একে বক্তব্য পুনৰ উল্লেখ কৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |last=Cornish|first=Chloe|date=2025-11-16|title=UN labour body's proposal to move Mideast HQ to Qatar sparks staff alarm|url=https://www.ft.com/content/24a38ad9-442e-4a96-a664-dd1792ac3ee6?syn-25a6b1a6=1|access-date=2026-08-24|work=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এজন প্ৰাক্তন বিষয়াই [[দ্য গাৰ্ডিয়ান]]ক কৈছিল যে সংস্থাটোৱে কাটাৰৰ সংস্কাৰসমূহক &quot;বগা কৰা&quot; ধৰণে উপস্থাপন কৰিছিল আৰু ইয়াৰ প্ৰতিবেদনসমূহ পক্ষপাতদুষ্ট আছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কেইবাজনো বৰ্তমান আৰু প্ৰাক্তন কৰ্মচাৰীয়ে [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ক কৈছিল যে সংস্থাটোৱে কাটাৰক পৰ্যবেক্ষণৰ অধীনত থকা এখন ৰাষ্ট্ৰতকৈ ধন দিয়া গ্ৰাহকৰ দৰে অধিক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিষয়াসকলে কৈছিল যে কাটাৰৰ সৈতে সহযোগিতাৰ জৰিয়তে লাভ কৰা উন্নতিসমূহ &quot;সূক্ষ্ম আলোচনাৰ&quot; ফল আছিল আৰু কঠোৰ সমালোচনাই সেই অগ্ৰগতিক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব পাৰিলেহেঁতেন। কিন্তু [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ৰ মতে, শ্ৰমিক অধিকাৰ কৰ্মী, মানৱ অধিকাৰ সংগঠন আৰু কিছুমান ৰাজনীতিবিদে এই বক্তব্যত উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে, ৰাজহুৱা বক্তব্যসমূহে সমস্যাসমূহক কম গুৰুত্ব দিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে কাটাৰত শ্ৰমিক সংস্কাৰৰ &quot;ইতিবাচক দিশ&quot;ৰ কথা উল্লেখ কৰাৰ লগতে সংস্থাটোৱে সংস্কাৰসমূহ ৰূপায়ণ আৰু প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত থকা নিৰ্দিষ্ট ব্যৱধান আৰু সমস্যাসমূহো উল্লেখ কৰি আহিছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

==== কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচীৰ ফলাফল সম্পৰ্কে গৱেষকৰ মতামত ====

কাটাৰৰ [[হামাদ বিন খলিফা বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ আব্দুলহাদি ৰছিদ আলখায়াৰেনে ২০১৩ চনত কৰা এক অধ্যয়নত কৈছিল যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা আৰু কাটাৰ চৰকাৰৰ মুখ্য সাফল্যসমূহৰ ভিতৰত কাফালা ব্যৱস্থা ধ্বংস কৰাটো অন্যতম। তেওঁৰ মতে, ইয়াৰ ফলত অধিক মুক্ত আৰু প্ৰগতিশীল প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক নীতিৰ দিশত পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল আৰু চৰকাৰ তথা সমাজৰ মাজত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু সুযোগৰ গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Alkhayareen|first=Abdulhadi|date=2023-01-01|title=Evaluation of the International Labor Organization project in Qatar|url=https://www.researchgate.net/publication/366775252_Evaluation_of_the_International_Labor_Organization_project_in_Qatar|journal=QScience Connect|volume=2023|doi=10.5339/connect.2023.spt.2}}&lt;/ref&gt;

হামাদ বিন খলিফা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ জেকাৰী আৰ. কালোৱে ২০২৩ চনত কৰা এক অধ্যয়নত মত প্ৰকাশ কৰে যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰৰ আইনী সংস্কাৰ প্ৰক্ৰিয়াত যথেষ্ট সহায় কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে আইনী সংস্কাৰসমূহ আনুষ্ঠানিকভাৱে বাহাল থাকিলেও বিবাদ নিষ্পত্তি ব্যৱস্থাটোক পুনৰ্গঠন নকৰালৈকে ই শ্ৰমিকসকলক প্ৰকৃত ন্যায় প্ৰদান কৰাত ব্যৰ্থ হ'ব।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Calo|first=Zachary|date=2024-03-19|title=Labor Rights and Dispute System Design: Assessing the Legal Legacy of the 2022 Qatar World Cup|url=https://www.researchgate.net/publication/379073247_Labor_Rights_and_Dispute_System_Design_Assessing_the_Legal_Legacy_of_the_2022_Qatar_World_Cup|journal=[[জাৰ্মান আইন পত্ৰিকা]]|volume=24|pages=1729–1739|doi=10.1017/glj.2023.122}}&lt;/ref&gt;

[[টি.এম.চি. আছাৰ প্ৰতিষ্ঠান]]ৰ এণ্টোৱান ডুভালে ২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সৈতে কাটাৰৰ সহযোগিতাৰ সময়ছোৱাত কাগজত হোৱা আইনী পৰিৱৰ্তনৰ কথাও উল্লেখ কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ কাটাৰৰ পদক্ষেপসমূহক &quot;পটেমকিন সংস্কাৰ&quot; বুলি অভিহিত কৰি সংস্থাটোৰ প্ৰশংসা কৰা আৰু কাটাৰ তথা [[ফিফা]]ৰ সৈতে এক &quot;আশাবাদী সংস্কাৰবাদী বৰ্ণনা&quot; গ্ৰহণ কৰাৰ সমালোচনা কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Duval|first=Antoine|date=2024-03-19|title=Spectacular International Labor Law: Ambush Counter-Marketing In the Spotlight of Qatar's 2022 FIFA World Cup|url=https://www.researchgate.net/publication/379073237_Spectacular_International_Labor_Law_Ambush_Counter-Marketing_In_the_Spotlight_of_Qatar's_2022_FIFA_World_Cup|journal=[[জাৰ্মান আইন পত্ৰিকা]]|volume=24|pages=1712–1728|doi=10.1017/glj.2024.3}}&lt;/ref&gt;

==== কাটাৰগেট কেলেংকাৰি ====

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰৰ সংস্কাৰৰ বিষয়ে দিয়া ইতিবাচক মূল্যায়ন ইউৰোপীয় সংঘৰ কিছুমান ৰাজনীতিবিদে উদ্ধৃত আৰু পুনৰ উল্লেখ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মাজৰ কিছুমান পিছত [[ইউৰোপীয় সংসদত কাটাৰ দুৰ্নীতি কেলেংকাৰি|কাটাৰগেট]] দুৰ্নীতি কেলেংকাৰিৰ সৈতে জড়িত হোৱা বুলি অভিযোগ উত্থাপিত হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

কাটাৰগেট তদন্তৰ সৈতে জড়িত এজন বেলজিয়ামৰ বিষয়াই [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ক কৈছিল যে বেলজিয়াম কৰ্তৃপক্ষই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ ভিতৰত কাটাৰৰ প্ৰচেষ্টাক জনমত গঢ় দিয়াৰ প্ৰচেষ্টাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে গণ্য কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

[[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ৰ মতে, বিশ্বকাপৰ ঠিক আগতে কাটাৰৰ বিষয়াসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক প্ৰতিযোগিতাখনৰ সময়ত নেতিবাচক মন্তব্য নকৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল। প্ৰতিবেদনটোৱে লগতে কয় যে বিশ্বকাপৰ সময়ত সংস্থাটোৰ ৰাজহুৱা বক্তব্যসমূহত চলি থকা শ্ৰমিক অধিকাৰ উলংঘনৰ কথা উল্লেখ কৰা হোৱা নাছিল আৰু চৰকাৰৰ সৈতে সহযোগিতাৰ প্ৰশংসাত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

==== ২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধ্যক্ষপদ ====

২০২৩ চনৰ জুন মাহত কাটাৰৰ শ্ৰম মন্ত্ৰী [[আলী বিন ছামিখ আল-মাৰী]] জেনেভাত অনুষ্ঠিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধ্যক্ষ হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়। তেওঁৰ মনোনয়নে শ্ৰমিক সংগঠন আৰু শ্ৰম তথা মানৱ অধিকাৰ সংগঠনসমূহৰ মাজত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে। তেওঁলোকে তেওঁৰ মনোনয়নক লৈ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে। কাটাৰৰ অব্যাহত শ্ৰমিক অধিকাৰ উলংঘা আৰু কাটাৰগেট দুৰ্নীতি কেলেংকাৰিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত কাটাৰৰ অধ্যক্ষপদে সংস্থাটোৰ বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু সুনামৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে বুলি তেওঁলোকে আশংকা প্ৰকাশ কৰে।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ শ্ৰমিক গোটে আল-মাৰীৰ অধ্যক্ষপদৰ বিৰোধিতা নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; ফলত নিৰ্ধাৰিত কাৰ্যসূচী অনুসৰি তেওঁৰ অধ্যক্ষপদ কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

==== ২০২৫ চনত মধ্যপ্ৰাচ্যৰ মুখ্য কাৰ্যালয় দোহালৈ স্থানান্তৰৰ বিবেচনা ====

২০২৫ চনৰ শেষৰফালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ইয়াৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ মুখ্য কাৰ্যালয় [[বেইৰুট]], [[লেবানন]]ৰ পৰা কাটাৰৰ [[দোহা]]লৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ কথা বিবেচনা কৰে। সংস্থাটোৱে অনুমান কৰিছিল যে ইয়াৰ ফলত ২০২৬–২০২৭ চনত ৫ লাখ আমেৰিকান ডলাৰ ৰাহি হ'ব পাৰে। স্থানান্তৰৰ কাৰণ হিচাপে &quot;আতিথ্য প্ৰদান কৰা চৰকাৰৰ সমৰ্থন&quot;, &quot;লেবাননত অব্যাহত অস্থিৰতা&quot; আৰু উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ সম্পদসমূহলৈ অধিক সুবিধাজনক প্ৰৱেশৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

কাটাৰৰ এজন বিষয়াই কৈছিল যে কাটাৰে দোহাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয় স্থাপনৰ বাবে নিজৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

[[ফাইনেন্সিয়েল টাইমছ]]ৰ মতে, এই প্ৰস্তাৱক লৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত উদ্বেগ সৃষ্টি হয়। কৰ্মচাৰীসকলে এখন প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে আৰু জৰীপত অংশগ্ৰহণ কৰা ৭০ জন সদস্যৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশই ইয়াক সমৰ্থন কৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

কৰ্মচাৰীসকলে সতৰ্ক কৰি দিয়ে যে শ্ৰমিক সংগঠন নিষিদ্ধ কৰা আৰু প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ প্ৰতি ব্যৱহাৰৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত পৰ্যবেক্ষণৰ সন্মুখীন হোৱা এখন দেশলৈ কাৰ্যালয় স্থানান্তৰ কৰিলে দুৰ্বল শ্ৰমিক মানদণ্ডক স্বাভাৱিক বুলি গ্ৰহণ কৰাৰ আশংকা থাকিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলৰ কামত বাধা পৰিব, সংস্থাটোৰ স্বাধীনতা বিপন্ন হ'ব আৰু দুৰ্বল শ্ৰমিক মানদণ্ডক বৈধতা প্ৰদান কৰা হ'ব পাৰে বুলি তেওঁলোকে কয়।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

[[লেবাননত প্ৰব্ৰজনকাৰী গৃহ শ্ৰমিক|লেবাননতো প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সৈতে দুৰ্ব্যৱহাৰ]]ৰ অভিযোগ আছে। তথাপি কিছুমান কৰ্মচাৰীয়ে কয় যে কাটাৰত চৰকাৰী তদাৰকী অধিক কঠোৰ হোৱাৰ বাবে তাত বাস কৰি উপসাগৰীয় ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সমালোচনা কৰা প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰোঁতে গৱেষকসকলে নিৰাপত্তাহীনতা অনুভৱ কৰিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

তেওঁলোকে লগতে আশংকা প্ৰকাশ কৰে যে এই স্থানান্তৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মচাৰীৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত গুৰুতৰ বিপদ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু সংস্থাটোৱে নিজৰ দায়িত্বৰ সৈতে আপোচ কৰিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

==== কাটাৰ ৰাষ্ট্ৰৰ অন্যান্য অৱদান ====

কাটাৰৰ ভিতৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে আগবঢ়োৱা ধনৰ উপৰি কাটাৰ চৰকাৰে ২০২৫ চনৰ মে' মাহত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ নিয়মীয়া বাজেটৰ পৰিপূৰক হিচাপত ২০ লাখ আমেৰিকান ডলাৰ আগবঢ়ায়। এইটো এটা নমনীয় পুঁজি ব্যৱস্থা।&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-05-15|title=Qatar supports ILO with USD 2 million in flexible funding for decent work|url=https://www.ilo.org/resource/news/qatar-supports-ilo-usd-2-million-flexible-funding-decent-work|access-date=2026-08-24|website=[[International Labour Organization]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Qatar and ILO Sign $2M Deal to Advance Decent Work and Build Crisis Resilience|url=https://www.devdiscourse.com/article/other/3415332-qatar-and-ilo-sign-2m-deal-to-advance-decent-work-and-build-crisis-resilience|access-date=2026-08-24|website=Devdiscourse|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Imtiaz|first=Fareeha|date=2025-05-16|title=Qatar signs agreement to support ILO with USD 2 million|url=https://www.iloveqatar.net/news/general/qatar-signs-agreement-support-ilo-usd-2-million|access-date=2026-08-24|website=ILoveQatar|language=en}}&lt;/ref&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে এই অনুষ্ঠানটোৱে কেৱল ধনৰ প্ৰবাহকে সূচোৱা নাছিল, বৰং আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা আৰু [[কাটাৰ উন্নয়ন পুঁজি]]ৰ মাজত অধিক গভীৰ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী সহযোগিতাৰ দিশত এক পৰিৱৰ্তন সূচাইছিল। কাটাৰ উন্নয়ন পুঁজিয়েই এই ধন আগবঢ়াইছিল।&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

==তথ্যসূত্ৰ==
{{reflist}}

==বাহ্যিক সংযোগ==
{{Commons category}}
* {{official website}}
* [http://www.itcilo.org আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ]
* আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা, [https://web.archive.org/web/20180807001520/http://blue.lim.ilo.org/cariblex/pdfs/ILO_dec_philadelphia.pdf ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা] (১৯৪৪)</text>
      <sha1>sbzt0h0ouvmdf7p0hl1azriimogy5oi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636254</id>
      <parentid>636249</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>636254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176439" sha1="lb8apfe9dp0av7b36i8ujlrmp43q64q" xml:space="preserve">{{Under construction}}
{{Infobox organization
| name                = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা&lt;ref name=&quot;UIA&quot; /&gt;
| logo                = International Labour Organization Logo.webp
| logo_size           = 175px
| num_staff           = ৩,৪৯১
| num_staff_year      = ২০২৫&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://unsceb.org/hr-organization | title=PERSONNEL BY ORGANIZATION &amp;#124; United Nations - CEB }}&lt;/ref&gt;
| logo_caption        = 
| type                = ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা
| abbreviation        = আই এল অ'
| languages           = {{hlist|[[ইংৰাজী ভাষা|ইংৰাজী]]|[[স্পেনিছ ভাষা|স্পেনিছ]]|[[ফৰাচী ভাষা|ফৰাচী]]}}
| leader_title        = সঞ্চালক প্ৰধান
| leader_name         = গিলবাৰ্ট হৌংবো
| status              = সক্ৰিয়
| formation           = {{start date and age|1919|4|11|df=yes}}
| headquarters        = [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
| awards              = [[ন'বেল বঁটা বিজয়ী (শান্তি)|শান্তিৰ ন'বেল বঁটা]] (১৯৬৯)
| website             = {{official URL}}
| parent_organization = [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ সভা]] &lt;br /&gt; [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]]
| subsidiaries        = 
}}

'''আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা''' ('''আই এল অ''') [[ৰাষ্ট্ৰসংঘ]]ৰ এটা সংস্থা। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] নিৰ্ধাৰণ কৰি সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায় আগবঢ়োৱা।&lt;ref name=&quot;UIA&quot;&gt;{{Cite web |url=https://uia.org/s/or/en/1100025992 |url-access= |title=International Labour Organization (ILO) |author1=Staff writer |year=2024 |department=UIA Global Civil Society Database |website=uia.org |publisher=[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাসমূহৰ সংঘ]] |agency=Yearbook of International Organizations Online |location=Brussels, Belgium |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |access-date=24 December 2024 |via= |quote= |trans-quote= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm|title=Mission and impact of the ILO|work=International Labour Organization |date=28 January 2024 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20240301081628/http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/lang--en/index.htm |archive-date= Mar 1, 2024 }}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত [[জাতিসংঘ]]ৰ অধীনত ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ পুৰণি [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা|বিশেষায়িত সংস্থাসমূহ]]ৰ ভিতৰত অন্যতম। আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খন আৰু [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত অৱস্থিত। সমগ্ৰ বিশ্বত ইয়াৰ প্ৰায় ৪০টা ক্ষেত্ৰীয় কাৰ্যালয় আছে। সংস্থাটোৱে ১০৭খন দেশত প্ৰায় ৩,৩৮১জন কৰ্মচাৰী নিয়োগ কৰে। ইয়াৰে ১,৬৯৮জনে কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্পত কাম কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Departments and offices|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm|access-date=2021-07-15|website=International Labour Organization|language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20210812101027/https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/departments-and-offices/lang--en/index.htm |archive-date= Aug 12, 2021 }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ মানদণ্ডসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে স্বাধীনতা, সমতা, সুৰক্ষা আৰু মৰ্যাদাৰ পৰিৱেশত সমগ্ৰ বিশ্বতে সকলোৰে বাবে সহজলভ্য, উৎপাদনশীল আৰু বহনক্ষম [[শ্ৰম|কৰ্মসংস্থান]] নিশ্চিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm|title=Labour standards |website=International Labour Organization|language=en|access-date=2020-04-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501235733/https://www.ilo.org/global/standards/lang--en/index.htm |archive-date= May 1, 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;international labour standards2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm|title=Introduction to International Labour Standards|work=International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231132132/https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/lang--en/index.htm |archive-date= Dec 31, 2023 }}&lt;/ref&gt; ২০২৬ চনলৈকে এই মানদণ্ডসমূহ ১৯৩খন অভিসন্ধি আৰু চুক্তিত প্ৰকাশ পাইছে। ইয়াৰে আঠখনক ১৯৯৮ চনৰ [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় ঘোষণা]] অনুসৰি মৌলিক হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে। এইবোৰে সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ অধিকাৰৰ কাৰ্যকৰী স্বীকৃতি, বলপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰমৰ বিলোপ, [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিলোপ আৰু [[নিয়োগ বৈষম্য|নিয়োগ]] আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত [[বৈষম্য]] দূৰ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। আই এল অ' [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন]]ৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশীদাৰ।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত এই সংস্থাৰ এটা বিশেষ ত্ৰিপাক্ষিক গাঁথনি আছে। ইয়াৰ সকলো মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীৰ বাবে চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকলৰ আলোচনা আৰু অনুমোদন প্ৰয়োজন। এই গাঁথনিটো আই এল অ'ৰ তিনিটা মুখ্য সংস্থাৰ জৰিয়তে চলোৱা হয়। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন বছৰি অনুষ্ঠিত হয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড প্ৰস্তুত কৰে। পৰিচালনা পৰিষদে কাৰ্যনিৰ্বাহক পৰিষদ হিচাপে কাম কৰে আৰু সংস্থাটোৰ নীতি আৰু বাজেট নিৰ্ধাৰণ কৰে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় হৈছে সংস্থাটোৰ স্থায়ী সচিবালয়। ই সংস্থাটোৰ প্ৰশাসন আৰু কাৰ্যকলাপ ৰূপায়ণ কৰে। সচিবালয়ৰ নেতৃত্ব দিয়ে টোগোৰ [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]]ই। তেওঁক ২০২২ চনত পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল।

