Wikipedia avwiki https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Хъулухъалъулаб БахӀс ГӀахьалчи ГӀахьалчиясул бахӀс Википедия Википедиялъул бахӀс Файл Файлалъул бахӀс MediaWiki MediaWiki-ялъул бахӀс Халип Халипалъул бахӀс Кумек Кумекалъул бахӀс Категория Категориялъул бахӀс TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1661 97702 96833 2026-07-26T06:34:34Z M. Omarius 10562 /* */ 97702 wikitext text/x-wiki {{short description|Хьондакавказияб мацӀ}} {{МацӀазул инфобокс | name = Авар | altname = Avar | pronunciation = {{IPAc-av|ʔ|ä|ˈ|w|ä|r|nbsp|m|ä|t͡sːʼ}} | states = [[Хьондасеб Кавказ]], [[Азарбижан]] | ethnicity = [[Аварал]] | speakers = {{sigfig|1200000|2}} | date = 2021 | ref = e25 | refname = Avar | familycolor = Caucasian | fam1 = [[Хьондакавказиял мацӀал|Хьондакавказияб]] | fam2 = [[Авар–гӀандиял мацӀал|Авар–гӀандияб]] | standards = | dia1 = [[Авар свералаби#Хьондасеб тӀадгари|Хьондасел]] | dia2 = [[Авар свералаби#Бакъдасеб тӀадгари|Бакъдасел]] | dia3 = ''([[Авар свералаби|сияхӀ]])'' | ancestor = [[Прото-авар мацӀ|Прото-авар]] | ancestor2 = [[БолмацӀ]] | script = [[Кириллияб хъвай-хъвагӀи|Кириллияб]] <small>(гьанже)</small> <br />[[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|ГӀараб]], [[Латин хъвай-хъвагӀи|Латин]] | nation = {{flag|Россия}} * {{flag|Дагъистан}} | iso1 = av | iso1comment = – Авар | iso2 = ava | iso2comment = – Авар | lc1 = ava | ld1 = Авар | lc2 = oav | ld2 = Басрияб авар | linglist = oav | lingname = – Басрияб авар | glotto = avar1256 | glottorefname = Авар | map = Avar language map.svg{{!}}border | mapscale = 1 | mapcaption = {{legend|#0000cd|Авар мацӀ тӀибитӀун бугеб ареал}} | map2 = Lang Status 80-VU.svg | mapcaption2 = {{center|{{small|Авар мацӀалъе классификация гьабун буго жиндие хӀинкъи бугбе гӀадинан [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКОялъул]] Дунялалъул хӀинкъаликь мацӀазул атласалъ<ref>{{cite web |url=https://en.wal.unesco.org/countries/russian-federation/languages/avar |title=Avar in Russian Federation |work=UNESCO WAL |access-date=22 юн 2024 |archive-date=2024-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622165412/https://en.wal.unesco.org/countries/russian-federation/languages/avar |url-status=dead }}</ref>}}}} | notice = IPA }} '''Ава́р мацӀ'''{{Efn|Гьединго ''ава́р мац̄Ӏ'', [[Авар хъвавул реформа 1952|реформат]]: ''авар маць''}} ({{transliteration|av|awar macʼ}},{{Efn|Историкияб вариант: {{lang|av-Latn|avar maⱬⱬ}} яги ''avar maz̨z̨''{{Sfn|Жирков|1936|p=16}} 1930лел соназ букӀараб латин хъвавуда. Жакъа къоялъ авар мацӀалъул стандарт гӀадин билӀинабураб [[Авар мацӀалъул романизация|романизация]] гьечӀо.}} {{IPA|av|ʔaˈwar mat͡sːʼ|pron}}) — [[Кавказ|Бакъбаккул Кавказалда]] бугеб [[хьондакавказиял мацӀал|хьондакавказияб хъизамул]] [[Авариял мацӀал|авариял мацӀазул гӀаркьалил]] [[Авар–гӀандиял мацӀал|авар–гӀандиял къокъадул]] мацӀ, жиб [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] мацӀазул бищун тӀибитӀараб,{{Sfn|Форкер|2020|p=243}} кӀалъалезул рахъалъ, киналниги бакъбаккул кавказиял мацӀазда гъорлӀ кӀиабилебги кколеб. Эб буго [[аварал|аваразул]] рахьдал мацӀ. Ккола Дагъистаналъул Республикалъул официалал мацӀазул цояб, эб малъула школабазда; аваралда руго газет-журнал, радио, гьединго ТВ-программаби.{{Sfn|Форкер|2020|p=243}}{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=10}} Авар мацӀалъул ареал буго аслияб куцалъ [[Дагъистан]]ги [[ЦӀор]]ги, бутӀаккун [[Гуржия]]лӀ, гьединго [[Туркия]]лӀ бугеб авар диаспоралда. Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, историкияб [[Авария]]лда, авар мацӀ ккола лингва франкалъун ([[болмацӀ]]), жинда авар субтносал кӀалъалеб, жиндир гӀагарал [[ГӀандиял мацӀал|гӀандиялги]] [[ЦӀунтӀиял мацӀал|цӀунтӀиялги мацӀазде]] кӀудияб асарги бугеб.{{Sfn|Форкер|2020|p=243}}{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=10}} Авар мацӀалъул [[Авар фонология|фонетикияб гӀуцӀиялда]] буго гӀатӀидаб [[Рагьукъал|рагьукъал гьаркьазул]] (консонантазул) система, жиндилӀ халалъаралги (фортисалъул), лабиалиялги (кӀутӀбузулал) рагьукъал ругеб. [[Рагьарал|Рагьараб гьаракь]] стандартаб аваралда буго щуго, амма сверелазда данчӀвала халатал рагьарал гьаркьалги (ралагье [[хундерил сверел]]). Фонетикаялда билӀараб жо буго цо ккураб гьечӀеб тӀадецуй, жиндица магӀна батӀагьабул рол хӀалеб. [[Морфология]]б гӀуцӀи буго [[Агглутинативияб мацӀ|агглутинативияб]], жинда гьоркьоб формантаздалъун рагӀи хисиги флексияги бугеб. Буго лъабго цӀарулаб класс, гӀатӀидаб хӀалатазулаб, гьезул 5 буго гӀадатаб: абсолутив, эргатив, генитив, датив, интсрументалис; 24 — бакӀалъул хӀалат (чӀовул, яги [[локатив]], рачӀул, яги [[аллатив]], ратӀалъул, яги [[аблатив]] ва [[транслатив]]). ДанчӀвала эргативияб конструкция. Руго тарнзитивиялгун интранзитивиял вербал, аспектазул руго фреквентативги каузативги; кӀиго контрастияб конструкция — эргативияб ва номинативияб. [[Лексика]] буго жиндирго кьолболаб, руго гьединго цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабиги. Авар мацӀалъул буго чанго сверел, гьел рикьула хьондасеб ва бакъдасеб тӀадкаламазде. MацӀалъул свералабазда гьоркьоб буго фонетикияб, морфологияб ва лексикияб батӀалъи. Стандартаблъун ккола хьондасеб тӀадгаруле гъорлӀе унеб болмацӀияб вариант. == Лингвогеография == Авар мацӀ буго Дагъистаналъул официалаб мацӀ, авар регионазул лингва франкалъун. ТӀибитӀун буго [[Аварал|аваразул]] [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ]], [[Бакълъул мухъ|Бакълъул]], [[Гъуниб мухъ|Гъуниб]], [[НахъбакӀ мухъ|НахъбакӀ]], [[ЛъаратӀа мухъ|ЛъаратӀа]], [[Унсоколо мухъ|Унсоколо]], [[ЧӀарада мухъ|ЧӀарада]], [[Шамилил мухъ]]азда, [[Болъихъ мухъ|Болъихъ]], [[ГӀахьвахъ мухъ|ГӀахьвахъ]], [[ЦӀумада мухъ|ЦӀумада]] ва [[ЦӀунтӀа мухъ|цӀунтӀа]] мухъазда; Дагъистаналъул [[Бабаюрт мухъ|Бабаюрт]] (21 %), [[Шурагьиб мухъ|Шурагьиб]] (27 %), [[Гелбахъ мухъ|Гелбахъ]] (83,9 %), [[Лаваша мухъ|Лаваша]] (25 %), [[Хасавхъала мухъ|Хасавхъала]] (33 %), [[БагӀархъала мухъ|БагӀархъала]] (46 %), [[Тарумасул мухъ|Тарумасул]] (35 %), [[ЦӀияблак мухъ|ЦӀияблак]] (23 %) ва [[Рутул мухъ|Рутул]] (ГьочотӀа росу) мухъаздаги, гьединго [[МахӀачхъала]] (26 %), [[Гъизилюрт]] (70,88 %), [[Гъизляр]] (21 %), [[Салануб]] (46 %), [[Хасавюрт]] (30,66 %), [[Шура]] (45,79 %) шагьараздаги. [[Азарбижан]]алъул хьундасеб (шималияб) рахъалда (аваразул [[ЦӀор]]алда), Чачаналъул Хьаруб мухъалда 54,49 %, ([[Кванхи]] ва [[Бути]] росаби), [[Гуржия]]лъул хундасебгун бакъбаккул рахъалда ва [[Туркия]]лда гӀумру гьабун ругел [[Аварал|аваразда]] гьоркьоб. Россиялда авар мацӀалда кӀалъалезул къадар бахуна — 715 297 чиясде (2010)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>. Гьеб рикӀкӀеналда гъорлъе рачун руго гӀандигун цез мацӀазда кӀалъалел цо чанго росабазул гӀадамалги, жидеца кӀиабилеб мацӀлъун авар мацӀ хӀалтӀизабулеб букӀиналъ. Рахьдал мацӀ бицунеб гӀадин авар мацӀ бицунезул къадар бахуна гӀага-шагарго — 703 азар. чиясде (2010), 65 азаргогӀан авар мацӀалъ кӀалъалев чи вуго Дагъистанги Азарбижанги тун къватӀихун. ГӀурус армиялъул генерал А. А. Неверовскиясул 1847 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀиялда буго:<ref>{{cite book|last1= Неверовский|first1= А. А.|date= 1847|title= Краткий взгляд на Северный и Средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье|trans-title= |url= http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Neverovskij_A_A/text2.htm|url-status= bot: unknown|url-access= |format= |language= |location= Санкт-Петербург|publisher= Типография военно-учебных заведений|isbn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20190719134418/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Neverovskij_A_A/text2.htm|archive-date= 2019-07-19|via= |quote= Так как Аварцы составляли всегда самое сильное племя в горах, всегда занимали средину Дагестана, то и язык их сделался господствующим между обитателями описываемого края. Почти все горцы умеют говорить по-аварски и употребляют этот язык при изустных сношениях между собою.|access-date= 2019-07-20}}</ref> {{Cquote|Аварал кидаго мугӀрузда бищун къуватаб халкълъун букӀиналъ, гьез Дагъистаналъул бакъулъ бакӀ кколеб букӀиналъ, гьезул мацӀ лъугьана гьеб мухъалъул халкъазда гьоркьоб бищун тӀибитӀараблъун. Киназдего гӀунтӀун магӀарулазда кӀола авар мацӀалда кӀалъазе ва жидедаго гьоркьоб кӀалъазе хӀалтӀизабула. }} Авар мацӀги литератураги малъула Дагъистаналда аварал цӀикӀкӀанисел ругел школабазда, сон бахъанагӀан гьел дагьлъизарулел руго. Гьединго авар мацӀ лъазе гьабулел къокъаби руго Дагъистаналъул вузаздаги. Авар мацӀалда къватӀире риччала гьунарияб ва социалабгин политикия литература: «ХӀакъикъат», «Цолъи», «Кьоял» ва 14 мухъалъул газетал, журналал, буго гьединго радио ва телебихьи. ХӀалтӀула авар мацӀалда музыкалиябгин драматикияб театр [[ЦӀадаса ХӀамзат]]ил цӀаралда бугеб (1935 соналдаса). ЮНЕСКО-ялъул классификациялда рекъон авар мацӀ буго жиб тӀагӀине бегьулеб мацӀлъун<ref>{{cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-1069.html|publisher=[[UNESCO]]|accessdate=19 Април 2015}}</ref>. == История == {{main|Авар мацӀалъул история|Прото-авар мацӀ|БолмацӀ}} Авар мацӀалъул историялъул хасал гӀелмиял хӀалтӀаби гьечӀо; XVII–XVIII гӀасрабазул авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялъул гӀарасазул лингвистикияб цӀех-рехги гьабун буго дагьго. Жанисеб реконструкциялъул квекудалъун [[Инс-авар мацӀ|прото-авар мацӀалъул]] цо-цо сипатал руго баян гьарун:<ref>Микаилов 1958; 1964; Алексеев 1988</ref> халатал ва къокъал латералиял абруптивиял аффрикатал данде лъей, ункъабилеб грамматикияб класс букӀин, жиндир гӀаламатлъун ''р-'' суффикс бугеб цги. XVII–XIX гӀасрабазда хьондасеб тӀадгарул кьучӀда лӀугьана [[болмацӀ]] — мацӀазул свералабазда гьоркьоб бугеб кӀалъал вариант. Эб лӀугьиналъе рукӀана рагъулабгун сиясатияб ва экономикиял гӀиллаби, [[МагӀарулал|авар миллат]] цолъи, [[Аваристан|нуцаллъиялъул]] къуват цӀикӀкӀин. МацӀалъул гьеб варианталда хъвалел рукӀана XVII–XVIII гӀасрабазул хъвадарухъабаз ва шагӀирзабаз жидерго асарал, гьебго мацӀ хӀалтӀизабулаан XIX ва XX гӀасруялъул байбихьуда рукӀарал шагӀирзабаз, жал шималияб тӀадкаламалъул кколел рукӀарал: [[БакьагьичӀиса ЧӀанкӀа|БакьайчӀиса ЧӀанкӀа]], [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд|ХъахӀабросулъа МахӀмуд]], [[Ругъжаса Элдарилав]], [[МестӀерухъа НурмухӀамад]], [[Инхоса ГӀалихӀажияв]] ва цогидалги. Халкъиял кӀучӀдулги, мисалалъе Хочбарил хӀакъалъул гӀадинал, хъварал руго болмацӀалда. XX гӀасрулъул кӀиабилеб бащалъиялдаса авар адабияталъулаб мацӀ цебетӀеялъе кӀудияб хӀалтӀи гьабула ЦӀадаса ХӀамзатица. Гьеб заманалда авар мацӀалъул къамусияб гӀуцӀиги терминалогияги бечелъулеб букӀана жиндаго жаниб цӀиял рагӀаби лъугьиналдалъунги, цогидал мацӀаздаса рагӀабазул тармажа гьабиялдалъунги, семантикияб рахъалъ лъугьунел хис-басалдалъунги. Нилъер заманалда адабияталъулаб мацӀ цебетӀеялъе кӀудияб хӀалтӀи гьабуна [[ХӀамзатил Расул]]ил, ГӀалилазул Фазул ва цогидал аваразул шагӀирзабазул ва хъвадарухъабазул прозаялъ ва асараз. == Хъвай-хъвагӀигун ортография == {{main|Авар алфабет|Авар хъвай-хъвагӀи|Авар ортография|}} ТӀоцересел авар мацӀалъ хъварал хъвай-хъвагӀаял рикӀкӀуна [[Гуржи хъвай-хъвагӀи|гуржи хатӀалъ]] [[Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял|хъанчазда]] гьарурал.<ref name="ХӀапизов">{{cite journal|last=ХӀапизов |first = М. Ш.|title=Хъанчазда авар-гуржи хъвай-хъвагӀаязул хӀакъалъулъ|journal=Вестник ДНЦ|year=2014|issue=54|url=http://www.academia.edu/11853326/О_ГРУЗИНСКО-АВАРСКИХ_НАДПИСЯХ_НА_КАМЕННЫХ_КРЕСТАХ|p=67–74|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715230134/https://www.academia.edu/11853326/%D0%9E_%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%97%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E-%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5_%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%9F%D0%98%D0%A1%D0%AF%D0%A5_%D0%9D%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A5|archive-date=2019-07-15}}</ref> [[XV гӀасару|XV гӀасаруялдаса]] лӀугьана гӀараб хъвай-хъвагӀи аслуялда бугеб [[Авар гӀажам|гӀажам алипба]] хӀалтӀизабизе. 1928–1938 соназда авар мацӀалъе хӀалтӀизабулаан [[Латин хъвай-хъвагӀи|латин графикалда]] бугеб алфабет. 1938 соналъ гьеб алфабет бачана [[Кириллияб хъвай-хъвагӀи|кириллияб хъвауде]], ва жакъа къоялъги гьелдаго буго. {| class=wikitable style="border: none; background: none; color: inherit" ! scope=col | ХӀарп ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|ИФА]] | rowspan=13 style="border: none; background: none; color: inherit"| ! scope=col | ХӀарп ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | ИФА | rowspan=13 style="border: none; background: none; color: inherit"| ! scope=col | ХӀарп ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | ИФА | rowspan=13 style="border: none; background: none; color: inherit"| ! scope=col | ХъвагӀ ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | ИФА |- | '''[[А (кириллица)|А а]]''' || а || {{IPA|/ӓ/}} || '''[[И|И и]]''' || и || {{IPA|/i/}} || '''[[П|П п]]''' || пе || {{IPA|/p/}} || '''[[ЦӀ|ЦӀ цӀ]]''' || цӀе || {{IPA|/t͡sʼ/}} |- | '''[[Б|Б б]]''' || бе || {{IPA|/b/}} || '''[[Й|Й и]]''' || йи || {{IPA|/j/}} || '''[[Р|Р р]]''' || эр || {{IPA|/r/}} || '''[[Ч|Ч ч]]''' || че || {{IPA|/t͡ʃ/}} |- | '''[[В (кириллица)|В в]]''' || ве || {{IPA|/w/}} || '''[[К|К к]]''' || ке || {{IPA|/i/}} || '''[[С (кириллица)|С с]]''' || эс || {{IPA|/s/}} || '''[[ЧӀ|ЧӀ чӀ]]''' || чӀе || {{IPA|/t͡ʃʼ/}} |- | '''[[Г|Г г]]''' || ге || {{IPA|/ɡ/}} || '''[[Къ|Къ къ]]''' || къе || {{IPA|/qχː/}} || '''[[Т|Т т]]''' || те || {{IPA|/t/}} || '''[[Ш|Ш ш]]''' || ша || {{IPA|/ʃ/}} |- | '''[[Гъ|Гъ гъ]]'''|| гъе|| {{IPA|/ʁ/}} || '''[[Кь|Кь кь]]''' || кье || {{IPA|/tɬːʼ/}} || '''[[ТӀ|ТӀ тӀ]]''' || тӀе || {{IPA|/tʼ/}} || '''[[Щ|Щ щ]]''' || ща || {{IPA|/ʃː/}} |- | '''[[Гь|Гь гь]]''' || гье || {{IPA|/h/}} || '''[[КӀ|КӀ кӀ]]''' || кӀе || {{IPA|/kʼ/}} || '''[[У|У у]]''' || у || {{IPA|/u/}} || '''[[Ъ|Ъ ъ]]''' || || {{IPA|/ʔ/}} |- |'''[[ГӀ|ГӀ гӀ]]'''||гӀе||{{IPA|/ʕ/}}||'''[[Л|Л л]]'''||эл||{{IPA|/l/}}||'''[[Ф|Ф ф]]'''||эф||{{IPA|/f/}}||'''[[ы]]'''|| ||— |- |'''[[Д|Д д]]'''||де||{{IPA|/d/}}||'''[[Лъ|Лъ лъ]]'''||элъ||{{IPA|/ɬ/}}||'''[[Х|Х х]]'''||ха||{{IPA|/χ/}}||'''[[ь]]'''|| ||— |- |'''[[Е|Е е]]'''||йе||{{IPA|/j/}}||'''[[ЛӀ|ЛӀ лӀ]]'''||лӀа||{{IPA|/t͡ɬː/}}||'''[[Хъ|Хъ хъ]]'''||хъа||{{IPA|/q͡χː/}}||'''[[Э|Э э]]'''||э||{{IPA|/e/}} |- |'''[[Ё|Ё ё]]'''||йо||{{IPA|/jo/}}||'''[[М|М м]]'''||эм||{{IPA|/m/}}||'''[[Хь|Хь хь]]'''||хьа||{{IPA|/x/}}||'''[[Ю|Ю ю]]'''||йю||{{IPA|/ju/}} |- |'''[[Ж|Ж ж]]'''||же||{{IPA|/ʒ/}}||'''[[Н|Н н]]'''||эн||{{IPA|/n/}}||'''[[ХӀ|ХӀ хӀ]]'''||хӀа||{{IPA|/ħ/}}||'''[[Я|Я я]]'''||йа||{{IPA|/ja/}} |- |'''[[З|З з]]'''||зе||{{IPA|/z/}}||'''[[О|О о]]'''||о||{{IPA|/o/}}||'''[[Ц|Ц ц]]'''||це||{{IPA|/t͡s/}} || || || |} Гьанжесеб авар алфабеталда буго 47 симбол, гьезул 33 буго жибго хӀарп, хӀутӀараб 13 ккола диграфлъун, яни кӀиго ишара цадахъ хъвараб: Гъ, Гь, ГӀ, Къ, Кь, КӀ, Лъ, ЛӀ, ТӀ, Хъ, Хь, ХӀ, ЦӀ, ЧӀ. Лабиаллъи бихьизабизе хӀалтӀизабула В: ''гв'', ''кв'', ''дв'' цги. Ункъго хӀарпалъ бихьизабула {{IPAslink|j}} + ''рагьараб гьаракь'' (Е, Ё, Ю, Я), гӀурус яги тюркиял мацӀазул рагӀабазул транскрипциялъе хъвала Ы. Щуго рагьараб гьаракь бихьизабула А, Е/Э, И, О, У хӀарпаз. Е хӀарпалъ рагӀул байбихьуда ва рагьараб гьаркьидаса хадуб бихьизабула {{IPAslink|j}}+{{IPAslink|e}}, хутӀарал бакӀазда — жибго {{IPAslink|e}} гьаракь; Ъ хӀарпалъ бихьизабула [[глотталаб плозив]] {{IPA|/ʔ/}}, гьединго хӀалтӀизабула рагӀулӀ рагьукъаб гьаракьалда хадусеб [[рагьараб]] батӀа гьабизе, масала, ''гьуърул''. Рагьукъал гьаркьазул хӀалуцарал (интенсивиял) вариантал руго фонемикияб кӀвар бугел. Гьанжесеб ортографиял асасазда рекъон, гьел рагьукъал рихьизарула кӀирекъарал графемабаздалъун, эзул гӀадатал вариантал ругел рагӀабаздаса ратӀа рахъизе кколел ругони, мисалалъе, ''мах'' 'гъветӀ' – ''махх'' 'металл', амма ''мех'' 'заман'. КӀирекъарал графемаби руго: {{angbr|кк}}, {{angbr|кӀкӀ}}, {{angbr|лълъ}}, {{angbr|сс}}, {{angbr|хх}}, {{angbr|цц}}, {{angbr|цӀцӀ}}, {{angbr|чч}}, {{angbr|чӀчӀ}}. Эзул рагӀулебщинаб бакӀалда кидаго хъвала ''кк'', ''кӀкӀ'' ва ''чч'' ({{IPAslink|k͡xː}}, {{IPAslink|k͡xːʼ}}, {{IPAslink|t͡ʃː}} фонемаби), хутӀарал кирекъарал хъвала хадусел рагӀабазулӀги, эзул формабазулӀги: # {{angbr|лълъ}} – ''ре'''лълъ'''ине'', гьединго ''лъим'' рагӀул генитивалдаги ('''''лълъ'''ел''). # {{angbr|сс}} – '''''сс'''ан, бу'''сс'''ине, бе'''сс'''из, ру'''сс'''ун''. # {{angbr|хх}} — ''би'''хх'''изе, ма'''хх''', ра'''хх'''ан, '''хх'''вел, '''хх'''ине, '''хх'''езе, '''хх'''ам, бу'''хх'''изе''. # {{angbr|цц}} – ''бе'''цц'''изе, и'''цц''', '''цц'''ин''. # {{angbr|цӀцӀ}} – ''ба'''цӀцӀ'''ине, бе'''цӀцӀ'''изе, бу'''цӀцӀ'''ине, '''цӀцӀ'''е''. # {{angbr|чӀчӀ}} – ''бе'''чӀчӀ'''изе, '''чӀчӀ'''вад, ре'''чӀчӀ'''изе, ри'''чӀчӀ''', би'''чӀчӀ'''изе''. Цогидал щинал бакӀазда интенсивиял гьаркьал рихьизарула гӀадатал графемабаз, гьединлъидал кӀудияб квал-квал ккола киб кинаб гьаракь бугебали лъазе. {| class="wikitable standard" cellpadding="4" style="font-size: 1.2em; line-height: 2em; text-align: center;" |+Авар хъвавул графемаби |style="width:3em;"|а |style="width:3em;"|б |style="width:3em;"|в |style="width:3em;"|г |style="width:3em;"|гв |style="width:3em;"|гъ |style="width:3em;"|гъв |style="width:3em;"|гь |style="width:3em;"|гьв |style="width:3em;"|гӀ |style="width:3em;"|д |style="width:3em;"|дв |- |е |ё |ж |жв |з |зв |и |й |к |кв |кк |ккв |- |къ |къв |кь |кьв |кӀ |кӀв |кӀкӀ |кӀкӀв |л |лъ |лълъ |лӀ |- |лӀв |м |н |о |п |р |с |св |сс |т |тв |тӀ |- |тӀв |ф |х |хв |хх |ххв |хъ |хъв |хь |хьв |хӀ |ц |- |цв |цц |цӀ |цӀв |цӀцӀ |ч |чв |чч |чӀ |чӀв |чӀчӀ |чӀчӀв |- |ш |шв |щ |щв |ъ |ы |ь |э |ю |я |(Ӏ) | |} == Фонология == {{Аслияб макъала|Авар фонология}} ===Рагьукъал=== Хадусеб таблода руго кьун стандарталъул фонемаби. Аваралда руго зирарал, гъугъал, [[Эйективияб рагьукъаб|эйективиял]] (глотталлъарал), интенсивиял (хӀалуцарал) обструентал,{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} ва гьезул [[Лабиализация|лабиаллъарал]] вариантал. Щибаб серия буго цохӀо [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариял]] ва [[Посталвеоларияб рагьукъаб|посталвеолариял]] фрикативазул.{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+Авар мацӀалъул рагьукъал фонемаби<ref name="TITUS">[http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/caucasus/nekklaut.htm#XFN1 Consonant Systems of the North-East Caucasian Languages on TITUS DIDACTICA]</ref> ! colspan="2" rowspan="3" | ! rowspan="3" |[[Лабиалаб рагьукъаб|Лабиал]] ! colspan="4" |[[Алвеоларияб рагьукъаб|Алвеолар]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Посталвеоларияб рагьукъаб|Пост-<br>алвеолар]] ! rowspan="3" |[[Палаталаб рагьукъаб|Палатал]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Веларияб рагьукъаб|Велар]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Увуларияб рагьукъаб|Увуляр]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Фарингалаб рагьукъаб|Фарингал]] ! rowspan="3" |[[Глотталаб рагьукъаб|Глоттал]] |- class="small" ! colspan="2" |Централ ! colspan="2" |[[Латералаб рагьукъаб|Латерал]] |- class="small" !<small>ленис</small> !<small>фортис</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> |- ! colspan="2" |[[Назалаб рагьукъал|Назалал]] |{{IPAplink|m}} |{{IPAplink|n}} | | | | | | | | | | | | | |- ! rowspan="3" |[[Плозивияб рагьукъаб|Плозивал]] !<small>[[Гьаракьлъи (фонетика)|зирарал]]</small> |{{IPAplink|b}} |{{IPAplink|d}}<br>{{IPAplink|dʷ}} | | | | | | |{{IPAplink|ɡ}}<br>{{IPAplink|ɡʷ}} | | | | | | |- !<small>[[гъугълъи|гъугъал]]</small> |{{IPAplink|p}} |{{IPAplink|t}}<br>{{IPAplink|tʷ}} | | | | | | |{{IPAplink|k}}<br>{{IPAplink|kʷ}} | | | | | |{{IPAplink|ʔ}} |- !<small>[[Эйективияб рагьукъаб|эйективал]]</small> | |{{IPAplink|tʼ}}<br>{{IPAplink|tʷʼ}} | | | | | | |{{IPAplink|kʼ}}<br>{{IPAplink|kʷʼ}} | | | | | | |- ! rowspan="3" |[[Аффрикат|Аффрикатал]] !<small>зирарал</small> | | | | | | | | | | | | | | | |- !<small>гъугъал</small> | |{{IPAplink|t͡s}}<br>{{IPAplink|t͡sʷ}} |{{IPAplink|t͡sː}}<br>{{IPAplink|t͡sːʷ}} | |{{IPAplink|t͡ɬː}}<br>{{IPAplink|t͡ɬːʷ}} |{{IPAplink|t͡ʃ}}<br>{{IPAplink|t͡ʃʷ}} |{{IPAplink|t͡ʃː}}<br>{{IPAplink|t͡ʃːʷ}} | | |{{IPAplink|k͡xː}}<br>{{IPAplink|k͡xːʷ}} | |{{IPAplink|q͡χː}}<br>{{IPAplink|q͡χːʷ}} | | | |- !<small>эйективал</small> | |{{IPAplink|t͡sʼ}}<br>{{IPAplink|t͡sʷʼ}} |{{IPAplink|t͡sːʼ}}<br>{{IPAplink|t͡sːʷʼ}} | |{{IPAplink|t͡ɬːʼ}}<br>{{IPAplink|t͡ɬːʷʼ}} |{{IPAplink|t͡ʃʼ}}<br>{{IPAplink|t͡ʃʷʼ}} |{{IPAplink|t͡ʃːʼ}}<br>{{IPAplink|t͡ʃːʷʼ}} | | |{{IPAplink|kxːʼ}}<br>{{IPAplink|k͡xːʷʼ}} | |{{IPAplink|q͡χːʼ}}<br>{{IPAplink|q͡χːʷʼ}} | | | |- ! rowspan="2" |[[Фрикативияб рагьукъаб|Фрикативал]] !<small>зирарал</small> | |{{IPAplink|z}}<br>{{IPAplink|zʷ}} | | | |{{IPAplink|ʒ}}<br>{{IPAplink|ʒʷ}} | | | | |{{IPAplink|ʁ}}<br>{{IPAplink|ʁʷ}} | |{{IPAplink|ʕ}}<br>{{IPAplink|ʕʷ}} | | |- !<small>гъугъал</small> |{{IPAplink|f}} |{{IPAplink|s}} |{{IPAplink|sː}}<br>{{IPAplink|sːʷ}} |{{IPAplink|ɬ}}<br>{{IPAplink|ɬʷ}} |{{IPAplink|ɬː}}<br>{{IPAplink|ɬːʷ}} |{{IPAplink|ʃ}}<br>{{IPAplink|ʃʷ}} |{{IPAplink|ʃː}}<br>{{IPAplink|ʃːʷ}} | |{{IPAplink|x}}<br>{{IPAplink|xʷ}} | |{{IPAplink|χ}}<br>{{IPAplink|χʷ}} |{{IPAplink|χː}}<br>{{IPAplink|χːʷ}} |{{IPAplink|ħ}}<br>{{IPAplink|ħʷ}} | |{{IPAplink|h}}<br>{{IPAplink|ħʷ}} |- ! colspan="2" |[[Вибрантияб рагьукъаб|Вибрантал]] | |{{IPAplink|r}} | | | | | | | | | | | | | |- ! colspan="2" |[[Аппроксимант|Аппроксимантал]] |{{IPAplink|w}} | | |{{IPAplink|l}}{{Efn-lg|Авар мацӀалда {{IPA|/l}} гьаракь буго кӀиго [[аллофон]]алда: {{IPA|/i e/}} рагьаразда аскӀоб, {{IPA|/j/}} гьаркьида хаду букӀуна [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}}, хутӀарал бакӀазда — [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} ({{IPA|[lˠ]}}).}} | | | |{{IPAplink|j}} | | | | | | | |} {{notelist-lg}} Халалъул гӀужур ⟨ː⟩ рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб куц. Халалъи ккола батӀабахъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикулационияб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго [[фортис ва ленис]] (хӀалуцаралги хӀулуцинчӀелги) гӀадин. ХӀалуцарал (фортис) аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе {{IPA|[tsː]}} (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, [[итал мацӀ]] гӀадазул геминатиял аффрикатазда гӀадин {{IPA|[tːs]}} (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе, {{IPA|t͡ɬː}} гьаракьие кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб цебе-нахъа лъей {{IPA|/t͡ɬɬ/}} ({{IPA|/t^ɬɬ/}}) гӀадин.<ref>Лейвер (1994) ''Principles of Phonetics'' гь. 371.</ref> Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: [[Обструэнт|обструэнтал]] (хъуй-бугел) ва [[Сонорат|соноратал]]. Жиндаго жаниб обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) плозивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=30}} Гьеб рикьиги бараб буго гьел гьаркьазул кинлъуда. === Рагьарал === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;" ! rowspan="2" |Борхи ! colspan="3" |Кьер |- !Цебесеб !БакьулӀеб !Нахъисеб |- !ТӀасияб | style="text-align:center;" |{{IPAlink|i}} | | style="text-align:center;" |{{IPAlink|u}} |- !Гьоркьохеб | style="text-align:center;" |{{IPAlink|e}} | |style="text-align:center;" |{{IPAlink|o}} |- !Гъоркьияб | | style="text-align:center;" |{{IPAlink|ä}} | |} Стандартаб авар мацӀалда буго 5 [[Рагьарал|рагьараб гьаракь]]: {{IPAalink|i}}, {{IPAalink|u}}, {{IPAalink|e}}, {{IPAalink|o}}, {{IPAalink|ä}}, гьез гӀуцӀула щубутӀаяб лъабокӀонаб система. КӀиго гьаракь: {{IPA|/o/}}, {{IPA|/u/}} ккола гургинлъараб. РагӀул яги гьижадул кӀалалда рагьарал жалго данчӀваларо, эзда цебе букӀуна [[глотталаб плозив]] {{IPA|/ʔ/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}} Гьиатус, кӀиго рагьараб цадахъ ккей авар мацӀалда бегьуларо, эб букӀунгутӀизе хӀалтӀизабула гьединго {{IPAslink|j}}:{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} ''чу́ял'' (чу-й-ал), ''цо́яс'' (цо-й-ас). Руго гьединго назаллъарал рагьарал: {{IPAlink|ẽ}}, {{IPAlink|õ}}, {{IPAlink|ũ}}, {{IPAlink|ã}}.{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} Эл ратула цо-цо рагӀабазулӀ: ''у'' {{IPA|/ʔũ/}}, ''гӀоло'' {{IPA|/ʕo.ɫõ/}} ва гьездаса лӀугьарал цогидазулӀ. Цо-цо бакӀалда назалал рагьаразул букӀуна магӀна батӀахъул ролги: ''у(н)гьи'' {{IPA|/ˈʔũ.hi/}} 'хӀухьел биччай' — ''угьи'' {{IPA|/ˈʔu.hi/}} 'ххамида расен лъей'. Назализация цӀиккӀаниселъ дандчӀвала гьаркьихъе-рагӀабазулӀги<ref name="Вестник" />{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} интерйекциябазулӀги:{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} ''гьа'' {{IPA|/hã/}}, ''хӀа'' {{IPA|/ħã/}} яги''хIе'' {{IPA|/ħẽ/}} (хӀама хъамизе абулеб) цги. === Морфофонология === Морфофонологиял процессазда гъорлӀ руго [[Синкопа (фонология)|рагьаразул синкопа]], [[Ассимилация (лингвитсика)|ассимилацияги]] мутацияги, рагьукъазул [[Алтернация (лингвистика)|алтернация]], [[Метатезис (лингвистика)|метатеза]],{{Sfn|Форкер|2020|p=247}} делабиализация.{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=42}} Рагьаразул синкопа, эл тӀагӀин, букӀуна рагӀи хисулаго, кьабизаби кӀиабилеб силлабалдаса лъабабилелтӀе (цолъул формалъул хъвалсараб аслу) яги тӀоцебеселтӀе хъущтӀун (гӀемерлъул форма):{{Sfn|Форкер|2020|p=248}}{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=38}} * ''гӀере́къ'' > ''гӀеркъи́л''; ''гӀе́ркъал'' * ''гьара́кь'' > ''гьаркьи́л''; ''гьа́ркьал'' Рагьаразул ассимилация ва мутация лӀугьуна гӀемериселъ цӀарал хисулаго. Цо-цо бакӀалда, аслуялда бугеб рагьаб тӀобанго релълъуна хъвалсараб аслуялъул яги гӀемерлъул формалъул маркеразда, мисалалъе, ''и'', ''е'', ''а'' > ''о''; ''и'', ''е'' > ''а''; ''е'', ''а'' > ''u'': * ''кьили́'' > ''кьоло́л''; ''кьала́л'' * ''бетӀе́р'' > ''ботӀро́л''; ''бу́тӀрул'' * ''лаче́н'' > ''лочно́л''; ''лу́чнул'' Рагьукъазул алтернация ''н'' > ''м'' ва ''м'' > ''н'' гӀемериселъ лӀугьуна рагӀулӀ, элъ асар гьабула аслуялъул рагьукъазде:{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} * ''кере́н'' > ''ку́рмул'' (н/м) * ''тӀама́х'' > ''тӀанха́л'' (м/н) Ракьукъазул метатеза букӀуна цояб плозив яги назал (''б'', ''м''), цогидаб сонорант (''р'', ''л'') бугони:{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=42}} * ''хьиби́л'' > ''хьолбо́л''; ''хьалба́л'' * ''хъуму́р'' > ''хъурми́л''; ''хъу́рмал'' Делабиализация лӀугьуна ''у'', ''о'' гьаркьазда цебе рагӀи хисулаго:{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=42}} * ''гъветӀ'' > ''гъотӀо́л''; ''гъутӀби́'' * ''хве́зе'' > ''хо́ла'' === Фонотактика ва кьабизаби === РагӀул силлабияб структура буго гӀадатаб, минималияб гьижадулӀ гӀуцӀараб буго цохӀо рагьаралъ (V), гьезул руго хадусел тайпабиги: CV, CVC, CVRC (гьениб R ккола кинаб букӀаниги сонорант {{IPA|r, l, n, m, j}}), тӀоцебесеб кӀигояб буго бищун гӀемер данчӀвалеб. Силлабалъул кӀал (анлаут) букӀунаро комплексияб, кӀиго рагьукъалъ гӀуцӀараб, комплексияблъун букӀине бегьула кода (ахир). ТӀоба́кӀаб силлабадул цохӀо бугеб тайпа ккола CVRC, гьенибги кодаялъул тӀоцебесеб рагьукъаблъун букӀине бегьула цохӀого-цо сонорант, батӀияб рагьукъаб гуреб. Авар мацӀалда [[кьабизаби]] буго эспираторияб; гӀемериселъ гьеб тӀаде ккола рагӀул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб яги лъабабилеб къотӀалиде. ГӀемерисел рагӀабазулъ кьабизби букӀуна хьвадулеб, ай рагӀул бокьараб къотӀелалде тӀаде ккезе бегьулеб: ''гомог'' — ''гонги́л''. Кьабизабилъул хьвадиялдалъун хисула лексикияб магӀна: ''ра́гӀи'' — ''рагӀи́'', кьабизабиялъ хисизабизе бегьула грамматикияб магӀнаги: ''ру́гънал'' ({{Abbr|гӀ. форма|гӀемерлъул форма}}) — ''ругъна́л'' (''ругъун'' рагӀул хаслъул игӀраб), ''лъикӀлъи́'' (цӀар) — ''лъи́кӀлъи'' (масдар).{{Sfn|Форкер|2020|p=247}} == Грамматика == {{Аслияб макъала|Авар грамматика}} Морфологияб рахъалъ авар мацӀ ккола [[аглутинативияб мацӀ|аглутинативияб]], жиндилӀ фузиялъулги{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} аналитизмалъулги элементги бугеб.{{Sfn|Алексеев|Атаев|1997|p=}} Элъул руго инфлексиониялги деривациониялги категорияби, жал ратӀахъулел гӀемерал суффиксаздалъунги префиксаздалъунги. [[Инфикс|Инфиксал]] хӀалтӀизарула класс рекъонккезабизе. КӀалъал бутӀаби авар мацӀал морфологияб куцалда бигьаго кӀола цоцадаса ратӀа рахъизе.{{Sfn|Rudnev|2015|pp=19–20}} Авар кӀалъал бутӀаби рикьула кӀиде групалде. ТӀоцебеселъ гъорлӀе рачуна жалго жидедаго чӀарал: [[цӀар]], [[адверб]], [[цӀарубакӀ]], [[рикӀкӀен]], [[верб]] ва [[адверб]], кӀиабилелъ — квекулал: конюнкцияби, энклитикал, хадурегӀел, интерйектив. === ЦӀар === {{Main|Авар цӀар}} Авар мацӀалда, [[ЦӀар|цӀар]] буго жиндир хасаб лексико-семантикияб ва морфологияб характеристика бугеб каламалъул бутӀа,{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|p=152}} щиб, щив, щий, щал абун суалалъе жваблъун бачӀунеб. Элъул руго хадусел категорияби: грамматикияб класс, рикӀкӀадулаб форма, хӀал.{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} ====Классалъулги рикӀкӀеналъулги категория==== Класс{{Efn|Цо-цо хӀалтӀабазулӀ хӀалтӀизабулеб буго жинс абураб термин, мисалалъе, ошкол грамматикалда.}} авар мацӀалда буго лъабго; тӀоцебеселде гъорлӀе ккола чиясда хурхарал цӀарал, кӀиабилелъ гъорлӀе рачуна чӀужуялда хурхарал. ХутӀарал цӀарал, чӀагоялги, чӀагоял-гурелги рихьизарулел, уна лъабабилеб классалде гъорлӀе. Аслияб куцалъ, класс бихьизабулел маркерал руго аффиксал, жал вербазда, адйективазда, цӀарубакӀазда ва цо-цо батӀиязулӀги рукӀунел.{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} {| class="wikitable" |+Авар цӀарул классазул маркерал !Класс !Суал !Цолъул форма !Мисал !ГӀемерлъул форма !Мисал |- |I (''чиясул'') |щив |'''''в''''' |''вас '''в'''ачӀана'' | rowspan="3" |'''''р/л''''' |'''''в'''аса'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |II (''чӀужуялъул'') |щий |'''''й''''' |''яс '''я'''чӀана'' |'''''я'''са'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |III (''гьоркьохъеб'') |щиб |'''''б''''' |''чу '''б'''ачӀана'' |''чуя'''л''' '''р'''ачӀана'' |} ЦӀаразул буго цолъул, дагьлъул ва гӀемерлъул формаби. Руго цо форма гурони гьечӀел, мисалалъе, цолъул гурони букӀунаро ''рокьи'' гӀадинал абстрактивиял цӀаразул. ''Рluralia tantum'' рагӀабиги данчӀвала: ''кагътал'' (хӀай, цолъул формаялда ''кагъат'' — жинда тӀад хъвадаризе хӀалтӀизабулеб жо), ''цӀороберал'', ''цӀадираби''. Гьабго тӀелалде гъорлъе рачине бегьула ''рос-лъади'', ''эбел-эмен'' гӀадал рагӀабиги. Гьенирго руго батӀи-батӀиял росабазул гӀадамазде абулел цӀаралги, щай гурелъул гьезул коррелаталлъун цолъул формаялда рукӀуна адйективал, жал топонимаздаса лӀугьарал. Гьеб гуребги, авар мацӀалда буго паукалаб, дагьлъул рикӀкӀенги, жиб плуралалде жанде лъолеб,<ref>* {{cite book |last1= Корбетт |first1= Гревилл Г. |author-link1= Гревилл Корбетт |date= 2000 |title= Number|trans-title= РиккӀен |url= https://surrey.primo.exlibrisgroup.com/discovery/fulldisplay?docid=alma9985161902346&context=L&vid=44SUR_INST:44SUR_VU1&lang=en&search_scope=MyInst_andCI_ResearchOnlyInventory&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=Everything&query=any,contains,Number |series= Cambridge Textbooks in Linguistics |language= |publication-place= Кембридж, Цолъараб Къиралат |publisher= Кембридж Университеталъул пресса |page= 90 |isbn= 0-511-03610-8 |oclc=559571720 |ref=}}</ref> хӀалтӀизабула рикӀкӀен дагьаб бугелъуб: ''борохь'' — цо, ''борхьал'' — гӀемерал, ''борохьал'' — цо чанго.<ref>{{cite book |last1= Сулеманов |first1= Я. Г.|date= 1985|title= О формах ограниченного и неограниченного множественного числа имён существительных в аварском языке |trans-title= |editor-last1= МикагӀилилазул |editor-first1= Ш. И. |edition= Категория числа в дагестанских языказ: сборник статей|url= |url-status= |url-access= |page= 114–19|language= |location= МахӀачхъала|publisher= Дагестанский филиал АН СССР|isbn= |archive-url= |archive-date= |via= |quote=}}</ref> Цо-цо цӀаразул цолъул формаялъул рукӀине бегьула цадахълъул магӀнаги: ''гамачӀ'' — цо яги гӀемерал цадахъ, материал хӀисабалда. ГӀемерлъул форма лӀугьунеб супплетивияб къагӀида бихьизабун буго ''чӀужу — руччаби'' паралда.{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|p=152}} Жибго гӀемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацӀалда буго дистрибутивияб гӀемерлъи бихьизабиялъул къагӀидаги (цӀарул аслу такрарлъиялдалъун): ''рокъо-рокъоре'', ''рахъ-рахъалде''. ==== ХӀалалъул категория ==== Авар мацӀалда кинабниги буго 24 хӀал, гьезул ункъго ккола гӀадатаблъун, хутӀараб 20 — бакӀалъул. ГӀадатазде гъорлӀе уна аслияб (абсолутив), жиб цӀаралъул битӀараб аслулъун кколеб, актив (эргатив), хаслъул (генитив) ва кьовул (датив) хӀалал, жал хъвалсараб аслуялдаса лӀугьунел. Абсолутивалъул форма гӀуцӀула битӀараб аслуялъ, хутӀаразул формаби — хъвалсаралъ, эб аслу гӀуцӀула ''-а'', ''-е'', ''-и'', ''-о'', ''-у'', ''-ду'', ''-да'', ''-зу'', ''-ро'' суффиксаз.{{Sfn|Форкер|2020|p=249}} Авар мацӀалъул цӀарал, жидер эргативалда букӀунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде;{{Sfn|Форкер|2020|p=249}} I свериялъул тӀарамагъада букӀуна ''-'''с''''', II свериялъул — ''-'''лъ''''', III свериялъул — ''-'''ца'''''. Гьениб тӀоцебесеб кӀиго свериялъулги, гӀемерлъул формаялъулги эргативалъул буго чӀобогояб суффикс (зеро). {| class="wikitable" |+Авар инфлектиониял парадигмаби ! rowspan="2" |ХӀал ! colspan="3" |Свери |- !I !II !III |- | colspan="4" style="text-align:center;" |''Цолъул форма'' |- !Абсолутив |вас |яс |ракӀ |- !Эргатив |вас-ас |яс-алъ |рекӀе-ца |- !Генитив |вас-ас-ул |яс-алъ-ул |рекӀе-л |- !Датив |вас-ас-е |яс-алъ-е |рекӀе-е |- !Эссив |вас-ас-да |яс-ал-да |рекӀе-да |- !Апуд-эссив |вас-ас-ухъ |яс-алъ-ухъ |рекӀе-хъ |- | colspan="4" style="text-align:center;"|''ГӀемерлъул форма'' |- !Абсолутив |вас-ал |яс-ал |ракӀ-ал |- !Эргатив |вас-аз |яс-аз |ракӀ-аз |- !Генитив |вас-аз-ул |яс-аз-ул |ракӀ-аз-ул |- !Датив |вас-аз-е |яс-аз-е |ракӀ-аз-е |- !Эссив |вас-аз-да |яс-аз-да |ракӀ-аз-да |- !Апуд-эссив |вас-аз-ухъ |яс-аз-ухъ |ракӀ-аз-хъ |} Месалъул хӀалал гӀуцӀун руго кӀиго рахъалдаса: месги (''киб'') ритӀиги (''кибе'', ''киса'', ''киссан''). Ункъго група буго хӀалазул, ритӀуде балагьун жал ратӀа гьарулел: эссив, жиндица месги, рагъари гьечӀолъиги бихьизабулеб, лативалъ кьола лъиде яги сундениги иналъул магӀна; аблативалъ бихьизабула лъидаса яги сундасаниги ин, рикӀкӀалъи, транслативалъ – нуж, жибккун яги жиндасан щибниги яги щалниги унеб.{{Sfn|Форкер|2020|p=249}} Щибаб эб хӀалалъул буго щу-щу серия, жиндица балагьул бакӀалдаса обйекталъул месги ритӀиги баян гьабулеб: ''супер-серияби'', жиндица щибни тӀад букӀин бихьизабулел, ''апуд-серияби'' – аскӀор, гӀагарлухъ, ''интер-серияби'' — субстантияб яги аморфияб массалда гъорлӀ, ''суб-серияби'' — гъоркь, ''ин-серияби'' — сунданиги жаниб (масала, гьодораб жоялда).{{Sfn|Форкер|2020|p=250}} {| class="wikitable" |+Локативазул суффиксал ! !Эссив !Латив !Аблатив !Транслатив |- !{{smallcaps|супер}} 'тӀад' | -да | -де | -даса | -дасан |- !{{smallcaps|апуд}} 'аскӀо' | -хъ | -хъе | -хъа | -хъан |- !{{smallcaps|интер}} 'гъорлӀ' | -лӀ | -лӀе | -лӀа | -лӀан |- !{{smallcaps|суб}} 'гъоркь' | -кь | -кье | -кьа | -кьан |- !{{smallcaps|ин}} 'жаниб' | -{{abbr|{{smallcaps|''км''}}|классалъул маркер}} | -{{smallcaps|''км''}}-е | -са | -сан |} ТӀадежоялъе, месалъул хӀалазул руго локативиял гурелги, грамматикиял функциябиги: эз рихьизарула аффективиял предикатал, адрессатал, мехалъул яги гӀилладул магӀна. Цо-цо интранзитивиял вербазул рекъонккей букӀуна месалъул хӀалаздалъун, масала, апуд-эссив: ''лъихъниги гӀенеккизе'', суб-латив: ''лъикьаниги хӀинкъизе''. Дандекковул конструкциязда хӀалтӀизабула супер-аблатив: ''лъидасаниги кӀудияб''.