২০১৯ চনত সংস্থাটোৱে কৰ্মৰ ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কীয় বিশ্ব আয়োগ গঠন কৰিছিল। আয়োগৰ প্ৰতিবেদনত একবিংশ শতিকাৰ শ্ৰম পৰিৱেশৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ চৰকাৰসমূহৰ বাবে দহটা পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত সাৰ্বজনীন শ্ৰমৰ নিশ্চয়তা, জন্মৰ পৰা বৃদ্ধাৱস্থালৈ সামাজিক সুৰক্ষা আৰু জীৱনজোৰা শিক্ষাৰ অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|title=Global Commission on the Future of Work |website=International Labour Organization|date=14 August 2017 |language=en|access-date=2019-03-21 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20190321141919/http://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/WCMS_569528/lang--en/index.htm|archive-date=2019-03-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_663006/lang--en/index.htm|title=A human-centred agenda needed for a decent future of work|date=2019-01-22|website=International Labour Organization|language=en|access-date=2019-03-21}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে ই [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য]] পূৰণত সহায় কৰিবলৈ গঠন কৰা ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সংস্থাসমূহৰ মিত্ৰজোঁট [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।

আই এল অ'ৰ ইতিহাসৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা হৈছে ১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]] আৰু ১৯৪৪ চনৰ [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]। ভাৰ্ছাই চুক্তিৰ ৪২৭ নং অনুচ্ছেদৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ১৯৪৪ চনৰ ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অধীনত আই এল অ'ক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল আৰু &quot;শ্ৰম কোনো [[পণ্য|পণ্য]] নহয়&quot; নীতিটো পুনৰ নিশ্চিত কৰিছিল।

{{TOC limit|3}}

==গাঁথনি==

[[File:OIT, Genève.jpg|thumb|ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[জেনেভা]]ত আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়]]

আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এটা বিশেষায়িত সংস্থা।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Organization |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/290987/International-Labour-Organization-ILO |access-date=24 May 2012 |publisher=britannica.com}}&lt;/ref&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰা আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থা বা কাৰ্যসূচীৰ দৰে আই এল অ'ও [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন গোট]]ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Home |url=http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013125243/http://www.undg.org/index.cfm?P=13p |archive-date=13 October 2013 |access-date=2011-05-22}}&lt;/ref&gt;

আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বিশেষায়িত সংস্থাৰ পৰা পৃথকভাৱে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এটা [[ত্ৰিপাক্ষিকতা|ত্ৰিপাক্ষিক]] শাসন ব্যৱস্থা আছে। ইয়াত ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধিসকল একত্ৰিত হৈ শ্ৰমৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ, নীতি প্ৰস্তুত আৰু সকলো মহিলা আৰু পুৰুষৰ বাবে মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থানৰ বাবে কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰে। এই গাঁথনিৰ উদ্দেশ্য হৈছে আই এল অ'ৰ শ্ৰম মানদণ্ড, নীতি আৰু কাৰ্যসূচীত তিনিওটা গোটৰ মতামত প্ৰতিফলিত কৰা। অৱশ্যে চৰকাৰৰ প্ৰতিনিধিৰ সংখ্যা আন দুটা গোটৰ তুলনাত দুগুণ।

===পৰিচালনা পৰিষদ===

পৰিচালনা পৰিষদ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কাৰ্যনিৰ্বাহক সংস্থা। ই বছৰত তিনিবাৰ, মাৰ্চ, জুন আৰু নৱেম্বৰ মাহত বৈঠকত মিলিত হয়। ই আই এল অ'ৰ নীতি সম্পৰ্কে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কাৰ্যসূচী নিৰ্ধাৰণ কৰে, সংস্থাটোৰ কাৰ্যসূচী আৰু বাজেটৰ খচৰা সন্মিলনত দাখিলৰ বাবে গ্ৰহণ কৰে, সঞ্চালক প্ৰধান নিৰ্বাচন কৰে, সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ পৰা শ্ৰম সম্পৰ্কীয় তথ্য বিচাৰে, তদন্ত সমিতি নিযুক্ত কৰে আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰে।

পৰিচালনা পৰিষদত ৫৬জন স্থায়ী সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৪জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৪জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি। ইয়াৰ উপৰি ৬৬জন উপ-সদস্য থাকে। ইয়াৰে ২৮জন চৰকাৰৰ, ১৯জন নিয়োগকৰ্তাৰ আৰু ১৯জন শ্ৰমিকৰ প্ৰতিনিধি।

মুখ্য ঔদ্যোগিক গুৰুত্ব থকা দহখন ৰাষ্ট্ৰই স্থায়ীভাৱে চৰকাৰৰ দহখন আসন লাভ কৰে। সেইবোৰ হৈছে [[ব্ৰাজিল]], [[চীন]], [[ফ্ৰান্স]], [[জাৰ্মানী]], [[ভাৰত]], [[ইটালী]], [[জাপান]], [[ৰাছিয়ান ফেডাৰেচন]], [[যুক্তৰাজ্য]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ]]।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Governing Body|url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/governing-body/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; আন চৰকাৰী সদস্যসকলক প্ৰতি তিনিবছৰৰ মূৰে মূৰে সন্মিলনে নিৰ্বাচন কৰে। শেহতীয়া নিৰ্বাচন ২০২৪ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Governing Body elections (International Labour Conference (ILC)) |url=https://www.ilo.org/international-labour-conference/112th-session-international-labour-conference/governing-body-elections-2024 |access-date=2026-05-30 |website=www.ilo.org |language=en}}&lt;/ref&gt; নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকৰ সদস্যসকলক তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত যোগ্যতাত নিৰ্বাচন কৰা হয়।&lt;ref&gt;[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সংবিধান|Article 7, ILO Constitution]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution|url=http://www.ilo.org/public/english/bureau/leg/amend/index.htm|publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===সঞ্চালক প্ৰধান===

২০২২ চনৰ ২৫ মাৰ্চত [[গিলবাৰ্ট ফছুন হৌংবো]] আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধান হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Gilbert Houngbo will be the first African to lead the ILO
 | work=republicoftogo.com
 | date=25 March 2022
 | url=https://www.republicoftogo.com/toutes-les-rubriques/in-english/gilbert-houngbo-will-be-the-first-african-to-lead-the-ilo
}}&lt;/ref&gt; ২০২২ চনৰ ১ অক্টোবৰত তেওঁ [[গাই ৰাইডাৰ]]ৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰে। গাই ৰাইডাৰক ২০১২ চনৰ অক্টোবৰত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে নিৰ্বাচিত কৰিছিল আৰু ২০১৬ চনৰ নৱেম্বৰত দ্বিতীয় পাঁচ বছৰীয়া কাৰ্যকালৰ বাবে পুনৰ নিৰ্বাচিত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite web
 | title=Guy Ryder re-elected as ILO Director-General for a second term
 | work=International Labour Organization
 | date=7 November 2016
 | url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_534283/lang--en/index.htm
}}&lt;/ref&gt; তেওঁ সংস্থাটোৰ প্ৰথমজন আফ্ৰিকীয় সঞ্চালক প্ৰধান। ২০২৪ চনত আফ্ৰিকাৰ কেইবাখনো গুৰুত্বপূৰ্ণ দেশৰ প্ৰতিনিধিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয় ভ্ৰমণ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত মৰক্কোও আছিল। তাত তেওঁলোকে অৰ্থনৈতিক সংহতি, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়, নিয়োগ আৰু দক্ষতা বিকাশৰ মন্ত্ৰী ইউনিছ ছেকৌৰিৰ সৈতে আলোচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;f990&quot;&gt;{{cite web |last1=Taibi |first1=FADLI |last2=Technology |first2=Archos |date=2024-01-17 |title=ILO DG Lauds Morocco's Experience in Implementing Social State Policy |url=https://www.mapnews.ma/en/actualites/economy/ilo-dg-lauds-moroccos-experience-implementing-social-state-policy |access-date=2024-05-08 |website=MapNews |language=fr}}&lt;/ref&gt; ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ পৰা আই এল অ'ৰ সঞ্চালক প্ৰধানসকলৰ তালিকা তলত দিয়া হৈছে:&lt;ref&gt;ILO official site: [https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/ilo-director-general/former-directors-general/lang--en/index.htm Former Directors-General]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!নাম
!দেশ
!কাৰ্যকাল
|-
| [[আলবাৰ থমাছ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯১৯–১৯৩২
|-
| [[হেৰল্ড বাটলাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৩২–১৯৩৮
|-
| [[জন জি. ৱিনান্ট]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৩৯–১৯৪১
|-
| [[এডৱাৰ্ড জে. ফেলান]] || {{flagcountry|IRL}} || ১৯৪১–১৯৪৮
|-
| [[ডেভিড এ. মৰ্চ]] || {{flagcountry|USA}} || ১৯৪৮–১৯৭০
|-
| [[ক্লাৰেন্স উইলফ্ৰেড জেংকছ]] || {{flagcountry|UK}} || ১৯৭০–১৯৭৩
|-
| [[ফ্ৰান্সিছ ব্লাঞ্চাৰ]] || {{flagcountry|FRA}} || ১৯৭৪–১৯৮৯
|-
| [[মিচেল হানছেন]] || {{flagcountry|BEL}} || ১৯৮৯–১৯৯৯
|-
| [[জুয়ান ছোমাভিয়া]] || {{flagcountry|CHL}} || ১৯৯৯–২০১২
|-
| [[গাই ৰাইডাৰ]] || {{flagcountry|UK}} || ২০১২–২০২২
|-
| [[গিলবাৰ্ট হৌংবো]] || {{flagcountry|TOG}} || ২০২২–বৰ্তমান
|}

===সদস্যপদ===

{{further|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ}}

[[File:International Labour Organization flag.jpg|thumb|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পতাকা]]

আই এল অ'ৰ ১৮৭খন সদস্য ৰাষ্ট্ৰ আছে। ১৯৩খন [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ]]ৰ ১৮৬খনৰ লগতে [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] আই এল অ'ৰ সদস্য।&lt;ref&gt;{{cite web|title=ILO Constitution Article 3|url=http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091225111436/http://www.ilo.org/ilolex/english/constq.htm|archive-date=25 December 2009|publisher=Ilo.org|access-date=2 June 2012}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ৰ সদস্য নোহোৱা সাতখন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ হৈছে [[আন্দোৰা]], [[ভূটান]], [[লিচটেনষ্টাইন]], [[মাইক্ৰ'নেছিয়া]], [[মোনাকো]], [[নাউৰু]] আৰু [[উত্তৰ কোৰিয়া]]।&lt;ref&gt;{{cite web |title=ILO Declaration on Fundamental Prinicples &amp; Rights at Work |url=https://sthelenaehrc.org/ilo-declaration-on-fundamental-prinicples-rights-at-work/ |website=Equality &amp; Human Rights Commission |date=10 November 2020 |access-date=21 August 2023}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ সংবিধান অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যিকোনো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ সদস্য হ'ব পাৰে। সদস্যপদ লাভ কৰিবলৈ এখন দেশে সঞ্চালক প্ৰধানক জনাব লাগিব যে সেই দেশে আই এল অ'ৰ সংবিধানৰ সকলো বাধ্যবাধকতা গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref name=EotN-Membership&gt;{{cite encyclopedia|title=The International Labour Organization (ILO) – Membership|url=http://www.nationsencyclopedia.com/United-Nations-Related-Agencies/The-International-Labour-Organization-ILO-MEMBERSHIP.html|encyclopedia=Encyclopedia of the Nations|publisher=Advameg, Inc.|access-date=16 August 2012|year=2012}}&lt;/ref&gt; আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা ৰাষ্ট্ৰক সকলো প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোট আৰু চৰকাৰী প্ৰতিনিধিৰ দুই-তৃতীয়াংশ ভোটৰ জৰিয়তে আই এল অ'ৰ সাধাৰণ সন্মিলনত সদস্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সদস্য নোহোৱা [[কুক দ্বীপপুঞ্জ]] ২০১৫ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ত যোগদান কৰে।&lt;ref&gt;International Labour Organization. (n.d.). ''About the ILO in the Cook Islands.'' Retrieved June 26, 2021, from https://www.ilo.org/suva/countries-covered/cook-islands/WCMS_410209/lang--en/index.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |title=Key document - ILO Constitution |url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:62:0::NO:62:P62_LIST_ENTRIE_ID:2453907:NO |access-date=2024-03-23 |website=www.ilo.org}}&lt;/ref&gt;

যিবোৰ দেশ [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ অধীনত আই এল অ'ৰ সদস্য আছিল, ১৯৪৬ চনত সংস্থাটোৰ নতুন সংবিধান কাৰ্যকৰী হোৱাৰ সময়তো সেই দেশসমূহ সদস্য হৈ থাকিল।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

==উদ্দেশ্য==

[[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]]ই (১০ মে' ১৯৪৪) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ পৰম্পৰাগত উদ্দেশ্যসমূহ পুনৰ উল্লেখ কৰাৰ লগতে দুটা নতুন দিশ সংযোজন কৰিছিল। এই দুটা দিশ আছিল [[সামাজিক নীতি]]ৰ ক্ষেত্ৰত [[মানৱ অধিকাৰ]]ৰ গুৰুত্ব আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot;&gt;Norman F. Dufty, [https://www.jstor.org/stable/2706128 &quot;Organizational Growth and Goal Structure: The Case of the ILO&quot;], (1972) 26 (3) ''International Organization'' 479 accessed 24 August 2011&lt;/ref&gt;{{Rp|481–2}} দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ সময়ত আই এল অ'ই &quot;উন্নত পৃথিৱীৰ আশা&quot;ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা নতুন বাস্তৱতা আৰু নতুন আকাংক্ষাৰ সৈতে নিজৰ মূল নীতিসমূহ খাপ খুৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot;&gt;Joseph Sulkowski, [https://www.jstor.org/stable/2194455 &quot;The Competence of the International Labor Organization Under the United Nations System&quot;], (1951) 45 (2) ''The American Journal of International Law'' 286 accessed 24 August 2011.&lt;/ref&gt;{{Rp|287}} এই ঘোষণা [[ফিলাডেলফিয়া]]ত অনুষ্ঠিত আই এল অ'ৰ ২৬তম সন্মিলনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

১৯৪৬ চনত [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ত অনুষ্ঠিত সাধাৰণ সন্মিলনে আই এল অ'ৰ সংবিধান সংশোধন কৰাৰ সময়ত ফিলাডেলফিয়া ঘোষণাখন সংবিধানৰ সৈতে সংলগ্ন কৰা হয়। সংবিধানৰ ১ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি ই সংবিধানৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰে।&lt;ref name=&quot;Sulkowski&quot; /&gt;{{Rp|287}} ঘোষণাখনৰ অধিকাংশ দাবী আমেৰিকা আৰু পশ্চিম ইউৰোপৰ শ্ৰমিক সংঘ আৰু আই এল অ'ৰ সচিবালয়ৰ অংশীদাৰিত্বৰ ফল আছিল।&lt;ref name=&quot;Dufty&quot; /&gt;{{Rp|481}}

&quot;শ্ৰম কোনো পণ্য নহয়&quot; হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক নথিসমূহৰ প্ৰস্তাৱনাত প্ৰকাশ পোৱা এটা নীতি। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে মানুহক জড় [[পণ্য]], [[মানৱ মূলধন]], কেৱল [[উৎপাদনৰ উপাদান]] বা [[মানৱ সম্পদ]] হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে জীৱিকা অৰ্জনৰ বাবে কাম কৰা লোকসকলক [[মানৱ]] হিচাপে মৰ্যাদা আৰু সন্মান দিয়া উচিত। [[পল অ'হিগিনছ]]ৰ মতে এই বাক্যাংশটো [[জন কেলছ ইংগ্ৰাম]]ৰ সৈতে জড়িত। তেওঁ ১৮৮০ চনত [[ডাবলিন]]ত ব্ৰিটিছ [[ট্ৰেডছ ইউনিয়ন কংগ্ৰেছ]]ৰ এখন সভাত এই বাক্যাংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।&lt;ref&gt;O'Higgins, P., [https://academic.oup.com/ilj/article-abstract/26/3/225/664238 'Labour is not a Commodity' — an Irish Contribution to International Labour Law'] (1997) 26(3) Industrial Law Journal 225–234&lt;/ref&gt;

==ইতিহাস==

===উৎপত্তি===

ই ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সংস্থা হিচাপে আই এল অ' প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাতাসকলে ১৯১৯ চনৰ পূৰ্বেই সামাজিক চিন্তা আৰু কাৰ্যকলাপৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি লাভ কৰিছিল। মুখ্য সদস্যসকলে পূৰ্বৰ ব্যক্তিগত পেছাগত আৰু মতাদৰ্শগত নেটৱৰ্কৰ জৰিয়তে ইজনে সিজনক চিনি পাইছিল। এই নেটৱৰ্কসমূহত তেওঁলোকে সামাজিক নীতি সম্পৰ্কীয় জ্ঞান, অভিজ্ঞতা আৰু ধাৰণা বিনিময় কৰিছিল। যুদ্ধৰ পূৰ্বৰ &quot;[[জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়|জ্ঞানভিত্তিক সম্প্ৰদায়সমূহ]]&quot;, যেনে ১৯০০ চনত প্ৰতিষ্ঠিত [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন সমিতি]], আৰু [[সমাজবাদ]]ী [[দ্বিতীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়]]ৰ দৰে ৰাজনৈতিক নেটৱৰ্কসমূহ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম ৰাজনীতিৰ প্ৰতিষ্ঠানীকৰণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক আছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot;&gt;{{cite journal|author=VanDaele, Jasmien|title=Engineering Social Peace: Networks, Ideas, And the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages= 435–466|doi=10.1017/S0020859005002178|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছৰ সময়ত &quot;নিৰ্মাণযোগ্য সমাজ&quot;ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ স্থপতিসকলৰ সামাজিক পৰিকল্পনাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুঘটক আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন নতুন শাখা হিচাপে সামাজিক সংস্কাৰ ৰূপায়ণৰ এক উপযোগী মাধ্যম হৈ পৰিছিল। প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্যসকলৰ সামাজিক ন্যায় আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মৰ অধিকাৰৰ আদৰ্শসমূহ ১৯১৯ চনৰ [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ত হোৱা কূটনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক আপোচৰ দ্বাৰা সলনি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত আই এল অ'ৰ আদৰ্শবাদ আৰু বাস্তৱবাদৰ মাজৰ ভাৰসাম্য প্ৰকাশ পাইছিল।&lt;ref name=&quot;VanDaele&quot; /&gt;