{{Sfn|Форкер|2020|p=250}} === Адйектив === {{main|Авар адйективал}} Адйектив ккола жиндица куц-мухъ, рижа, букӀаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва ''кинаб?'', ''кинай?'', ''кинаб?'', ''кинал?'' абураб гьикъ лъезе бегьулеб [[кӀалъал бутӀа]]. Жинца роцӀцӀинабулеб рагӀухъ балагьун, адъективазул рукӀине бегьула классиялги гӀаламаталги гӀемерлъул формаги: ''хирияв'' эмен, ''хирияй'' эбел, ''хирияб'' тӀалъи, ''хириял'' тӀахьал. Цо-цо адйективазулӀ классияб гӀаламат букӀуна кьолболӀги: ''ворхатав'', ''йорхатай'', ''борхатаб'', ''рорхатал''. Авар адйективал рикьула лъабго тӀелалде: * '''Кинлъи бихьизабулел''' — жалго жедедаго ругел адйективал: ''берцинаб'', ''цӀакъаб'', ''халатаб'' цги. * '''ГӀахьалал''' — номиназул генитивал форма кьучӀда бугел: ''маххулаб'', ''ганчӀилаб'' цги. * '''Хаслъул''' — тӀасияб групалъул тайпа: ''вацасулаб'', ''дираб'', ''чиясулаб'' цги. Суперлативлъи бихьизабизе хӀалтӀизабула аналитикияб конструкция ''бищун'' + адйектив: ''бищун берцинаб'', ''бищун гъваридаб''. Буго хасаб, батӀа гьабун бихьизабул форма, жиб лӀугьунеб адйективалъул гӀадатаб формалде тӀаде ''-аб'', ''-ав'', ''-ай'' журан: ''багӀарабаб'', ''кӀудиявав''. Дандекквеялъулаб хасаб форма адйективазул гьечӀо, гьеб бихьазабизе хӀалтӀизабула конструкция: {{smallcaps|цӀар}}-{{smallcaps|абл}} + адйектив: ''гьелдаса кӀудияб''. ЦӀаруда цадахъ бугеб адйектив рекъонккола гьебгун цохӀого-цо классияб яги гӀемелъул формалда, хӀалатазде хисуларо: ''лебалав'' чи ({{abbr|{{smallcaps|абс}}|абсолутив}}), ''лебалав'' чияс ({{smallcaps|эрг}}), ''лебалав'' чиясул ({{smallcaps|ген}}). Адйективазул субстантиватал, цӀараллъун лӀугьарал, хисула чиясул классалъулал — I сверуда, чӀужуялъулги гьоркьохъебги — II сверуда рекъон. === РикӀкӀен === {{main|Авар рикӀкӀен}} Авар рикӀкӀеназул руго хадусел тайпаби: кардиналал, ординалал, дистрибутивиял, групиял, мултипликативиял ва коллективиял. Авар мацӀалъул буго вегестималаб (къоцӀалияб) нумералаб система 40 (=2×20), 60 (=3×20) and 80 (=4×20). ''Цо-''ялде хутӀизегӀан киналго кардиналал рикӀкӀеназде жубала энклитика ''-го''. Журарал рикӀкӀенал лӀугьуна суффиксазул ''-ила'' (анцӀила), ''-ло'' (къоло), ''-алда'' (лъебералда, кӀикъоялда) квекудалъун. Формалда рекъон рикӀкӀенал рикьула лъабиде: * '''ГӀадатал''': цо, анцӀго, къого, лъеберго, нусго цги; * '''Журарал''': кӀикъого, лъабнусго цги; * '''ГӀуцӀарал''': ''анцӀила цо'', ''къоло лъабго'', ''лъебералда ункъго'' цги. {| class="wikitable" |+РикӀкӀеназул тайпаби !№ !Тайпа !Суффикс !Мисалал !Гьикъ |- |1 |БацӀцӀадаб кьучӀ | |''цо, кӀи'' | |- |2 |Кардиналал <small>(тӀолабго цадахъ)</small> |''-го'' |''цо'', ''кӀиго'', ''анцӀго'', ''нусго'' |чан? |- |3 |Дистрибутивиял <small>(цада-цадахъ боси)</small> |Редупликация |''цо-цо'', ''кӀи-кӀи'', ''анцӀ-анцӀ'', ''нус-нус'' |чан-чан? |- |4 |Коллективияб групияб <small>(рихьизарула цвелал)</small> | -(й)''абго'' |''кӀиябго'', ''лъабабго'', ''анцӀабго'', ''нусабго'' | rowspan="2" |чан? |- |5 |Коллективияб групияб <small>(тӀолалъул бутӀа)</small> |''-го + -яб'' |''цояв'', ''кӀигояв'', ''анцӀгояв'', ''нусгояв'' |- |6 |Индефинитал <small>(рикӀкӀиналъул роцӀцӀен гьечӀолъи)</small> | |''цо-кигӀо'', ''лъабго-ункъго'', ''щуго-анлӀго'' | |- |7 |Мултипликативал <small>(чан нухалъ букӀин)</small> |''-цӀул'' |''цоц1ул'' (''цин''), ''к1иц1ул'', ''анц1ул'', ''нусц1ул'' |чанцӀул? |- |8 |Ординалал <small>(цоцада хаду-цере рукӀин)</small> |''-абилеб'' |''цоабилеб'', ''кӀиабилеб'', ''анцӀабилеб'' |чанабилеб? |} РикӀкӀенал хӀалтӀизарула номиналияб модификатор гӀадин цӀарсазда цебе, гьедин бугелъул цӀарисги букӀуна цолъул формалда. ЦӀиккӀанисел рикӀкӀеназул буго адйективазулаб морфосинтактикияб рижа, гьезул субстантиватал хисула II-б сверуда рекъон.{{Sfn|Форкер|2020|p=266}} === ЦӀарубакӀ === {{main|Авар цӀарубакӀал}} Авар мацӀалда руго хадусел типазул цӀарубакӀал: персоналиял (гьумералъул), демонстративиял (бихьизабул), рефлексивиял, реципрокалиял, интеррогативиял (гьикъул) ва индефинитал.{{sfn|Форкер|2020|p=251}} Перосоналиял цӀарубакӀазул буго кӀиго гьумер: 1-себ — ''дун'', эксклюзивияб ''ниж'', инклюзивияб ''нилӀ''; 2-леб — ''мун'', ''нуж''. {| class="wikitable" |+ Персоналиял цӀарубакӀазул парадигма |- ! ХӀалат !! {{smallcaps|1сг}} !! {{smallcaps|2сг}} !! {{smallcaps|1пл.инкл}} !! {{smallcaps|1пл.экскл}} !! {{smallcaps|2пл}} |- !Абсолютив |дун || мун || нилӀ || ниж || нуж |- ! Эргатив | ди-ца || ду-ца || нилӀе-ца || ниже-ца || нуже-ца |- ! Генитив | ди-р || ду-р || нилӀе-р || ниже-р || нуже-р |- ! Датив | ди-е || ду-е || нилӀе-е || ниже-е || нуже-е |- ! Эссив | ди-да || ду-да || нилӀе-да || ниже-да || нуже-да |- ! Латив | ди-де || ду-де || нилӀе-де || ниже-де || нуже-де |- ! Аблатив | ди-даса || ду-даса || нилӀе-даса || ниже-даса || нуже-даса |- ! Транслатив | ди-дасан || ду-дасан || нилӀе-дасан || ниже-дасан || нуже-дасан |- ! Инструментал | ди-далъун || ду-далъун || нилӀе-далъун || ниже-далъун || нуже-далъун |} Лъабабилеб гьумералъе хӀалтӀизарула демонстративиял цӀарубакӀал, жал ратӀа гьарулел классалдалъун, рикӀкӀадалъун, кӀалъалезде бугеб гӀагарлъуд ва гъоркьа-тӀаса ккеялдалъун (вертикаллъи). Жалго жидедаго хӀалтӀизарулел ругони, демонстративиял цӀарубакал хӀалатазде хисула I ва II сверуда рекъон. {| class="wikitable" |+ Бихьизабул цӀарубакӀал |- ! Чиясул !! ЧӀужуялъул !! Гьоркьохъеб !! ГӀемерлъул !! Комментарий |- | гьа-в || гьа-й || гьа-б || гьа-л || <small>кӀалъалезде гӀагарда; цого борхалъи</small> |- | гье-в || гье-й || гье-б || гье-л || <small>адресатазде гӀагарда; кӀалъалесдаса двегӀан</small> |- | до-й || до-й || до-б || до-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀад</small> |- | гьада-в || гьада-й || гьада-б || гьада-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀад</small> |- | гъо-й || гъо-й || гъо-б || гъо-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги</small> |- | гьагъа-в || гьагъа-й || гьагъа-б || гьагъа-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги</small> |- | лъо-в || лъо-й || лъо-б || лъо-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги</small> |- | гьалъа-в || гьалъа-й || гьалъа-б || гьалъа-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги</small> |} Рефлексивиял цӀарубакӀазул, щибалъулӀ классги, рикӀкӀенги, хӀалатӀги бугеб лъабго батӀияб тип буго: * гӀадатал: ''жи-в'', ''жи-й'', ''жи-б'', ''жа-л''; * журарал: ''жи-в-го'', ''жи-й-го'', ''жи-б-го'', ''жа-л-го''; * кӀилъарал: ''живго жинцаго'', ''жийго жинцаго'', ''жибго жинцаго'', ''жалго жедецаго''. Рефлексивиял конструкциябазда рефлексивал ккола цохӀо лъабабилеб гьумералъе. ТӀоцебеселъеги кӀиабилелъеги хӀалтӀизарула персоналиял цӀарубакӀал эмфатикияб энклитик ''-го'': ''дун-го'', ''ди-ца-го'', ''ниж-го'', ''ниже-цаго''.{{Sfn|Форкер|2020|p= 252}} Интеррогативиял (гьикъул) цӀарубакӀал ккола: {{div col|colwidth=10em|gap=2em|small=}} * щи-в, щи-й, ща-л * щи-б * ща-й * чан * кин * кигӀан * кида * кина-в, -й, -б, -л * кисса * ки-в, -й, -б, -р {{div col end}} Индефинитал яги баян-гьечӀел цӀарубакӀал лӀугьуна интеррогативиязул кьучӀде яги цо рикӀкӀеналде суффиксалги энклитикалги журан.{{Sfn|Форкер|2020|p= 253}} {| class="wikitable" |+ Индефинитал цӀарубакӀал |- ! Тип !! ЛӀугьин !! Мисал |- | спецификиял || ''-али'' + ''-го'' || ''щивалиго''<br />''кинабалиго'' |- | тӀасарищул || ''-ни'' + ''-ги'' || ''щибниги''<br />''кибниги'' |- | универсалал || ''-го''{{efn-lr|group=Pron|Позитивияб поларлъи бугеб клаузалда}} || ''щивго''<br />''кибго'' |- | дистрибутивиял || редупликаци + ''-ни'' + ''-ги'' || ''щиб-щибниги''<br />''киб-кибниги'' |- | негативиял || ''-ни'' + ''-ги''{{efn-lr|group=Pron|Позитивияб поларлъи бугеб клаузалда}} || ''щибниги''<br />''кибниги'' |- | негативиял || ''-го''{{efn-lr|group=Pron|Позитивияб поларлъигун клаузабазда гьал цӀарубакӀал цӀалула универсалал баян-гьечӀеллъун}} || ''щибго''<br />''кибго'' |- | кинабголъул || ''-аб'' || ''щибаб'' |- | тӀолголъул || — || ''тӀолабго''<br />''тӀолгояв'' |- |} {{notelist-lr|group=Pron}} === Верб === {{Аслияб макъала| Авар вербал |Авар конюгация}} Авар мацӀалда вербазул руго хадусел категорияби: поларлъи (гьечӀолъи), мех, модус, модаллъи, аспект, эвиденциаллъи. Рекъонккей буго классияб ва рикӀкӀадулаб, гьечӀо персонияб (гьумерияб). Буго цӀакъ гӀатӀидаб хисулаб система, батӀи-батӀиял финитиял-гурел формаби.{{Sfn|Форкер|2020|p=254}} === Мех === {| class="wikitable" |+Вербалъул аслиял инфлектиониля формаби (гьечӀолъул) !Инфинитив |цӀализе (цӀалунгутӀизе) |букӀине (букӀунгутӀизе) |хъвазе (хъвангутӀизе) |- !Масдар |цӀали (цӀалунгутӀи) |букӀин (букӀунгутӀи) |хъвай (хъвангутӀи) |- | colspan="4" style="text-align:center;"|''Финитиял синтетикиял формаби'' |- !ГӀахьалаб презент |цӀалула (цӀалуларо) |букӀуна (букӀунаро) |хъвала (хъваларо) |- !Футурум |цӀалила (цӀалиларо) |букӀина (букӀинаро) |хъвайла (хъвайларо) |- !Аорист |цӀалана (цӀаличӀо) |букӀана (букӀинчӀо) |хъвана (хъвачӀо) |- !Гьабитуалаб претерит |цӀалулаан (цӀалулароан) |букӀунаан (букӀунароан) |хъвалаан (хъвалароан) |- | colspan="4" style="text-align:center;"|''Финитиял аналитикиял формаби'' |- !Перфект |цӀалун буго (цӀалун гьечӀо) |букӀун буго (букӀун гьечӀо) |хъван буго (хъван гьечӀо) |- !Плюсквамперфект |цӀалун букӀана (цӀалун букӀинчӀо) |букӀун букӀана (букӀун букӀинчӀо) |хъван букӀана (хъван букӀинчӀо) |- !Презент |цӀалулеб буго (цӀалулеб гьечӀо) |букӀунеб буго (букӀунеб гьечӀо) |хъалеб буго (хъвалеб гьечӀо) |- !Претерит |цӀалулеб букӀана (цӀалулеб букӀинчӀо) |букӀунеб букӀана (букӀунеб букӀинчӀо) |хъвалеб букӀана (хъвалеб букӀинчӀо) |- !Проспективияб футурум |цӀализе буго (цӀализе гьечӀо) |букӀине буго (букӀине гьечӀо) |хъвазе буго (хъвазе гьечӀо) |} ==== Модус ==== * '''Индикатив''' — бичӀчӀизабула процесс реалияб букӀин; хӀалтӀизабула киналниги меххалъулал формабигун: ''гьабуна'', ''гьабула'', ''гьабила'', ''гьабулеб букӀана'', ''гьабулеб буго'', ''гьабулеб букӀина'', ''гьабун букӀана'', ''гьабуна буго'', ''гьабун букӀина'', ''гьабулаан'', ''гьабизе буго''. * '''Субюнктив''' (''-ни'') — субйективияб бербалагьудалъун бихьизабула лӀугьине рес бугеб, шартӀияб гьабел: ''гьабу-ни'', ''вачӀани'', ''хъвани''. * '''Ирреалаб субюнктив''' ({{smallcaps|'''пптцп'''}} + ''-ани'') — субюнктивалъул тайпа: ''гьабурабани'', ''вачӀарабани'', ''хъварабани''. * '''Концессив''' ({{smallcaps|'''субю'''}} + ''-ги'') — бихьизабула кӀалъалесул рекӀел мурадалда, къасдалда, гьабелалда, лӀугьа-бахъиналъул гӀаксалда кколеб жо: ''гьабуниги'', ''хӀалтӀаниги'', ''хъваниги''. * '''Интеррогатив''' (''-ищ'') — фигӀлияб ишалъул цӀехей, гьикъи бичӀчӀизабула: ''гьабунищ'', ''вачӀунищ'', ''хъвалищ''. * '''Парафразив''' (''-ин'') — хъвалсараб гаруда хӀалтӀизабула: ''гьабилин'', ''вачӀанин'', ''хъвалин''. * '''Императив''' (''-а'' / ''-е'' / ''-й'' / -0) — бичӀчӀизабула тӀалаб гьаби, малъи, гьелъул суффиксал ккола -е, -а: ''гьаб-е'', ''вачӀ-а'', ''хъвай''. * '''Прогьибитив''' (''-ге'' / ''-уге'' / ''-унге'') — гьукъулеб букӀин биччӀизабулеб: ''гьабуге'', ''вачӀунге'', ''хъваге''. * '''Оптатитв''' ({{smallcaps|'''имп'''}} + ''-ги'') — гьара-рахьи гьабулеб букӀин, хьами: ''гьабеги'', ''вачӀаги'', ''хъваги''. * '''Гьортатив''' ({{smallcaps|'''инф'''/'''фут'''}} + ''-ин'') — оптативияб форма: ''гьабизин'', ''вачӀинин'', ''хъвазин''. * '''Ирреалаб оптатив''' ({{smallcaps|'''фут'''}} + ''-ан'') — оптативияб форма, шартӀияб цебелъалида хӀалтӀизабулеб: ''гьабилаан'', ''вачӀинаан'', ''хъвалаан''. ==== Транзитивлъи ==== Транзитивияб вербалъе букӀине ккола пациенс, жинде тӀаде агенсалъул гьабел кколеб: ''васас'' (агенс, акт. и.) ''кагъат'' (пациенс) ''хъвана'' (гьабел). Вербазда бан букӀуна агенсалъул хӀалатги. Жиб кидаго транзитивияблъун букӀунеб ккола каузативияб форма: ''гьабизабуна'', ''букӀинабуна'', ''хъвазабуна''. Интранзитивияб вербалъе къваригӀунаро битӀараб тӀадежубай, жибго агенс букӀуна абсолутивалда, гьелдего буссараб букӀуна предикатги: ''ихх тӀаде щвана''. Кидаго интранзитивияллъун букӀуна вербазул фреквентативияб форма: ''хъвадарана'', ''цӀехолдула'' цги. ЦӀиккӀанисел вербазул транзитивлъи букӀин лъазе бегьула императивалда эзул букӀунеб формалда рекъон: ''-е'' суффикс бугел ккола транзитивиял (''гьаб-е'' — ''гьабизе'', ''те'' — ''тезе'', ''къотӀе'' — ''къотӀизе''), ''-а'' суффикс бугел ккола транзитив-гурел (''а'' — ''ине'', ''бачӀа'' — ''бачӀине'', ''бега'' — ''бегизе''), хӀо руго гьоркьосарахъабиги: ''чӀвазе'', ''базе'' цги. ==== Финит-гурел формаби ==== ===== Инфинитив ===== ===== Масдар ===== ===== Партицип ===== ===== Конверб ===== === Адверб === {{main|Авар адвербал}} МагӀнаялъул рахъалъ авар адвербал рикьула хадусезде: * Кинлъи бичӀчӀизабулел (кин? щиб куцалда?): ''циндаго'', ''гьартӀан'', ''гьединго'', ''лъикӀго'', ''квешго''; * Меххалъул (кида? кидалъагӀан?): ''сон'', ''жакъа'', ''нолъ'', ''риидал, метер'', ''сезе'', ''лезе'', ''гьанже'', ''кидаго'', ''рогьинегӀан''; * БакӀалъул (киб? кибе? кисан?): ''квараниса'', ''квегӀиса'', ''рикӀкӀад'', ''тӀасан'', ''добасан''; * РикӀкӀадул (кигӀан? кигӀаналъ?): ''гӀемерго'', ''дагьго''; * ГӀилла-мурадалъул (щай? щибизе?): ''щайго'', ''чӀалгӀаде'', ''махсараде''; Цо-цо адвербал классалде, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, гьезулӀ бачӀуна ''-р'' суффикс, адйективазда гӀадин ''-л'' гуро: ''жанив'', ''жаний'', ''жаниб'', ''жанир''. === Дандраял === Авар мацӀалда дандраял хӀалтӀизарула рагӀаби яги жумлаял дандразе; гьел рикьула чанго тайпаялде: * Цолъизарул: ''-ги'', ''гин'', ''жеги'', ''гьединго''. * Гьоркьосарахъул: ''я'', ''яги'', ''ялъуни''. * ДандеккунгутӀул: ''хӀо'', ''амма''. * Релълъенлъул: ''гӀадин'', ''кинигин'' * НахърилӀиналъул: ''щай абуни'', ''щай гурелъул'', ''гьелдалъун'', ''гьемехалъ''. === Энклитикал === {{main|Авар энклитикал}} Авар энклитикал рикьула хадусел тӀелазед: # адвербазул магӀна кьолел: -''гӀан'', ''-го'', ''-са'', ''-лъул'', -''духъ'', ''-лъун'', ''-ги'' # дандекквеялъул магӀна кьолел: ''-гӀан'', ''-гӀанаб'', ''-гӀадинаб'' ''(гӀадаб)'', ''гӀадин'', ''кинигин'' # рикӀкӀен бихьизабулел: ''-гӀан'', ''-го'' # батӀагьабиялъул: -''цин'', ''-ни'', -''ин'', ''-йин'' # баян гьечӀолъи бичӀчӀизабулел: ''-алиго'', ''-ялиго'' # цадахълъи бихьизабулел: ''-гун'' ''-гин'' # гьикъул: ''-ищ'', ''-йищ'', ''-дай'' # цитатиял: -''ан'', ''-ян'', ''-илан'', ''-йилан'' # рагӀул магӀна гучлъизабулел: ''-ин'', ''-йин'', ''-али'', ''-яли'', ''-гӀаги'', ''-го'', ''-цин'', ''-ха'', ''-я'', ''-щинаб.'' Гьел тӀадехун рехсаразде гьорлӀе унарел бутӀаби: * ''-лъун'' * ''гӀоло'' (мурад бихьизабула) * ''хӀакъалъулъ'' (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула) * -''хӀа'' (гьедиялъул форма лъугьине хӀалтӀизабула) * ''-ани'' (анищалъул магӀна кьола). === ХадурегӀел === {{main|Авар хадурегӀел}} ХӀадурегӀелал рукӀуна цӀаразда хадур, эз цадахъ гӀуцӀула цоккураб [[РагӀабазул дандрай|рагӀабазул дандбай]] — хадурегӀалилаб конструкция. ХӀалтӀизарула цӀикӀкӀаниселъ эссивалда цадахъ. ЦохӀо ''гӀоло'' ккола жибгояб хадурегӀеллъун, хутӀарал формабаздалъун релълъерал рукӀуна адвербазда, хӀо хадурегӀелал рукӀуна эссивгун, цо-цо бакӀазда эб конструкциялъ хисула цогидал локативал: ''ганчӀида тӀад — ганчӀитӀа'', ''ганчӀида гъоркь — ганчикь'', ''ганчӀида аскӀоб — ганчихъ''. Адвербалъун ругони эл хурхун рукӀуна предикаталда. Жидер семантикаялда рекъон хадурегӀелал рикьула лъабго тайпаялде:<ref>{{cite book |last= Маллаева |first= З. М |title= Система временных и пространственных отношений в аварском языке |trans-title= |url= |format= |language= |journal=|volume= |issue= |pages= 19|publication-place= Туплис|date= 1989}}</ref> # жидеца сундул букӀаниги ориентиралдда хурхараб чӀей бугеб бакӀ бихьизабулел: ''тӀад'', ''гъоркь'', ''гъорлӀ'', ''жаниб'' цги. # жидеца сунда букӀаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: ''гӀагарда'', ''рикӀкӀада'', ''аскӀоб'' цги. # жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букӀаниги багъа-бачари бихьизабулел: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''данде'', ''квегӀиса'', ''квараниса'' цги. Буссинабул хадурегӀелазе гьечо хӀалатазулаб аналог, гьединазе къваригӀуна эссив гуребги цогидал хӀалатал яги энклитикагун формаби: щибккун ''эхебе'', ''эхеде'', кисса ''гӀебеде'', сунда ''квегӀиса''. Цо-цо хадурегӀелазул буго хӀалатияб ва классияб форма: ''аскӀо'''б''''', ''аскӀо'''бе''''', ''аскӀо'''са''''', ''аскӀо'''сан'''''. === Интерйекцияби === {{main|Авар интерйекцияби}} Интерйекциябазде гъорлӀе уна ''ле'', ''огь'', ''я'', ''ия'', ''ияхӀ'', ''вай'', ''гьа'', ''огьо-гьой'', ''вала-лай'', ''ваба-бай'', ''гьай залин'', ''унго'', ''вахӀ'', ''гьуя'', ''гьая''. Гьел рикьула хадусел групазде: * батӀи-батӀиял рекӀел асарал: ''вабабай'' — гӀузру букӀин, гӀажаиблъи, ''ия'' — щаклъи, ''огь'' — ургъел, роххи, ''вай'' — хӀинкъи, къварилъи, ракӀбуссин, ''ияхӀ'', ''вахӀ'' — гӀажаиблъи; * цо жоялде гьуси: ''воре'' — цӀодорлъи гьаби; * хитӀаб: ''ле'' — бихьинчиясле, ''йо'' — чӀужугӀаданалде; * аскӀоре ахӀи (хӀайванал ахӀизе/хъамизе). Интерйекциябилъун ккола гьединго ''алхӀамдули-лагь, шукру Аллагьасе!'' гӀадал цочӀарал фразабиги. РукӀуна гӀадаталги журалралги (''гьа-гьа'', ''ваба-бай''). Цоцада хадуб чанго гьоркьоберех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачӀ-тӀанкӀ (лъалхъул ишара) лъола. Интерйекциябазда хадур хӀалтӀизарун ругони эклитикал, гьел рекӀун хъвала: ''унхале'', ''огьха''. === Синтаксис === Авар мацӀ буго [[аглутинативияб мацӀ|аглутинативияб]], рагӀаби цоцалӀ разе хӀалтӀизарула цӀиккӀаниселъ жидер цохӀо магӀна бугел суффиксал. Руго аналитикиял конструкциябиги, вербазул перфектабги континуосабги формаби лӀугьине хӀалтӀизарула квекул вербал, цӀарсазул локативиял формаби гурелги хӀалтӀизарула хадурегӀелазул конструкцияби. ====РагӀабазул тартиб==== РагӀабазул цебе-нахъа лъей буго гӀемерго кьудаб, букӀаниги, роцӀцӀинабизе бегьула эзул аслияб, цӀикӀкӀаниселъ данчӀвалеб субйект–обйект–верб (SVO) ордер, яги дагьабги гӀатӀидго: [[Субйект (грамматика)|субйект]] > [[Обйект (грамматика)|хъвалсараб обйект]] > [[Обйект (грамматика)|битӀараб обйект]] > [[Верб|верб]].{{Sfn|Rudnev|2015|p=18}} {| style="text-align: center;" | ''Лъица'' || ''щиб'' || ''гьабураб'' |- | S || V || O |- | ''Ясалъ'' || ''тӀехь'' || ''цӀалана'' |- | S || V || O |} Цогидал данчӀвалеб хаду-цебе лъей ккола верб–субйект–обйект (VSO), субйект–верб–обйект (SVO), обйект–субйект–верб (OSV), верб–обйект–субйект (VOS).