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ছোৱাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় [[শ্ৰম আন্দোলন]]ে শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে এটা বিস্তৃত কাৰ্যসূচী আগবঢ়াইছিল। ইয়াক যুদ্ধৰ সময়ত শ্ৰমিকসকলৰ সমৰ্থনৰ বিনিময়ত দিয়া ব্যৱস্থা হিচাপে বিবেচনা কৰা হৈছিল।{{clarify|date=August 2012}} যুদ্ধৰ পিছৰ পুনৰ্গঠন আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাই প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত আৰু যুদ্ধৰ ঠিক পিছতে বহু দেশৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল। গ্ৰেট ব্ৰিটেইনত [[হুইটলি আয়োগ]] নামৰ পুনৰ্গঠন আয়োগৰ এটা উপ-সমিতিয়ে ১৯১৮ চনৰ জুলাই মাহৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত সমগ্ৰ বিশ্বতে &quot;ঔদ্যোগিক পৰিষদ&quot; স্থাপনৰ পৰামৰ্শ দিছিল।&lt;ref&gt;Haimson, Leopold H. and Sapelli, Giulio. ''Strikes, Social Conflict, and the First World War: An International Perspective.'' Milan: Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, 1992. {{ISBN|88-07-99047-4}}&lt;/ref&gt; [[ব্ৰিটিছ শ্ৰমিক দল]]ে ''শ্ৰম আৰু নতুন সামাজিক ব্যৱস্থা'' নামৰ নথিৰ জৰিয়তে নিজৰ পুনৰ্গঠন কাৰ্যসূচী প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Shapiro, Stanley|title=The Passage of Power: Labor and the New Social Order|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=120|year=1976|jstor=986599|issue=6|pages=464–474}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত তৃতীয় [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ আন্তঃমিত্ৰ শ্ৰমিক আৰু সমাজবাদী সন্মিলন]]ত গ্ৰেট ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, বেলজিয়াম আৰু ইটালীৰ প্ৰতিনিধিসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক অধিকাৰ সংস্থা, গোপন কূটনীতিৰ অন্ত আৰু অন্যান্য লক্ষ্যৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।&lt;ref&gt;[[ইৱাও আয়ুছাৱা|Ayusawa, Iwao Frederick]]. ''International Labour Legislation''. Clark, N.J.: Lawbook Exchange, 2005. {{ISBN|1-58477-461-4}}&lt;/ref&gt; ১৯১৮ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত [[আমেৰিকান ফেডাৰেচন অৱ লেবাৰ]]ে নিজৰ পৃথক আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে নিৰপেক্ষ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছিল। ইয়াত [[সামূহিক দৰ-দাম]]ৰ জৰিয়তে বহু ক্ৰমিক উন্নতি সাধনৰ আহ্বান জনোৱা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Foner&quot;&gt;Foner, Philip S. ''History of the Labor Movement in the United States. Vol. 7: Labor and World War I, 1914–1918.'' New York: International Publishers, 1987. {{ISBN|0-7178-0638-3}}&lt;/ref&gt;

====আই এফ টি ইউ বাৰ্ণ সন্মিলন====

যুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ লগে লগে যুদ্ধোত্তৰ পৃথিৱী সম্পৰ্কে দুটা পৃথক ধাৰণা আগবাঢ়ি আহিছিল। প্ৰথমটো [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে আগবঢ়াইছিল। এই সংস্থাই ১৯১৯ চনৰ জুলাই মাহত ছুইজাৰলেণ্ডৰ [[বাৰ্ণ]]ত এখন সভাৰ আহ্বান জনাইছিল। বাৰ্ণৰ সভাত আই এফ টি ইউৰ ভৱিষ্যৎ আৰু পূৰ্বৰ কেইবছৰত উত্থাপিত বিভিন্ন প্ৰস্তাৱৰ বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ কথা আছিল। আই এফ টি ইউৱে [[কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহ]]ৰ প্ৰতিনিধিসকলক সমান মৰ্যাদাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰো প্ৰস্তাৱ দিছিল। [[ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]ে সভাখন বৰ্জন কৰিছিল। তেওঁ কেন্দ্ৰীয় শক্তিসমূহৰ প্ৰতিনিধিসকলক যুদ্ধৰ বাবে তেওঁলোকৰ দেশৰ ভূমিকাৰ স্বীকাৰোক্তি হিচাপে অধীনস্থ মৰ্যাদা দিয়াৰ পক্ষপাতী আছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে গম্পাৰ্ছে [[উড্ৰ' উইলছন]]ৰ [[চৈধ্য দফা]]ক একমাত্ৰ ভিত্তি হিচাপে লৈ পেৰিছত সভা অনুষ্ঠিত কৰাৰ পক্ষপাতী আছিল। আমেৰিকাৰ বৰ্জনৰ পিছতো বাৰ্ণৰ সভা নিৰ্ধাৰিত সময়ত অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনত বাৰ্ণ সন্মিলনে মজুৰিভিত্তিক শ্ৰমৰ অন্ত আৰু সমাজবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ দাবী জনায়। এই লক্ষ্যসমূহ তৎক্ষণাৎ পূৰণ কৰিব নোৱাৰিলে, [[জাতিসমূহৰ লীগ]]ৰ সৈতে সংযুক্ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাই শ্ৰমিক আৰু শ্ৰমিক সংঘৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন আৰু কাৰ্যকৰী কৰিব লাগে বুলি পৰামৰ্শ দিয়া হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

====আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন আয়োগ====

ইফালে [[পেৰিছ শান্তি সন্মিলন]]ে সাম্যবাদৰ প্ৰতি জনসমৰ্থন হ্ৰাস কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত [[প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ মিত্ৰশক্তি|মিত্ৰশক্তিসমূহ]]ে উদীয়মান শান্তি চুক্তিত শ্ৰমিক সংঘ আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা ধাৰা অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সম্পৰ্কৰ পথ নিৰ্দেশ কৰিবলৈ এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা স্থাপন কৰিবলৈ সন্মত হয়। শান্তি সন্মিলনে এই প্ৰস্তাৱসমূহৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন সম্পৰ্কীয় পৰামৰ্শদাতা আয়োগ গঠন কৰে। আয়োগখনে ১৯১৯ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰে আৰু গম্পাৰ্ছক অধ্যক্ষ হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

[[File:Picture of Samuel Gompers.jpg|thumb|upright|left|১৯১৮ চনত [[আলবাৰ থমাছ]]ৰ সৈতে ছেমুৱেল গম্পাৰ্ছ]]

আয়োগৰ বৈঠকসমূহৰ সময়ত এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ বাবে দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰস্তাৱ উত্থাপিত হৈছিল। ব্ৰিটেইনে এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল, যিয়ে শ্ৰম আইন প্ৰণয়ন কৰিব আৰু জাতিসমূহৰ লীগৰ প্ৰতিজন সদস্যই সেই আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিব। প্ৰতিখন দেশৰ দুজনকৈ প্ৰতিনিধি সংসদত থাকিব লাগিছিল। এজন শ্ৰমিক আৰু এজন পৰিচালনা পক্ষৰ প্ৰতিনিধি।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt; এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম কাৰ্যালয়ে শ্ৰম সম্পৰ্কীয় পৰিসংখ্যা সংগ্ৰহ কৰি নতুন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন ৰূপায়ণ কৰিব লাগিছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংসদৰ ধাৰণাৰ দাৰ্শনিকভাৱে বিৰোধী আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডই আমেৰিকাত ইতিমধ্যে লাভ কৰা সীমিত সুৰক্ষাসমূহ হ্ৰাস কৰিব বুলি বিশ্বাস কৰা গম্পাৰ্ছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক কেৱল পৰামৰ্শ দিয়াৰ ক্ষমতা দিয়াৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। আইন ৰূপায়ণৰ দায়িত্ব জাতিসমূহৰ লীগৰ ওপৰত এৰি দিব লাগে বুলি তেওঁ মত প্ৰকাশ কৰিছিল। ব্ৰিটিছ প্ৰতিনিধিসকলৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা সত্ত্বেও আমেৰিকাৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

গম্পাৰ্ছে শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা খচৰা চনদৰ কাৰ্যসূচীও নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। আমেৰিকাই দহটা প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰে তিনিটা কোনো পৰিৱৰ্তন নকৰাকৈ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল শ্ৰমক [[পণ্য|পণ্য]] হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয়; সকলো শ্ৰমিকৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে পৰ্যাপ্ত মজুৰিৰ অধিকাৰ আছে; আৰু সমান কামৰ বাবে মহিলাই সমান মজুৰি লাভ কৰিব লাগে। বাকস্বাধীনতা, সংবাদ মাধ্যম, সভা আৰু সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰা এটা প্ৰস্তাৱ কেৱল সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। ১৬ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিবহণ নিষিদ্ধ কৰাৰ প্ৰস্তাৱটো ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুৱে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞালৈ সলনি কৰা হৈছিল। [[আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন|আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন]]ৰ প্ৰস্তাৱটো আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন বা ৪০ ঘণ্টীয়া কৰ্মসপ্তাহৰ প্ৰয়োজনীয়তা হিচাপে সংশোধন কৰা হৈছিল। কম উৎপাদনশীল দেশসমূহৰ বাবে ইয়াত ব্যতিক্ৰম ৰখা হৈছিল। আন চাৰিটা আমেৰিকান প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰা হৈছিল। ইফালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিনিধিসকলে আৰু তিনিটা ধাৰা প্ৰস্তাৱ কৰিছিল আৰু সেইবোৰ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সেইবোৰ আছিল সাপ্তাহিক বিশ্ৰামৰ বাবে এটা বা ততোধিক দিন, বিদেশী শ্ৰমিকৰ বাবে আইনৰ সমতা আৰু কাৰখানাৰ পৰিস্থিতিৰ নিয়মীয়া আৰু সঘন পৰিদৰ্শন।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

আয়োগে ১৯১৯ চনৰ ৪ মাৰ্চত চূড়ান্ত প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰে। শান্তি সন্মিলনে ১১ এপ্ৰিলত কোনো সংশোধন নকৰাকৈ প্ৰতিবেদনখন গ্ৰহণ কৰে। প্ৰতিবেদনখন [[ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ ত্ৰয়োদশ অংশ হিচাপে পৰিগণিত হয়।&lt;ref name=&quot;Foner&quot; /&gt;

===দুয়ো বিশ্বযুদ্ধৰ মাজৰ সময়===

প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন ১৯১৯ চনৰ ২৯ অক্টোবৰত [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]ৰ [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]ত আৰম্ভ হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616(1919-1).pdf|title=International Labor Conference. October 29, 1919 – November 29, 1919|publisher= Washington Government Printing Office 1920|website= International Labour Organization |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012135621/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/P/09616/09616%281919-1%29.pdf|archive-date=12 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; সন্মিলনে প্ৰথম ছখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম অভিসন্ধি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এইবোৰত উদ্যোগত কৰ্মঘণ্টা, নিবনুৱা সমস্যা, মাতৃত্বকালীন সুৰক্ষা, মহিলাৰ নিশাৰ কাম, ন্যূনতম বয়স আৰু উদ্যোগত কিশোৰ-কিশোৰীৰ নিশাৰ কামৰ বিষয়ে ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/about/history.htm|title=Origins and history|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt; বিশিষ্ট ফৰাচী সমাজবাদী [[আলবাৰ থমাছ]] ইয়াৰ প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান হৈছিল।

মুকলি হতাশা আৰু তীব্ৰ সমালোচনাৰ মাজতো পুনৰ গঠন কৰা [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘসমূহৰ ফেডাৰেচন]]ে এই ব্যৱস্থাৰ সৈতে দ্ৰুতভাৱে খাপ খুৱাই লৈছিল। আই এফ টি ইউৱে ক্ৰমান্বয়ে আই এল অ'ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত প্ৰচাৰ আৰু দাবী উত্থাপনৰ কামৰ ওপৰত নিজৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যকলাপ কেন্দ্ৰীভূত কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Reiner Tosstorff|title=The International Trade-Union Movement and the Founding of the International Labour Organization|journal=International Review of Social History|year= 2005 |volume=50|issue=3|pages=399–433|doi=10.1017/S0020859005002166|url=http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319131726/http://orca-mwe.cf.ac.uk/3948/1/International_Trade-Union_Movement.pdf|archive-date=19 March 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

প্ৰতিষ্ঠাৰ সময়ত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আই এল অ'ৰ সদস্য নাছিল। কাৰণ আমেৰিকাৰ ছিনেটে জাতিসমূহৰ লীগৰ চুক্তি নাকচ কৰিছিল আৰু আমেৰিকাই ইয়াৰ কোনো সংস্থাত যোগদান কৰিব পৰা নাছিল। [[ফ্ৰেংকলিন ডেলানো ৰুজভেল্ট]] আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পিছত নতুন প্ৰশাসনে জাতিসমূহৰ লীগৰ সদস্য নোহোৱাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ বাবে পুনৰ চেষ্টা কৰিছিল। ১৯৩৪ চনৰ ১৯ জুনত আমেৰিকাৰ কংগ্ৰেছে ৰাষ্ট্ৰপতিক জাতিসমূহৰ লীগত যোগদান নকৰাকৈ আই এল অ'ত যোগদানৰ অনুমতি দি এটা যুটীয়া প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২২ জুনত আই এল অ'ই আমেৰিকাৰ চৰকাৰক সংস্থাটোত যোগদান কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনাই এটা প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। ১৯৩৪ চনৰ ২০ আগষ্টত আমেৰিকাৰ চৰকাৰে ইতিবাচক সঁহাৰি জনায় আৰু আই এল অ'ত নিজৰ আসন গ্ৰহণ কৰে।

{{Wide image|1919-ILC-secretariatstaff.jpg|950|১৯১৯ চনত ৱাশ্বিংটন ডি.চি.ত অনুষ্ঠিত প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ কৰ্মচাৰীসকল। সন্মুখত [[পান আমেৰিকান ইউনিয়ন ভৱন]]।}}

===যুদ্ধকাল আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘ===

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত ছুইজাৰলেণ্ড জাৰ্মান সেনাৰ দ্বাৰা পৰিৱেষ্টিত হৈ থকাৰ সময়ত আই এল অ'ৰ সঞ্চালক [[জন জি. ৱিনান্ট]]ে জেনেভা এৰি যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৪০ চনৰ আগষ্টত [[কানাডা]] চৰকাৰে আনুষ্ঠানিকভাৱে আই এল অ'ক [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]ত আশ্ৰয় ল'বলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। চল্লিশজন কৰ্মচাৰীক অস্থায়ী কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু তেওঁলোকে ১৯৪৮ চনলৈ মেকগিলৰ পৰা কাম কৰি থাকে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/support/lib/century/index2.htm|title=ILO|work=International Labour Organization|date=28 January 2024 }}&lt;/ref&gt;

১৯৪৬ চনত জাতিসমূহৰ লীগৰ অন্ত পৰাৰ পিছত আই এল অ' ৰাষ্ট্ৰসংঘ ব্যৱস্থাৰ প্ৰথম বিশেষায়িত সংস্থা হয়।&lt;ref name=&quot;e11022&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630004817/https://www.ilo.org/dyn/media/mediasearch.fiche?p_id=16023&amp;p_lang=en|archive-date=30 June 2017|title=Photo Gallery|year=2011|publisher=ILO|access-date=30 May 2011}}&lt;/ref&gt; সংশোধিত সংবিধানত সংস্থাটোৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য সম্পৰ্কীয় [[ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা]] (১৯৪৪) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

===শীতল যুদ্ধৰ সময়===

[[File:Minister of Labor Mr. Wilopo is having a conversation with the Deputy Director General of the ILO Dr. R. Rao.jpg|thumb|১৯৫০ চনৰ ১৫ মাৰ্চত তেতিয়াৰ ইণ্ডোনেছিয়াৰ শ্ৰম মন্ত্ৰী [[উইলোপো]]ৰ সৈতে আই এল অ'ৰ উপ-সঞ্চালক প্ৰধান আৰ. ৰাও]]

১৯৫০ৰ দশকৰ শেষৰফালৰ পৰা স্বাধীন হোৱা পূৰ্বৰ উপনিৱেশসমূহৰ সম্ভাৱ্য সদস্যপদৰ বাবে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ সংস্থাটোৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি পাইছিল। ১৯৬৩ চনৰ সঞ্চালক প্ৰধানৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে সম্ভাৱ্য নতুন সদস্যসকলৰ প্ৰয়োজনীয়তা স্বীকাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO: 'Programme and Structure of the ILO':report of the Director General, 1963.&lt;/ref&gt; বিশ্ব পৰিৱেশৰ এই পৰিৱৰ্তনসমূহৰ ফলত সংস্থাটোৰ ভিতৰৰ বিদ্যমান ৰাজনীতিত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছিল&lt;ref&gt;R. W. Cox, &quot;ILO: Limited Monarchy&quot; in R.W. Cox and H. Jacobson ''The Anatomy of Influence: Decision Making in International Organization'' Yale University Press, 1973 pp.102-138&lt;/ref&gt; আৰু ইয়াৰ ফলত পৰৱৰ্তী সময়ত সংস্থাটোৰ সৈতে আমেৰিকাৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল।

১৯৭০ চনৰ জুলাইত ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ এজন সহকাৰী সঞ্চালক প্ৰধান নিযুক্ত কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই আই এল অ'ৰ প্ৰতি দিয়া আৰ্থিক সহায়ৰ ৫০ শতাংশ বন্ধ কৰি দিছিল। এই নিযুক্তিৰ সমালোচনা আই এল অ'ৰ ব্ৰিটিছ সঞ্চালক প্ৰধান [[চি. উইলফ্ৰেড জেংকছ]] আৰু [[এ এফ এল–চি আই অ']]ৰ সভাপতি [[জৰ্জ মেনি]] আৰু নিউ জাৰ্চিৰ বিধায়ক [[জন ই. ৰুনি]]ৰ পৰা আহিছিল। অৱশেষত অৱশ্যে ধন পৰিশোধ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot;&gt;{{cite journal|last=Beigbeder|first=Yves|title=The United States' Withdrawal from the International Labor Organization|journal=Relations Industrielles / Industrial Relations|year=1979|volume=34|issue=2|pages=223–240|url=http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|doi=10.7202/028959ar|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609070528/http://www.erudit.org/revue/ri/1979/v34/n2/028959ar.pdf|archive-date=9 June 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Communication from the Government of the United States|url=http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf |publisher=International Labour Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063409/http://www.ilo.org/public/libdoc/ilo/GB/198/GB.198_22_11_engl.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}. United States letter dated 5 November 1975 containing notice of withdrawal from the International Labour Organization.&lt;/ref&gt;

[[File:Tripartite.png|thumb|১৯৭৬ চনৰ [[ত্ৰিপাক্ষিক পৰামৰ্শ অভিসন্ধি]]ৰ অনুমোদনসমূহ]]

১৯৭৫ চনৰ ১২ জুনত আই এল অ'ই [[পেলেষ্টাইন মুক্তি সংস্থা]]ক ইয়াৰ সভাসমূহত পৰ্যবেক্ষকৰ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিবলৈ ভোটদান কৰে। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ইজৰাইলৰ প্ৰতিনিধিসকলে সভাখন ত্যাগ কৰে। ইয়াৰ পিছত [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিনিধি সভা]]ই ধন ৰখাই থোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৭৫ চনৰ ৬ নৱেম্বৰত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি যোৱাৰ জাননী দিয়ে। ইয়াৰ মতে সংস্থাটো ৰাজনৈতিকভাৱে প্ৰভাৱিত হৈছিল। আমেৰিকাই লগতে মত প্ৰকাশ কৰিছিল যে সাম্যবাদী দেশসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰকৃত &quot;ত্ৰিপাক্ষিক&quot; নাছিল। ১৯৭৭ চনৰ ১ নৱেম্বৰত এই প্ৰত্যাহাৰ কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref name=&quot;Beigbeder1979&quot; /&gt;