{{Sfn|Rudnev|2015|p=41}} РагӀабазул ордер бараб гӀемериселъ барабги букӀуна логикияб батӀагьи, актуалияб рикьи, тектсалъул структура гӀадал факторазда.<ref name ="avar2012"/> Синтаксисалда руго бетӀер-тӀарамагъадияб ордер, жинсияб аргумент, жиб абсолутивияб аргументалдалъун роцӀцӀараб, вербазул финитиял-гурел формабаздалъун комплексияб клауза лӀугьин.{{Sfn|Форкер|2020|p=269}} ====Фразаби ==== ЦӀарсилаб фраза ккола бетӀер-тӀарамагъадияб, модификаторазул киналниги типал рукӀуна цӀарсида церехун: демонстративиял цӀарубакӀал, рикӀкӀеналги цогидал квантификаторалги, адйективал, генитив ва гӀахьалал клаузаби. Эзул цоцада цебе-хадур ккей букӀине бегьула кьудаб, хасго адйективаллъун ругони, ва бутӀаккун бараб фразадул семантикалда. Демонстративиял цӀарубакӀалги генитивалги рукӀуна байбихьуда, адйективазда церехун, ва гьениб хӀалтӀула принцип цебеселъ хадусеб роцӀцӀинабулеб. Адйективал, релативиял клаузаби яги генитивиял модификаторал рукӀине бегьула бетӀералда хадубги: ''кӀиго квацӀи тӀугьдузул бетӀана''.{{Sfn|Форкер|2020|p=270}} == Лексика == === РагӀи лӀугьин === Авар мацӀалда раги лъугьунеб къагӀидаялде гъорлъе уна морфологияб, рагьарал хиси (аблаут), сифатазул ва сифат-фигӀлабазул субстантивация, рагӀиккун буссинаби,<ref>Мадиева 1981: 56</ref> рехсон буго гьединго метатония, жиб цо-цо рагӀабазулъ гурони данде чӀвалареб.<ref>Алиханов 1994: 5</ref> Суффиксация буго бищун гӀемер дандчӀвалеб рагӀи лъугьиналъул къагӀида; цӀарал лъугьиналъул бищун кӀвар бугеблъун рикӀкӀуна аслу жубай<ref>Г. И. Мадиевалда рекъон.</ref>. Аслиял суффиксазде гьоркьоре уна: * цӀарулал суффиксал, жидеца персоналияб магӀнадул рагӀаби лъугьинарулел: '''''-гьан''''' (''гьобо'' — ''гьаби-гьан''), '''''-ко''''' (''вац — ваца-ко''), '''''-хъан''''' (''хъвадари — хъвадару-хъан, хӀалтӀи — хӀалтӀу-хъан''), '''''-чи''''' (''цеве — цеве-чи'', ''маххщел — маххщел-чи'', ''гӀолохъан-чи''); чӀужуялъул жинсалъе хӀалтӀизабула суффикс -'''''чӀужу''''': ''гӀолохъан-чӀужу'', ''маххщел-чӀужу''; * экспрессивиял магӀна бугел рагӀаби лъугьинарулел: '''''-к''''' (''тӀехӀ — тӀохӀо-к'', ч''ӀехӀ — чӀохӀо-к''), '''''-ч''''' (''хӀинкъи — хӀинкъу-ч''); * абстрактивиял цӀарал лъугьинарулел (цӀаразул, къокъал сифатазул ва тӀадрагӀабазул битӀараб аслуялдаса): -лъи (''бакъ — бакъ-лъи'', ''гьобол — гьобол-лъи'', ''цо — цо-лъи''). * цогидал цӀарал лъугьинарулел: '''''-(р)ко''''' (''къед — къада-ко'', ''гъветӀ — гъотӀор-кӀо''), '''''кӀо''''' (''яс — яси-кӀо''). * цӀарулал суффиксал, жидеца батӀи-батӀияб предметиял магӀнаби кьолел: '''''-ел/-ен''''' (инфинитиваздаса; ''ретӀине — ретӀел'', ''хвезе — хвел'', ''рикӀкӀине — рикӀкӀен''), '''''-ро''''' (фигӀлабаздаса алатазул цӀарал лъугьинабизе: ''хъухъадизе — хъухъади-ро'', ''борлъизе — борлъа-ро'', ''гьищтӀизе — гьещтӀе-ро''),<ref>Микаилов 1965</ref> '''''-ло''''' (фигӀлабаздаса алатазул цӀарал лъугьинабизе: ''кӀерезе — кӀеле-ро'', ''гиризе — гере-ло''; цӀараздаса: ''сума-ло'').<ref>Алиханов 1994</ref> * сифатал лъугьинарулел суффиксал: '''''-а-/-я-, -ия-''''' (лъугьуна аслияб яги хаслъул игӀрабалда бугеб царалдаса, цӀарубакӀаздаса ялъуни тӀадрагӀабазул къокъал формабазул: ''жага — жага-ду-л-а''(''б''), ''гьереси — гьереси-я''(''б''), ''гӀелму — гӀелм-ия''(''б'')/''гӀелму-я''(''б'')<ref>гьединго цогидал суффиксабигун, хасал магӀнаби кьезе</ref>), '''''-се-/-исе-''''' (тӀадрагӀабаздаса: ''жакъа — жакъа-се-б'', ''метер — метери-се-б'', ''гӀадада — гӀадада-се-б''), '''''-укъ-''''' (цӀараздаса: ''гӀин — гӀинз-укъ-аб'', ''нах — нах-укъ-аб'', суффиксалъ кьола гьечӀолъиялъул магӀна). Авар мацӀалда буго рагӀи хисулеб конверсиялъулаб форма, гьеб бихьизабун букӀуна лексемаздалъун: ''гӀалилав'', ''бахӀарай'', ''рекӀарав''. Гьеб ккола тӀубараб субстантивация, амма гьеб гуребги дандчӀвала тӀубараб гуреб ва окказиалияб субстантивация.<ref>[см. Алиханов 1994: 16].</ref> Синтаксисгун-морфологияб къагӀидаялдалда лъугьуна жубураб рагӀи, ай кӀиго рагӀи тӀатӀалде жубан. Гьединал журарал рагӀабазул авар мацӀалда буго 30-гӀанасеб тайпа; гьезда гъорлъ: * ЦӀарал лъугьунел: ** {{Abbr|асл.|аслияб игӀрабалда}} цӀар + асл. цӀар: ''гъалбацӀ (гъал+бацӀ)'', ''варанихӀинч'' — ** {{Abbr|хъва.|хъвалсарал игӀрабазда}} цӀар + {{Abbr|асл.|аслияб игӀрабалда}} цӀар: ''гьакибер'' (гоко>гьакил — {{Abbr|хас. и.|хаслъул игӀраб}}), ''гъадиражи'' (гъеду>гъадил + ражи); ** {{Abbr|сиф.|сифат}} + цӀар: ''беццабакь'' (беццаб + бакь); ** {{Abbr|рикӀкӀ.|рикӀкӀен}} + цӀар: ''ичӀгьод'' (ичӀго + гьод); ** {{Abbr|тӀадр.|тӀадрагӀи}} + цӀар: ''тӀадрагӀи'' (тӀад + рагӀи), ''нахъарукъ'' (нахъа + рукъ). ** {{Abbr|фигӀ.|фигӀлу}} ({{Abbr|с-фигӀ.|сифат-фигӀлу}}) + цӀар: ''цӀурачед'' (цӀураб + чед); ** цӀар + фигӀ. (аслу): г''ӀакълугьечӀ'' (гӀакълу + гьечӀо); * Сифатал лъугьунел: ** цӀар + сиф.: ''лахӀчӀегӀераб'' (лахӀ + чӀегӀераб); ** сиф. + сиф.: ''бецӀбагӀурччинаб'' (бецӀаб + гӀурчӀинаб); ** рикӀкӀ. + цӀар: ''ункъбокӀонаб'' (ункъго + бокӀон); * ФигӀлаби лъугьунел: ** тӀадр. + фигӀ.: ''тӀадкъазе'' (тӀад + къазе); ** цӀар + фигӀ.: ''гӀинтӀамизе'' (гӀин + тӀамизе). Гьел цере рехсарал гурелиги руго рагӀаби лъугьунел къагӀидаби: семантикиял рахъалъ гӀагар рагӀаби журан лъугьарал фигӀлаби лъугьинари, рагьарал гьаркьал хиси (''рикӀкӀин'' — ''рикӀкӀен'', ''квин'' — ''квен'') ва калькирование — батӀиял мацӀазул рагӀаби авар мацӀалде рагӀиккун руссинаби: ''маххул нух'' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур.]] ''<nowiki/>'железная дорога'<nowiki/>''), ''цеберагӀи'' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур.]] ''<nowiki/>'предисловие''')<ref>Аварский язык (Мадиева)</ref>. === Сводешил сияхӀ === {{Сводешил сияхӀ/Авар}} === Жиндирго лексика === Авар мацӀалъул гӀизагӀанго бечедаб лексика буго. Киназего гӀахьалаб лексикалъул, ай жал адабияталъул мацӀалъул кколел, жал щулаго ва халатаб заманалъда ругеб, жидедеса цӀиял рагӀаби лъугьинеги рес бугел рагӀабазде гьоркьоре уна инсанасул черхалъул, лугбузул цӀарал (''квер'', ''бер'', ''кӀал'', ''мегӀер'', ''гӀин'' ва гь. ц.), хъизаналъул ва гӀагарлъиялъул цӀарал (''вац'', ''яц'', ''эбел'', ''эмен'', ''вас'', ''яс'', ''вацгӀал'', ''яцгӀал'', ''чӀужу'', ''рос'' ва гь ц.), хӀалтӀул цо-цо алатазул цӀарал (''пуруц'', ''рукь'', ''хъухъадиро'', ''квартӀа'', ''гъецӀ'' ва ц.), тӀорщалил ва пихъазул цӀарал (''ролъ'', ''цӀоросоролъ'', ''пурчӀина'', ''гӀеч'', ''гени'', ''курак'', ''цӀибил'', ''цӀулакьо'' ва ц.), рукъалъул ва цо-цо гмалхул хӀайваназул цӀарал (''гӀака'', ''оц'', ''цӀцӀе'', ''чу'', ''хӀама'', ''куй'', ''кету'', ''гьой'', ''гӀанкӀ'', ''цер'', ''бацӀ'' ва ц.), хӀинчӀ-гъедуялъул ва хӀутӀ-хъумуралъул цӀарал (''гъеду'', ''цӀум'', ''микки'', ''цӀунцӀра'', ''тӀутӀ'', ''оцхӀутӀ'' ва ц.), кванил тӀагӀамазул цӀарал (''чед'', ''хинкӀ'', ''лъим'', ''гӀатӀ'', ''рахь'', ''нису'', ''нах'', ''гьан'', ''гьоцӀо'' ва ц.), мина-къаялъул, рукъалъул цӀарал (''рукъ'', ''гордо'', ''нуцӀа'', ''тӀох'', ''хӀуби'', ''чӀалу'', ''рахи'', ''къед'', ''бокь'' ва ц). Гьединго авар мацӀалъул жиндирго рагӀабилъун ккола цӀарубакӀал (''дун'', ''ниж'', ''нилъ'', ''мун'', ''дов'', ''ав'', ''щив'' ва ц), рикӀкӀенал (''цо'', ''кӀиго'', ''лъабго'', ''ункъго'', ''щуго'', ''анлъго'', ''анкьго'', ''микьго'', ''ичӀго'', ''анцӀго'', ''къого'', ''лъеберго'', ''нусго'', ''азарго'' ва ц.). Киназего гӀахьалал рагӀаби авар мацӀалда руго цо хасаб пиша-махщелалда хурхаралги. === Цогидал мацӀазул рагӀаби === {{main|Аваралде рачӀарал рагӀаби}} Авар мацӀалъул жиндир цебетӀеялда жаниб цогидал мацӀалгун гӀемерал хурхенал рукӀанлъ авар лексикаялде рачӀана цогидал мацӀазул гӀезегӀан рагӀаби. Аслияб къагӀидаялъ, къватӀисеб лексика бачӀана авар мацӀалде [[ГӀараб мацӀ|гӀараб]], парс, тюрк ва [[гӀурус мацӀ|гӀурус]] мацӀаздасан (ай цоги мацӀаздаса гьездеги рачӀун, гьездласа аваралде щварал), цӀакъго некӀсияб къватӀисеб лексика буго гуржи мацӀалдасан бачӀараб. Гьанжесеб заманалда цӀияб лексика буго ингилис мацӀалдасаги бачӀараб. == Свералаби == {{main|Авар свералаби}} {{cladogram|title= Классификация |caption= {{notelist-lr}} |clades={{clade| style=font-size:90%;line-height:90%; |label1='''Авар'''&nbsp;&nbsp; |1={{clade |color = |thickness=1 |label1 = [[Авар свералаби#Хьондасеб тӀадгари|Хьондасел]] |sublabel1 = ''[[БолмацӀ]]'' |1={{clade |color = |thickness=1 |1 = [[Хундерил сверел|Хундерил]] |2 = [[Бакъаккул сверел|Бакъаккул]] |3 = [[БакътӀерхьул сверел|БакътӀерхьул]] }} |label2 = [[Авар свералаби#Бакъдасеб тӀадгари|Бакъдасел]] |sublabel2 = |2={{clade |color = |thickness=1 |label1= {{efn-lr|''Гьид-ГӀандал'' къокъа}} |1 = {{clade |color = |thickness=1 |1= [[Гьидерил сверел|Гьидерил]] |2 = [[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул]] }} |label2={{efn-lr|''Анцухъ-Къарахъ-ЦӀор'' къокъа}} |2 = {{clade |color = |thickness=1 |1 =[[Анцухъдерил сверел|Анцухъдерил]] |2 = [[ГьочотӀасезул сверел|ГьочотӀасезул]] |3 = [[Закаталисезул сверел|Закаталисезул]] |4 = [[Къаралазул сверел|Къаралазул]] }} |label6={{efn-lr|Журарал диалектал}} |6 = {{clade |color = |thickness=1 |1 =[[Бакълъухъезул сверел|Бакълъухъезул]] |2 = [[Къелдерил сверел|Къелдерил]] |3 = [[КъехӀдерил сверел|КъехӀдерил]] }} |3 = [[БецӀдерил сверел|БецӀдерил]] |4 = [[ГӀунтӀадерил сверел|ГӀунтӀадерил]] |5 = [[Щулелъдерил сверел|Щулелъдерил]] }} }} }} }} Цогидал дагъистаниял мацӀазда гьоркьоб авар мацӀ ккола жиндир цӀакъ гӀемерал [[Диалект|диалектал]] (свералаби) ругеблъун. Цоцадаса батӀиял гьел киналниги диалектал рачуна кӀиго тӀадгаруде гъорлӀе: [[Авар свералаби#Хьондасеб тӀадгари|хьондсаселдеги]] [[Авар свералаби#Бакъдасеб тӀадгари|бахъдаселдеги]]. ТӀоцебеселда буго лъабго цоцае гӀагараб сверел, гьоркьоб батӀалъиги дагьаб, лексикиябгин морфологияб рахъалъ литературияб мацӀалдеги гӀагараб. Гьединго хьондасеб тӀадгарулӀ батӀаго бугеб вариантлъун ккола [[болмацӀ]]. Бакъдасеб тӀадгарулӀе уна 12 цӀакъ бикь-бикьараб сверел, жал стандарталдасаги батӀиял, жидедаго гьоркьобги цӀиккӀараб батӀалъи бугел. Хьондасеб тӀадгарул свералаби руго [[Хундерил сверел|хундерилаб]] яги централаб, жиндир ареалалъ кколеб [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъги]] [[Онсоколо мухъ|Онсокологи]] мухъал, [[Бакъаккул сверел|бакъаккул]] ([[Хьаргаби мухъ|Хьаргаби]], Леваша, Шурагьиб мухъал) ва [[БакътӀерхьул сверел|бакътӀерхьул]] ([[Бакълъул мухъ|Бакълъул]], [[НахъбакӀ мухъ|НахъбакӀ]], [[ЦӀумада мухъ|ЦӀумада]], [[ЦӀунтӀа мухъ|ЦӀунтӀа]] мухъал). Гьезул батӀалъидулӀ буго хундерил свералида [[уди]] (цӀикӀкӀаниселъ {{IPA|/u/}} хӀалтӀизаби), [[БакътӀерхьул сверел|нахъбакӀазул свералида]] [[оди]] (цӀикӀкӀаниселъ {{IPA|/o/}} хӀалтӀизаби), {{IPA|/p/}} гьаркьил бакӀалда {{IPA|/h/}} хӀалтӀизаби, интервокалияб позициялда [[зирараб билабиалаб плозив]] {{IPA|/b/}} тӀагӀин. Хундерил свералида класс бихьизабулел маркерал тӀагӀи, халатал рагьарал рукӀин. БакътӀерхьул свералида континуосалъул конструкциялда партиципалъул бакӀалда вербил гьанжесеб меххияб форма хӀалтӀизаби. Бакъдасел тӀадгарул свералаби рикьула чанго групалда. ''Гьид-ГӀандал'' къокъадулӀ руго [[Гьидерил сверел|гьедерилги]] ([[Шамилил мухъ]]) [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазулги сверел]] ([[Гъуниб мухъ]]), ''Анцухъ-Къаракъ-ЦӀор'' групалде уна [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерилги]] ([[ЛъаратӀа мухъ]]), [[ГьочотӀасезул сверел|гьочотӀасезулги]] ([[Рутул мухъ]]), [[Къаралазул сверел|къаралазулги]] ([[ЧӀарада мухъ]]), [[Закаталисезул сверел|закаталисезулги]] ([[ЦӀор]]) свералаби. Гьединго батӀаго ругел свералаби ккола [[БецӀдерил сверел|бецӀдерил]], [[ГӀунтӀадерил сверел|гӀунтӀадерил]], [[Щулелъдерил сверел|щулелъдерил]] ([[Гъуниб мухъ]]). Журарал диалектал руго [[Бакълъухъезул сверел|бакълъухъезул]], [[Къелдерил сверел|къелдерил]], [[КъехӀдерил сверел|къехӀдерил]] ([[Шамилил мухъ]]). Гьел диалектазул буго цӀиккӀараб батӀалъи стандарталдаса. Фонетикияб рахъалъ, гьел диалектазда гьечӀо цо-цо стандартиял рагьукъал гьаркьал, яги руго стандарталдаго гьечӀел, мисалалъе, зирарал аффриката. ГӀезегӀанго батӀалъи буго морфологияб ва лексикияб рахъаздаги. Диалектазул гьединаб батӀалъи букӀиналъ, литературияб мацӀалъул буго хасаб ва кӀвар цӀиккӀараб рол гьел каналниги диалектазда кӀалъалел цолъизарулеб. Гьединго авар литературияб мацӀ буго лингва франкалъун [[ГӀандиял мацӀал|гӀандиязеги]] [[ЦӀунтӀиял мацӀал|цӀунтӀиязеги]]. == Балагье гьединго == * [[Аваразул кицаби ва абиял]] == Баянал== {{Notelist}} == МугъчӀваял == {{Reflist|30em|refs= <ref name="avar2012">{{harv|Алексеев|Атаев|Магомедов|Магомедов|2012|p=i}}</ref> }} ==Библиография== ;ГӀурусалда * {{cite book |last1= Алексеев |first1= М. Е. |last2= Атаев |first2= Б. М. |last3= Магомедов |first3= М. А. |last4= Магомедов |first4= М. И. |last5= Мадиева |first5= Г. И. |last6= Саидова |first6= П. А. |last7= Самедов |first7= Дж. С. |date= 2012 |title= Современный аварский язык |trans-title= Гьанжсеб авар мацӀ |publication-place= МахӀачхъала |publisher= АЛЕФ |pages= 420 |isbn= {{Format ISBN|9785914311107}}}} * {{cite book |last1= Алексеев |first1= М. Е. |last2= Атаев |first2= Б. М. |editor-last1= Магомедханов |editor-first1= М. М. |date= 1997 |title= Аварский язык |trans-title= Авар мацӀ |publication-place= Москва |publisher= Academia |pages= 144 |isbn= {{Format ISBN|5874440658}} |ref=}} * {{cite book |last1= Маллаева |first1= З. М. |date= 2012 |title= Глагол аварского языка: структура, семантика, функции |publication-place= МахӀачхъала |publisher= ИЯЛИ |pages= 374 |isbn= {{Format ISBN|9785914310834}} |ref=}} ; Инглисалда *{{cite book |last=Форкер |first=Диана |date=2020 |editor-last=Полински |editor-first=Мария |title=The Oxford handbook of languages of the Caucasus |trans-title= Кавказалъул мацӀазул Оксфордияб квертӀехь|publisher=Оксфорд университеталъул пресс |location= Оксфорд, Цолъараб Къиралат|series= Oxford handbooks|pages=243–280 |chapter=Chapter 6: Avar |trans-chapter= БетӀер 6: Авар|chapter-url= https://www.academia.edu/34931011/Avar_Grammar_Sketch|isbn= 9780190690694 |lccn= 2020021155}} *{{cite book |last=Rudnev |first=P. |date=2015|title= Dependency and discourse-configurationality: a study of Avar|publisher= Wöhrman Print Service|location = Zutphen, The Netherlands|pages = |url = https://research.rug.nl/en/publications/dependency-and-discourse-configurationality-a-study-of-avar|isbn=978-90-367-7746-9}} == КъватӀисел регӀелал == {{Ӏnterwiki|av|БетӀераб гьумер|авар||}} {{wiktionarycat|type= Авар мацӀалъул|category=Авар мацӀ}} * [https://web.archive.org/web/20060227000005/http://www.auditorium.ru/books/2266/sintaksis.pdf Синтаксис] * [http://www.omniglot.com/writing/avar.htm Авар] * [http://korpus.baltoslav.eu/index.php?mova=ru Авар мацӀалъул корпус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812212431/http://korpus.baltoslav.eu/index.php?mova=ru |date=2014-08-12 }} * [http://avar.me Авар-ГӀурус онлайн рагӀибусс] * [https://web.archive.org/web/20080923013946/http://www.rferl.org/listen/ondemand/bd/ca/ RFE/RL North Caucasus Radio (also includes Chechen and Adyghe)] * [http://baltoslav.eu/lat/index.php?j=mg&n=3&mova=en Avar Cyrillic-Latin text and website converter] * [http://www.philology.ru/linguistics4/madiyeva-67.htm Avar language information in Russian] {{Авар мацӀ}} {{Navboxes |title=Хурхарал регӀелал |list1= {{Авар мацӀалъул история}} {{Авар свералаби}} {{Хьондакавказиял мацӀал}} }} {{Россиялъул мацӀал|state=collapsed}} {{Азарбижаналъул мацӀал|state=collapsed}} {{Кавказалъул мацӀал|state=collapsed}} [[Категория:Авар мацӀ| ]] [[Категория:Россиялъул мацӀал]] [[Категория:Дагъистаналъул мацӀал]] [[Категория:Агглутинативиял мацӀал]] [[Категория:Субйект–обйект–верб мацӀал]] 52ozy6dhnpxtluhn6c94bccrmoi3m09 97706 97702 2026-07-26T10:27:16Z M. Omarius 10562 /* */ 97706 wikitext text/x-wiki {{short description|Хьондакавказияб мацӀ}} {{МацӀазул инфобокс | name = Авар мацӏ | altname = Avar mac’ | pronunciation = {{IPAc-av|ʔ|ä|ˈ|w|ä|r|nbsp|m|ä|t͡sːʼ}} | states = [[Хьондасеб Кавказ]], [[Азарбижан]] | ethnicity = [[Аварал]] | speakers = {{sigfig|1200000|2}} | date = 2021 | ref = e25 | refname = Avar | familycolor = Caucasian | fam1 = [[Хьондакавказиял мацӀал|Хьондакавказияб]] | fam2 = [[Авар–гӀандиял мацӀал|Авар–гӀандияб]] | standards = | dia1 = [[Авар свералаби#Хьондасеб тӀадгари|Хьондасел]] | dia2 = [[Авар свералаби#Бакъдасеб тӀадгари|Бакъдасел]] | dia3 = ''([[Авар свералаби|сияхӀ]])'' | ancestor = [[Прото-авар мацӀ|Прото-авар]] | ancestor2 = [[БолмацӀ]] | script = [[Кириллияб хъвай-хъвагӀи|Кириллияб]] <small>(гьанже)</small> <br />[[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|ГӀараб]], [[Латин хъвай-хъвагӀи|Латин]] | nation = {{flag|Россия}} * {{flag|Дагъистан}} | iso1 = av | iso1comment = – Авар | iso2 = ava | iso2comment = – Авар | lc1 = ava | ld1 = Авар | lc2 = oav | ld2 = Басрияб авар | linglist = oav | lingname = – Басрияб авар | glotto = avar1256 | glottorefname = Авар | map = Avar language map.svg{{!}}border | mapscale = 1 | mapcaption = {{legend|#0000cd|Авар мацӀ тӀибитӀун бугеб ареал}} | map2 = Lang Status 80-VU.svg | mapcaption2 = {{center|{{small|Авар мацӀалъе классификация гьабун буго жиндие хӀинкъи бугбе гӀадинан [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКОялъул]] Дунялалъул хӀинкъаликь мацӀазул атласалъ<ref>{{cite web |url=https://en.wal.unesco.org/countries/russian-federation/languages/avar |title=Avar in Russian Federation |work=UNESCO WAL |access-date=22 юн 2024 |archive-date=2024-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622165412/https://en.wal.unesco.org/countries/russian-federation/languages/avar |url-status=dead }}</ref>}}}} | notice = IPA }} '''Ава́р мацӀ'''{{Efn|Гьединго ''ава́р мац̄Ӏ'', [[Авар хъвавул реформа 1952|реформат]]: ''авар маць''}} ({{transliteration|av|awar macʼ}},{{Efn|Историкияб вариант: {{lang|av-Latn|avar maⱬⱬ}} яги ''avar maz̨z̨''{{Sfn|Жирков|1936|p=16}} 1930лел соназ букӀараб латин хъвавуда. Жакъа къоялъ авар мацӀалъул стандарт гӀадин билӀинабураб [[Авар мацӀалъул романизация|романизация]] гьечӀо.}} {{IPA|av|ʔaˈwar mat͡sːʼ|pron}}) — [[Кавказ|Бакъбаккул Кавказалда]] бугеб [[хьондакавказиял мацӀал|хьондакавказияб хъизамул]] [[Авариял мацӀал|авариял мацӀазул гӀаркьалил]] [[Авар–гӀандиял мацӀал|авар–гӀандиял къокъадул]] мацӀ, жиб [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] мацӀазул бищун тӀибитӀараб,{{Sfn|Форкер|2020|p=243}} кӀалъалезул рахъалъ, киналниги бакъбаккул кавказиял мацӀазда гъорлӀ кӀиабилебги кколеб. Эб буго [[аварал|аваразул]] рахьдал мацӀ. Ккола Дагъистаналъул Республикалъул официалал мацӀазул цояб, эб малъула школабазда; аваралда руго газет-журнал, радио, гьединго ТВ-программаби.{{Sfn|Форкер|2020|p=243}}{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=10}} Авар мацӀалъул ареал буго аслияб куцалъ [[Дагъистан]]ги [[ЦӀор]]ги, бутӀаккун [[Гуржия]]лӀ, гьединго [[Туркия]]лӀ бугеб авар диаспоралда. Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, историкияб [[Авария]]лда, авар мацӀ ккола лингва франкалъун ([[болмацӀ]]), жинда авар субтносал кӀалъалеб, жиндир гӀагарал [[ГӀандиял мацӀал|гӀандиялги]] [[ЦӀунтӀиял мацӀал|цӀунтӀиялги мацӀазде]] кӀудияб асарги бугеб.{{Sfn|Форкер|2020|p=243}}{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=10}} Авар мацӀалъул [[Авар фонология|фонетикияб гӀуцӀиялда]] буго гӀатӀидаб [[Рагьукъал|рагьукъал гьаркьазул]] (консонантазул) система, жиндилӀ халалъаралги (фортисалъул), лабиалиялги (кӀутӀбузулал) рагьукъал ругеб. [[Рагьарал|Рагьараб гьаракь]] стандартаб аваралда буго щуго, амма сверелазда данчӀвала халатал рагьарал гьаркьалги (ралагье [[хундерил сверел]]). Фонетикаялда билӀараб жо буго цо ккураб гьечӀеб тӀадецуй, жиндица магӀна батӀагьабул рол хӀалеб. [[Морфология]]б гӀуцӀи буго [[Агглутинативияб мацӀ|агглутинативияб]], жинда гьоркьоб формантаздалъун рагӀи хисиги флексияги бугеб. Буго лъабго цӀарулаб класс, гӀатӀидаб хӀалатазулаб, гьезул 5 буго гӀадатаб: абсолутив, эргатив, генитив, датив, интсрументалис; 24 — бакӀалъул хӀалат (чӀовул, яги [[локатив]], рачӀул, яги [[аллатив]], ратӀалъул, яги [[аблатив]] ва [[транслатив]]). ДанчӀвала эргативияб конструкция. Руго тарнзитивиялгун интранзитивиял вербал, аспектазул руго фреквентативги каузативги; кӀиго контрастияб конструкция — эргативияб ва номинативияб. [[Лексика]] буго жиндирго кьолболаб, руго гьединго цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабиги. Авар мацӀалъул буго чанго сверел, гьел рикьула хьондасеб ва бакъдасеб тӀадкаламазде. MацӀалъул свералабазда гьоркьоб буго фонетикияб, морфологияб ва лексикияб батӀалъи. Стандартаблъун ккола хьондасеб тӀадгаруле гъорлӀе унеб болмацӀияб вариант. == Лингвогеография == Авар мацӀ буго Дагъистаналъул официалаб мацӀ, авар регионазул лингва франкалъун. ТӀибитӀун буго [[Аварал|аваразул]] [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ]], [[Бакълъул мухъ|Бакълъул]], [[Гъуниб мухъ|Гъуниб]], [[НахъбакӀ мухъ|НахъбакӀ]], [[ЛъаратӀа мухъ|ЛъаратӀа]], [[Унсоколо мухъ|Унсоколо]], [[ЧӀарада мухъ|ЧӀарада]], [[Шамилил мухъ]]азда, [[Болъихъ мухъ|Болъихъ]], [[ГӀахьвахъ мухъ|ГӀахьвахъ]], [[ЦӀумада мухъ|ЦӀумада]] ва [[ЦӀунтӀа мухъ|цӀунтӀа]] мухъазда; Дагъистаналъул [[Бабаюрт мухъ|Бабаюрт]] (21 %), [[Шурагьиб мухъ|Шурагьиб]] (27 %), [[Гелбахъ мухъ|Гелбахъ]] (83,9 %), [[Лаваша мухъ|Лаваша]] (25 %), [[Хасавхъала мухъ|Хасавхъала]] (33 %), [[БагӀархъала мухъ|БагӀархъала]] (46 %), [[Тарумасул мухъ|Тарумасул]] (35 %), [[ЦӀияблак мухъ|ЦӀияблак]] (23 %) ва [[Рутул мухъ|Рутул]] (ГьочотӀа росу) мухъаздаги, гьединго [[МахӀачхъала]] (26 %), [[Гъизилюрт]] (70,88 %), [[Гъизляр]] (21 %), [[Салануб]] (46 %), [[Хасавюрт]] (30,66 %), [[Шура]] (45,79 %) шагьараздаги. [[Азарбижан]]алъул хьундасеб (шималияб) рахъалда (аваразул [[ЦӀор]]алда), Чачаналъул Хьаруб мухъалда 54,49 %, ([[Кванхи]] ва [[Бути]] росаби), [[Гуржия]]лъул хундасебгун бакъбаккул рахъалда ва [[Туркия]]лда гӀумру гьабун ругел [[Аварал|аваразда]] гьоркьоб. Россиялда авар мацӀалда кӀалъалезул къадар бахуна — 715 297 чиясде (2010)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>. Гьеб рикӀкӀеналда гъорлъе рачун руго гӀандигун цез мацӀазда кӀалъалел цо чанго росабазул гӀадамалги, жидеца кӀиабилеб мацӀлъун авар мацӀ хӀалтӀизабулеб букӀиналъ. Рахьдал мацӀ бицунеб гӀадин авар мацӀ бицунезул къадар бахуна гӀага-шагарго — 703 азар. чиясде (2010), 65 азаргогӀан авар мацӀалъ кӀалъалев чи вуго Дагъистанги Азарбижанги тун къватӀихун. ГӀурус армиялъул генерал А. А. Неверовскиясул 1847 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀиялда буго:<ref>{{cite book|last1= Неверовский|first1= А. А.|date= 1847|title= Краткий взгляд на Северный и Средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье|trans-title= |url= http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Neverovskij_A_A/text2.htm|url-status= bot: unknown|url-access= |format= |language= |location= Санкт-Петербург|publisher= Типография военно-учебных заведений|isbn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20190719134418/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Neverovskij_A_A/text2.htm|archive-date= 2019-07-19|via= |quote= Так как Аварцы составляли всегда самое сильное племя в горах, всегда занимали средину Дагестана, то и язык их сделался господствующим между обитателями описываемого края. Почти все горцы умеют говорить по-аварски и употребляют этот язык при изустных сношениях между собою.|access-date= 2019-07-20}}</ref> {{Cquote|Аварал кидаго мугӀрузда бищун къуватаб халкълъун букӀиналъ, гьез Дагъистаналъул бакъулъ бакӀ кколеб букӀиналъ, гьезул мацӀ лъугьана гьеб мухъалъул халкъазда гьоркьоб бищун тӀибитӀараблъун. Киназдего гӀунтӀун магӀарулазда кӀола авар мацӀалда кӀалъазе ва жидедаго гьоркьоб кӀалъазе хӀалтӀизабула. }} Авар мацӀги литератураги малъула Дагъистаналда аварал цӀикӀкӀанисел ругел школабазда, сон бахъанагӀан гьел дагьлъизарулел руго. Гьединго авар мацӀ лъазе гьабулел къокъаби руго Дагъистаналъул вузаздаги. Авар мацӀалда къватӀире риччала гьунарияб ва социалабгин политикия литература: «ХӀакъикъат», «Цолъи», «Кьоял» ва 14 мухъалъул газетал, журналал, буго гьединго радио ва телебихьи. ХӀалтӀула авар мацӀалда музыкалиябгин драматикияб театр [[ЦӀадаса ХӀамзат]]ил цӀаралда бугеб (1935 соналдаса). ЮНЕСКО-ялъул классификациялда рекъон авар мацӀ буго жиб тӀагӀине бегьулеб мацӀлъун<ref>{{cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-1069.html|publisher=[[UNESCO]]|accessdate=19 Април 2015}}</ref>. == История == {{main|Авар мацӀалъул история|Прото-авар мацӀ|БолмацӀ}} Авар мацӀалъул историялъул хасал гӀелмиял хӀалтӀаби гьечӀо; XVII–XVIII гӀасрабазул авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀиялъул гӀарасазул лингвистикияб цӀех-рехги гьабун буго дагьго. Жанисеб реконструкциялъул квекудалъун [[Инс-авар мацӀ|прото-авар мацӀалъул]] цо-цо сипатал руго баян гьарун:<ref>Микаилов 1958; 1964; Алексеев 1988</ref> халатал ва къокъал латералиял абруптивиял аффрикатал данде лъей, ункъабилеб грамматикияб класс букӀин, жиндир гӀаламатлъун ''р-'' суффикс бугеб цги. XVII–XIX гӀасрабазда хьондасеб тӀадгарул кьучӀда лӀугьана [[болмацӀ]] — мацӀазул свералабазда гьоркьоб бугеб кӀалъал вариант. Эб лӀугьиналъе рукӀана рагъулабгун сиясатияб ва экономикиял гӀиллаби, [[МагӀарулал|авар миллат]] цолъи, [[Аваристан|нуцаллъиялъул]] къуват цӀикӀкӀин. МацӀалъул гьеб варианталда хъвалел рукӀана XVII–XVIII гӀасрабазул хъвадарухъабаз ва шагӀирзабаз жидерго асарал, гьебго мацӀ хӀалтӀизабулаан XIX ва XX гӀасруялъул байбихьуда рукӀарал шагӀирзабаз, жал шималияб тӀадкаламалъул кколел рукӀарал: [[БакьагьичӀиса ЧӀанкӀа|БакьайчӀиса ЧӀанкӀа]], [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд|ХъахӀабросулъа МахӀмуд]], [[Ругъжаса Элдарилав]], [[МестӀерухъа НурмухӀамад]], [[Инхоса ГӀалихӀажияв]] ва цогидалги. Халкъиял кӀучӀдулги, мисалалъе Хочбарил хӀакъалъул гӀадинал, хъварал руго болмацӀалда. XX гӀасрулъул кӀиабилеб бащалъиялдаса авар адабияталъулаб мацӀ цебетӀеялъе кӀудияб хӀалтӀи гьабула ЦӀадаса ХӀамзатица. Гьеб заманалда авар мацӀалъул къамусияб гӀуцӀиги терминалогияги бечелъулеб букӀана жиндаго жаниб цӀиял рагӀаби лъугьиналдалъунги, цогидал мацӀаздаса рагӀабазул тармажа гьабиялдалъунги, семантикияб рахъалъ лъугьунел хис-басалдалъунги. Нилъер заманалда адабияталъулаб мацӀ цебетӀеялъе кӀудияб хӀалтӀи гьабуна [[ХӀамзатил Расул]]ил, ГӀалилазул Фазул ва цогидал аваразул шагӀирзабазул ва хъвадарухъабазул прозаялъ ва асараз. == Хъвай-хъвагӀигун ортография == {{main|Авар алфабет|Авар хъвай-хъвагӀи|Авар ортография|}} ТӀоцересел авар мацӀалъ хъварал хъвай-хъвагӀаял рикӀкӀуна [[Гуржи хъвай-хъвагӀи|гуржи хатӀалъ]] [[Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял|хъанчазда]] гьарурал.<ref name="ХӀапизов">{{cite journal|last=ХӀапизов |first = М. Ш.|title=Хъанчазда авар-гуржи хъвай-хъвагӀаязул хӀакъалъулъ|journal=Вестник ДНЦ|year=2014|issue=54|url=http://www.academia.edu/11853326/О_ГРУЗИНСКО-АВАРСКИХ_НАДПИСЯХ_НА_КАМЕННЫХ_КРЕСТАХ|p=67–74|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715230134/https://www.academia.edu/11853326/%D0%9E_%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%97%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E-%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5_%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%9F%D0%98%D0%A1%D0%AF%D0%A5_%D0%9D%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A5|archive-date=2019-07-15}}</ref> [[XV гӀасару|XV гӀасаруялдаса]] лӀугьана гӀараб хъвай-хъвагӀи аслуялда бугеб [[Авар гӀажам|гӀажам алипба]] хӀалтӀизабизе. 1928–1938 соназда авар мацӀалъе хӀалтӀизабулаан [[Латин хъвай-хъвагӀи|латин графикалда]] бугеб алфабет. 1938 соналъ гьеб алфабет бачана [[Кириллияб хъвай-хъвагӀи|кириллияб хъвауде]], ва жакъа къоялъги гьелдаго буго. {| class=wikitable style="border: none; background: none; color: inherit" ! scope=col | ХӀарп ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|ИФА]] | rowspan=13 style="border: none; background: none; color: inherit"| ! scope=col | ХӀарп ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | ИФА | rowspan=13 style="border: none; background: none; color: inherit"| ! scope=col | ХӀарп ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | ИФА | rowspan=13 style="border: none; background: none; color: inherit"| ! scope=col | ХъвагӀ ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | ИФА |- | '''[[А (кириллица)|А а]]''' || а || {{IPA|/ӓ/}} || '''[[И|И и]]''' || и || {{IPA|/i/}} || '''[[П|П п]]''' || пе || {{IPA|/p/}} || '''[[ЦӀ|ЦӀ цӀ]]''' || цӀе || {{IPA|/t͡sʼ/}} |- | '''[[Б|Б б]]''' || бе || {{IPA|/b/}} || '''[[Й|Й и]]''' || йи || {{IPA|/j/}} || '''[[Р|Р р]]''' || эр || {{IPA|/r/}} || '''[[Ч|Ч ч]]''' || че || {{IPA|/t͡ʃ/}} |- | '''[[В (кириллица)|В в]]''' || ве || {{IPA|/w/}} || '''[[К|К к]]''' || ке || {{IPA|/i/}} || '''[[С (кириллица)|С с]]''' || эс || {{IPA|/s/}} || '''[[ЧӀ|ЧӀ чӀ]]''' || чӀе || {{IPA|/t͡ʃʼ/}} |- | '''[[Г|Г г]]''' || ге || {{IPA|/ɡ/}} || '''[[Къ|Къ къ]]''' || къе || {{IPA|/qχː/}} || '''[[Т|Т т]]''' || те || {{IPA|/t/}} || '''[[Ш|Ш ш]]''' || ша || {{IPA|/ʃ/}} |- | '''[[Гъ|Гъ гъ]]'''|| гъе|| {{IPA|/ʁ/}} || '''[[Кь|Кь кь]]''' || кье || {{IPA|/tɬːʼ/}} || '''[[ТӀ|ТӀ тӀ]]''' || тӀе || {{IPA|/tʼ/}} || '''[[Щ|Щ щ]]''' || ща || {{IPA|/ʃː/}} |- | '''[[Гь|Гь гь]]''' || гье || {{IPA|/h/}} || '''[[КӀ|КӀ кӀ]]''' || кӀе || {{IPA|/kʼ/}} || '''[[У|У у]]''' || у || {{IPA|/u/}} || '''[[Ъ|Ъ ъ]]''' || || {{IPA|/ʔ/}} |- |'''[[ГӀ|ГӀ гӀ]]'''||гӀе||{{IPA|/ʕ/}}||'''[[Л|Л л]]'''||эл||{{IPA|/l/}}||'''[[Ф|Ф ф]]'''||эф||{{IPA|/f/}}||'''[[ы]]'''|| ||— |- |'''[[Д|Д д]]'''||де||{{IPA|/d/}}||'''[[Лъ|Лъ лъ]]'''||элъ||{{IPA|/ɬ/}}||'''[[Х|Х х]]'''||ха||{{IPA|/χ/}}||'''[[ь]]'''|| ||— |- |'''[[Е|Е е]]'''||йе||{{IPA|/j/}}||'''[[ЛӀ|ЛӀ лӀ]]'''||лӀа||{{IPA|/t͡ɬː/}}||'''[[Хъ|Хъ хъ]]'''||хъа||{{IPA|/q͡χː/}}||'''[[Э|Э э]]'''||э||{{IPA|/e/}} |- |'''[[Ё|Ё ё]]'''||йо||{{IPA|/jo/}}||'''[[М|М м]]'''||эм||{{IPA|/m/}}||'''[[Хь|Хь хь]]'''||хьа||{{IPA|/x/}}||'''[[Ю|Ю ю]]'''||йю||{{IPA|/ju/}} |- |'''[[Ж|Ж ж]]'''||же||{{IPA|/ʒ/}}||'''[[Н|Н н]]'''||эн||{{IPA|/n/}}||'''[[ХӀ|ХӀ хӀ]]'''||хӀа||{{IPA|/ħ/}}||'''[[Я|Я я]]'''||йа||{{IPA|/ja/}} |- |'''[[З|З з]]'''||зе||{{IPA|/z/}}||'''[[О|О о]]'''||о||{{IPA|/o/}}||'''[[Ц|Ц ц]]'''||це||{{IPA|/t͡s/}} || || || |} Гьанжесеб авар алфабеталда буго 47 симбол, гьезул 33 буго жибго хӀарп, хӀутӀараб 13 ккола диграфлъун, яни кӀиго ишара цадахъ хъвараб: Гъ, Гь, ГӀ, Къ, Кь, КӀ, Лъ, ЛӀ, ТӀ, Хъ, Хь, ХӀ, ЦӀ, ЧӀ. Лабиаллъи бихьизабизе хӀалтӀизабула В: ''гв'', ''кв'', ''дв'' цги. Ункъго хӀарпалъ бихьизабула {{IPAslink|j}} + ''рагьараб гьаракь'' (Е, Ё, Ю, Я), гӀурус яги тюркиял мацӀазул рагӀабазул транскрипциялъе хъвала Ы. Щуго рагьараб гьаракь бихьизабула А, Е/Э, И, О, У хӀарпаз. Е хӀарпалъ рагӀул байбихьуда ва рагьараб гьаркьидаса хадуб бихьизабула {{IPAslink|j}}+{{IPAslink|e}}, хутӀарал бакӀазда — жибго {{IPAslink|e}} гьаракь; Ъ хӀарпалъ бихьизабула [[глотталаб плозив]] {{IPA|/ʔ/}}, гьединго хӀалтӀизабула рагӀулӀ рагьукъаб гьаракьалда хадусеб [[рагьараб]] батӀа гьабизе, масала, ''гьуърул''. Рагьукъал гьаркьазул хӀалуцарал (интенсивиял) вариантал руго фонемикияб кӀвар бугел. Гьанжесеб ортографиял асасазда рекъон, гьел рагьукъал рихьизарула кӀирекъарал графемабаздалъун, эзул гӀадатал вариантал ругел рагӀабаздаса ратӀа рахъизе кколел ругони, мисалалъе, ''мах'' 'гъветӀ' – ''махх'' 'металл', амма ''мех'' 'заман'. КӀирекъарал графемаби руго: {{angbr|кк}}, {{angbr|кӀкӀ}}, {{angbr|лълъ}}, {{angbr|сс}}, {{angbr|хх}}, {{angbr|цц}}, {{angbr|цӀцӀ}}, {{angbr|чч}}, {{angbr|чӀчӀ}}. Эзул рагӀулебщинаб бакӀалда кидаго хъвала ''кк'', ''кӀкӀ'' ва ''чч'' ({{IPAslink|k͡xː}}, {{IPAslink|k͡xːʼ}}, {{IPAslink|t͡ʃː}} фонемаби), хутӀарал кирекъарал хъвала хадусел рагӀабазулӀги, эзул формабазулӀги: # {{angbr|лълъ}} – ''ре'''лълъ'''ине'', гьединго ''лъим'' рагӀул генитивалдаги ('''''лълъ'''ел''). # {{angbr|сс}} – '''''сс'''ан, бу'''сс'''ине, бе'''сс'''из, ру'''сс'''ун''. # {{angbr|хх}} — ''би'''хх'''изе, ма'''хх''', ра'''хх'''ан, '''хх'''вел, '''хх'''ине, '''хх'''езе, '''хх'''ам, бу'''хх'''изе''. # {{angbr|цц}} – ''бе'''цц'''изе, и'''цц''', '''цц'''ин''. # {{angbr|цӀцӀ}} – ''ба'''цӀцӀ'''ине, бе'''цӀцӀ'''изе, бу'''цӀцӀ'''ине, '''цӀцӀ'''е''. # {{angbr|чӀчӀ}} – ''бе'''чӀчӀ'''изе, '''чӀчӀ'''вад, ре'''чӀчӀ'''изе, ри'''чӀчӀ''', би'''чӀчӀ'''изе''. Цогидал щинал бакӀазда интенсивиял гьаркьал рихьизарула гӀадатал графемабаз, гьединлъидал кӀудияб квал-квал ккола киб кинаб гьаракь бугебали лъазе. {| class="wikitable standard" cellpadding="4" style="font-size: 1.2em; line-height: 2em; text-align: center;" |+Авар хъвавул графемаби |style="width:3em;"|а |style="width:3em;"|б |style="width:3em;"|в |style="width:3em;"|г |style="width:3em;"|гв |style="width:3em;"|гъ |style="width:3em;"|гъв |style="width:3em;"|гь |style="width:3em;"|гьв |style="width:3em;"|гӀ |style="width:3em;"|д |style="width:3em;"|дв |- |е |ё |ж |жв |з |зв |и |й |к |кв |кк |ккв |- |къ |къв |кь |кьв |кӀ |кӀв |кӀкӀ |кӀкӀв |л |лъ |лълъ |лӀ |- |лӀв |м |н |о |п |р |с |св |сс |т |тв |тӀ |- |тӀв |ф |х |хв |хх |ххв |хъ |хъв |хь |хьв |хӀ |ц |- |цв |цц |цӀ |цӀв |цӀцӀ |ч |чв |чч |чӀ |чӀв |чӀчӀ |чӀчӀв |- |ш |шв |щ |щв |ъ |ы |ь |э |ю |я |(Ӏ) | |} == Фонология == {{Аслияб макъала|Авар фонология}} ===Рагьукъал=== Хадусеб таблода руго кьун стандарталъул фонемаби. Аваралда руго зирарал, гъугъал, [[Эйективияб рагьукъаб|эйективиял]] (глотталлъарал), интенсивиял (хӀалуцарал) обструентал,{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} ва гьезул [[Лабиализация|лабиаллъарал]] вариантал. Щибаб серия буго цохӀо [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариял]] ва [[Посталвеоларияб рагьукъаб|посталвеолариял]] фрикативазул.{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+Авар мацӀалъул рагьукъал фонемаби<ref name="TITUS">[http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/caucasus/nekklaut.htm#XFN1 Consonant Systems of the North-East Caucasian Languages on TITUS DIDACTICA]</ref> ! colspan="2" rowspan="3" | ! rowspan="3" |[[Лабиалаб рагьукъаб|Лабиал]] ! colspan="4" |[[Алвеоларияб рагьукъаб|Алвеолар]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Посталвеоларияб рагьукъаб|Пост-<br>алвеолар]] ! rowspan="3" |[[Палаталаб рагьукъаб|Палатал]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Веларияб рагьукъаб|Велар]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Увуларияб рагьукъаб|Увуляр]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Фарингалаб рагьукъаб|Фарингал]] ! rowspan="3" |[[Глотталаб рагьукъаб|Глоттал]] |- class="small" ! colspan="2" |Централ ! colspan="2" |[[Латералаб рагьукъаб|Латерал]] |- class="small" !<small>ленис</small> !<small>фортис</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> |- ! colspan="2" |[[Назалаб рагьукъал|Назалал]] |{{IPAplink|m}} |{{IPAplink|n}} | | | | | | | | | | | | | |- ! rowspan="3" |[[Плозивияб рагьукъаб|Плозивал]] !<small>[[Гьаракьлъи (фонетика)|зирарал]]</small> |{{IPAplink|b}} |{{IPAplink|d}}<br>{{IPAplink|dʷ}} | | | | | | |{{IPAplink|ɡ}}<br>{{IPAplink|ɡʷ}} | | | | | | |- !<small>[[гъугълъи|гъугъал]]</small> |{{IPAplink|p}} |{{IPAplink|t}}<br>{{IPAplink|tʷ}} | | | | | | |{{IPAplink|k}}<br>{{IPAplink|kʷ}} | | | | | |{{IPAplink|ʔ}} |- !<small>[[Эйективияб рагьукъаб|эйективал]]</small> | |{{IPAplink|tʼ}}<br>{{IPAplink|tʷʼ}} | | | | | | |{{IPAplink|kʼ}}<br>{{IPAplink|kʷʼ}} | | | | | | |- ! rowspan="3" |[[Аффрикат|Аффрикатал]] !<small>зирарал</small> | | | | | | | | | | | | | | | |- !<small>гъугъал</small> | |{{IPAplink|t͡s}}<br>{{IPAplink|t͡sʷ}} |{{IPAplink|t͡sː}}<br>{{IPAplink|t͡sːʷ}} | |{{IPAplink|t͡ɬː}}<br>{{IPAplink|t͡ɬːʷ}} |{{IPAplink|t͡ʃ}}<br>{{IPAplink|t͡ʃʷ}} |{{IPAplink|t͡ʃː}}<br>{{IPAplink|t͡ʃːʷ}} | | |{{IPAplink|k͡xː}}<br>{{IPAplink|k͡xːʷ}} | |{{IPAplink|q͡χː}}<br>{{IPAplink|q͡χːʷ}} | | | |- !<small>эйективал</small> | |{{IPAplink|t͡sʼ}}<br>{{IPAplink|t͡sʷʼ}} |{{IPAplink|t͡sːʼ}}<br>{{IPAplink|t͡sːʷʼ}} | |{{IPAplink|t͡ɬːʼ}}<br>{{IPAplink|t͡ɬːʷʼ}} |{{IPAplink|t͡ʃʼ}}<br>{{IPAplink|t͡ʃʷʼ}} |{{IPAplink|t͡ʃːʼ}}<br>{{IPAplink|t͡ʃːʷʼ}} | | |{{IPAplink|kxːʼ}}<br>{{IPAplink|k͡xːʷʼ}} | |{{IPAplink|q͡χːʼ}}<br>{{IPAplink|q͡χːʷʼ}} | | | |- ! rowspan="2" |[[Фрикативияб рагьукъаб|Фрикативал]] !