সংস্থাটোৰ পৰা কিছু সুবিধা লাভ কৰাৰ পিছত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ ১৯৮০ চনত পুনৰ আই এল অ'ত যোগদান কৰে। এই ঘটনাই আংশিকভাৱে আই এল অ'ৰ মানৱ অধিকাৰকেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা আঁতৰি [[ৱাশ্বিংটন সহমত]]ৰ সমৰ্থনৰ দিশলৈ পৰিৱৰ্তনত ভূমিকা লৈছিল। অৰ্থনীতিবিদ [[গাই ষ্টেণ্ডিং]]ৰ মতে আই এল অ'ই গাঁথনিগত বৈষম্য হ্ৰাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ পৰা নিয়োগৰ সমতাৰ প্ৰচাৰ কৰা সংস্থালৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;Standing2008&quot;&gt;{{cite journal|last=Standing|first=Guy|title=The ILO: An Agency for Globalization?|journal=Development and Change|year=2008|volume=39|issue=3|pages=355–384|url=http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|access-date=4 August 2012|doi=10.1111/j.1467-7660.2008.00484.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013085605/http://www.unhistory.org/pdf/StandingILO.pdf|archive-date=13 October 2013}}&lt;/ref&gt;

১৯৮১ চনত [[পোলেণ্ড]] চৰকাৰে [[সামৰিক আইন]] ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ ফলত [[ছলিডাৰ্নোস্ক]]ৰ কাৰ্যকলাপ বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু ইয়াৰ বহু নেতা আৰু সদস্যক আটক কৰা হয়। আই এল অ'ৰ সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা সমিতিয়ে ১৯৮২ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনত পোলেণ্ডৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ দাখিল কৰে। তদন্তৰ বাবে গঠন কৰা এখন আয়োগে পোলেণ্ডে [[সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আৰু সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা অভিসন্ধি|আই এল অ'ৰ ৮৭ নং অভিসন্ধি]] আৰু [[সংগঠন কৰাৰ অধিকাৰ আৰু সামূহিক দৰ-দাম অভিসন্ধি, ১৯৪৯|৯৮ নং অভিসন্ধি]] উলংঘা কৰা বুলি বিচাৰি পায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C087|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_Ilo_Code:C098|title=ILO Conventions No. 98|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; পোলেণ্ডে ১৯৫৭ চনত এই অভিসন্ধিসমূহ অনুমোদন কৰিছিল। আই এল অ' আৰু আন বহু দেশ আৰু সংস্থাই পোলেণ্ড চৰকাৰৰ ওপৰত চাপ প্ৰয়োগ কৰিছিল। অৱশেষত ১৯৮৯ চনত চৰকাৰে ছলিডাৰ্নোস্কক আইনগত মৰ্যাদা দিয়ে। সেই বছৰতে চৰকাৰ আৰু ছলিডাৰ্নোস্কৰ মাজত এখন গোলমেজ আলোচনা অনুষ্ঠিত হয়। তাত আই এল অ'ৰ নীতি অনুসৰি সংগঠনটোৰ পুনৰ আইনী স্বীকৃতিৰ চৰ্তসমূহত সন্মতি প্ৰকাশ কৰা হয়। চৰকাৰে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত পোলেণ্ডত প্ৰথম মুক্ত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰাৰ বাবেও সন্মতি দিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.ilo.org/budapest/information-resources/press-releases/WCMS_477275/lang--en/index.htm|title=The ILO and the story of Solidarnoc|website=International Labour Organization|date=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;

==কাৰ্যালয়সমূহ==

===আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়===

[[File:Cwr aerial 1937.jpg|thumb|[[উইলিয়াম ৰেপাৰ্ড কেন্দ্ৰ]], ১৯২৬ৰ পৰা ১৯৭৪লৈ আই এল অ'ৰ আসন; বৰ্তমান [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়]]

আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ছুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভাত অৱস্থিত। ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰথম কেইমাহমান সংস্থাটোৰ কাৰ্যালয় লণ্ডনত আছিল। ১৯২০ চনৰ গ্ৰীষ্মকালত ই জেনেভালৈ স্থানান্তৰিত হয়। জেনেভাত ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰৰ আৰিয়ানা সম্পত্তিত আছিল। সেই ভৱনটোত পূৰ্বতে থুডিকাম আবাসিক বিদ্যালয় আছিল আৰু বৰ্তমান [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰেড ক্ৰছ সমিতি]]ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আছে। কাৰ্যালয়ৰ কাম বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ১৯২৬ চনত জেনেভা হ্ৰদৰ পাৰত এটা উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত মুখ্য কাৰ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ইয়াৰ নক্সা কৰিছিল [[জৰ্জ এপিটো]]ই। বৰ্তমান এই ভৱনটো [[বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা]]ৰ কাৰ্যালয়।

[[দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ]]ৰ সময়ত কাৰ্যালয়টো সাময়িকভাৱে কানাডাৰ [[মণ্ট্ৰিয়েল]]ৰ [[মেকগিল বিশ্ববিদ্যালয়]]লৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল।

বৰ্তমান আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় প্ৰেগনি পাহাৰত, ইয়াৰ প্ৰথম কাৰ্যালয়ৰ ওচৰতে অৱস্থিত। [[ইউজিন বোডুৱাঁ]], [[পিয়েৰ লুইজি নেৰভি]] আৰু [[আলবাৰ্টো কামেনজিণ্ড]]ৰ নক্সাত নিৰ্মিত এই দ্বি-অৱতল আয়তাকাৰ ভৱনটো ১৯৬৯ চনৰ পৰা ১৯৭৪ চনৰ ভিতৰত কঠোৰ যুক্তিবাদী স্থাপত্যশৈলীত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। নিৰ্মাণৰ সময়ত ই ছুইজাৰলেণ্ডৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰশাসনিক ভৱন আছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/mission-and-objectives/features/WCMS_649270/lang--en/index.htm|title=A house for social justice - past, present and future|website=International Labour Organization|date=9 November 2018|access-date=8 December 2020}}&lt;/ref&gt;

===আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

* [[আফ্ৰিকা]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[আবিদজান]], ক'ট দিভোৱাৰ
* [[এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চল]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেংকক]], থাইলেণ্ড
* [[ইউৰোপ]] আৰু [[মধ্য এছিয়া]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[জেনেভা]], ছুইজাৰলেণ্ড
* [[লেটিন আমেৰিকা]] আৰু [[কেৰিবিয়ান]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[লিমা]], পেৰু
* [[আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহ]]ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়, [[বেইৰুট]], লেবানন

===উপ-আঞ্চলিক কাৰ্যালয়===

এইবোৰক &quot;মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থান কাৰিকৰী সহায়তা দল&quot; বুলি কোৱা হয়। এই দলসমূহে নিজৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত কেইবাখনো দেশৰ কাম-কাজত কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়।

[[File:OIT Santiago 20200127 06.jpg|thumb|[[ছাণ্টিয়াগো]]ত আই এল অ'ৰ কাৰ্যালয়]]

* উত্তৰ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[কায়ৰো]], ইজিপ্ত
* পশ্চিম আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ডাকাৰ]], ছেনেগাল
* পূব আৰু দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প্ৰিটোৰিয়া]], দক্ষিণ আফ্ৰিকা
* মধ্য আফ্ৰিকাৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[য়াউণ্ডে]], কেমেৰুণ
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেইৰুট, লেবানন
* দক্ষিণ এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[নতুন দিল্লী]], ভাৰত
* পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, বেংকক, থাইলেণ্ড
* মধ্য আৰু পূব ইউৰোপৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[বুদাপেষ্ট]], হাংগেৰী
* পূব ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[মস্কো]], ৰাছিয়া
* এণ্ডিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, লিমা, পেৰু
* কেৰিবিয়ান দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[প'ৰ্ট অৱ স্পেইন]], ট্ৰিনিদাদ আৰু ট'বাগো
* মধ্য আমেৰিকাৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছান জোছে]], ক'ষ্টা ৰিকা
* লেটিন আমেৰিকাৰ দক্ষিণ ক'নৰ দেশসমূহৰ কাৰিকৰী সহায়তা দল, [[ছাণ্টিয়াগো]], চিলি

===দেশীয় আৰু যোগাযোগ কাৰ্যালয়===

* আফ্ৰিকাত: [[আবিদজান]], [[আবুজা]], [[আদিছ আবাবা]], [[আলজিয়াৰ্ছ]], [[আন্তানানাৰিভো]], কায়ৰো, ডাকাৰ, [[দাৰ এছ ছালাম]], [[হাৰাৰে]], [[কিনছাছা]], [[লুছাকা]], প্ৰিটোৰিয়া, য়াউণ্ডে
* আৰব ৰাষ্ট্ৰসমূহত: বেইৰুট, [[দোহা]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2019/10/1049471|title = New labour laws in Qatar benefiting migrant workers a 'momentous step forward': ILO|date = 17 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/beirut/media-centre/news/WCMS_627158/lang--en/index.htm|title=ILO inaugurates its first project office in Qatar|date=30 April 2018}}&lt;/ref&gt; [[জেৰুজালেম]]
* এছিয়া আৰু প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত: বেংকক, [[বেইজিং]], [[কলম্বো]], [[ঢাকা]], [[হানোই]], [[ইছলামাবাদ]], [[জাকাৰ্টা]], [[কাবুল]], [[কাঠমাণ্ডু]], [[মেনিলা]], নতুন দিল্লী, [[ছুভা]], [[টকিঅ']], [[য়াংগুন]]
* ইউৰোপ আৰু মধ্য এছিয়াত: [[আংকাৰা]], [[বাৰ্লিন]], [[ব্ৰাছেলছ]], বুদাপেষ্ট, [[লিছবন]], [[মাদ্ৰিদ]], মস্কো, [[পেৰিছ]], [[ৰোম]]
* আমেৰিকাত: [[ব্ৰাছিলিয়া]], [[বুয়েনছ আয়াৰ্ছ]], [[মেক্সিকো চহৰ]], [[নিউয়ৰ্ক]], লিমা, প'ৰ্ট অৱ স্পেইন, ছান জোছে, ছাণ্টিয়াগো, [[ৱাশ্বিংটন ডি.চি.]]
==কাৰ্যকলাপ==
[[File:ILO Hall 2025.jpg|thumb|upright|জেনেভাত থকা আই এল অ'ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ভৱনৰ মাজভাগৰ হল]]

===অভিসমূহ===
{{main|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ অভিসমূহৰ তালিকা}}

২০২৬ চনলৈকে আই এল অ'ই ১৯৩টা অভিসম গ্ৰহণ কৰিছিল। এই অভিসমসমূহ চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিৰ ভোটৰ দ্বাৰা পৰ্যাপ্তসংখ্যক অনুমোদন লাভ কৰাৰ পিছত কাৰ্যকৰী হয়। অৱশ্যে অনুমোদন লাভ নকৰিলেও আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহক [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড]] হিচাপে গণ্য কৰা হয়। কোনো অভিসম কাৰ্যকৰী হোৱাৰ পিছত ইয়াক অনুমোদন কৰা দেশসমূহে ইয়াৰ বিধানসমূহ প্ৰয়োগ কৰাৰ আইনী বাধ্যবাধকতা লাভ কৰে।

প্ৰতি বছৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ মানদণ্ড প্ৰয়োগ সমিতিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড উলংঘনৰ অভিযোগসমূহৰ কেইবাটাও পৰীক্ষা কৰে। চৰকাৰসমূহে তেওঁলোকে অনুমোদন কৰা অভিসমসমূহৰ বাধ্যবাধকতা কিমানদূৰ পালন কৰিছে সেই বিষয়ে প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিব লাগে। সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে অনুমোদন নকৰা অভিসমসমূহৰো পৰামৰ্শৰ দৰে একে আইনী শক্তি থাকে।

১৯৯৮ চনত ৮৬সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে ''[[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণা]]'' গ্ৰহণ কৰে। এই ঘোষণাত চাৰিটা মৌলিক নীতি উল্লেখ কৰা হৈছে:&lt;ref name=&quot;ILO-Declaration&quot;&gt;{{cite web |year=1998 |title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work |url=http://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm |access-date=16 August 2012 |work=Rights at Work |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

* শ্ৰমিকসকলৰ মুক্তভাৱে সংগঠিত হোৱা আৰু [[সামূহিক দৰ-দাম|সামূহিক দৰ-দাম কৰাৰ]] অধিকাৰ
* [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম|জোৰপূৰ্বক আৰু বাধ্যতামূলক শ্ৰম]]ৰ অৱসান
* [[শিশু শ্ৰম]]ৰ অৱসান
* [[নিয়োগত বৈষম্য|শ্ৰমিকসকলৰ মাজত অন্যায় বৈষম্য]]ৰ অৱসান

আই এল অ'ৰ মতে ইয়াৰ সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে সংশ্লিষ্ট আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহত অন্তৰ্ভুক্ত এই নীতিসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে সন্মান কৰাৰ বাবে কাম কৰাৰ বাধ্যবাধকতা আছে। এই মৌলিক নীতিসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা আই এল অ'ৰ অভিসমসমূহ এতিয়া অধিকাংশ সদস্য ৰাষ্ট্ৰই অনুমোদন কৰিছে।&lt;ref&gt;See the list of ratifications at {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120524225645/http://www.ilo.org/ilolex/english/docs/declworld.htm|title=Ilo.org}}&lt;/ref&gt;

প্ৰটোকলসমূহ সদায় অভিসমৰ সৈতে জড়িত থাকে। এইবোৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি হ'লেও নিজাববীয়াকৈ অস্তিত্ব নাথাকে। অভিসমৰ দৰে প্ৰটোকলসমূহো অনুমোদন কৰিব পাৰি।

পৰামৰ্শসমূহৰ অভিসমৰ দৰে বাধ্যতামূলক শক্তি নাথাকে আৰু সেইবোৰ অনুমোদনৰ অধীন নহয়। অভিসমৰ সৈতে একে সময়তে পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰি অভিসমৰ অতিৰিক্ত বা অধিক বিশদ বিধান যোগ কৰিব পাৰি। আন কিছুমান ক্ষেত্ৰত পৰামৰ্শ পৃথকভাৱে গ্ৰহণ কৰিব পাৰি আৰু কোনো নিৰ্দিষ্ট অভিসমৰ সৈতে সম্পৰ্ক নথকা বিষয় সামৰি ল'ব পাৰে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Recommendations |url=http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12010:0::NO::: |website=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;

===আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন===

আই এল অ'ই বছৰত এবাৰ জেনেভাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলন অনুষ্ঠিত কৰে। এই সন্মিলনত অভিসম আৰু পৰামৰ্শকে ধৰি আই এল অ'ৰ বিস্তৃত নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite web |title=International Labour Conference |url=http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/international-labour-conference/lang--en/index.htm |access-date=24 May 2012 |publisher=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; এই সন্মিলনক &quot;আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংসদ&quot; বুলিও কোৱা হয়। ইয়াত আই এল অ'ৰ সাধাৰণ নীতি, কৰ্মসূচী আৰু বাজেটৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা হয় আৰু পৰিচালনা পৰিষদ নিৰ্বাচন কৰা হয়।

প্ৰথমখন সন্মিলন ১৯১৯ চনত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref name=&quot;vittin&quot;&gt;Vittin-Balima, C., [https://library.fes.de/pdf-files/gurn/00067.pdf Migrant workers: The ILO standards], archived at ''Bibliothek der Friedrich-Ebert-Stiftung'', accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt; ওপৰৰ [[#যুদ্ধৰ মাজৰ সময়|যুদ্ধৰ মাজৰ সময়]] অংশ চাওক।

প্ৰতিখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰক দুজন চৰকাৰী প্ৰতিনিধি, এজন নিয়োগকৰ্তা প্ৰতিনিধি আৰু এজন শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিৰে গঠিত এটা প্ৰতিনিধিদলে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সকলো প্ৰতিনিধিৰ নিজা ভোটাধিকাৰ থাকে আৰু প্ৰতিখন সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ জনসংখ্যা যিমানেই নহওক কিয় সকলো ভোটৰ মূল্য সমান। নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক প্ৰতিনিধিসকলক সাধাৰণতে সংশ্লিষ্ট দেশৰ নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিকসকলৰ সৰ্বাধিক প্ৰতিনিধিত্বশীল ৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনৰ সৈতে আলোচনা কৰি নিৰ্বাচন কৰা হয়। সাধাৰণতে শ্ৰমিক আৰু নিয়োগকৰ্তা প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ভোটদানৰ মাজত সমন্বয় কৰে। সকলো প্ৰতিনিধিৰ সমান অধিকাৰ থাকে আৰু তেওঁলোকে কোনো গোট হিচাপে ভোট দিবলৈ বাধ্য নহয়।

প্ৰতিনিধিসকলে পৰামৰ্শদাতা আৰু বিকল্প প্ৰতিনিধিৰ সৈতে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---relconf/documents/meetingdocument/wcms_844627.pdf Final list of delegations, International Labour Conference, 110th Session, 2022], accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt; সকলো প্ৰতিনিধিৰ সমান অধিকাৰ থাকে। তেওঁলোকে মুক্তভাৱে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰিব পাৰে আৰু নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি ভোট দিব পাৰে। মতামতৰ এই বৈচিত্ৰ্যই অতি বৃহৎ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা বা [[সৰ্বসন্মতি|সৰ্বসন্মতিক্ৰমে]] সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাত বাধা নিদিয়ে।&lt;ref&gt;{{cite web |title=The International Labour Conference | url=https://cbsd.ilo.org/cbsd_initiatives/international-labour-conference | publisher=International Labour Organization | access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰীসকলেও সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে। চৰকাৰী আৰু অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনসমূহেও পৰ্যবেক্ষক হিচাপে সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ কৰে।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ ১০৯সংখ্যক অধিৱেশন ২০২০ চনৰ পৰা পিছুৱাই ২০২১ চনৰ মে' মাহত অনুষ্ঠিত কৰা হয়। [[ক'ভিড-১৯ মহামাৰী]]ৰ বাবে সন্মিলনখন অনলাইনত অনুষ্ঠিত হৈছিল। ২০২১ চনৰ ২০ মে'ত [[জেনেভা]]ত প্ৰথম বৈঠক অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু তাত বিষয়ববীয়া নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত জুন, নৱেম্বৰ আৰু ডিচেম্বৰ মাহত বৈঠক অনুষ্ঠিত হয়।&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2021 |title=109th International Labour Conference to be held virtually, opening in May |url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_791932/lang--en/index.htm}}&lt;/ref&gt; ১১০সংখ্যক অধিৱেশন ২০২২ চনৰ ২৭ মে'ৰ পৰা ১১ জুনলৈ অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://ilo-live-frontend.netlify.app/events/110th-international-labour-conference-2022-05 110th International Labour Conference], accessed 25 September 2022&lt;/ref&gt; ১১১সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধিৱেশন ২০২৩ চনৰ জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/ilc/ILCSessions/111/lang--en/index.htm 111th Session of the International Labour Conference], 5–16 June 2023, accessed 15 December 2023&lt;/ref&gt;