<small>зирарал</small> | |{{IPAplink|z}}<br>{{IPAplink|zʷ}} | | | |{{IPAplink|ʒ}}<br>{{IPAplink|ʒʷ}} | | | | |{{IPAplink|ʁ}}<br>{{IPAplink|ʁʷ}} | |{{IPAplink|ʕ}}<br>{{IPAplink|ʕʷ}} | | |- !<small>гъугъал</small> |{{IPAplink|f}} |{{IPAplink|s}} |{{IPAplink|sː}}<br>{{IPAplink|sːʷ}} |{{IPAplink|ɬ}}<br>{{IPAplink|ɬʷ}} |{{IPAplink|ɬː}}<br>{{IPAplink|ɬːʷ}} |{{IPAplink|ʃ}}<br>{{IPAplink|ʃʷ}} |{{IPAplink|ʃː}}<br>{{IPAplink|ʃːʷ}} | |{{IPAplink|x}}<br>{{IPAplink|xʷ}} | |{{IPAplink|χ}}<br>{{IPAplink|χʷ}} |{{IPAplink|χː}}<br>{{IPAplink|χːʷ}} |{{IPAplink|ħ}}<br>{{IPAplink|ħʷ}} | |{{IPAplink|h}}<br>{{IPAplink|ħʷ}} |- ! colspan="2" |[[Вибрантияб рагьукъаб|Вибрантал]] | |{{IPAplink|r}} | | | | | | | | | | | | | |- ! colspan="2" |[[Аппроксимант|Аппроксимантал]] |{{IPAplink|w}} | | |{{IPAplink|l}}{{Efn-lg|Авар мацӀалда {{IPA|/l}} гьаракь буго кӀиго [[аллофон]]алда: {{IPA|/i e/}} рагьаразда аскӀоб, {{IPA|/j/}} гьаркьида хаду букӀуна [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}}, хутӀарал бакӀазда — [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} ({{IPA|[lˠ]}}).}} | | | |{{IPAplink|j}} | | | | | | | |} {{notelist-lg}} Халалъул гӀужур ⟨ː⟩ рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб куц. Халалъи ккола батӀабахъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикулационияб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго [[фортис ва ленис]] (хӀалуцаралги хӀулуцинчӀелги) гӀадин. ХӀалуцарал (фортис) аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе {{IPA|[tsː]}} (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, [[итал мацӀ]] гӀадазул геминатиял аффрикатазда гӀадин {{IPA|[tːs]}} (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе, {{IPA|t͡ɬː}} гьаракьие кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб цебе-нахъа лъей {{IPA|/t͡ɬɬ/}} ({{IPA|/t^ɬɬ/}}) гӀадин.<ref>Лейвер (1994) ''Principles of Phonetics'' гь. 371.</ref> Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: [[Обструэнт|обструэнтал]] (хъуй-бугел) ва [[Сонорат|соноратал]]. Жиндаго жаниб обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) плозивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=30}} Гьеб рикьиги бараб буго гьел гьаркьазул кинлъуда. === Рагьарал === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;" ! rowspan="2" |Борхи ! colspan="3" |Кьер |- !Цебесеб !БакьулӀеб !Нахъисеб |- !ТӀасияб | style="text-align:center;" |{{IPAlink|i}} | | style="text-align:center;" |{{IPAlink|u}} |- !Гьоркьохеб | style="text-align:center;" |{{IPAlink|e}} | |style="text-align:center;" |{{IPAlink|o}} |- !Гъоркьияб | | style="text-align:center;" |{{IPAlink|ä}} | |} Стандартаб авар мацӀалда буго 5 [[Рагьарал|рагьараб гьаракь]]: {{IPAalink|i}}, {{IPAalink|u}}, {{IPAalink|e}}, {{IPAalink|o}}, {{IPAalink|ä}}, гьез гӀуцӀула щубутӀаяб лъабокӀонаб система. КӀиго гьаракь: {{IPA|/o/}}, {{IPA|/u/}} ккола гургинлъараб. РагӀул яги гьижадул кӀалалда рагьарал жалго данчӀваларо, эзда цебе букӀуна [[глотталаб плозив]] {{IPA|/ʔ/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}} Гьиатус, кӀиго рагьараб цадахъ ккей авар мацӀалда бегьуларо, эб букӀунгутӀизе хӀалтӀизабула гьединго {{IPAslink|j}}:{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} ''чу́ял'' (чу-й-ал), ''цо́яс'' (цо-й-ас). Руго гьединго назаллъарал рагьарал: {{IPAlink|ẽ}}, {{IPAlink|õ}}, {{IPAlink|ũ}}, {{IPAlink|ã}}.{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} Эл ратула цо-цо рагӀабазулӀ: ''у'' {{IPA|/ʔũ/}}, ''гӀоло'' {{IPA|/ʕo.ɫõ/}} ва гьездаса лӀугьарал цогидазулӀ. Цо-цо бакӀалда назалал рагьаразул букӀуна магӀна батӀахъул ролги: ''у(н)гьи'' {{IPA|/ˈʔũ.hi/}} 'хӀухьел биччай' — ''угьи'' {{IPA|/ˈʔu.hi/}} 'ххамида расен лъей'. Назализация цӀиккӀаниселъ дандчӀвала гьаркьихъе-рагӀабазулӀги<ref name="Вестник" />{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} интерйекциябазулӀги:{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} ''гьа'' {{IPA|/hã/}}, ''хӀа'' {{IPA|/ħã/}} яги''хIе'' {{IPA|/ħẽ/}} (хӀама хъамизе абулеб) цги. === Морфофонология === Морфофонологиял процессазда гъорлӀ руго [[Синкопа (фонология)|рагьаразул синкопа]], [[Ассимилация (лингвитсика)|ассимилацияги]] мутацияги, рагьукъазул [[Алтернация (лингвистика)|алтернация]], [[Метатезис (лингвистика)|метатеза]],{{Sfn|Форкер|2020|p=247}} делабиализация.{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=42}} Рагьаразул синкопа, эл тӀагӀин, букӀуна рагӀи хисулаго, кьабизаби кӀиабилеб силлабалдаса лъабабилелтӀе (цолъул формалъул хъвалсараб аслу) яги тӀоцебеселтӀе хъущтӀун (гӀемерлъул форма):{{Sfn|Форкер|2020|p=248}}{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=38}} * ''гӀере́къ'' > ''гӀеркъи́л''; ''гӀе́ркъал'' * ''гьара́кь'' > ''гьаркьи́л''; ''гьа́ркьал'' Рагьаразул ассимилация ва мутация лӀугьуна гӀемериселъ цӀарал хисулаго. Цо-цо бакӀалда, аслуялда бугеб рагьаб тӀобанго релълъуна хъвалсараб аслуялъул яги гӀемерлъул формалъул маркеразда, мисалалъе, ''и'', ''е'', ''а'' > ''о''; ''и'', ''е'' > ''а''; ''е'', ''а'' > ''u'': * ''кьили́'' > ''кьоло́л''; ''кьала́л'' * ''бетӀе́р'' > ''ботӀро́л''; ''бу́тӀрул'' * ''лаче́н'' > ''лочно́л''; ''лу́чнул'' Рагьукъазул алтернация ''н'' > ''м'' ва ''м'' > ''н'' гӀемериселъ лӀугьуна рагӀулӀ, элъ асар гьабула аслуялъул рагьукъазде:{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} * ''кере́н'' > ''ку́рмул'' (н/м) * ''тӀама́х'' > ''тӀанха́л'' (м/н) Ракьукъазул метатеза букӀуна цояб плозив яги назал (''б'', ''м''), цогидаб сонорант (''р'', ''л'') бугони:{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=42}} * ''хьиби́л'' > ''хьолбо́л''; ''хьалба́л'' * ''хъуму́р'' > ''хъурми́л''; ''хъу́рмал'' Делабиализация лӀугьуна ''у'', ''о'' гьаркьазда цебе рагӀи хисулаго:{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=42}} * ''гъветӀ'' > ''гъотӀо́л''; ''гъутӀби́'' * ''хве́зе'' > ''хо́ла'' === Фонотактика ва кьабизаби === РагӀул силлабияб структура буго гӀадатаб, минималияб гьижадулӀ гӀуцӀараб буго цохӀо рагьаралъ (V), гьезул руго хадусел тайпабиги: CV, CVC, CVRC (гьениб R ккола кинаб букӀаниги сонорант {{IPA|r, l, n, m, j}}), тӀоцебесеб кӀигояб буго бищун гӀемер данчӀвалеб. Силлабалъул кӀал (анлаут) букӀунаро комплексияб, кӀиго рагьукъалъ гӀуцӀараб, комплексияблъун букӀине бегьула кода (ахир). ТӀоба́кӀаб силлабадул цохӀо бугеб тайпа ккола CVRC, гьенибги кодаялъул тӀоцебесеб рагьукъаблъун букӀине бегьула цохӀого-цо сонорант, батӀияб рагьукъаб гуреб. Авар мацӀалда [[кьабизаби]] буго эспираторияб; гӀемериселъ гьеб тӀаде ккола рагӀул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб яги лъабабилеб къотӀалиде. ГӀемерисел рагӀабазулъ кьабизби букӀуна хьвадулеб, ай рагӀул бокьараб къотӀелалде тӀаде ккезе бегьулеб: ''гомог'' — ''гонги́л''. Кьабизабилъул хьвадиялдалъун хисула лексикияб магӀна: ''ра́гӀи'' — ''рагӀи́'', кьабизабиялъ хисизабизе бегьула грамматикияб магӀнаги: ''ру́гънал'' ({{Abbr|гӀ. форма|гӀемерлъул форма}}) — ''ругъна́л'' (''ругъун'' рагӀул хаслъул игӀраб), ''лъикӀлъи́'' (цӀар) — ''лъи́кӀлъи'' (масдар).{{Sfn|Форкер|2020|p=247}} == Грамматика == {{Аслияб макъала|Авар грамматика}} Морфологияб рахъалъ авар мацӀ ккола [[аглутинативияб мацӀ|аглутинативияб]], жиндилӀ фузиялъулги{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} аналитизмалъулги элементги бугеб.{{Sfn|Алексеев|Атаев|1997|p=}} Элъул руго инфлексиониялги деривациониялги категорияби, жал ратӀахъулел гӀемерал суффиксаздалъунги префиксаздалъунги. [[Инфикс|Инфиксал]] хӀалтӀизарула класс рекъонккезабизе. КӀалъал бутӀаби авар мацӀал морфологияб куцалда бигьаго кӀола цоцадаса ратӀа рахъизе.{{Sfn|Rudnev|2015|pp=19–20}} Авар кӀалъал бутӀаби рикьула кӀиде групалде. ТӀоцебеселъ гъорлӀе рачуна жалго жидедаго чӀарал: [[цӀар]], [[адверб]], [[цӀарубакӀ]], [[рикӀкӀен]], [[верб]] ва [[адверб]], кӀиабилелъ — квекулал: конюнкцияби, энклитикал, хадурегӀел, интерйектив. === ЦӀар === {{Main|Авар цӀар}} Авар мацӀалда, [[ЦӀар|цӀар]] буго жиндир хасаб лексико-семантикияб ва морфологияб характеристика бугеб каламалъул бутӀа,{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|p=152}} щиб, щив, щий, щал абун суалалъе жваблъун бачӀунеб. Элъул руго хадусел категорияби: грамматикияб класс, рикӀкӀадулаб форма, хӀал.{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} ====Классалъулги рикӀкӀеналъулги категория==== Класс{{Efn|Цо-цо хӀалтӀабазулӀ хӀалтӀизабулеб буго жинс абураб термин, мисалалъе, ошкол грамматикалда.}} авар мацӀалда буго лъабго; тӀоцебеселде гъорлӀе ккола чиясда хурхарал цӀарал, кӀиабилелъ гъорлӀе рачуна чӀужуялда хурхарал. ХутӀарал цӀарал, чӀагоялги, чӀагоял-гурелги рихьизарулел, уна лъабабилеб классалде гъорлӀе. Аслияб куцалъ, класс бихьизабулел маркерал руго аффиксал, жал вербазда, адйективазда, цӀарубакӀазда ва цо-цо батӀиязулӀги рукӀунел.{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} {| class="wikitable" |+Авар цӀарул классазул маркерал !Класс !Суал !Цолъул форма !Мисал !ГӀемерлъул форма !Мисал |- |I (''чиясул'') |щив |'''''в''''' |''вас '''в'''ачӀана'' | rowspan="3" |'''''р/л''''' |'''''в'''аса'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |II (''чӀужуялъул'') |щий |'''''й''''' |''яс '''я'''чӀана'' |'''''я'''са'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |III (''гьоркьохъеб'') |щиб |'''''б''''' |''чу '''б'''ачӀана'' |''чуя'''л''' '''р'''ачӀана'' |} ЦӀаразул буго цолъул, дагьлъул ва гӀемерлъул формаби. Руго цо форма гурони гьечӀел, мисалалъе, цолъул гурони букӀунаро ''рокьи'' гӀадинал абстрактивиял цӀаразул. ''Рluralia tantum'' рагӀабиги данчӀвала: ''кагътал'' (хӀай, цолъул формаялда ''кагъат'' — жинда тӀад хъвадаризе хӀалтӀизабулеб жо), ''цӀороберал'', ''цӀадираби''. Гьабго тӀелалде гъорлъе рачине бегьула ''рос-лъади'', ''эбел-эмен'' гӀадал рагӀабиги. Гьенирго руго батӀи-батӀиял росабазул гӀадамазде абулел цӀаралги, щай гурелъул гьезул коррелаталлъун цолъул формаялда рукӀуна адйективал, жал топонимаздаса лӀугьарал. Гьеб гуребги, авар мацӀалда буго паукалаб, дагьлъул рикӀкӀенги, жиб плуралалде жанде лъолеб,<ref>* {{cite book |last1= Корбетт |first1= Гревилл Г. |author-link1= Гревилл Корбетт |date= 2000 |title= Number|trans-title= РиккӀен |url= https://surrey.primo.exlibrisgroup.com/discovery/fulldisplay?docid=alma9985161902346&context=L&vid=44SUR_INST:44SUR_VU1&lang=en&search_scope=MyInst_andCI_ResearchOnlyInventory&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=Everything&query=any,contains,Number |series= Cambridge Textbooks in Linguistics |language= |publication-place= Кембридж, Цолъараб Къиралат |publisher= Кембридж Университеталъул пресса |page= 90 |isbn= 0-511-03610-8 |oclc=559571720 |ref=}}</ref> хӀалтӀизабула рикӀкӀен дагьаб бугелъуб: ''борохь'' — цо, ''борхьал'' — гӀемерал, ''борохьал'' — цо чанго.<ref>{{cite book |last1= Сулеманов |first1= Я. Г.|date= 1985|title= О формах ограниченного и неограниченного множественного числа имён существительных в аварском языке |trans-title= |editor-last1= МикагӀилилазул |editor-first1= Ш. И. |edition= Категория числа в дагестанских языказ: сборник статей|url= |url-status= |url-access= |page= 114–19|language= |location= МахӀачхъала|publisher= Дагестанский филиал АН СССР|isbn= |archive-url= |archive-date= |via= |quote=}}</ref> Цо-цо цӀаразул цолъул формаялъул рукӀине бегьула цадахълъул магӀнаги: ''гамачӀ'' — цо яги гӀемерал цадахъ, материал хӀисабалда. ГӀемерлъул форма лӀугьунеб супплетивияб къагӀида бихьизабун буго ''чӀужу — руччаби'' паралда.{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|p=152}} Жибго гӀемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацӀалда буго дистрибутивияб гӀемерлъи бихьизабиялъул къагӀидаги (цӀарул аслу такрарлъиялдалъун): ''рокъо-рокъоре'', ''рахъ-рахъалде''. ==== ХӀалалъул категория ==== Авар мацӀалда кинабниги буго 24 хӀал, гьезул ункъго ккола гӀадатаблъун, хутӀараб 20 — бакӀалъул. ГӀадатазде гъорлӀе уна аслияб (абсолутив), жиб цӀаралъул битӀараб аслулъун кколеб, актив (эргатив), хаслъул (генитив) ва кьовул (датив) хӀалал, жал хъвалсараб аслуялдаса лӀугьунел. Абсолутивалъул форма гӀуцӀула битӀараб аслуялъ, хутӀаразул формаби — хъвалсаралъ, эб аслу гӀуцӀула ''-а'', ''-е'', ''-и'', ''-о'', ''-у'', ''-ду'', ''-да'', ''-зу'', ''-ро'' суффиксаз.{{Sfn|Форкер|2020|p=249}} Авар мацӀалъул цӀарал, жидер эргативалда букӀунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде;{{Sfn|Форкер|2020|p=249}} I свериялъул тӀарамагъада букӀуна ''-'''с''''', II свериялъул — ''-'''лъ''''', III свериялъул — ''-'''ца'''''. Гьениб тӀоцебесеб кӀиго свериялъулги, гӀемерлъул формаялъулги эргативалъул буго чӀобогояб суффикс (зеро). {| class="wikitable" |+Авар инфлектиониял парадигмаби ! rowspan="2" |ХӀал ! colspan="3" |Свери |- !I !II !III |- | colspan="4" style="text-align:center;" |''Цолъул форма'' |- !Абсолутив |вас |яс |ракӀ |- !Эргатив |вас-ас |яс-алъ |рекӀе-ца |- !Генитив |вас-ас-ул |яс-алъ-ул |рекӀе-л |- !Датив |вас-ас-е |яс-алъ-е |рекӀе-е |- !Эссив |вас-ас-да |яс-ал-да |рекӀе-да |- !Апуд-эссив |вас-ас-ухъ |яс-алъ-ухъ |рекӀе-хъ |- | colspan="4" style="text-align:center;"|''ГӀемерлъул форма'' |- !Абсолутив |вас-ал |яс-ал |ракӀ-ал |- !Эргатив |вас-аз |яс-аз |ракӀ-аз |- !Генитив |вас-аз-ул |яс-аз-ул |ракӀ-аз-ул |- !Датив |вас-аз-е |яс-аз-е |ракӀ-аз-е |- !Эссив |вас-аз-да |яс-аз-да |ракӀ-аз-да |- !Апуд-эссив |вас-аз-ухъ |яс-аз-ухъ |ракӀ-аз-хъ |} Месалъул хӀалал гӀуцӀун руго кӀиго рахъалдаса: месги (''киб'') ритӀиги (''кибе'', ''киса'', ''киссан''). Ункъго група буго хӀалазул, ритӀуде балагьун жал ратӀа гьарулел: эссив, жиндица месги, рагъари гьечӀолъиги бихьизабулеб, лативалъ кьола лъиде яги сундениги иналъул магӀна; аблативалъ бихьизабула лъидаса яги сундасаниги ин, рикӀкӀалъи, транслативалъ – нуж, жибккун яги жиндасан щибниги яги щалниги унеб.{{Sfn|Форкер|2020|p=249}} Щибаб эб хӀалалъул буго щу-щу серия, жиндица балагьул бакӀалдаса обйекталъул месги ритӀиги баян гьабулеб: ''супер-серияби'', жиндица щибни тӀад букӀин бихьизабулел, ''апуд-серияби'' – аскӀор, гӀагарлухъ, ''интер-серияби'' — субстантияб яги аморфияб массалда гъорлӀ, ''суб-серияби'' — гъоркь, ''ин-серияби'' — сунданиги жаниб (масала, гьодораб жоялда).{{Sfn|Форкер|2020|p=250}} {| class="wikitable" |+Локативазул суффиксал ! !Эссив !Латив !Аблатив !Транслатив |- !{{smallcaps|супер}} 'тӀад' | -да | -де | -даса | -дасан |- !{{smallcaps|апуд}} 'аскӀо' | -хъ | -хъе | -хъа | -хъан |- !{{smallcaps|интер}} 'гъорлӀ' | -лӀ | -лӀе | -лӀа | -лӀан |- !{{smallcaps|суб}} 'гъоркь' | -кь | -кье | -кьа | -кьан |- !{{smallcaps|ин}} 'жаниб' | -{{abbr|{{smallcaps|''км''}}|классалъул маркер}} | -{{smallcaps|''км''}}-е | -са | -сан |} ТӀадежоялъе, месалъул хӀалазул руго локативиял гурелги, грамматикиял функциябиги: эз рихьизарула аффективиял предикатал, адрессатал, мехалъул яги гӀилладул магӀна. Цо-цо интранзитивиял вербазул рекъонккей букӀуна месалъул хӀалаздалъун, масала, апуд-эссив: ''лъихъниги гӀенеккизе'', суб-латив: ''лъикьаниги хӀинкъизе''. Дандекковул конструкциязда хӀалтӀизабула супер-аблатив: ''лъидасаниги кӀудияб''.{{Sfn|Форкер|2020|p=250}} === Адйектив === {{main|Авар адйективал}} Адйектив ккола жиндица куц-мухъ, рижа, букӀаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва ''кинаб?'', ''кинай?'', ''кинаб?'', ''кинал?'' абураб гьикъ лъезе бегьулеб [[кӀалъал бутӀа]]. Жинца роцӀцӀинабулеб рагӀухъ балагьун, адъективазул рукӀине бегьула классиялги гӀаламаталги гӀемерлъул формаги: ''хирияв'' эмен, ''хирияй'' эбел, ''хирияб'' тӀалъи, ''хириял'' тӀахьал. Цо-цо адйективазулӀ классияб гӀаламат букӀуна кьолболӀги: ''ворхатав'', ''йорхатай'', ''борхатаб'', ''рорхатал''. Авар адйективал рикьула лъабго тӀелалде: * '''Кинлъи бихьизабулел''' — жалго жедедаго ругел адйективал: ''берцинаб'', ''цӀакъаб'', ''халатаб'' цги. * '''ГӀахьалал''' — номиназул генитивал форма кьучӀда бугел: ''маххулаб'', ''ганчӀилаб'' цги. * '''Хаслъул''' — тӀасияб групалъул тайпа: ''вацасулаб'', ''дираб'', ''чиясулаб'' цги. Суперлативлъи бихьизабизе хӀалтӀизабула аналитикияб конструкция ''бищун'' + адйектив: ''бищун берцинаб'', ''бищун гъваридаб''. Буго хасаб, батӀа гьабун бихьизабул форма, жиб лӀугьунеб адйективалъул гӀадатаб формалде тӀаде ''-аб'', ''-ав'', ''-ай'' журан: ''багӀарабаб'', ''кӀудиявав''. Дандекквеялъулаб хасаб форма адйективазул гьечӀо, гьеб бихьазабизе хӀалтӀизабула конструкция: {{smallcaps|цӀар}}-{{smallcaps|абл}} + адйектив: ''гьелдаса кӀудияб''. ЦӀаруда цадахъ бугеб адйектив рекъонккола гьебгун цохӀого-цо классияб яги гӀемелъул формалда, хӀалатазде хисуларо: ''лебалав'' чи ({{abbr|{{smallcaps|абс}}|абсолутив}}), ''лебалав'' чияс ({{smallcaps|эрг}}), ''лебалав'' чиясул ({{smallcaps|ген}}). Адйективазул субстантиватал, цӀараллъун лӀугьарал, хисула чиясул классалъулал — I сверуда, чӀужуялъулги гьоркьохъебги — II сверуда рекъон. === РикӀкӀен === {{main|Авар рикӀкӀен}} Авар рикӀкӀеназул руго хадусел тайпаби: кардиналал, ординалал, дистрибутивиял, групиял, мултипликативиял ва коллективиял. Авар мацӀалъул буго вегестималаб (къоцӀалияб) нумералаб система 40 (=2×20), 60 (=3×20) and 80 (=4×20). ''Цо-''ялде хутӀизегӀан киналго кардиналал рикӀкӀеназде жубала энклитика ''-го''. Журарал рикӀкӀенал лӀугьуна суффиксазул ''-ила'' (анцӀила), ''-ло'' (къоло), ''-алда'' (лъебералда, кӀикъоялда) квекудалъун. Формалда рекъон рикӀкӀенал рикьула лъабиде: * '''ГӀадатал''': цо, анцӀго, къого, лъеберго, нусго цги; * '''Журарал''': кӀикъого, лъабнусго цги; * '''ГӀуцӀарал''': ''анцӀила цо'', ''къоло лъабго'', ''лъебералда ункъго'' цги. {| class="wikitable" |+РикӀкӀеназул тайпаби !№ !Тайпа !Суффикс !Мисалал !Гьикъ |- |1 |БацӀцӀадаб кьучӀ | |''цо, кӀи'' | |- |2 |Кардиналал <small>(тӀолабго цадахъ)</small> |''-го'' |''цо'', ''кӀиго'', ''анцӀго'', ''нусго'' |чан? |- |3 |Дистрибутивиял <small>(цада-цадахъ боси)</small> |Редупликация |''цо-цо'', ''кӀи-кӀи'', ''анцӀ-анцӀ'', ''нус-нус'' |чан-чан? |- |4 |Коллективияб групияб <small>(рихьизарула цвелал)</small> | -(й)''абго'' |''кӀиябго'', ''лъабабго'', ''анцӀабго'', ''нусабго'' | rowspan="2" |чан? |- |5 |Коллективияб групияб <small>(тӀолалъул бутӀа)</small> |''-го + -яб'' |''цояв'', ''кӀигояв'', ''анцӀгояв'', ''нусгояв'' |- |6 |Индефинитал <small>(рикӀкӀиналъул роцӀцӀен гьечӀолъи)</small> | |''цо-кигӀо'', ''лъабго-ункъго'', ''щуго-анлӀго'' | |- |7 |Мултипликативал <small>(чан нухалъ букӀин)</small> |''-цӀул'' |''цоц1ул'' (''цин''), ''к1иц1ул'', ''анц1ул'', ''нусц1ул'' |чанцӀул? |- |8 |Ординалал <small>(цоцада хаду-цере рукӀин)</small> |''-абилеб'' |''цоабилеб'', ''кӀиабилеб'', ''анцӀабилеб'' |чанабилеб? |} РикӀкӀенал хӀалтӀизарула номиналияб модификатор гӀадин цӀарсазда цебе, гьедин бугелъул цӀарисги букӀуна цолъул формалда. ЦӀиккӀанисел рикӀкӀеназул буго адйективазулаб морфосинтактикияб рижа, гьезул субстантиватал хисула II-б сверуда рекъон.