===বিশ্বজনীন মঞ্চৰ বৈঠক===

আই এল অ'ই ব্যৱসায় আৰু নিয়োগৰ নিৰ্দিষ্ট খণ্ডসমূহৰ সৈতে জড়িত বিষয়ত নিয়মীয়াকৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ত্ৰিপাক্ষিক সমাৱেশ আৰু বিশ্বজনীন আলোচনাৰ মঞ্চ আয়োজন কৰে।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/sector/activities/sectoral-meetings/lang--en/index.htm Sectoral meetings], accessed 19 January 2024&lt;/ref&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১১ চনত বিশ্বব্যাপী জাহাজ পৰিবহণৰ বাবে [[আন্তঃমাধ্যমিক পাত্ৰ|পাত্ৰ]] পেকেজিং কৰাৰ সময়ত [[যোগান শৃংখল]]ৰ সুৰক্ষা আৰু ২০১২ চনত [[শৈশৱৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষা]]ৰ নিয়োগৰ পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;ILO, [https://www.ilo.org/global/docs/WCMS_151472/lang--en/index.htm &quot;Any fool can stuff a container?&quot;: ILO to discuss safety in growing container industry], published 14 February 2011, accessed 19 January 2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |author=ILO |url= |title=Early childhood education and educators: Global Dialogue Forum on Conditions of Personnel in Early Childhood Education, Geneva, 22–23 February 2012 |publisher=International Labour Office, Sectoral Activities Department |year=2012 |isbn= |location=Geneva}}&lt;/ref&gt;

===শ্ৰম পৰিসংখ্যা===

আই এল অ' শ্ৰম পৰিসংখ্যাৰ এটা প্ৰধান উৎস। সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে শ্ৰমৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ দিশত তেওঁলোকৰ অগ্ৰগতি নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ শ্ৰম পৰিসংখ্যা গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। পৰিসংখ্যাগত কামৰ অংশ হিচাপে আই এল অ'ই কেইবাটাও তথ্যভাণ্ডাৰ পৰিচালনা কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/global/statistics-and-databases/lang--en/index.htm|title=ILO statistics overview|work=International Labour Organization|date=16 April 2024 }}&lt;/ref&gt; এই তথ্যভাণ্ডাৰত ২০০খনতকৈ অধিক দেশৰ ১১টা প্ৰধান তথ্য শৃংখলা অন্তৰ্ভুক্ত আছে। ইয়াৰ উপৰি আই এল অ'ই কেইবাখনো শ্ৰম পৰিসংখ্যাৰ সংকলন প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত ''শ্ৰম বজাৰৰ মুখ্য সূচক''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/empelm/what/WCMS_114240/lang--en/index.htm|title=Key Indicators of the Labour Market (KILM)|work=International Labour Organization|date=11 December 2013 }}&lt;/ref&gt; অন্যতম। ইয়াত শ্ৰম অংশগ্ৰহণৰ হাৰ, নিয়োগ, নিবনুৱা, শিক্ষাগত অৰ্হতা, শ্ৰম ব্যয় আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ২০টা মুখ্য সূচক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। এই সূচকসমূহৰ বহুতো আন সংগঠনে প্ৰস্তুত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, [[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম তুলনাৰ বিভাগ|আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম তুলনা বিভাগ]] আৰু [[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম পৰিসংখ্যা ব্যুৰো|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম পৰিসংখ্যা ব্যুৰো]]ৱে উৎপাদন খণ্ডৰ ঘণ্টাভিত্তিক পাৰিশ্ৰমিকৰ সূচক প্ৰস্তুত কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kilm.ilo.org/KILMnetBeta/pdf/kilm17EN-2009.pdf|website=International Labour Organization, KILM 17|title=Hourly compensation costs|access-date=2 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711163957/http://kilm.ilo.org/KILMnetBeta/pdf/kilm17EN-2009.pdf|archive-date=11 July 2012}}&lt;/ref&gt;

[[আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগ|আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্ৰম বিভাগ]]ে প্ৰতি বছৰে ''[[শিশু শ্ৰম বা জোৰপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা|শিশু শ্ৰম বা জোৰপূৰ্বক শ্ৰমেৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকা]]'' প্ৰকাশ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|title=List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor|work=U.S. Department of Labor |access-date=9 January 2015|archive-date=12 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112004718/https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/}}&lt;/ref&gt; এই তালিকাখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম পৰিক্ৰমা ব্যুৰোৱে প্ৰকাশ কৰে। ২০১৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত প্ৰকাশিত সংশোধিত সংস্কৰণত মুঠ ৭৪খন দেশ আৰু ১৩৬বিধ সামগ্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

আই এল অ' [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৮|বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৮]]ৰ ১৭টা সূচকৰ ভিতৰত ৯টা সূচকৰ দায়িত্বশীল সংস্থা।&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.ilo.org/publications/time-act-sdg-8-integrating-decent-work-sustained-growth-and-environmental-0 |title=Time to act for SDG 8: integrating decent work, sustained growth and environmental integrity |date=2019 |publisher=International Labour Office |isbn=978-92-2-133677-8 |location=Geneva}}&lt;/ref&gt;{{Rp|5}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Sustainable Development Goal #8: Decent Work and Economic Growth |url=https://www.ilo.org/topics-and-sectors/decent-work-and-2030-agenda-sustainable-development/sustainable-development-goal-8-decent-work-and-economic-growth |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; এই লক্ষ্যৰ বিষয় হৈছে &quot;উপযুক্ত শ্ৰম আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ&quot;।&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web |title=United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/2018/CES_39.pdf |access-date=September 19, 2020 |website=United Nations, Geneva}}&lt;/ref&gt; উদাহৰণস্বৰূপে, আই এল অ' লক্ষ্য ৮.খৰ সূচক ৮.খ.১ৰ দায়িত্বশীল সংস্থা। এই লক্ষ্যৰ ভাষ্য হৈছে: &quot;২০২০ চনৰ ভিতৰত যুৱ নিয়োগৰ বাবে এখন বিশ্বজনীন কৌশল প্ৰস্তুত আৰু কাৰ্যকৰী কৰা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিশ্বজনীন নিয়োগ চুক্তি ৰূপায়ণ কৰা।&quot;&lt;ref name=&quot;:172&quot;&gt;United Nations (2017) Resolution adopted by the General Assembly on 6 July 2017, [[:File:A RES 71 313 E.pdf|Work of the Statistical Commission pertaining to the 2030 Agenda for Sustainable Development]] ([https://undocs.org/A/RES/71/313 A/RES/71/313])&lt;/ref&gt; সেই অনুসৰি বিশ্বজনীন যুৱ সবলীকৰণ কৌশলৰ অগ্ৰগতিৰ বাবে তথ্য সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব আই এল অ'ৰ।&lt;ref name=&quot;:43&quot;&gt;{{Cite web |title=United Nations (2018) Economic and Social Council, Conference of European Statisticians, Geneva |url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/documents/ece/ces/2018/CES_39.pdf |access-date=September 19, 2020 |website=United Nations, Geneva}}&lt;/ref&gt;

===প্ৰশিক্ষণ আৰু শিক্ষাদানৰ একক===

[[আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ]] ইটালীৰ [[তুৰিন]]ত অৱস্থিত।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.itcilo.org/en|title=ITCILO – International Training Center|access-date=21 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710093243/http://www.itcilo.org/en|archive-date=10 July 2015}}&lt;/ref&gt; তুৰিন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আইন বিভাগৰ সৈতে একেলগে এই কেন্দ্ৰই আই এল অ'ৰ বিষয়া আৰু সচিবালয়ৰ সদস্যসকলৰ বাবে প্ৰশিক্ষণৰ লগতে বিভিন্ন শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়। কেন্দ্ৰটোৱে প্ৰতি বছৰে বিশ্বৰ প্ৰায় ১১,০০০ লোকৰ বাবে ৪৫০টাতকৈ অধিক প্ৰশিক্ষণ আৰু শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰকল্প আগবঢ়ায়।

উদাহৰণস্বৰূপে, কেন্দ্ৰটোৱে উন্নয়ন পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰত [[আইনৰ স্নাতকোত্তৰ|আইনৰ স্নাতকোত্তৰ]] কাৰ্যসূচী আগবঢ়ায়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে সহযোগিতা আৰু উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰৰ পেছাদাৰীসকলক বিশেষভাৱে প্ৰশিক্ষিত কৰা।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.llm-guide.com/university/564/universita-di-torino-turin-university-wipo-worldwide-academy|title=LLM Guide (IP LLM) – University of Torino, Faculty of Law|website=llm-guide.com|access-date=2 June 2012|archive-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318082321/http://www.llm-guide.com/university/564/universita-di-torino-turin-university-wipo-worldwide-academy}}&lt;/ref&gt;

==বিষয়সমূহৰ প্ৰতি সঁহাৰি==

===শিশু শ্ৰম===

[[File:Minimum age convention.png|thumb|আই এল অ'ৰ [[সৰ্বনিম্ন বয়স অভিসম, ১৯৭৩|১৯৭৩ চনৰ সৰ্বনিম্ন বয়স অভিসম]]ৰ পক্ষভুক্ত দেশসমূহ আৰু তেওঁলোকে নিৰ্ধাৰণ কৰা সৰ্বনিম্ন বয়স: বেঙুনীয়া, ১৪ বছৰ; সেউজীয়া, ১৫ বছৰ; নীলা, ১৬ বছৰ]][[File:Child labour in Madagascar.jpg|thumb|এই কমবয়সীয়া ল'ৰাসকল বিশ্বৰ শিশু শ্ৰমত জড়িত লাখ লাখ শিশুৰ ভিতৰত অন্যতম। তেওঁলোকে মাদাগাস্কাৰৰ অন্তছিৰাবেৰ এটা ইটাভাতাত কাম কৰে।]][[শিশু শ্ৰম]]ক সাধাৰণতে এনে কাম হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰা হয় যিয়ে শিশুৰ শৈশৱ, সম্ভাৱনা আৰু মৰ্যাদা কাঢ়ি লয় আৰু তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ ক্ষতি কৰে। ''শিশু শ্ৰম'' বুলিলে শিশুৰ বাবে মানসিক, শাৰীৰিক, সামাজিক বা নৈতিকভাৱে বিপজ্জনক আৰু ক্ষতিকাৰক কামক বুজায়। ইয়াৰ উপৰি এনে কামে শিশুৰ বিদ্যালয়ত উপস্থিত থকাৰ সুযোগ কাঢ়ি লৈ, অকালতে বিদ্যালয় এৰিবলৈ বাধ্য কৰি বা অত্যধিক দীঘলীয়া আৰু কঠিন কামৰ সৈতে বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা একেলগে চলাবলৈ বাধ্য কৰি তেওঁলোকৰ শিক্ষাত বাধা দিব পাৰে।&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ahmady, Kameel 2021:[[Traces of Exploitation in the World of Childhood]] (A Comprehensive Research on Forms, Causes and Consequences of Child Labour in Iran). Avaye Buf Publisher, Denmark.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Child labour |url=https://www.unicef.org/protection/child-labour |access-date=2024-06-10 |website=UNICEF |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Child labour has a profound impact on the health and wellbeing of children |url=https://international-partnerships.ec.europa.eu/news-and-events/stories/child-labour-has-profound-impact-health-and-wellbeing-children_en |access-date=2024-06-10 |website=European Commission |language=en}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ৰ [[শিশু শ্ৰম বিলোপৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যসূচী]] ১৯৯২ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ক্ৰমান্বয়ে শিশু শ্ৰম বিলোপ কৰা। ইয়াৰ বাবে দেশসমূহৰ সমস্যা মোকাবিলা কৰাৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰা আৰু শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিশ্বজনীন আন্দোলন আগবঢ়োৱা হৈছিল। বৰ্তমান এই কাৰ্যসূচী ৮৮খন দেশত চলি আছে। ২০০৮ চনত কাৰিকৰী সহযোগিতা প্ৰকল্পৰ বাবে ইয়াৰ বাৰ্ষিক ব্যয় ৬১ নিযুত মাৰ্কিন ডলাৰতকৈ অধিক হৈছিল। ই বিশ্বৰ এই ধৰণৰ সৰ্ববৃহৎ কাৰ্যসূচী আৰু আই এল অ'ৰ এককভাৱে সৰ্ববৃহৎ কাৰ্যকৰী কাৰ্যসূচী।

বছৰবোৰৰ সৈতে এই কাৰ্যসূচীৰ সহযোগীৰ সংখ্যা আৰু পৰিসৰ বৃদ্ধি পাইছে। বৰ্তমান ইয়াৰ অংশীদাৰসকলৰ ভিতৰত নিয়োগকৰ্তা আৰু শ্ৰমিক সংগঠন, অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰু চৰকাৰী সংস্থা, ব্যক্তিগত ব্যৱসায়, সম্প্ৰদায়ভিত্তিক সংগঠন, বেচৰকাৰী সংস্থা, সংবাদ মাধ্যম, সংসদ সদস্য, ন্যায়পালিকা, বিশ্ববিদ্যালয়, ধৰ্মীয় গোট আৰু শিশু তথা তেওঁলোকৰ পৰিয়াল অন্তৰ্ভুক্ত।

শিশু শ্ৰম বিলোপৰ বাবে আই এল অ'ৰ এই কাৰ্যসূচীৰ কাম আই এল অ'ৰ উপযুক্ত শ্ৰম কাৰ্যসূচীৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ilo.org/global/Themes/Decentwork/lang--en/index.htm |title=Decent work - Themes |access-date=2008-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509195231/http://www.ilo.org/global/Themes/Decentwork/lang--en/index.htm |archive-date=9 May 2008}}&lt;/ref&gt; শিশু শ্ৰমে শিশুসকলক উন্নত ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা আৰু শিক্ষা লাভ কৰাত বাধা দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Von Braun|first=Joachim|editor= Von Braun|title=Employment for poverty reduction and food security|url=https://books.google.com/books?id=7q1ZUsatasIC&amp;pg=PA35|access-date=20 June 2010|series=IFPRI Occasional Papers|year=1995|publisher=Intl Food Policy Res Inst|isbn=978-0-89629-332-8|page=35}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই প্ৰতি চাৰি বছৰৰ মূৰে মূৰে শিশু শ্ৰম বিলোপৰ বাবে এখন বিশ্বজনীন সন্মিলন আয়োজন কৰে। সৰ্বশেষ সন্মিলনখন ২০২২ চনৰ ১৫ মে'ৰ পৰা ২০ মে'লৈ দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ডাৰবানত অনুষ্ঠিত হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=5th Global Conference on the Elimination of Child Labour |url=https://www.5thchildlabourconf.org/en/home |access-date=2022-06-07 |website=www.5thchildlabourconf.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই ২০০২ চনৰ পৰা প্ৰতি বছৰে ১২ জুনত [[বিশ্ব শিশু শ্ৰম বিৰোধী দিৱস]] পালন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিশ্বজুৰি শিশু শ্ৰমৰ সমস্যাৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰা আৰু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা গ্ৰহণত উৎসাহিত কৰা। এই দিৱসে বিশেষভাৱে দাসত্ব আৰু শিশু সৈনিকৰ ব্যৱহাৰ বিলোপৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।&lt;ref&gt;{{Cite news |author=United Nations |title=World Day Against Child Labour - Background |url=https://www.un.org/en/observances/world-day-against-child-labour/background |access-date=2024-04-08 |work=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;

====খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ ব্যতিক্ৰম====

শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন সাংস্কৃতিক দৃষ্টিভংগীৰ বাবে আই এল অ'ই সাংস্কৃতিক সংবেদনশীলতা বিবেচনা কৰা কেইবাটাও নীতি বিকশিত কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ১৬৯, ১০৭, ১৩৮ আৰু ১৮২ নম্বৰৰ অভিসম অন্তৰ্ভুক্ত। এইবোৰৰ উদ্দেশ্য হৈছে খিলঞ্জীয়া সংস্কৃতি, পৰম্পৰা আৰু পৰিচয় সুৰক্ষিত কৰা। ১৩৮ আৰু ১৮২ নম্বৰৰ অভিসমে [[শিশু শ্ৰম]]ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। আনহাতে ১০৭ আৰু ১৬৯ নম্বৰৰ অভিসমে [[খিলঞ্জীয়া লোক|খিলঞ্জীয়া]] আৰু [[জনজাতীয় লোক|জনজাতীয় লোকসকল]]ৰ অধিকাৰ আগবঢ়ায় আৰু নিজৰ উন্নয়নৰ অগ্ৰাধিকাৰ নিজে নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে।&lt;ref name=&quot;Larsen&quot;&gt;{{cite book|last=Larsen|first=P.B.|title=Indigenous and tribal children: assessing child labour and education challenges.|publisher=International Programme on the Elimination of Child Labour (IPEC), International Labour Office.}}&lt;/ref&gt;

বহু খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ত,{{example needed|date=July 2019}} পিতৃ-মাতৃয়ে বিশ্বাস কৰে যে কাম কৰা আৰু দৈনন্দিন জীৱনত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ জৰিয়তে শিশুৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱন শিক্ষা লাভ কৰে। কামক শিশুসকলৰ ভৱিষ্যৎ জীৱনৰ কামৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা এক শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া হিচাপে দেখা হয়।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Guidelines for Combating Child Labour Among Indigenous Peoples|date=2006|publisher=International Labour Organization|location=Geneva|isbn=978-92-2-118748-6|url=http://www.ilo.org/publns}}&lt;/ref&gt; পৰিয়াল আৰু শিশুৰ কল্যাণ আৰু জীৱনধাৰণ পৰিয়ালৰ সকলো সদস্যৰ উমৈহতীয়া দায়িত্ব বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেওঁলোকে কামক শিশুৰ বিকাশ প্ৰক্ৰিয়াৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ বুলিও গণ্য কৰে। খিলঞ্জীয়া সম্প্ৰদায়ৰ বহু শিশু আৰু পিতৃ-মাতৃয়ে এতিয়াও শিক্ষাক যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়ে।&lt;ref name=&quot;Larsen&quot; /&gt;

===জোৰপূৰ্বক শ্ৰম===

[[File:Krychów forced labour camp 1940 (Krowie Bagno).jpg|thumb|১৯৪০ চনৰ ক্ৰিচ'ভ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম শিবিৰ]]

আই এল অ'ই [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম]]ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজক ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান অগ্ৰাধিকাৰ হিচাপে গণ্য কৰি আহিছে। যুদ্ধৰ মাজৰ সময়ছোৱাত এই বিষয়টোক মূলতঃ ঔপনিৱেশিক সমস্যা হিচাপে দেখা হৈছিল। সেই সময়ত আই এল অ'ৰ উদ্দেশ্য আছিল অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ দ্বাৰা উপনিৱেশসমূহৰ বাসিন্দাসকলৰ ওপৰত কৰা গুৰুতৰ শোষণৰ পৰা তেওঁলোকক সুৰক্ষা দিবলৈ ন্যূনতম মানদণ্ড স্থাপন কৰা।&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Burbank |first1=Jane |url=https://books.google.com/books?id=y7B9euuLEkUC |title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference |last2=Cooper |first2=Frederick |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12708-8 |page=386 |language=en}}&lt;/ref&gt; ১৯৪৫ চনৰ পিছত লক্ষ্য আছিল দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে প্ৰেৰিত জোৰপূৰ্বক শ্ৰম ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে বৃদ্ধি পোৱা সচেতনতাৰ ভিত্তিত একে আৰু বিশ্বজনীন মানদণ্ড স্থাপন কৰা। কিন্তু [[শীতল যুদ্ধ]] আৰু ঔপনিৱেশিক শক্তিসমূহে দাবী কৰা ব্যতিক্ৰমৰ বাবে এই আলোচনা বাধাগ্ৰস্ত হৈছিল। ১৯৬০ৰ দশকৰ পৰা মানৱ অধিকাৰৰ এটা অংশ হিচাপে শ্ৰমৰ মানদণ্ডৰ ঘোষণাসমূহৰ শক্তি উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক দেশসমূহৰ চৰকাৰৰ দাবীৰ বাবে হ্ৰাস পাইছিল। তেওঁলোকে দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে জৰুৰীকালীন শাসন হিচাপে শ্ৰমৰ ওপৰত অসাধাৰণ ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰকাশ কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Daniel Roger Maul|title=The International Labour Organization and the Struggle against Forced Labour from 1919 to the Present|journal=Labor History|year= 2007|volume= 48|issue=4|pages=477–500|doi=10.1080/00236560701580275|s2cid=154924697}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Solzhenitsyn, Aleksandr.(1973) [[The Gulag Archipelago]]: An Experiment in Literary Investigation. Parisian publisher YMCA-Press.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Forced Labour Convention map.svg|thumb|আই এল অ'ৰ ১৯৩০ চনৰ [[জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসম|জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসম]] অনুমোদন কৰা দেশসমূহ। অনুমোদন নকৰা দেশসমূহ ৰঙা ৰঙেৰে দেখুওৱা হৈছে।]]

১৯৯৮ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে [[কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণা]] আৰু ইয়াৰ অনুসৰণমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক সংগঠন কৰাৰ স্বাধীনতা আৰু সামূহিক দৰ-দাম কৰাৰ অধিকাৰ সন্মান, প্ৰচাৰ আৰু কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ, সকলো ধৰণৰ জোৰপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰম বিলোপ কৰিবলৈ, শিশু শ্ৰম কাৰ্যকৰীভাৱে বিলোপ কৰিবলৈ আৰু নিয়োগ আৰু বৃত্তিৰ ক্ষেত্ৰত বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kellerson |first=Hilary |year=1998 |title=The ILO Declaration of 1998 on Fundamental Principles and Rights: A Challenge for the Future |url=https://access.heinonline.com/HOL/P?h=hein.journals/intlr137&amp;i=232 |journal=International Labour Review |volume=137 |issue=2 |pages=223–228}}&lt;/ref&gt;

[[File:Abolition of Forced Labour Convention.png|thumb|আই এল অ'ৰ ১৯৫৭ চনৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম বিলোপ অভিসম অনুমোদন কৰা দেশসমূহ। অনুমোদন নকৰা দেশসমূহ ৰঙা ৰঙেৰে দেখুওৱা হৈছে।]]

২০০১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত জোৰপূৰ্বক শ্ৰম সম্পৰ্কীয় প্ৰথম বিশ্বজনীন প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে বিশেষ কাৰ্যসূচী সৃষ্টি কৰে।&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Forced labour, modern slavery and trafficking in persons |url=https://www.ilo.org/topics-and-sectors/forced-labour-modern-slavery-and-trafficking-persons |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; এই কাৰ্যসূচী ১৯৯৮ চনৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰৰ ঘোষণাৰ প্ৰচাৰ আৰু ৰূপায়ণৰ বৃহত্তৰ প্ৰচেষ্টাৰ অংশ আছিল। ২০০১ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ইয়াক &quot;কাৰিকৰী সহায় আৰু প্ৰচাৰমূলক ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে সকলো ধৰণৰ জোৰপূৰ্বক বা বাধ্যতামূলক শ্ৰম বিলোপৰ বাবে&quot; সৃষ্টি কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Plant |first1=Roger |last2=O'Reilly |first2=Caroline |date=March 2003 |title=The ILO's Special Action Programme to Combat Forced Labour |journal=International Labour Review |volume=142 |issue=1 |page=73 |doi=10.1111/j.1564-913X.2003.tb00253.x}}&lt;/ref&gt; এই কাৰ্যসূচীয়ে জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিভিন্ন পদ্ধতি চিনাক্ত কৰাৰ সূচক বিকশিত কৰিছে&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chantavanich |first1=Supang |last2=Laodumrongchai |first2=Samarn |last3=Stringer |first3=Christina |date=2016 |title=Under the shadow: Forced labour among sea fishers in Thailand |journal=Marine Policy |language=en |volume=68 |page=6 |bibcode=2016MarPo..68....1C |doi=10.1016/j.marpol.2015.12.015 |issn=0308-597X |s2cid=155418604}}&lt;/ref&gt; আৰু জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ ওপৰত সমীক্ষাৰ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lerche |first1=Jens |date=October 2007 |title=A Global Alliance against Forced Labour? Unfree Labour, Neo-Liberal Globalization and the International Labour Organization |journal=Journal of Agrarian Change |volume=7 |issue=4 |page=427 |bibcode=2007JAgrC...7..425L |doi=10.1111/j.1471-0366.2007.00152.x |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

২০১৩ চনত এই বিশেষ কাৰ্যসূচীক আই এল অ'ৰ ''কৰ্মক্ষেত্ৰত মৌলিক নীতি আৰু অধিকাৰ শাখা''ত একত্ৰিত কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-01-28 |title=Fundamental Principles and Rights at Work Branch (FUNDAMENTALS) |url=https://www.ilo.org/about-ilo/how-ilo-works/organizational-structure-international-labour-office/governance-and-tripartism-department-governance/fundamental-principles-and-rights-work-branch-fundamentals |access-date=2025-05-06 |website=ILO |language=en}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ জৰিয়তে জোৰপূৰ্বক শ্ৰম আৰু শিশু শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে কাম আৰু মিত্ৰতা ৮.৭ৰ প্ৰসংগত কাম একেলগে কৰা হয়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.alliance87.org/|title=Alliance 8.7|work=Alliance 8.7}}&lt;/ref&gt;

জোৰপূৰ্বক শ্ৰমৰ বিৰুদ্ধে যুঁজৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি আছিল ২০১৪ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে [[আই এল অ'ৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম প্ৰটোকল]] গ্ৰহণ কৰা। ২০১৫ চনত ইয়াক অনুমোদন কৰা হয় আৰু ২০১৬ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত ই কাৰ্যকৰী হয়। নতুন প্ৰটোকলটোৱে ১৯৩০ চনত গ্ৰহণ কৰা আই এল অ'ৰ ২৯ নম্বৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম অভিসমক আধুনিক সময়ৰ উপযোগী কৰি মানুহৰ সৰবৰাহৰ দৰে পদ্ধতিৰ মোকাবিলা কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C029|title=ILO Convention 29}}&lt;/ref&gt; ইয়াৰ সৈতে জড়িত ২০৩ নম্বৰ পৰামৰ্শই ইয়াৰ ৰূপায়ণৰ বাবে কাৰিকৰী নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:3174688|title=ILO Recommendation 203}}&lt;/ref&gt;

২০১৫ চনত আই এল অ'ই নিয়োগকৰ্তাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠন আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সংঘ কংগ্ৰেছৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বত আধুনিক দাসত্বৰ অৱসান ঘটোৱাৰ বাবে বিশ্বজনীন অভিযান আৰম্ভ কৰে। ''৫০ ফৰ ফ্ৰিডম অভিযান''ৰ উদ্দেশ্য আছিল জনসমৰ্থন সংগ্ৰহ কৰা আৰু দেশসমূহক আই এল অ'ৰ জোৰপূৰ্বক শ্ৰম প্ৰটোকল অনুমোদন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

===নূন্যতম মজুৰি আইন===

শ্ৰমিকসকলৰ [[নূন্যতম মজুৰি]] নিৰ্ধাৰণৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আই এল অ'ই [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ ব্যৱস্থা অভিসম, ১৯২৮]], [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ ব্যৱস্থা কৃষি অভিসম, ১৯৫১]] আৰু [[নূন্যতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ অভিসম, ১৯৭০]]ক [[নূন্যতম মজুৰি আইন]] হিচাপে সৃষ্টি কৰিছে।

===বাণিজ্যিক যৌনতা===

১৯১৯ চনৰ [[ভাৰ্ছাই চুক্তি|ভাৰ্ছাই চুক্তি]]ৰ জৰিয়তে আই এল অ' সৃষ্টি হোৱাৰ সময়ৰ পৰাই সংস্থাটোৱে বাণিজ্যিক যৌনতাৰ বিতৰ্কিত বিষয়টোৰ প্ৰতি আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰি আহিছে। আই এল অ' আৰু [[জাতিসংঘ সংঘ|জাতিসংঘ সংঘ]] গঠনৰ আগলৈকে যৌন সেৱাৰ বিষয়টো কেৱল ৰাষ্ট্ৰৰ অধিকাৰৰ ভিতৰত আছিল। পিছত আই এল অ' আৰু জাতিসংঘ সংঘই এই বিষয়টো ৰাষ্ট্ৰীয় সীমা অতিক্ৰম কৰা বিষয় আৰু তেওঁলোকৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ অন্তৰ্গত বুলি বিবেচনা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Rodriguez Garcia |first2=Magaly |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=197 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

২০শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বাণিজ্যিক যৌনতাক অনৈতিক আৰু অপৰাধমূলক কাৰ্যকলাপ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। আৰম্ভণিতে আই এল অ'ই বিশ্বাস কৰিছিল যে পুৰুষৰ অভিভাৱকত্বৰ বাহিৰত আন দেশলৈ যোৱা দুৰ্বল অৱস্থাত থকা অবিবাহিত কৰ্মৰত মহিলাসকলৰ সৈতে বেশ্যাবৃত্তিৰ সম্পৰ্ক আছে।&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt; প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ ব্যাপক ধ্বংসৰ পিছত আই এল অ'ই বেশ্যাবৃত্তিক নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰয়োজন হোৱা সংক্ৰমণ হিচাপে দেখিছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=198 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ফৰাচী সমাজবাদী এলবাৰ্ট থমাছৰ নেতৃত্বত আই এল অ'ই এটা চিকিৎসা বিভাগ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল পুৰুষ নাৱিকসকলৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। তেওঁলোকৰ জীৱনক &quot;ঘূৰি ফুৰা&quot; আৰু &quot;অসংযত&quot; বুলি দেখা হৈছিল আৰু সেইবাবে তেওঁলোক যৌন সংক্ৰমিত ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ অধিক সম্ভাৱনাপূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

১৯২০ চনৰ জেনোৱা সামুদ্ৰিক সন্মিলনৰ পিছত আই এল অ'ই নাৱিকসকলৰ মাজত যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ প্ৰতিৰোধ আৰু চিকিৎসাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ নেতৃত্বৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। যুদ্ধৰ মাজৰ সময়ছোৱাত আই এল অ'ই বিপজ্জনক বৃত্তিত কৰ্মৰত মহিলাসকলক সুৰক্ষা দিবলৈও চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু আই এল অ'ৰ সন্মিলনৰ প্ৰতিনিধিসকলে যৌন ব্যৱসায়ক &quot;শ্ৰম&quot; বুলি গণ্য কৰা নাছিল। তেওঁলোকে শ্ৰমক মূলতঃ ঔদ্যোগিক শ্ৰম হিচাপে বুজিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=200 |doi=10.1353/jowh.2021.0050 |s2cid=245127678|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ই বিশ্বাস কৰিছিল যে মহিলাসকলে ঔদ্যোগিক কাম কৰিলে তেওঁলোক অনৈতিক জীৱনযাপনৰ পৰা আঁতৰি থাকিব। মহিলাসকলক যৌন ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ঔদ্যোগিক কামক অধিক আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিবলৈ উন্নত মজুৰি আৰু নিৰাপদ কৰ্মপৰিস্থিতিৰ প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=201 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

জাতিসংঘ গঠনৰ পিছত আই এল অ'ই বাণিজ্যিক যৌনতাৰ বিষয়ত নতুনকৈ গঠিত সংস্থাটোৰ তুলনাত পিছপৰা ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। [[মহিলাৰ মৰ্যাদা সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ আয়োগ|ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মহিলাৰ মৰ্যাদা সম্পৰ্কীয় আয়োগে]] যৌন সৰবৰাহ আৰু বেশ্যাবৃত্তি দুয়োটাৰে বিলোপৰ আহ্বান জনায়।&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boris |first1=Eileen |last2=Garcia |first2=Magaly Rodriguez |date=Winter 2021 |title=(In)Decent Work: Sex and the ILO |journal=Journal of Women's History |volume=33 |issue=4 |page=202 |doi=10.1353/jowh.2021.0050|s2cid=245127678 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/685091 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ১৯৫০ৰ দশকত [[ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিষদ]] আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৰক্ষী সংগঠনে দাসত্বৰ সৈতে মিল থকা সকলো কাৰ্যকলাপ বন্ধ কৰাৰ চেষ্টা কৰে। তেওঁলোকে যৌন সৰবৰাহ আৰু বেশ্যাবৃত্তিক শ্ৰমৰ বিষয়ৰ পৰিৱৰ্তে অপৰাধমূলক বিষয় হিচাপে গণ্য কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

১৯৭৬ চনৰ পৰা আই এল অ' আৰু অন্যান্য সংগঠনে [[উন্নয়নশীল দেশ|উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ]] গ্ৰাম্য মহিলাসকলৰ কাম আৰু জীৱন-যাপনৰ পৰিস্থিতি পৰীক্ষা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite book |last=Garcia |first=Magaly Rodriguez |title=The ILO and the Oldest Non-Profession in The Lifework of a Labor Historian: Essays in Honor of Marcel van der Linden |publisher=Brill |year=2018 |editor-last=Bosma |editor-first=Ulbe |page=105 |editor-last2=Hofmeester |editor-first2=Karin}}&lt;/ref&gt; আই এল অ'ই পৰীক্ষা কৰা এটা উদাহৰণ আছিল থাইলেণ্ডৰ [[গো-গো বাৰ]] আৰু ''ভাড়াতীয়া পত্নী''ৰ বৃদ্ধি পোৱা প্ৰথা। অঞ্চলটোত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সামৰিক ঘাটি স্থাপনৰ ফলত এই দুয়োটা প্ৰথাৰ বিকাশ ঘটিছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; ১৯৭০ৰ দশকৰ শেষৰফালে আই এল অ'ই ''গ্ৰাম্য মহিলা কাৰ্যসূচী'' স্থাপন কৰে। এই কাৰ্যসূচীয়ে বেংককত যুৱ মালিচকৰ্মী মহিলাসকলৰ যৌন ব্যৱসায়ত জড়িত হোৱাৰ বিষয়টো পৰীক্ষা কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; এই ঘটনা গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল, কাৰণ আই এল অ' বা ইয়াৰ কোনো শাখাৰ ইতিহাসত প্ৰথমবাৰৰ বাবে বেশ্যাবৃত্তিক শ্ৰমৰ এটা ৰূপ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt; পৰৱৰ্তী দশকসমূহত [[যৌন পৰ্যটন]] বৃদ্ধি আৰু এইডছ মহামাৰীৰ বিস্তাৰে আই এল অ'ৰ বাণিজ্যিক যৌন ব্যৱসায়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰে।&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Garcia |first=Magaly Rodriguez |title=The ILO and the Oldest Non-Profession in The Lifework of a Labor Historian: Essays in Honor of Marcel van der Linden |publisher=Brill |year=2018 |editor-last=Bosma |editor-first=Ulbe |page=106 |editor-last2=Hofmeester |editor-first2=Karin}}&lt;/ref&gt;

===এইচ আই ভি/এইডছ===

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা হৈছে [[এইচ আই ভি]] সম্পৰ্কীয় কৰ্মক্ষেত্ৰৰ নীতি আৰু কাৰ্যসূচী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সম্পদ সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মুখ্য সংস্থা। আই এল অ'এইডছ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/lang--en/index.htm|title=HIV/AIDS and the World of Work Branch (ILOAIDS)|work=International Labour Organization}}&lt;/ref&gt; হৈছে এই বিষয়ৰ বাবে আই এল অ'ৰ বিশেষ শাখা।

আই এল অ' ১৯৯৮ চনৰ পৰা এইচ আই ভিৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত হৈ আহিছে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল শ্ৰম আৰু উৎপাদনশীলতাৰ ওপৰত সম্ভাব্য গুৰুতৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিৰোধ কৰা। সংস্থাটোৰ মতে এইচ আই ভিয়ে কৰ্মৰত লোক, তেওঁলোকৰ পৰিয়াল আৰু সম্প্ৰদায়ৰ ওপৰত বৃহৎ বোজা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ২০০১ চনৰ জুন মাহত আই এল অ'ৰ পৰিচালনা পৰিষদে এইচ আই ভি/এইডছ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ ওপৰত এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ আচৰণ বিধি গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/Publications/WCMS_113783/lang--en/index.htm|title=The ILO Code of Practice on HIV/AIDS and the World of Work|work=International Labour Organization|date=June 2001}}&lt;/ref&gt; ইয়াক ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদৰ এখন বিশেষ অধিৱেশনৰ সময়ত প্ৰকাশ কৰা হয়।

একেটা বছৰতে আই এল অ' [[এইচ আই ভি/এইডছৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ যুটীয়া কাৰ্যসূচী]]ৰ সহ-পৃষ্ঠপোষক হয়।

২০১০ চনত ৯৯সংখ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে এইচ আই ভি আৰু এইডছ আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰ সম্পৰ্কীয় আই এল অ'ৰ ২০১০ চনৰ ২০০ নম্বৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰে।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/WCMS_142706/lang--en/index.htm|title=Recommendation concerning HIV and AIDS and the World of Work, 2010 (No. 200)|work=International Labour Organization|date=17 June 2010 }}&lt;/ref&gt; এইটো এইচ আই ভি আৰু এইডছ সম্পৰ্কীয় প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম মানদণ্ড আছিল। এই পৰামৰ্শত এইচ আই ভি আক্ৰান্ত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে বিস্তৃত নীতি উল্লেখ কৰা হৈছে। ''এইচ আই ভি প্ৰতিৰোধ, কৰ্মক্ষেত্ৰত মানৱ অধিকাৰ সুৰক্ষা'' শীৰ্ষক বিষয়ৰ অধীনত আই এল অ'এইডছে এইচ আই ভি আৰু এইডছ আৰু কৰ্মজগতৰ ক্ষেত্ৰত নীতি পৰামৰ্শ, গৱেষণা আৰু কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়ায়। আই এল অ'ই এইচ আই ভিৰ প্ৰতি দুৰ্বলতা হ্ৰাস আৰু এইচ আই ভিৰ সৈতে জীয়াই থকা বা ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত লোকসকলৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ কমোৱাৰ বাবে সামাজিক সুৰক্ষাৰ প্ৰচাৰো কৰে।

আই এল অ'এইডছে ২০১৫ চনৰ ভিতৰত নতুন সংক্ৰমণ, এইডছ-সম্পৰ্কীয় মৃত্যু আৰু [[বৈষম্য]] শূন্যলৈ অনাৰ লক্ষ্যৰে &quot;শূন্যৰ দিশে&quot; অভিযান চলাইছিল।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/Eventsandmeetings/campaign/lang--en/index.htm|title=Getting to Zero|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209165450/http://www.ilo.org/aids/Eventsandmeetings/campaign/lang--en/index.htm|archive-date=9 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unaids.org/en/aboutunaids/unaidsstrategygoalsby2015|title=UNAIDS|work=unaids.org}}&lt;/ref&gt;{{update inline|date=July 2019}} এই অভিযানৰ আধাৰত আই এল অ'এইডছে কৰ্মক্ষেত্ৰত স্বেচ্ছামূলক আৰু গোপনীয় পৰামৰ্শ আৰু পৰীক্ষাৰ এটা কাৰ্যসূচী চলায়। ইয়াক ভিচিটি@ৱৰ্ক নামেৰে জনা যায়।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/aids/WCMS_215899/lang--ja/index.htm|title=VCT@WORK: 5 million women and men workers reached with Voluntary and confidential HIV Counseling and Testing by 2015|work=International Labour Organization|date=December 2014 }}&lt;/ref&gt;