{{Sfn|Форкер|2020|p=266}} === ЦӀарубакӀ === {{main|Авар цӀарубакӀал}} Авар мацӀалда руго хадусел типазул цӀарубакӀал: персоналиял (гьумералъул), демонстративиял (бихьизабул), рефлексивиял, реципрокалиял, интеррогативиял (гьикъул) ва индефинитал.{{sfn|Форкер|2020|p=251}} Перосоналиял цӀарубакӀазул буго кӀиго гьумер: 1-себ — ''дун'', эксклюзивияб ''ниж'', инклюзивияб ''нилӀ''; 2-леб — ''мун'', ''нуж''. {| class="wikitable" |+ Персоналиял цӀарубакӀазул парадигма |- ! ХӀалат !! {{smallcaps|1сг}} !! {{smallcaps|2сг}} !! {{smallcaps|1пл.инкл}} !! {{smallcaps|1пл.экскл}} !! {{smallcaps|2пл}} |- !Абсолютив |дун || мун || нилӀ || ниж || нуж |- ! Эргатив | ди-ца || ду-ца || нилӀе-ца || ниже-ца || нуже-ца |- ! Генитив | ди-р || ду-р || нилӀе-р || ниже-р || нуже-р |- ! Датив | ди-е || ду-е || нилӀе-е || ниже-е || нуже-е |- ! Эссив | ди-да || ду-да || нилӀе-да || ниже-да || нуже-да |- ! Латив | ди-де || ду-де || нилӀе-де || ниже-де || нуже-де |- ! Аблатив | ди-даса || ду-даса || нилӀе-даса || ниже-даса || нуже-даса |- ! Транслатив | ди-дасан || ду-дасан || нилӀе-дасан || ниже-дасан || нуже-дасан |- ! Инструментал | ди-далъун || ду-далъун || нилӀе-далъун || ниже-далъун || нуже-далъун |} Лъабабилеб гьумералъе хӀалтӀизарула демонстративиял цӀарубакӀал, жал ратӀа гьарулел классалдалъун, рикӀкӀадалъун, кӀалъалезде бугеб гӀагарлъуд ва гъоркьа-тӀаса ккеялдалъун (вертикаллъи). Жалго жидедаго хӀалтӀизарулел ругони, демонстративиял цӀарубакал хӀалатазде хисула I ва II сверуда рекъон. {| class="wikitable" |+ Бихьизабул цӀарубакӀал |- ! Чиясул !! ЧӀужуялъул !! Гьоркьохъеб !! ГӀемерлъул !! Комментарий |- | гьа-в || гьа-й || гьа-б || гьа-л || <small>кӀалъалезде гӀагарда; цого борхалъи</small> |- | гье-в || гье-й || гье-б || гье-л || <small>адресатазде гӀагарда; кӀалъалесдаса двегӀан</small> |- | до-й || до-й || до-б || до-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀад</small> |- | гьада-в || гьада-й || гьада-б || гьада-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀад</small> |- | гъо-й || гъо-й || гъо-б || гъо-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги</small> |- | гьагъа-в || гьагъа-й || гьагъа-б || гьагъа-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги</small> |- | лъо-в || лъо-й || лъо-б || лъо-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги</small> |- | гьалъа-в || гьалъа-й || гьалъа-б || гьалъа-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги</small> |} Рефлексивиял цӀарубакӀазул, щибалъулӀ классги, рикӀкӀенги, хӀалатӀги бугеб лъабго батӀияб тип буго: * гӀадатал: ''жи-в'', ''жи-й'', ''жи-б'', ''жа-л''; * журарал: ''жи-в-го'', ''жи-й-го'', ''жи-б-го'', ''жа-л-го''; * кӀилъарал: ''живго жинцаго'', ''жийго жинцаго'', ''жибго жинцаго'', ''жалго жедецаго''. Рефлексивиял конструкциябазда рефлексивал ккола цохӀо лъабабилеб гьумералъе. ТӀоцебеселъеги кӀиабилелъеги хӀалтӀизарула персоналиял цӀарубакӀал эмфатикияб энклитик ''-го'': ''дун-го'', ''ди-ца-го'', ''ниж-го'', ''ниже-цаго''.{{Sfn|Форкер|2020|p= 252}} Интеррогативиял (гьикъул) цӀарубакӀал ккола: {{div col|colwidth=10em|gap=2em|small=}} * щи-в, щи-й, ща-л * щи-б * ща-й * чан * кин * кигӀан * кида * кина-в, -й, -б, -л * кисса * ки-в, -й, -б, -р {{div col end}} Индефинитал яги баян-гьечӀел цӀарубакӀал лӀугьуна интеррогативиязул кьучӀде яги цо рикӀкӀеналде суффиксалги энклитикалги журан.{{Sfn|Форкер|2020|p= 253}} {| class="wikitable" |+ Индефинитал цӀарубакӀал |- ! Тип !! ЛӀугьин !! Мисал |- | спецификиял || ''-али'' + ''-го'' || ''щивалиго''<br />''кинабалиго'' |- | тӀасарищул || ''-ни'' + ''-ги'' || ''щибниги''<br />''кибниги'' |- | универсалал || ''-го''{{efn-lr|group=Pron|Позитивияб поларлъи бугеб клаузалда}} || ''щивго''<br />''кибго'' |- | дистрибутивиял || редупликаци + ''-ни'' + ''-ги'' || ''щиб-щибниги''<br />''киб-кибниги'' |- | негативиял || ''-ни'' + ''-ги''{{efn-lr|group=Pron|Позитивияб поларлъи бугеб клаузалда}} || ''щибниги''<br />''кибниги'' |- | негативиял || ''-го''{{efn-lr|group=Pron|Позитивияб поларлъигун клаузабазда гьал цӀарубакӀал цӀалула универсалал баян-гьечӀеллъун}} || ''щибго''<br />''кибго'' |- | кинабголъул || ''-аб'' || ''щибаб'' |- | тӀолголъул || — || ''тӀолабго''<br />''тӀолгояв'' |- |} {{notelist-lr|group=Pron}} === Верб === {{Аслияб макъала| Авар вербал |Авар конюгация}} Авар мацӀалда вербазул руго хадусел категорияби: поларлъи (гьечӀолъи), мех, модус, модаллъи, аспект, эвиденциаллъи. Рекъонккей буго классияб ва рикӀкӀадулаб, гьечӀо персонияб (гьумерияб). Буго цӀакъ гӀатӀидаб хисулаб система, батӀи-батӀиял финитиял-гурел формаби.{{Sfn|Форкер|2020|p=254}} === Мех === {| class="wikitable" |+Вербалъул аслиял инфлектиониля формаби (гьечӀолъул) !Инфинитив |цӀализе (цӀалунгутӀизе) |букӀине (букӀунгутӀизе) |хъвазе (хъвангутӀизе) |- !Масдар |цӀали (цӀалунгутӀи) |букӀин (букӀунгутӀи) |хъвай (хъвангутӀи) |- | colspan="4" style="text-align:center;"|''Финитиял синтетикиял формаби'' |- !ГӀахьалаб презент |цӀалула (цӀалуларо) |букӀуна (букӀунаро) |хъвала (хъваларо) |- !Футурум |цӀалила (цӀалиларо) |букӀина (букӀинаро) |хъвайла (хъвайларо) |- !Аорист |цӀалана (цӀаличӀо) |букӀана (букӀинчӀо) |хъвана (хъвачӀо) |- !Гьабитуалаб претерит |цӀалулаан (цӀалулароан) |букӀунаан (букӀунароан) |хъвалаан (хъвалароан) |- | colspan="4" style="text-align:center;"|''Финитиял аналитикиял формаби'' |- !Перфект |цӀалун буго (цӀалун гьечӀо) |букӀун буго (букӀун гьечӀо) |хъван буго (хъван гьечӀо) |- !Плюсквамперфект |цӀалун букӀана (цӀалун букӀинчӀо) |букӀун букӀана (букӀун букӀинчӀо) |хъван букӀана (хъван букӀинчӀо) |- !Презент |цӀалулеб буго (цӀалулеб гьечӀо) |букӀунеб буго (букӀунеб гьечӀо) |хъалеб буго (хъвалеб гьечӀо) |- !Претерит |цӀалулеб букӀана (цӀалулеб букӀинчӀо) |букӀунеб букӀана (букӀунеб букӀинчӀо) |хъвалеб букӀана (хъвалеб букӀинчӀо) |- !Проспективияб футурум |цӀализе буго (цӀализе гьечӀо) |букӀине буго (букӀине гьечӀо) |хъвазе буго (хъвазе гьечӀо) |} ==== Модус ==== * '''Индикатив''' — бичӀчӀизабула процесс реалияб букӀин; хӀалтӀизабула киналниги меххалъулал формабигун: ''гьабуна'', ''гьабула'', ''гьабила'', ''гьабулеб букӀана'', ''гьабулеб буго'', ''гьабулеб букӀина'', ''гьабун букӀана'', ''гьабуна буго'', ''гьабун букӀина'', ''гьабулаан'', ''гьабизе буго''. * '''Субюнктив''' (''-ни'') — субйективияб бербалагьудалъун бихьизабула лӀугьине рес бугеб, шартӀияб гьабел: ''гьабу-ни'', ''вачӀани'', ''хъвани''. * '''Ирреалаб субюнктив''' ({{smallcaps|'''пптцп'''}} + ''-ани'') — субюнктивалъул тайпа: ''гьабурабани'', ''вачӀарабани'', ''хъварабани''. * '''Концессив''' ({{smallcaps|'''субю'''}} + ''-ги'') — бихьизабула кӀалъалесул рекӀел мурадалда, къасдалда, гьабелалда, лӀугьа-бахъиналъул гӀаксалда кколеб жо: ''гьабуниги'', ''хӀалтӀаниги'', ''хъваниги''. * '''Интеррогатив''' (''-ищ'') — фигӀлияб ишалъул цӀехей, гьикъи бичӀчӀизабула: ''гьабунищ'', ''вачӀунищ'', ''хъвалищ''. * '''Парафразив''' (''-ин'') — хъвалсараб гаруда хӀалтӀизабула: ''гьабилин'', ''вачӀанин'', ''хъвалин''. * '''Императив''' (''-а'' / ''-е'' / ''-й'' / -0) — бичӀчӀизабула тӀалаб гьаби, малъи, гьелъул суффиксал ккола -е, -а: ''гьаб-е'', ''вачӀ-а'', ''хъвай''. * '''Прогьибитив''' (''-ге'' / ''-уге'' / ''-унге'') — гьукъулеб букӀин биччӀизабулеб: ''гьабуге'', ''вачӀунге'', ''хъваге''. * '''Оптатитв''' ({{smallcaps|'''имп'''}} + ''-ги'') — гьара-рахьи гьабулеб букӀин, хьами: ''гьабеги'', ''вачӀаги'', ''хъваги''. * '''Гьортатив''' ({{smallcaps|'''инф'''/'''фут'''}} + ''-ин'') — оптативияб форма: ''гьабизин'', ''вачӀинин'', ''хъвазин''. * '''Ирреалаб оптатив''' ({{smallcaps|'''фут'''}} + ''-ан'') — оптативияб форма, шартӀияб цебелъалида хӀалтӀизабулеб: ''гьабилаан'', ''вачӀинаан'', ''хъвалаан''. ==== Транзитивлъи ==== Транзитивияб вербалъе букӀине ккола пациенс, жинде тӀаде агенсалъул гьабел кколеб: ''васас'' (агенс, акт. и.) ''кагъат'' (пациенс) ''хъвана'' (гьабел). Вербазда бан букӀуна агенсалъул хӀалатги. Жиб кидаго транзитивияблъун букӀунеб ккола каузативияб форма: ''гьабизабуна'', ''букӀинабуна'', ''хъвазабуна''. Интранзитивияб вербалъе къваригӀунаро битӀараб тӀадежубай, жибго агенс букӀуна абсолутивалда, гьелдего буссараб букӀуна предикатги: ''ихх тӀаде щвана''. Кидаго интранзитивияллъун букӀуна вербазул фреквентативияб форма: ''хъвадарана'', ''цӀехолдула'' цги. ЦӀиккӀанисел вербазул транзитивлъи букӀин лъазе бегьула императивалда эзул букӀунеб формалда рекъон: ''-е'' суффикс бугел ккола транзитивиял (''гьаб-е'' — ''гьабизе'', ''те'' — ''тезе'', ''къотӀе'' — ''къотӀизе''), ''-а'' суффикс бугел ккола транзитив-гурел (''а'' — ''ине'', ''бачӀа'' — ''бачӀине'', ''бега'' — ''бегизе''), хӀо руго гьоркьосарахъабиги: ''чӀвазе'', ''базе'' цги. ==== Финит-гурел формаби ==== ===== Инфинитив ===== ===== Масдар ===== ===== Партицип ===== ===== Конверб ===== === Адверб === {{main|Авар адвербал}} МагӀнаялъул рахъалъ авар адвербал рикьула хадусезде: * Кинлъи бичӀчӀизабулел (кин? щиб куцалда?): ''циндаго'', ''гьартӀан'', ''гьединго'', ''лъикӀго'', ''квешго''; * Меххалъул (кида? кидалъагӀан?): ''сон'', ''жакъа'', ''нолъ'', ''риидал, метер'', ''сезе'', ''лезе'', ''гьанже'', ''кидаго'', ''рогьинегӀан''; * БакӀалъул (киб? кибе? кисан?): ''квараниса'', ''квегӀиса'', ''рикӀкӀад'', ''тӀасан'', ''добасан''; * РикӀкӀадул (кигӀан? кигӀаналъ?): ''гӀемерго'', ''дагьго''; * ГӀилла-мурадалъул (щай? щибизе?): ''щайго'', ''чӀалгӀаде'', ''махсараде''; Цо-цо адвербал классалде, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, гьезулӀ бачӀуна ''-р'' суффикс, адйективазда гӀадин ''-л'' гуро: ''жанив'', ''жаний'', ''жаниб'', ''жанир''. === Дандраял === Авар мацӀалда дандраял хӀалтӀизарула рагӀаби яги жумлаял дандразе; гьел рикьула чанго тайпаялде: * Цолъизарул: ''-ги'', ''гин'', ''жеги'', ''гьединго''. * Гьоркьосарахъул: ''я'', ''яги'', ''ялъуни''. * ДандеккунгутӀул: ''хӀо'', ''амма''. * Релълъенлъул: ''гӀадин'', ''кинигин'' * НахърилӀиналъул: ''щай абуни'', ''щай гурелъул'', ''гьелдалъун'', ''гьемехалъ''. === Энклитикал === {{main|Авар энклитикал}} Авар энклитикал рикьула хадусел тӀелазед: # адвербазул магӀна кьолел: -''гӀан'', ''-го'', ''-са'', ''-лъул'', -''духъ'', ''-лъун'', ''-ги'' # дандекквеялъул магӀна кьолел: ''-гӀан'', ''-гӀанаб'', ''-гӀадинаб'' ''(гӀадаб)'', ''гӀадин'', ''кинигин'' # рикӀкӀен бихьизабулел: ''-гӀан'', ''-го'' # батӀагьабиялъул: -''цин'', ''-ни'', -''ин'', ''-йин'' # баян гьечӀолъи бичӀчӀизабулел: ''-алиго'', ''-ялиго'' # цадахълъи бихьизабулел: ''-гун'' ''-гин'' # гьикъул: ''-ищ'', ''-йищ'', ''-дай'' # цитатиял: -''ан'', ''-ян'', ''-илан'', ''-йилан'' # рагӀул магӀна гучлъизабулел: ''-ин'', ''-йин'', ''-али'', ''-яли'', ''-гӀаги'', ''-го'', ''-цин'', ''-ха'', ''-я'', ''-щинаб.'' Гьел тӀадехун рехсаразде гьорлӀе унарел бутӀаби: * ''-лъун'' * ''гӀоло'' (мурад бихьизабула) * ''хӀакъалъулъ'' (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула) * -''хӀа'' (гьедиялъул форма лъугьине хӀалтӀизабула) * ''-ани'' (анищалъул магӀна кьола). === ХадурегӀел === {{main|Авар хадурегӀел}} ХӀадурегӀелал рукӀуна цӀаразда хадур, эз цадахъ гӀуцӀула цоккураб [[РагӀабазул дандрай|рагӀабазул дандбай]] — хадурегӀалилаб конструкция. ХӀалтӀизарула цӀикӀкӀаниселъ эссивалда цадахъ. ЦохӀо ''гӀоло'' ккола жибгояб хадурегӀеллъун, хутӀарал формабаздалъун релълъерал рукӀуна адвербазда, хӀо хадурегӀелал рукӀуна эссивгун, цо-цо бакӀазда эб конструкциялъ хисула цогидал локативал: ''ганчӀида тӀад — ганчӀитӀа'', ''ганчӀида гъоркь — ганчикь'', ''ганчӀида аскӀоб — ганчихъ''. Адвербалъун ругони эл хурхун рукӀуна предикаталда. Жидер семантикаялда рекъон хадурегӀелал рикьула лъабго тайпаялде:<ref>{{cite book |last= Маллаева |first= З. М |title= Система временных и пространственных отношений в аварском языке |trans-title= |url= |format= |language= |journal=|volume= |issue= |pages= 19|publication-place= Туплис|date= 1989}}</ref> # жидеца сундул букӀаниги ориентиралдда хурхараб чӀей бугеб бакӀ бихьизабулел: ''тӀад'', ''гъоркь'', ''гъорлӀ'', ''жаниб'' цги. # жидеца сунда букӀаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: ''гӀагарда'', ''рикӀкӀада'', ''аскӀоб'' цги. # жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букӀаниги багъа-бачари бихьизабулел: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''данде'', ''квегӀиса'', ''квараниса'' цги. Буссинабул хадурегӀелазе гьечо хӀалатазулаб аналог, гьединазе къваригӀуна эссив гуребги цогидал хӀалатал яги энклитикагун формаби: щибккун ''эхебе'', ''эхеде'', кисса ''гӀебеде'', сунда ''квегӀиса''. Цо-цо хадурегӀелазул буго хӀалатияб ва классияб форма: ''аскӀо'''б''''', ''аскӀо'''бе''''', ''аскӀо'''са''''', ''аскӀо'''сан'''''. === Интерйекцияби === {{main|Авар интерйекцияби}} Интерйекциябазде гъорлӀе уна ''ле'', ''огь'', ''я'', ''ия'', ''ияхӀ'', ''вай'', ''гьа'', ''огьо-гьой'', ''вала-лай'', ''ваба-бай'', ''гьай залин'', ''унго'', ''вахӀ'', ''гьуя'', ''гьая''. Гьел рикьула хадусел групазде: * батӀи-батӀиял рекӀел асарал: ''вабабай'' — гӀузру букӀин, гӀажаиблъи, ''ия'' — щаклъи, ''огь'' — ургъел, роххи, ''вай'' — хӀинкъи, къварилъи, ракӀбуссин, ''ияхӀ'', ''вахӀ'' — гӀажаиблъи; * цо жоялде гьуси: ''воре'' — цӀодорлъи гьаби; * хитӀаб: ''ле'' — бихьинчиясле, ''йо'' — чӀужугӀаданалде; * аскӀоре ахӀи (хӀайванал ахӀизе/хъамизе). Интерйекциябилъун ккола гьединго ''алхӀамдули-лагь, шукру Аллагьасе!'' гӀадал цочӀарал фразабиги. РукӀуна гӀадаталги журалралги (''гьа-гьа'', ''ваба-бай''). Цоцада хадуб чанго гьоркьоберех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачӀ-тӀанкӀ (лъалхъул ишара) лъола. Интерйекциябазда хадур хӀалтӀизарун ругони эклитикал, гьел рекӀун хъвала: ''унхале'', ''огьха''. === Синтаксис === Авар мацӀ буго [[аглутинативияб мацӀ|аглутинативияб]], рагӀаби цоцалӀ разе хӀалтӀизарула цӀиккӀаниселъ жидер цохӀо магӀна бугел суффиксал. Руго аналитикиял конструкциябиги, вербазул перфектабги континуосабги формаби лӀугьине хӀалтӀизарула квекул вербал, цӀарсазул локативиял формаби гурелги хӀалтӀизарула хадурегӀелазул конструкцияби. ====РагӀабазул тартиб==== РагӀабазул цебе-нахъа лъей буго гӀемерго кьудаб, букӀаниги, роцӀцӀинабизе бегьула эзул аслияб, цӀикӀкӀаниселъ данчӀвалеб субйект–обйект–верб (SVO) ордер, яги дагьабги гӀатӀидго: [[Субйект (грамматика)|субйект]] > [[Обйект (грамматика)|хъвалсараб обйект]] > [[Обйект (грамматика)|битӀараб обйект]] > [[Верб|верб]].{{Sfn|Rudnev|2015|p=18}} {| style="text-align: center;" | ''Лъица'' || ''щиб'' || ''гьабураб'' |- | S || V || O |- | ''Ясалъ'' || ''тӀехь'' || ''цӀалана'' |- | S || V || O |} Цогидал данчӀвалеб хаду-цебе лъей ккола верб–субйект–обйект (VSO), субйект–верб–обйект (SVO), обйект–субйект–верб (OSV), верб–обйект–субйект (VOS).{{Sfn|Rudnev|2015|p=41}} РагӀабазул ордер бараб гӀемериселъ барабги букӀуна логикияб батӀагьи, актуалияб рикьи, тектсалъул структура гӀадал факторазда.<ref name ="avar2012"/> Синтаксисалда руго бетӀер-тӀарамагъадияб ордер, жинсияб аргумент, жиб абсолутивияб аргументалдалъун роцӀцӀараб, вербазул финитиял-гурел формабаздалъун комплексияб клауза лӀугьин.{{Sfn|Форкер|2020|p=269}} ====Фразаби ==== ЦӀарсилаб фраза ккола бетӀер-тӀарамагъадияб, модификаторазул киналниги типал рукӀуна цӀарсида церехун: демонстративиял цӀарубакӀал, рикӀкӀеналги цогидал квантификаторалги, адйективал, генитив ва гӀахьалал клаузаби. Эзул цоцада цебе-хадур ккей букӀине бегьула кьудаб, хасго адйективаллъун ругони, ва бутӀаккун бараб фразадул семантикалда. Демонстративиял цӀарубакӀалги генитивалги рукӀуна байбихьуда, адйективазда церехун, ва гьениб хӀалтӀула принцип цебеселъ хадусеб роцӀцӀинабулеб. Адйективал, релативиял клаузаби яги генитивиял модификаторал рукӀине бегьула бетӀералда хадубги: ''кӀиго квацӀи тӀугьдузул бетӀана''.{{Sfn|Форкер|2020|p=270}} == Лексика == === РагӀи лӀугьин === Авар мацӀалда раги лъугьунеб къагӀидаялде гъорлъе уна морфологияб, рагьарал хиси (аблаут), сифатазул ва сифат-фигӀлабазул субстантивация, рагӀиккун буссинаби,<ref>Мадиева 1981: 56</ref> рехсон буго гьединго метатония, жиб цо-цо рагӀабазулъ гурони данде чӀвалареб.<ref>Алиханов 1994: 5</ref> Суффиксация буго бищун гӀемер дандчӀвалеб рагӀи лъугьиналъул къагӀида; цӀарал лъугьиналъул бищун кӀвар бугеблъун рикӀкӀуна аслу жубай<ref>Г. И. Мадиевалда рекъон.</ref>. Аслиял суффиксазде гьоркьоре уна: * цӀарулал суффиксал, жидеца персоналияб магӀнадул рагӀаби лъугьинарулел: '''''-гьан''''' (''гьобо'' — ''гьаби-гьан''), '''''-ко''''' (''вац — ваца-ко''), '''''-хъан''''' (''хъвадари — хъвадару-хъан, хӀалтӀи — хӀалтӀу-хъан''), '''''-чи''''' (''цеве — цеве-чи'', ''маххщел — маххщел-чи'', ''гӀолохъан-чи''); чӀужуялъул жинсалъе хӀалтӀизабула суффикс -'''''чӀужу''''': ''гӀолохъан-чӀужу'', ''маххщел-чӀужу''; * экспрессивиял магӀна бугел рагӀаби лъугьинарулел: '''''-к''''' (''тӀехӀ — тӀохӀо-к'', ч''ӀехӀ — чӀохӀо-к''), '''''-ч''''' (''хӀинкъи — хӀинкъу-ч''); * абстрактивиял цӀарал лъугьинарулел (цӀаразул, къокъал сифатазул ва тӀадрагӀабазул битӀараб аслуялдаса): -лъи (''бакъ — бакъ-лъи'', ''гьобол — гьобол-лъи'', ''цо — цо-лъи''). * цогидал цӀарал лъугьинарулел: '''''-(р)ко''''' (''къед — къада-ко'', ''гъветӀ — гъотӀор-кӀо''), '''''кӀо''''' (''яс — яси-кӀо''). * цӀарулал суффиксал, жидеца батӀи-батӀияб предметиял магӀнаби кьолел: '''''-ел/-ен''''' (инфинитиваздаса; ''ретӀине — ретӀел'', ''хвезе — хвел'', ''рикӀкӀине — рикӀкӀен''), '''''-ро''''' (фигӀлабаздаса алатазул цӀарал лъугьинабизе: ''хъухъадизе — хъухъади-ро'', ''борлъизе — борлъа-ро'', ''гьищтӀизе — гьещтӀе-ро''),<ref>Микаилов 1965</ref> '''''-ло''''' (фигӀлабаздаса алатазул цӀарал лъугьинабизе: ''кӀерезе — кӀеле-ро'', ''гиризе — гере-ло''; цӀараздаса: ''сума-ло'').