===প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক===

&quot;প্ৰব্ৰজিত&quot; শব্দটোৰ অৰ্থ অনুসৰি [[প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক]] বুলিলে কাম কৰিবলৈ এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ যোৱা লোকক বুজায়। প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰৰ বাবে প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনে সমতা আৰু সমন্বয়ৰ ওপৰত এটা পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=vittin /&gt; আই এল অ'ই ১৯৭৫ চনৰ [[প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক সম্পৰ্কীয় পৰিপূৰক বিধান অভিসম]] আৰু ১৯৯০ চনৰ [[সকলো প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ সদস্যৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অভিসম]]কে ধৰি কেইবাটাও অভিসম গ্ৰহণ কৰিছে।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kumaraveloo|first1=K Sakthiaseelan|last2=Lunner Kolstrup|first2=Christina|date=2018-07-03|title=Agriculture and musculoskeletal disorders in low- and middle-income countries|journal=Journal of Agromedicine|language=en|volume=23|issue=3|pages=227–248|doi=10.1080/1059924x.2018.1458671|pmid=30047854|s2cid=51719997|issn=1059-924X}}&lt;/ref&gt;

===ঘৰুৱা শ্ৰমিক===

ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকল হৈছে আন লোকৰ ঘৰত বা তেওঁলোকৰ বাবে বিভিন্ন কাম কৰা লোক। উদাহৰণস্বৰূপে, তেওঁলোকে ৰন্ধা-বঢ়া, ঘৰ পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু শিশুৰ যত্ন ল'ব পাৰে। তথাপি তেওঁলোক প্ৰায়ে আটাইতকৈ কম বিবেচনা লাভ কৰা লোক আৰু শ্ৰম তথা সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত হয়। ইয়াৰ এটা মুখ্য কাৰণ হৈছে পৰম্পৰাগতভাৱে মহিলাসকলে এই কামসমূহ বিনা পাৰিশ্ৰমিকত কৰি অহা।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Domestic workers|url=http://www.ilo.org/global/topics/domestic-workers/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=24 May 2012}}&lt;/ref&gt; [[ঘৰুৱা শ্ৰমিক]] আৰু [[উপযুক্ত শ্ৰম]]ৰ অধিকাৰ, লগতে প্ৰব্ৰজিত ঘৰুৱা শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে আই এল অ'ই ২০১১ চনৰ ১৬ জুনত [[ঘৰুৱা শ্ৰমিক অভিসম]] গ্ৰহণ কৰে।

===পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা===

১৯৭০ৰ দশকৰ পৰা আই এল অ'ই ইয়াৰ কাৰ্যকলাপ আৰু বৃহত্তৰ আলোচনাত [[পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা]] সংযোজনৰ ওপৰত কাম কৰি আহিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ১৯৭২ৰ পৰা ১৯৭৫ চনৰ ভিতৰত আই এল অ'ৰ কেইবাখনো প্ৰতিবেদনত [[পেছাগত সুৰক্ষা আৰু স্বাস্থ্য]], অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু [[পৰিৱেশ সুৰক্ষা]]ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক পৰীক্ষা কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Montesano |first1=Francesco S. |last2=Biermann |first2=Frank |last3=Kalfagianni |first3=Agni |last4=Vijge |first4=Marjanneke J. |date=2023 |title=Can the Sustainable Development Goals Green International Organisations? Sustainability Integration in the International Labour Organisation |journal=Journal of Environmental Policy &amp; Planning |language=en |volume=25 |issue=1 |pages=1–15 |doi=10.1080/1523908X.2021.1976123 |issn=1523-908X |pmc=9893765 |pmid=36744153|bibcode=2023JEPP...25....1M }}&lt;/ref&gt; ২০০০ৰ দশকত আই এল অ'ই &quot;সেউজীয়া নিয়োগলৈ সামাজিকভাৱে ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন&quot;ৰ প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰে। সংস্থাটোৱে [[সেউজীয়া নিয়োগ]]ক &quot;পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰত সহায় কৰা উপযুক্ত চাকৰি&quot; হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰে।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

২০১৭ চনৰ পৰা ''[[ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন]]''ৰ ধাৰণাটো আই এল অ'ৰ নীতিত দৃঢ়ভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১৯ চনৰ ''ভৱিষ্যৎ কৰ্মজগতৰ বাবে শতবাৰ্ষিকী ঘোষণা''ত কোৱা হৈছিল যে: &quot;[...] আই এল অ'ই ইয়াৰ প্ৰচেষ্টাসমূহ এই দিশত পৰিচালিত কৰিব লাগিব: (১) অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু পৰিৱেশগত দিশত বহনক্ষম উন্নয়নত অৰিহণা যোগোৱা ভৱিষ্যৎ কৰ্মজগতলৈ ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন নিশ্চিত কৰা।&quot;&lt;ref&gt;ILO (2019) [https://www.ilo.org/about-ilo/mission-and-impact-ilo/ilo-centenary-declaration-future-work-2019 ILO Centenary Declaration for the Future of Work]. Adopted at the 108th session of the International Labour Conference&lt;/ref&gt;{{Rp|3}} ''ন্যায়সংগত পৰিৱৰ্তন''ৰ গুৰুত্ব [[শক্তি পৰিৱৰ্তন]] আৰু [[কাৰ্বনমুক্তকৰণ]]ৰ ন্যায়সংগত পদ্ধতিৰ মাজৰ সম্পৰ্কত, যিয়ে বহল [[বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য|উন্নয়ন লক্ষ্য]]সমূহক সহায় কৰে।&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |title=How just transition can help deliver the Paris Agreement |url=https://climatepromise.undp.org/research-and-reports/how-just-transition-can-help-deliver-paris-agreement |access-date=2025-02-17 |website=UNDP Climate Promise |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=McCauley |first1=Darren |last2=Heffron |first2=Raphael |date=2018-08-01 |title=Just transition: Integrating climate, energy and environmental justice |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301421518302301 |journal=Energy Policy |volume=119 |pages=1–7 |doi=10.1016/j.enpol.2018.04.014 |bibcode=2018EnPol.119....1M |issn=0301-4215 |hdl-access=free |hdl=10023/17583|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

আই এল অ'ই [[সেউজীয়া অৰ্থনীতি]]লৈ পৰিৱৰ্তন আৰু [[সেউজীয়া বিকাশ|নিয়োগৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ]]ও পৰীক্ষা কৰিছে। সংস্থাটোৱে সিদ্ধান্তলৈ আহিছিল যে উপযুক্ত নীতি গ্ৰহণ কৰিলে সেউজীয়া অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তনে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত বিশ্বজুৰি ২৪ নিযুত নতুন চাকৰি সৃষ্টি কৰিব পাৰে। আনহাতে, সেউজীয়া অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তন নঘটিলে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত [[উষ্ণতাৰ চাপ]]ৰ বাবে ৭২ নিযুত পূৰ্ণকালীন চাকৰি হেৰাই যাব পাৰে। উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত বিশেষকৈ কৃষিক্ষেত্ৰত উপলব্ধ কৰ্মঘণ্টাও হ্ৰাস পাব পাৰে।&lt;ref&gt;[https://www.un.org/sustainabledevelopment/blog/2019/04/green-economy-could-create-24-million-new-jobs/ Green economy could create 24 million new jobs]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ilo.org/global/research/global-reports/weso/greening-with-jobs/lang--en/index.htm Greening with jobs – World Employment and Social Outlook 2018]&lt;/ref&gt;

== বঁটা ==

১৯৬৯ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত [[ভ্ৰাতৃত্ববোধ]] আৰু শান্তি উন্নত কৰা, শ্ৰমিকসকলৰ বাবে [[মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্মসংস্থান]] আৰু [[সামাজিক ন্যায়|ন্যায়]]ৰ বাবে কাম কৰা আৰু অন্যান্য উন্নয়নশীল ৰাষ্ট্ৰক কাৰিকৰী সহায় আগবঢ়োৱাৰ বাবে [[নোবেল শান্তি বঁটা]] লাভ কৰে।&lt;ref name=&quot;nobel&quot;&gt;{{cite web |title=The Nobel Peace Prize 1969 - International Labour Organization Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/labour/facts/ |access-date=5 July 2006 |work=Nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Nobel Peace Prize 1969 - Presentation Speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/ceremony-speech/ |access-date=2025-05-02 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== সমালোচনা ==

=== কাটাৰৰ ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক ===

==== আনুষ্ঠানিক অভিযোগ ====

২০১৪ চনত [[কাটাৰ]]ত [[বিদেশী শ্ৰমিক|বিদেশী শ্ৰমিকসকল]]ৰ প্ৰতি কৰা ব্যৱহাৰক লৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত উদ্বেগ বৃদ্ধি পাইছিল। সেই সময়ত [[২০২২ ফিফা বিশ্বকাপ যোগ্যতা অৰ্জন প্ৰতিযোগিতা|২০২২ ফিফা বিশ্বকাপ]]ৰ প্ৰস্তুতি চলি আছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক সংগঠনসমূহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ ওচৰত আনুষ্ঠানিক অভিযোগ দাখিল কৰে। অভিযোগত কাটাৰে বলপূৰ্বক শ্ৰম আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ ব্যাপকভাৱে উলংঘনৰ বিৰুদ্ধে পৰ্যাপ্ত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ নকৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Pattisson|first=Pete|last2=Ames|first2=Nick|date=2023-03-28|title='Legacy, what legacy?' Fight goes on for migrant workers in Qatar 100 days after World Cup|url=https://www.theguardian.com/football/2023/mar/28/legacy-fight-goes-on-for-migrant-workers-in-qatar-100-days-after-world-cup|access-date=2026-08-24|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Ruiz|first=Rebecca R.|last2=Hurtes|first2=Sarah|date=2023-03-11|title=In World Cup Run-Up, Qatar Pressed U.N. Agency Not to Investigate Abuses|url=https://www.nytimes.com/2023/03/11/world/europe/qatar-world-cup-ilo-labor.html|access-date=2026-08-24|work=[[The New York Times]]|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |last=Burkhalter|first=Dorian|date=2023-06-06|title=Qatar heads UN labour conference despite poor rights record|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/how-a-controversial-qatari-minister-is-heading-a-un-labour-conference/48571016|access-date=2026-08-24|website=[[SWI swissinfo]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

২০২৩ চনৰ মাৰ্চ মাহত [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]-এ অভিযোগ কৰে যে কাটাৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সৈতে বহু বছৰৰ এক ৰাজনৈতিক প্ৰচেষ্টা চলাইছিল। এই প্ৰচেষ্টাই সংস্থাটোক সমালোচকৰ পৰা সহযোগীলৈ পৰিৱৰ্তন কৰাত সহায় কৰিছিল বুলি বাতৰিটোত কোৱা হয়। বাতৰিটোৰ মতে, কাটাৰৰ কূটনীতিবিদসকলে তীব্ৰভাৱে প্ৰচাৰ চলাইছিল আৰু কাটাৰৰ সৈতে ব্যৱসায়িক স্বাৰ্থ থকা নিয়োগকৰ্তা আৰু ৰাষ্ট্ৰসমূহক একত্ৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই তদন্ত আৰম্ভ কৰাত বাধা পৰিছিল বুলি অভিযোগ কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

==== কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী আৰু তথ্য গোপন কৰাৰ অভিযোগ ====

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ২০১৭ চনত অভিযোগটোৰ প্ৰক্ৰিয়া বন্ধ কৰে আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তে কাটাৰৰ শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বিধি শক্তিশালী কৰাৰ বাবে এটা &quot;কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচী&quot; আৰম্ভ কৰে। এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত কাটাৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক ২৫ নিযুত আমেৰিকান ডলাৰ আগবঢ়ায়। এই ধনেৰে ২০১৮ চনত দোহাত সংস্থাটোৰ বাবে এটা বিশেষ প্ৰকল্প কাৰ্যালয় স্থাপন কৰা হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |last=Rankin|first=Jennifer|date=2023-05-16|title=UN labour rights watchdog facing backlash over Qatar conference nomination|url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/16/un-labour-rights-watchdog-facing-backlash-over-qatar-conference-nomination|access-date=2026-08-24|work=[[The Guardian]]|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে এই ধৰণৰ ধন লাভ কৰা সাধাৰণ প্ৰথা আৰু ইয়াৰ ফলত সংস্থাটোৰ দায়িত্বত কোনো প্ৰভাৱ পৰা নাই। কিন্তু এজন প্ৰাক্তন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিষয়াকে ধৰি সমালোচকসকলে সংস্থাটোৰ স্বাধীনতাক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে। তেওঁলোকে উল্লেখ কৰে যে কাটাৰৰ এই অৱদান প্ৰথমতে প্ৰকাশ কৰা হোৱা নাছিল আৰু ইয়াৰ পৰিমাণো অস্বাভাৱিকভাৱে বেছি আছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন শ্ৰমিক সংস্কাৰৰ প্ৰশংসা কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ন্যূনতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ, গ্ৰীষ্মকালত কৰ্মঘণ্টা সীমিত কৰা আৰু তথাকথিত [[কাফালা ব্যৱস্থা]] বিলুপ্ত কৰাৰ পদক্ষেপ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। সংস্থাটোৱে এই সংস্কাৰসমূহৰ প্ৰতি সাধাৰণতে ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

২০২২ চনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এটা প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছিল যে এই সংস্কাৰসমূহে &quot;শ শ হাজাৰ&quot; প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ ওপৰত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dupraz-Dobias|first=Paula|date=2022-11-10|title=Qatar's Swiss hub for foreign policy|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/1_3-qatar-s-swiss-hub-for-foreign-policy/48029542|access-date=2026-08-24|website=[[SWI swissinfo]]|language=en}}&lt;/ref&gt; ২০২৫ চনত কাটাৰৰ এজন বিষয়াই [[ফাইনেন্সিয়েল টাইমছ]]ৰ সৈতে হোৱা কথোপকথনত একে বক্তব্য পুনৰ উল্লেখ কৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |last=Cornish|first=Chloe|date=2025-11-16|title=UN labour body's proposal to move Mideast HQ to Qatar sparks staff alarm|url=https://www.ft.com/content/24a38ad9-442e-4a96-a664-dd1792ac3ee6?syn-25a6b1a6=1|access-date=2026-08-24|work=Financial Times}}&lt;/ref&gt;

২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ এজন প্ৰাক্তন বিষয়াই [[দ্য গাৰ্ডিয়ান]]ক কৈছিল যে সংস্থাটোৱে কাটাৰৰ সংস্কাৰসমূহক &quot;বগা কৰা&quot; ধৰণে উপস্থাপন কৰিছিল আৰু ইয়াৰ প্ৰতিবেদনসমূহ পক্ষপাতদুষ্ট আছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কেইবাজনো বৰ্তমান আৰু প্ৰাক্তন কৰ্মচাৰীয়ে [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ক কৈছিল যে সংস্থাটোৱে কাটাৰক পৰ্যবেক্ষণৰ অধীনত থকা এখন ৰাষ্ট্ৰতকৈ ধন দিয়া গ্ৰাহকৰ দৰে অধিক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ বিষয়াসকলে কৈছিল যে কাটাৰৰ সৈতে সহযোগিতাৰ জৰিয়তে লাভ কৰা উন্নতিসমূহ &quot;সূক্ষ্ম আলোচনাৰ&quot; ফল আছিল আৰু কঠোৰ সমালোচনাই সেই অগ্ৰগতিক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিব পাৰিলেহেঁতেন। কিন্তু [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ৰ মতে, শ্ৰমিক অধিকাৰ কৰ্মী, মানৱ অধিকাৰ সংগঠন আৰু কিছুমান ৰাজনীতিবিদে এই বক্তব্যত উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে, ৰাজহুৱা বক্তব্যসমূহে সমস্যাসমূহক কম গুৰুত্ব দিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে কাটাৰত শ্ৰমিক সংস্কাৰৰ &quot;ইতিবাচক দিশ&quot;ৰ কথা উল্লেখ কৰাৰ লগতে সংস্থাটোৱে সংস্কাৰসমূহ ৰূপায়ণ আৰু প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত থকা নিৰ্দিষ্ট ব্যৱধান আৰু সমস্যাসমূহো উল্লেখ কৰি আহিছিল।&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

==== কাৰিকৰী সহযোগিতা কাৰ্যসূচীৰ ফলাফল সম্পৰ্কে গৱেষকৰ মতামত ====

কাটাৰৰ [[হামাদ বিন খলিফা বিশ্ববিদ্যালয়]]ৰ আব্দুলহাদি ৰছিদ আলখায়াৰেনে ২০১৩ চনত কৰা এক অধ্যয়নত কৈছিল যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা আৰু কাটাৰ চৰকাৰৰ মুখ্য সাফল্যসমূহৰ ভিতৰত কাফালা ব্যৱস্থা ধ্বংস কৰাটো অন্যতম। তেওঁৰ মতে, ইয়াৰ ফলত অধিক মুক্ত আৰু প্ৰগতিশীল প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক নীতিৰ দিশত পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল আৰু চৰকাৰ তথা সমাজৰ মাজত প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ আৰু সুযোগৰ গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধি পাইছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Alkhayareen|first=Abdulhadi|date=2023-01-01|title=Evaluation of the International Labor Organization project in Qatar|url=https://www.researchgate.net/publication/366775252_Evaluation_of_the_International_Labor_Organization_project_in_Qatar|journal=QScience Connect|volume=2023|doi=10.5339/connect.2023.spt.2}}&lt;/ref&gt;

হামাদ বিন খলিফা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ জেকাৰী আৰ. কালোৱে ২০২৩ চনত কৰা এক অধ্যয়নত মত প্ৰকাশ কৰে যে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰৰ আইনী সংস্কাৰ প্ৰক্ৰিয়াত যথেষ্ট সহায় কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে আইনী সংস্কাৰসমূহ আনুষ্ঠানিকভাৱে বাহাল থাকিলেও বিবাদ নিষ্পত্তি ব্যৱস্থাটোক পুনৰ্গঠন নকৰালৈকে ই শ্ৰমিকসকলক প্ৰকৃত ন্যায় প্ৰদান কৰাত ব্যৰ্থ হ'ব।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Calo|first=Zachary|date=2024-03-19|title=Labor Rights and Dispute System Design: Assessing the Legal Legacy of the 2022 Qatar World Cup|url=https://www.researchgate.net/publication/379073247_Labor_Rights_and_Dispute_System_Design_Assessing_the_Legal_Legacy_of_the_2022_Qatar_World_Cup|journal=[[জাৰ্মান আইন পত্ৰিকা]]|volume=24|pages=1729–1739|doi=10.1017/glj.2023.122}}&lt;/ref&gt;

[[টি.এম.চি. আছাৰ প্ৰতিষ্ঠান]]ৰ এণ্টোৱান ডুভালে ২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ সৈতে কাটাৰৰ সহযোগিতাৰ সময়ছোৱাত কাগজত হোৱা আইনী পৰিৱৰ্তনৰ কথাও উল্লেখ কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ কাটাৰৰ পদক্ষেপসমূহক &quot;পটেমকিন সংস্কাৰ&quot; বুলি অভিহিত কৰি সংস্থাটোৰ প্ৰশংসা কৰা আৰু কাটাৰ তথা [[ফিফা]]ৰ সৈতে এক &quot;আশাবাদী সংস্কাৰবাদী বৰ্ণনা&quot; গ্ৰহণ কৰাৰ সমালোচনা কৰিছিল।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Duval|first=Antoine|date=2024-03-19|title=Spectacular International Labor Law: Ambush Counter-Marketing In the Spotlight of Qatar's 2022 FIFA World Cup|url=https://www.researchgate.net/publication/379073237_Spectacular_International_Labor_Law_Ambush_Counter-Marketing_In_the_Spotlight_of_Qatar's_2022_FIFA_World_Cup|journal=[[জাৰ্মান আইন পত্ৰিকা]]|volume=24|pages=1712–1728|doi=10.1017/glj.2024.3}}&lt;/ref&gt;

==== কাটাৰগেট কেলেংকাৰি ====

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কাটাৰৰ সংস্কাৰৰ বিষয়ে দিয়া ইতিবাচক মূল্যায়ন ইউৰোপীয় সংঘৰ কিছুমান ৰাজনীতিবিদে উদ্ধৃত আৰু পুনৰ উল্লেখ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মাজৰ কিছুমান পিছত [[ইউৰোপীয় সংসদত কাটাৰ দুৰ্নীতি কেলেংকাৰি|কাটাৰগেট]] দুৰ্নীতি কেলেংকাৰিৰ সৈতে জড়িত হোৱা বুলি অভিযোগ উত্থাপিত হয়।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

কাটাৰগেট তদন্তৰ সৈতে জড়িত এজন বেলজিয়ামৰ বিষয়াই [[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ক কৈছিল যে বেলজিয়াম কৰ্তৃপক্ষই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ ভিতৰত কাটাৰৰ প্ৰচেষ্টাক জনমত গঢ় দিয়াৰ প্ৰচেষ্টাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে গণ্য কৰিছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

[[নিউয়ৰ্ক টাইমছ]]ৰ মতে, বিশ্বকাপৰ ঠিক আগতে কাটাৰৰ বিষয়াসকলে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাক প্ৰতিযোগিতাখনৰ সময়ত নেতিবাচক মন্তব্য নকৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিছিল। প্ৰতিবেদনটোৱে লগতে কয় যে বিশ্বকাপৰ সময়ত সংস্থাটোৰ ৰাজহুৱা বক্তব্যসমূহত চলি থকা শ্ৰমিক অধিকাৰ উলংঘনৰ কথা উল্লেখ কৰা হোৱা নাছিল আৰু চৰকাৰৰ সৈতে সহযোগিতাৰ প্ৰশংসাত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

==== ২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধ্যক্ষপদ ====

২০২৩ চনৰ জুন মাহত কাটাৰৰ শ্ৰম মন্ত্ৰী [[আলী বিন ছামিখ আল-মাৰী]] জেনেভাত অনুষ্ঠিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধ্যক্ষ হিচাপে নিৰ্বাচিত হয়। তেওঁৰ মনোনয়নে শ্ৰমিক সংগঠন আৰু শ্ৰম তথা মানৱ অধিকাৰ সংগঠনসমূহৰ মাজত প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰে। তেওঁলোকে তেওঁৰ মনোনয়নক লৈ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে। কাটাৰৰ অব্যাহত শ্ৰমিক অধিকাৰ উলংঘা আৰু কাটাৰগেট দুৰ্নীতি কেলেংকাৰিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত কাটাৰৰ অধ্যক্ষপদে সংস্থাটোৰ বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু সুনামৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে বুলি তেওঁলোকে আশংকা প্ৰকাশ কৰে।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ শ্ৰমিক গোটে আল-মাৰীৰ অধ্যক্ষপদৰ বিৰোধিতা নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; ফলত নিৰ্ধাৰিত কাৰ্যসূচী অনুসৰি তেওঁৰ অধ্যক্ষপদ কাৰ্যকৰী হয়।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

==== ২০২৫ চনত মধ্যপ্ৰাচ্যৰ মুখ্য কাৰ্যালয় দোহালৈ স্থানান্তৰৰ বিবেচনা ====

২০২৫ চনৰ শেষৰফালে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই ইয়াৰ মধ্যপ্ৰাচ্যৰ মুখ্য কাৰ্যালয় [[বেইৰুট]], [[লেবানন]]ৰ পৰা কাটাৰৰ [[দোহা]]লৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ কথা বিবেচনা কৰে। সংস্থাটোৱে অনুমান কৰিছিল যে ইয়াৰ ফলত ২০২৬–২০২৭ চনত ৫ লাখ আমেৰিকান ডলাৰ ৰাহি হ'ব পাৰে। স্থানান্তৰৰ কাৰণ হিচাপে &quot;আতিথ্য প্ৰদান কৰা চৰকাৰৰ সমৰ্থন&quot;, &quot;লেবাননত অব্যাহত অস্থিৰতা&quot; আৰু উপসাগৰীয় অঞ্চলৰ সম্পদসমূহলৈ অধিক সুবিধাজনক প্ৰৱেশৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

কাটাৰৰ এজন বিষয়াই কৈছিল যে কাটাৰে দোহাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয় স্থাপনৰ বাবে নিজৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

[[ফাইনেন্সিয়েল টাইমছ]]ৰ মতে, এই প্ৰস্তাৱক লৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত উদ্বেগ সৃষ্টি হয়। কৰ্মচাৰীসকলে এখন প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে আৰু জৰীপত অংশগ্ৰহণ কৰা ৭০ জন সদস্যৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশই ইয়াক সমৰ্থন কৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

কৰ্মচাৰীসকলে সতৰ্ক কৰি দিয়ে যে শ্ৰমিক সংগঠন নিষিদ্ধ কৰা আৰু প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ প্ৰতি ব্যৱহাৰৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত পৰ্যবেক্ষণৰ সন্মুখীন হোৱা এখন দেশলৈ কাৰ্যালয় স্থানান্তৰ কৰিলে দুৰ্বল শ্ৰমিক মানদণ্ডক স্বাভাৱিক বুলি গ্ৰহণ কৰাৰ আশংকা থাকিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত গৱেষকসকলৰ কামত বাধা পৰিব, সংস্থাটোৰ স্বাধীনতা বিপন্ন হ'ব আৰু দুৰ্বল শ্ৰমিক মানদণ্ডক বৈধতা প্ৰদান কৰা হ'ব পাৰে বুলি তেওঁলোকে কয়।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

[[লেবাননত প্ৰব্ৰজনকাৰী গৃহ শ্ৰমিক|লেবাননতো প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিকৰ সৈতে দুৰ্ব্যৱহাৰ]]ৰ অভিযোগ আছে। তথাপি কিছুমান কৰ্মচাৰীয়ে কয় যে কাটাৰত চৰকাৰী তদাৰকী অধিক কঠোৰ হোৱাৰ বাবে তাত বাস কৰি উপসাগৰীয় ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সমালোচনা কৰা প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰোঁতে গৱেষকসকলে নিৰাপত্তাহীনতা অনুভৱ কৰিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

তেওঁলোকে লগতে আশংকা প্ৰকাশ কৰে যে এই স্থানান্তৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কৰ্মচাৰীৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত গুৰুতৰ বিপদ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু সংস্থাটোৱে নিজৰ দায়িত্বৰ সৈতে আপোচ কৰিব পাৰে।&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

==== কাটাৰ ৰাষ্ট্ৰৰ অন্যান্য অৱদান ====

কাটাৰৰ ভিতৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে আগবঢ়োৱা ধনৰ উপৰি কাটাৰ চৰকাৰে ২০২৫ চনৰ মে' মাহত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ নিয়মীয়া বাজেটৰ পৰিপূৰক হিচাপত ২০ লাখ আমেৰিকান ডলাৰ আগবঢ়ায়। এইটো এটা নমনীয় পুঁজি ব্যৱস্থা।&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-05-15|title=Qatar supports ILO with USD 2 million in flexible funding for decent work|url=https://www.ilo.org/resource/news/qatar-supports-ilo-usd-2-million-flexible-funding-decent-work|access-date=2026-08-24|website=[[International Labour Organization]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Qatar and ILO Sign $2M Deal to Advance Decent Work and Build Crisis Resilience|url=https://www.devdiscourse.com/article/other/3415332-qatar-and-ilo-sign-2m-deal-to-advance-decent-work-and-build-crisis-resilience|access-date=2026-08-24|website=Devdiscourse|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Imtiaz|first=Fareeha|date=2025-05-16|title=Qatar signs agreement to support ILO with USD 2 million|url=https://www.iloveqatar.net/news/general/qatar-signs-agreement-support-ilo-usd-2-million|access-date=2026-08-24|website=ILoveQatar|language=en}}&lt;/ref&gt;

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাই কৈছিল যে এই অনুষ্ঠানটোৱে কেৱল ধনৰ প্ৰবাহকে সূচোৱা নাছিল, বৰং আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা আৰু [[কাটাৰ উন্নয়ন পুঁজি]]ৰ মাজত অধিক গভীৰ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী সহযোগিতাৰ দিশত এক পৰিৱৰ্তন সূচাইছিল। কাটাৰ উন্নয়ন পুঁজিয়েই এই ধন আগবঢ়াইছিল।&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

==তথ্যসূত্ৰ==
{{reflist}}

==বাহ্যিক সংযোগ==
{{Commons category}}
* {{official website}}
* [http://www.itcilo.org আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থাৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ]
* আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা, [https://web.archive.org/web/20180807001520/http://blue.lim.ilo.org/cariblex/pdfs/ILO_dec_philadelphia.pdf ফিলাডেলফিয়া ঘোষণা] (১৯৪৪)</text>
      <sha1>lb8apfe9dp0av7b36i8ujlrmp43q64q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>চিত্ৰ:International Labour Organization Logo.webp</title>
    <ns>6</ns>
    <id>139574</id>
    <revision>
      <id>636248</id>
      <timestamp>2026-09-19T07:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <comment>{{Valid SVG}}
== Summary ==
{{Non-free use rationale logo
| Article = International Labour Organization
| Use = Infobox
| Purpose = To identify the organizations and make it recognizable
| Used for = 
| Owner = United Nations
| Description = The logo of the International Labour Organization
| Website =
| History = 
| Source = [https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/---publ/documents/publication/wcms_670542.pdf World Employment and Social Outlook Trends 2019]
| Portion...</comment>
      <origin>636248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1346" sha1="qikk9tlhym83wgloc1kz6czrez4oci2" xml:space="preserve">== সাৰাংশ ==
{{Valid SVG}}
== Summary ==
{{Non-free use rationale logo
| Article = International Labour Organization
| Use = Infobox
| Purpose = To identify the organizations and make it recognizable
| Used for = 
| Owner = United Nations
| Description = The logo of the International Labour Organization
| Website =
| History = 
| Source = [https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/---publ/documents/publication/wcms_670542.pdf World Employment and Social Outlook Trends 2019]
| Portion = The entire logo is used to convey the meaning intended and avoid tarnishing or misrepresenting the intended image.
| Low resolution = The logo is of a size and resolution sufficient to maintain the quality intended by the company or organization, without being unnecessarily high resolution.
| Replaceability = Because it is a non-free logo, there is almost certainly no free representation. Any substitute that is not a derivative work would fail to convey the meaning intended, would tarnish or misrepresent its image, or would fail its purpose of identification or commentary.
| Other information = Use of the logo in the article complies with Wikipedia non-free content policy, logo guidelines, and fair use under United States copyright law as described above.
}}

== Licensing ==
{{Non-free logo|Organization logos}}</text>
      <sha1>qikk9tlhym83wgloc1kz6czrez4oci2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636250</id>
      <parentid>636248</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Summary */</comment>
      <origin>636250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1313" sha1="4hfhehvzyypj4ikrkmokefvpgq379b4" xml:space="preserve">== সাৰাংশ ==
{{Valid SVG}}
== Summary ==
{{Non-free use rationale logo
| Article = 
| Use = Infobox
| Purpose = To identify the organizations and make it recognizable
| Used for = 
| Owner = United Nations
| Description = The logo of the International Labour Organization
| Website =
| History = 
| Source = [https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/---publ/documents/publication/wcms_670542.pdf World Employment and Social Outlook Trends 2019]
| Portion = The entire logo is used to convey the meaning intended and avoid tarnishing or misrepresenting the intended image.
| Low resolution = The logo is of a size and resolution sufficient to maintain the quality intended by the company or organization, without being unnecessarily high resolution.
| Replaceability = Because it is a non-free logo, there is almost certainly no free representation. Any substitute that is not a derivative work would fail to convey the meaning intended, would tarnish or misrepresent its image, or would fail its purpose of identification or commentary.
| Other information = Use of the logo in the article complies with Wikipedia non-free content policy, logo guidelines, and fair use under United States copyright law as described above.
}}

== Licensing ==
{{Non-free logo|Organization logos}}</text>
      <sha1>4hfhehvzyypj4ikrkmokefvpgq379b4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>636251</id>
      <parentid>636250</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AjayDas</username>
        <id>12623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Summary */</comment>
      <origin>636251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1390" sha1="n54lzpp5cx2lqln0bp1xoqcj1sv042g" xml:space="preserve">== সাৰাংশ ==
{{Valid SVG}}
== Summary ==
{{Non-free use rationale logo
| Article = আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম সংস্থা
| Use = Infobox
| Purpose = To identify the organizations and make it recognizable
| Used for = 
| Owner = United Nations
| Description = The logo of the International Labour Organization
| Website =
| History = 
| Source = [https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/---publ/documents/publication/wcms_670542.pdf World Employment and Social Outlook Trends 2019]
| Portion = The entire logo is used to convey the meaning intended and avoid tarnishing or misrepresenting the intended image.
| Low resolution = The logo is of a size and resolution sufficient to maintain the quality intended by the company or organization, without being unnecessarily high resolution.
| Replaceability = Because it is a non-free logo, there is almost certainly no free representation. Any substitute that is not a derivative work would fail to convey the meaning intended, would tarnish or misrepresent its image, or would fail its purpose of identification or commentary.
| Other information = Use of the logo in the article complies with Wikipedia non-free content policy, logo guidelines, and fair use under United States copyright law as described above.
}}

== Licensing ==
{{Non-free logo|Organization logos}}</text>
      <sha1>n54lzpp5cx2lqln0bp1xoqcj1sv042g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ত্ৰিযুগিনাৰায়ণ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139575</id>
    <revision>
      <id>636265</id>
      <timestamp>2026-09-19T09:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50747-65</username>
        <id>51719</id>
      </contributor>
      <comment>নতুন পৃষ্ঠা: ত্ৰিযুগিনাৰায়ণ উত্তৰাখণ্ডৰ এক পবিত্ৰ হিন্দু তীৰ্থস্থান। ত্ৰিযুগিয়ানাৰায়ণ মন্দিৰ ভগৱান বিষ্ণুৰ নামত উচৰ্গা কৰা হৈছে, আনহাতে এই স্থানক ভগৱান শিৱ আৰু দেৱী পাৰ্বতীৰ বিবাহ...</comment>
      <origin>636265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2721" sha1="jfq0n2sk71na1wympdmd9tll1krke3o" xml:space="preserve">ত্ৰিযুগিনাৰায়ণ উত্তৰাখণ্ডৰ এক পবিত্ৰ হিন্দু তীৰ্থস্থান। ত্ৰিযুগিয়ানাৰায়ণ মন্দিৰ ভগৱান বিষ্ণুৰ নামত উচৰ্গা কৰা হৈছে, আনহাতে এই স্থানক ভগৱান শিৱ আৰু দেৱী পাৰ্বতীৰ বিবাহ স্থান হিচাপে কৃতিত্ব দিয়া হৈছে।&lt;ref&gt;[https://musafirresort.in/triyuginarayan-temple/ শিৱ পাৰ্বতীৰ বিবাহ স্থান]&lt;/ref&gt;

“ত্ৰিযুগিনাৰায়ণ” সংস্কৃত শব্দ, ত্ৰি মানে তিনি, যুগীয়ে এটা সময় বা জীৱনক বুজায়, নাৰায়ণ ভগৱান বিষ্ণুৰ আন এটা নাম।

মন্দিৰটোত অখণ্ড ধুনি নামেৰে জনাজাত পবিত্ৰ চিৰন্তন শিখাৰ বৈশিষ্ট্য আছে, যিয়ে ঐশ্বৰিক বিয়াৰ পৰাই জ্বলি আছে বুলি ধাৰণা কৰা হৈছে, আনহাতে মন্দিৰ কমপ্লেক্সৰ ভিতৰত চাৰিটা গা ধোৱা কুণ্ড, ৰুদ্ৰ কুণ্ড, বিষ্ণু কুণ্ড, ব্ৰহ্ম কুণ্ড, আৰু সৰস্বতী কুণ্ডৰ পবিত্ৰ জলধাৰা অৱস্থিত।&lt;ref&gt;[https://www.manchalamushafir.com/triyuginarayan-temple-a-sacred-place-of-worship/ ত্ৰিযুগিনাৰায়ণ মন্দিৰ উত্তৰাখণ্ডৰ বিষয়ে]&lt;/ref&gt;

== অৱস্থান ==
ত্ৰিযুগিনাৰায়ণ উত্তৰাখণ্ডৰ ৰুদ্ৰপ্ৰয়াগ জিলাত, গড়ৱাল হিমালয় অঞ্চলৰ ভিতৰত অৱস্থিত। চাৰিওফালৰ ধুনীয়া পাহাৰৰ মাজত ১৯৮০ মিটাৰ (৬৫০০ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত এই মন্দিৰটোৱে দৃশ্যপট আগবঢ়াইছে।

কেদাৰনাথ ট্ৰেকৰ ভিত্তি শিবিৰ গৌৰীকুণ্ডৰ পৰা প্ৰায় ১৬ কিলোমিটাৰ আৰু সোণপ্ৰয়াগৰ পৰা ১১ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত।</text>
      <sha1>jfq0n2sk71na1wympdmd9tll1krke3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ব্যক্তিগত বিত্ত</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139576</id>
    <revision>
      <id>636284</id>
      <timestamp>2026-09-19T11:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poli Borah24</username>
        <id>43763</id>
      </contributor>
      <comment>নতুন পৃষ্ঠা: '''ব্যক্তিগত বিত্ত'''({{lang-en|Personal finance}}) হৈছে এজন ব্যক্তি বা এটা পৰিয়ালৰ দ্বাৰা বিত্তীয় সম্পদসমূহ এক নিয়ন্ত্ৰিত পদ্ধতিৰে বাজেট তৈয়াৰ কৰা, সঞ্চয় কৰা আৰু ব্যয় কৰাৰ বাবে কৰা বিত্তী...</comment>
      <origin>636284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="757" sha1="dk72zp1dzr5xch5arbg07cv4exzn9o8" xml:space="preserve">'''ব্যক্তিগত বিত্ত'''({{lang-en|Personal finance}}) হৈছে এজন ব্যক্তি বা এটা পৰিয়ালৰ দ্বাৰা বিত্তীয় সম্পদসমূহ এক নিয়ন্ত্ৰিত পদ্ধতিৰে বাজেট তৈয়াৰ কৰা, সঞ্চয় কৰা আৰু ব্যয় কৰাৰ বাবে কৰা বিত্তীয় ব্যৱস্থাপনা (financial management), য'ত বিভিন্ন বিত্তীয় বিপদাশংকা (various financial risks) আৰু ভৱিষ্যতৰ জীৱনৰ ঘটনাসমূহক বিবেচনা কৰা হয়।</text>
      <sha1>dk72zp1dzr5xch5arbg07cv4exzn9o8</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>