<ref>Алиханов 1994</ref> * сифатал лъугьинарулел суффиксал: '''''-а-/-я-, -ия-''''' (лъугьуна аслияб яги хаслъул игӀрабалда бугеб царалдаса, цӀарубакӀаздаса ялъуни тӀадрагӀабазул къокъал формабазул: ''жага — жага-ду-л-а''(''б''), ''гьереси — гьереси-я''(''б''), ''гӀелму — гӀелм-ия''(''б'')/''гӀелму-я''(''б'')<ref>гьединго цогидал суффиксабигун, хасал магӀнаби кьезе</ref>), '''''-се-/-исе-''''' (тӀадрагӀабаздаса: ''жакъа — жакъа-се-б'', ''метер — метери-се-б'', ''гӀадада — гӀадада-се-б''), '''''-укъ-''''' (цӀараздаса: ''гӀин — гӀинз-укъ-аб'', ''нах — нах-укъ-аб'', суффиксалъ кьола гьечӀолъиялъул магӀна). Авар мацӀалда буго рагӀи хисулеб конверсиялъулаб форма, гьеб бихьизабун букӀуна лексемаздалъун: ''гӀалилав'', ''бахӀарай'', ''рекӀарав''. Гьеб ккола тӀубараб субстантивация, амма гьеб гуребги дандчӀвала тӀубараб гуреб ва окказиалияб субстантивация.<ref>[см. Алиханов 1994: 16].</ref> Синтаксисгун-морфологияб къагӀидаялдалда лъугьуна жубураб рагӀи, ай кӀиго рагӀи тӀатӀалде жубан. Гьединал журарал рагӀабазул авар мацӀалда буго 30-гӀанасеб тайпа; гьезда гъорлъ: * ЦӀарал лъугьунел: ** {{Abbr|асл.|аслияб игӀрабалда}} цӀар + асл. цӀар: ''гъалбацӀ (гъал+бацӀ)'', ''варанихӀинч'' — ** {{Abbr|хъва.|хъвалсарал игӀрабазда}} цӀар + {{Abbr|асл.|аслияб игӀрабалда}} цӀар: ''гьакибер'' (гоко>гьакил — {{Abbr|хас. и.|хаслъул игӀраб}}), ''гъадиражи'' (гъеду>гъадил + ражи); ** {{Abbr|сиф.|сифат}} + цӀар: ''беццабакь'' (беццаб + бакь); ** {{Abbr|рикӀкӀ.|рикӀкӀен}} + цӀар: ''ичӀгьод'' (ичӀго + гьод); ** {{Abbr|тӀадр.|тӀадрагӀи}} + цӀар: ''тӀадрагӀи'' (тӀад + рагӀи), ''нахъарукъ'' (нахъа + рукъ). ** {{Abbr|фигӀ.|фигӀлу}} ({{Abbr|с-фигӀ.|сифат-фигӀлу}}) + цӀар: ''цӀурачед'' (цӀураб + чед); ** цӀар + фигӀ. (аслу): г''ӀакълугьечӀ'' (гӀакълу + гьечӀо); * Сифатал лъугьунел: ** цӀар + сиф.: ''лахӀчӀегӀераб'' (лахӀ + чӀегӀераб); ** сиф. + сиф.: ''бецӀбагӀурччинаб'' (бецӀаб + гӀурчӀинаб); ** рикӀкӀ. + цӀар: ''ункъбокӀонаб'' (ункъго + бокӀон); * ФигӀлаби лъугьунел: ** тӀадр. + фигӀ.: ''тӀадкъазе'' (тӀад + къазе); ** цӀар + фигӀ.: ''гӀинтӀамизе'' (гӀин + тӀамизе). Гьел цере рехсарал гурелиги руго рагӀаби лъугьунел къагӀидаби: семантикиял рахъалъ гӀагар рагӀаби журан лъугьарал фигӀлаби лъугьинари, рагьарал гьаркьал хиси (''рикӀкӀин'' — ''рикӀкӀен'', ''квин'' — ''квен'') ва калькирование — батӀиял мацӀазул рагӀаби авар мацӀалде рагӀиккун руссинаби: ''маххул нух'' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур.]] ''<nowiki/>'железная дорога'<nowiki/>''), ''цеберагӀи'' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур.]] ''<nowiki/>'предисловие''')<ref>Аварский язык (Мадиева)</ref>. === Сводешил сияхӀ === {{Сводешил сияхӀ/Авар}} === Жиндирго лексика === Авар мацӀалъул гӀизагӀанго бечедаб лексика буго. Киназего гӀахьалаб лексикалъул, ай жал адабияталъул мацӀалъул кколел, жал щулаго ва халатаб заманалъда ругеб, жидедеса цӀиял рагӀаби лъугьинеги рес бугел рагӀабазде гьоркьоре уна инсанасул черхалъул, лугбузул цӀарал (''квер'', ''бер'', ''кӀал'', ''мегӀер'', ''гӀин'' ва гь. ц.), хъизаналъул ва гӀагарлъиялъул цӀарал (''вац'', ''яц'', ''эбел'', ''эмен'', ''вас'', ''яс'', ''вацгӀал'', ''яцгӀал'', ''чӀужу'', ''рос'' ва гь ц.), хӀалтӀул цо-цо алатазул цӀарал (''пуруц'', ''рукь'', ''хъухъадиро'', ''квартӀа'', ''гъецӀ'' ва ц.), тӀорщалил ва пихъазул цӀарал (''ролъ'', ''цӀоросоролъ'', ''пурчӀина'', ''гӀеч'', ''гени'', ''курак'', ''цӀибил'', ''цӀулакьо'' ва ц.), рукъалъул ва цо-цо гмалхул хӀайваназул цӀарал (''гӀака'', ''оц'', ''цӀцӀе'', ''чу'', ''хӀама'', ''куй'', ''кету'', ''гьой'', ''гӀанкӀ'', ''цер'', ''бацӀ'' ва ц.), хӀинчӀ-гъедуялъул ва хӀутӀ-хъумуралъул цӀарал (''гъеду'', ''цӀум'', ''микки'', ''цӀунцӀра'', ''тӀутӀ'', ''оцхӀутӀ'' ва ц.), кванил тӀагӀамазул цӀарал (''чед'', ''хинкӀ'', ''лъим'', ''гӀатӀ'', ''рахь'', ''нису'', ''нах'', ''гьан'', ''гьоцӀо'' ва ц.), мина-къаялъул, рукъалъул цӀарал (''рукъ'', ''гордо'', ''нуцӀа'', ''тӀох'', ''хӀуби'', ''чӀалу'', ''рахи'', ''къед'', ''бокь'' ва ц). Гьединго авар мацӀалъул жиндирго рагӀабилъун ккола цӀарубакӀал (''дун'', ''ниж'', ''нилъ'', ''мун'', ''дов'', ''ав'', ''щив'' ва ц), рикӀкӀенал (''цо'', ''кӀиго'', ''лъабго'', ''ункъго'', ''щуго'', ''анлъго'', ''анкьго'', ''микьго'', ''ичӀго'', ''анцӀго'', ''къого'', ''лъеберго'', ''нусго'', ''азарго'' ва ц.). Киназего гӀахьалал рагӀаби авар мацӀалда руго цо хасаб пиша-махщелалда хурхаралги. === Цогидал мацӀазул рагӀаби === {{main|Аваралде рачӀарал рагӀаби}} Авар мацӀалъул жиндир цебетӀеялда жаниб цогидал мацӀалгун гӀемерал хурхенал рукӀанлъ авар лексикаялде рачӀана цогидал мацӀазул гӀезегӀан рагӀаби. Аслияб къагӀидаялъ, къватӀисеб лексика бачӀана авар мацӀалде [[ГӀараб мацӀ|гӀараб]], парс, тюрк ва [[гӀурус мацӀ|гӀурус]] мацӀаздасан (ай цоги мацӀаздаса гьездеги рачӀун, гьездласа аваралде щварал), цӀакъго некӀсияб къватӀисеб лексика буго гуржи мацӀалдасан бачӀараб. Гьанжесеб заманалда цӀияб лексика буго ингилис мацӀалдасаги бачӀараб. == Свералаби == {{main|Авар свералаби}} {{cladogram|title= Классификация |caption= {{notelist-lr}} |clades={{clade| style=font-size:90%;line-height:90%; |label1='''Авар'''&nbsp;&nbsp; |1={{clade |color = |thickness=1 |label1 = [[Авар свералаби#Хьондасеб тӀадгари|Хьондасел]] |sublabel1 = ''[[БолмацӀ]]'' |1={{clade |color = |thickness=1 |1 = [[Хундерил сверел|Хундерил]] |2 = [[Бакъаккул сверел|Бакъаккул]] |3 = [[БакътӀерхьул сверел|БакътӀерхьул]] }} |label2 = [[Авар свералаби#Бакъдасеб тӀадгари|Бакъдасел]] |sublabel2 = |2={{clade |color = |thickness=1 |label1= {{efn-lr|''Гьид-ГӀандал'' къокъа}} |1 = {{clade |color = |thickness=1 |1= [[Гьидерил сверел|Гьидерил]] |2 = [[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул]] }} |label2={{efn-lr|''Анцухъ-Къарахъ-ЦӀор'' къокъа}} |2 = {{clade |color = |thickness=1 |1 =[[Анцухъдерил сверел|Анцухъдерил]] |2 = [[ГьочотӀасезул сверел|ГьочотӀасезул]] |3 = [[Закаталисезул сверел|Закаталисезул]] |4 = [[Къаралазул сверел|Къаралазул]] }} |label6={{efn-lr|Журарал диалектал}} |6 = {{clade |color = |thickness=1 |1 =[[Бакълъухъезул сверел|Бакълъухъезул]] |2 = [[Къелдерил сверел|Къелдерил]] |3 = [[КъехӀдерил сверел|КъехӀдерил]] }} |3 = [[БецӀдерил сверел|БецӀдерил]] |4 = [[ГӀунтӀадерил сверел|ГӀунтӀадерил]] |5 = [[Щулелъдерил сверел|Щулелъдерил]] }} }} }} }} Цогидал дагъистаниял мацӀазда гьоркьоб авар мацӀ ккола жиндир цӀакъ гӀемерал [[Диалект|диалектал]] (свералаби) ругеблъун. Цоцадаса батӀиял гьел киналниги диалектал рачуна кӀиго тӀадгаруде гъорлӀе: [[Авар свералаби#Хьондасеб тӀадгари|хьондсаселдеги]] [[Авар свералаби#Бакъдасеб тӀадгари|бахъдаселдеги]]. ТӀоцебеселда буго лъабго цоцае гӀагараб сверел, гьоркьоб батӀалъиги дагьаб, лексикиябгин морфологияб рахъалъ литературияб мацӀалдеги гӀагараб. Гьединго хьондасеб тӀадгарулӀ батӀаго бугеб вариантлъун ккола [[болмацӀ]]. Бакъдасеб тӀадгарулӀе уна 12 цӀакъ бикь-бикьараб сверел, жал стандарталдасаги батӀиял, жидедаго гьоркьобги цӀиккӀараб батӀалъи бугел. Хьондасеб тӀадгарул свералаби руго [[Хундерил сверел|хундерилаб]] яги централаб, жиндир ареалалъ кколеб [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъги]] [[Онсоколо мухъ|Онсокологи]] мухъал, [[Бакъаккул сверел|бакъаккул]] ([[Хьаргаби мухъ|Хьаргаби]], Леваша, Шурагьиб мухъал) ва [[БакътӀерхьул сверел|бакътӀерхьул]] ([[Бакълъул мухъ|Бакълъул]], [[НахъбакӀ мухъ|НахъбакӀ]], [[ЦӀумада мухъ|ЦӀумада]], [[ЦӀунтӀа мухъ|ЦӀунтӀа]] мухъал). Гьезул батӀалъидулӀ буго хундерил свералида [[уди]] (цӀикӀкӀаниселъ {{IPA|/u/}} хӀалтӀизаби), [[БакътӀерхьул сверел|нахъбакӀазул свералида]] [[оди]] (цӀикӀкӀаниселъ {{IPA|/o/}} хӀалтӀизаби), {{IPA|/p/}} гьаркьил бакӀалда {{IPA|/h/}} хӀалтӀизаби, интервокалияб позициялда [[зирараб билабиалаб плозив]] {{IPA|/b/}} тӀагӀин. Хундерил свералида класс бихьизабулел маркерал тӀагӀи, халатал рагьарал рукӀин. БакътӀерхьул свералида континуосалъул конструкциялда партиципалъул бакӀалда вербил гьанжесеб меххияб форма хӀалтӀизаби. Бакъдасел тӀадгарул свералаби рикьула чанго групалда. ''Гьид-ГӀандал'' къокъадулӀ руго [[Гьидерил сверел|гьедерилги]] ([[Шамилил мухъ]]) [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазулги сверел]] ([[Гъуниб мухъ]]), ''Анцухъ-Къаракъ-ЦӀор'' групалде уна [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерилги]] ([[ЛъаратӀа мухъ]]), [[ГьочотӀасезул сверел|гьочотӀасезулги]] ([[Рутул мухъ]]), [[Къаралазул сверел|къаралазулги]] ([[ЧӀарада мухъ]]), [[Закаталисезул сверел|закаталисезулги]] ([[ЦӀор]]) свералаби. Гьединго батӀаго ругел свералаби ккола [[БецӀдерил сверел|бецӀдерил]], [[ГӀунтӀадерил сверел|гӀунтӀадерил]], [[Щулелъдерил сверел|щулелъдерил]] ([[Гъуниб мухъ]]). Журарал диалектал руго [[Бакълъухъезул сверел|бакълъухъезул]], [[Къелдерил сверел|къелдерил]], [[КъехӀдерил сверел|къехӀдерил]] ([[Шамилил мухъ]]). Гьел диалектазул буго цӀиккӀараб батӀалъи стандарталдаса. Фонетикияб рахъалъ, гьел диалектазда гьечӀо цо-цо стандартиял рагьукъал гьаркьал, яги руго стандарталдаго гьечӀел, мисалалъе, зирарал аффриката. ГӀезегӀанго батӀалъи буго морфологияб ва лексикияб рахъаздаги. Диалектазул гьединаб батӀалъи букӀиналъ, литературияб мацӀалъул буго хасаб ва кӀвар цӀиккӀараб рол гьел каналниги диалектазда кӀалъалел цолъизарулеб. Гьединго авар литературияб мацӀ буго лингва франкалъун [[ГӀандиял мацӀал|гӀандиязеги]] [[ЦӀунтӀиял мацӀал|цӀунтӀиязеги]]. == Балагье гьединго == * [[Аваразул кицаби ва абиял]] == Баянал== {{Notelist}} == МугъчӀваял == {{Reflist|30em|refs= <ref name="avar2012">{{harv|Алексеев|Атаев|Магомедов|Магомедов|2012|p=i}}</ref> }} ==Библиография== ;ГӀурусалда * {{cite book |last1= Алексеев |first1= М. Е. |last2= Атаев |first2= Б. М. |last3= Магомедов |first3= М. А. |last4= Магомедов |first4= М. И. |last5= Мадиева |first5= Г. И. |last6= Саидова |first6= П. А. |last7= Самедов |first7= Дж. С. |date= 2012 |title= Современный аварский язык |trans-title= Гьанжсеб авар мацӀ |publication-place= МахӀачхъала |publisher= АЛЕФ |pages= 420 |isbn= {{Format ISBN|9785914311107}}}} * {{cite book |last1= Алексеев |first1= М. Е. |last2= Атаев |first2= Б. М. |editor-last1= Магомедханов |editor-first1= М. М. |date= 1997 |title= Аварский язык |trans-title= Авар мацӀ |publication-place= Москва |publisher= Academia |pages= 144 |isbn= {{Format ISBN|5874440658}} |ref=}} * {{cite book |last1= Маллаева |first1= З. М. |date= 2012 |title= Глагол аварского языка: структура, семантика, функции |publication-place= МахӀачхъала |publisher= ИЯЛИ |pages= 374 |isbn= {{Format ISBN|9785914310834}} |ref=}} ; Инглисалда *{{cite book |last=Форкер |first=Диана |date=2020 |editor-last=Полински |editor-first=Мария |title=The Oxford handbook of languages of the Caucasus |trans-title= Кавказалъул мацӀазул Оксфордияб квертӀехь|publisher=Оксфорд университеталъул пресс |location= Оксфорд, Цолъараб Къиралат|series= Oxford handbooks|pages=243–280 |chapter=Chapter 6: Avar |trans-chapter= БетӀер 6: Авар|chapter-url= https://www.academia.edu/34931011/Avar_Grammar_Sketch|isbn= 9780190690694 |lccn= 2020021155}} *{{cite book |last=Rudnev |first=P. |date=2015|title= Dependency and discourse-configurationality: a study of Avar|publisher= Wöhrman Print Service|location = Zutphen, The Netherlands|pages = |url = https://research.rug.nl/en/publications/dependency-and-discourse-configurationality-a-study-of-avar|isbn=978-90-367-7746-9}} == КъватӀисел регӀелал == {{Ӏnterwiki|av|БетӀераб гьумер|авар||}} {{wiktionarycat|type= Авар мацӀалъул|category=Авар мацӀ}} * [https://web.archive.org/web/20060227000005/http://www.auditorium.ru/books/2266/sintaksis.pdf Синтаксис] * [http://www.omniglot.com/writing/avar.htm Авар] * [http://korpus.baltoslav.eu/index.php?mova=ru Авар мацӀалъул корпус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812212431/http://korpus.baltoslav.eu/index.php?mova=ru |date=2014-08-12 }} * [http://avar.me Авар-ГӀурус онлайн рагӀибусс] * [https://web.archive.org/web/20080923013946/http://www.rferl.org/listen/ondemand/bd/ca/ RFE/RL North Caucasus Radio (also includes Chechen and Adyghe)] * [http://baltoslav.eu/lat/index.php?j=mg&n=3&mova=en Avar Cyrillic-Latin text and website converter] * [http://www.philology.ru/linguistics4/madiyeva-67.htm Avar language information in Russian] {{Авар мацӀ}} {{Navboxes |title=Хурхарал регӀелал |list1= {{Авар мацӀалъул история}} {{Авар свералаби}} {{Хьондакавказиял мацӀал}} }} {{Россиялъул мацӀал|state=collapsed}} {{Азарбижаналъул мацӀал|state=collapsed}} {{Кавказалъул мацӀал|state=collapsed}} [[Категория:Авар мацӀ| ]] [[Категория:Россиялъул мацӀал]] [[Категория:Дагъистаналъул мацӀал]] [[Категория:Агглутинативиял мацӀал]] [[Категория:Субйект–обйект–верб мацӀал]] m4h21t43q8sqqipw7d4m03jjgsxt8wv 97707 97706 2026-07-26T10:31:23Z M. Omarius 10562 /* История */ 97707 wikitext text/x-wiki {{short description|Хьондакавказияб мацӀ}} {{МацӀазул инфобокс | name = Авар мацӏ | altname = Avar mac’ | pronunciation = {{IPAc-av|ʔ|ä|ˈ|w|ä|r|nbsp|m|ä|t͡sːʼ}} | states = [[Хьондасеб Кавказ]], [[Азарбижан]] | ethnicity = [[Аварал]] | speakers = {{sigfig|1200000|2}} | date = 2021 | ref = e25 | refname = Avar | familycolor = Caucasian | fam1 = [[Хьондакавказиял мацӀал|Хьондакавказияб]] | fam2 = [[Авар–гӀандиял мацӀал|Авар–гӀандияб]] | standards = | dia1 = [[Авар свералаби#Хьондасеб тӀадгари|Хьондасел]] | dia2 = [[Авар свералаби#Бакъдасеб тӀадгари|Бакъдасел]] | dia3 = ''([[Авар свералаби|сияхӀ]])'' | ancestor = [[Прото-авар мацӀ|Прото-авар]] | ancestor2 = [[БолмацӀ]] | script = [[Кириллияб хъвай-хъвагӀи|Кириллияб]] <small>(гьанже)</small> <br />[[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|ГӀараб]], [[Латин хъвай-хъвагӀи|Латин]] | nation = {{flag|Россия}} * {{flag|Дагъистан}} | iso1 = av | iso1comment = – Авар | iso2 = ava | iso2comment = – Авар | lc1 = ava | ld1 = Авар | lc2 = oav | ld2 = Басрияб авар | linglist = oav | lingname = – Басрияб авар | glotto = avar1256 | glottorefname = Авар | map = Avar language map.svg{{!}}border | mapscale = 1 | mapcaption = {{legend|#0000cd|Авар мацӀ тӀибитӀун бугеб ареал}} | map2 = Lang Status 80-VU.svg | mapcaption2 = {{center|{{small|Авар мацӀалъе классификация гьабун буго жиндие хӀинкъи бугбе гӀадинан [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКОялъул]] Дунялалъул хӀинкъаликь мацӀазул атласалъ<ref>{{cite web |url=https://en.wal.unesco.org/countries/russian-federation/languages/avar |title=Avar in Russian Federation |work=UNESCO WAL |access-date=22 юн 2024 |archive-date=2024-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622165412/https://en.wal.unesco.org/countries/russian-federation/languages/avar |url-status=dead }}</ref>}}}} | notice = IPA }} '''Ава́р мацӀ'''{{Efn|Гьединго ''ава́р мац̄Ӏ'', [[Авар хъвавул реформа 1952|реформат]]: ''авар маць''}} ({{transliteration|av|awar macʼ}},{{Efn|Историкияб вариант: {{lang|av-Latn|avar maⱬⱬ}} яги ''avar maz̨z̨''{{Sfn|Жирков|1936|p=16}} 1930лел соназ букӀараб латин хъвавуда. Жакъа къоялъ авар мацӀалъул стандарт гӀадин билӀинабураб [[Авар мацӀалъул романизация|романизация]] гьечӀо.}} {{IPA|av|ʔaˈwar mat͡sːʼ|pron}}) — [[Кавказ|Бакъбаккул Кавказалда]] бугеб [[хьондакавказиял мацӀал|хьондакавказияб хъизамул]] [[Авариял мацӀал|авариял мацӀазул гӀаркьалил]] [[Авар–гӀандиял мацӀал|авар–гӀандиял къокъадул]] мацӀ, жиб [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] мацӀазул бищун тӀибитӀараб,{{Sfn|Форкер|2020|p=243}} кӀалъалезул рахъалъ, киналниги бакъбаккул кавказиял мацӀазда гъорлӀ кӀиабилебги кколеб. Эб буго [[аварал|аваразул]] рахьдал мацӀ. Ккола Дагъистаналъул Республикалъул официалал мацӀазул цояб, эб малъула школабазда; аваралда руго газет-журнал, радио, гьединго ТВ-программаби.{{Sfn|Форкер|2020|p=243}}{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=10}} Авар мацӀалъул ареал буго аслияб куцалъ [[Дагъистан]]ги [[ЦӀор]]ги, бутӀаккун [[Гуржия]]лӀ, гьединго [[Туркия]]лӀ бугеб авар диаспоралда. Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, историкияб [[Авария]]лда, авар мацӀ ккола лингва франкалъун ([[болмацӀ]]), жинда авар субтносал кӀалъалеб, жиндир гӀагарал [[ГӀандиял мацӀал|гӀандиялги]] [[ЦӀунтӀиял мацӀал|цӀунтӀиялги мацӀазде]] кӀудияб асарги бугеб.{{Sfn|Форкер|2020|p=243}}{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=10}} Авар мацӀалъул [[Авар фонология|фонетикияб гӀуцӀиялда]] буго гӀатӀидаб [[Рагьукъал|рагьукъал гьаркьазул]] (консонантазул) система, жиндилӀ халалъаралги (фортисалъул), лабиалиялги (кӀутӀбузулал) рагьукъал ругеб. [[Рагьарал|Рагьараб гьаракь]] стандартаб аваралда буго щуго, амма сверелазда данчӀвала халатал рагьарал гьаркьалги (ралагье [[хундерил сверел]]). Фонетикаялда билӀараб жо буго цо ккураб гьечӀеб тӀадецуй, жиндица магӀна батӀагьабул рол хӀалеб. [[Морфология]]б гӀуцӀи буго [[Агглутинативияб мацӀ|агглутинативияб]], жинда гьоркьоб формантаздалъун рагӀи хисиги флексияги бугеб. Буго лъабго цӀарулаб класс, гӀатӀидаб хӀалатазулаб, гьезул 5 буго гӀадатаб: абсолутив, эргатив, генитив, датив, интсрументалис; 24 — бакӀалъул хӀалат (чӀовул, яги [[локатив]], рачӀул, яги [[аллатив]], ратӀалъул, яги [[аблатив]] ва [[транслатив]]). ДанчӀвала эргативияб конструкция. Руго тарнзитивиялгун интранзитивиял вербал, аспектазул руго фреквентативги каузативги; кӀиго контрастияб конструкция — эргативияб ва номинативияб. [[Лексика]] буго жиндирго кьолболаб, руго гьединго цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабиги. Авар мацӀалъул буго чанго сверел, гьел рикьула хьондасеб ва бакъдасеб тӀадкаламазде. MацӀалъул свералабазда гьоркьоб буго фонетикияб, морфологияб ва лексикияб батӀалъи. Стандартаблъун ккола хьондасеб тӀадгаруле гъорлӀе унеб болмацӀияб вариант. == Лингвогеография == Авар мацӀ буго Дагъистаналъул официалаб мацӀ, авар регионазул лингва франкалъун. ТӀибитӀун буго [[Аварал|аваразул]] [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ]], [[Бакълъул мухъ|Бакълъул]], [[Гъуниб мухъ|Гъуниб]], [[НахъбакӀ мухъ|НахъбакӀ]], [[ЛъаратӀа мухъ|ЛъаратӀа]], [[Унсоколо мухъ|Унсоколо]], [[ЧӀарада мухъ|ЧӀарада]], [[Шамилил мухъ]]азда, [[Болъихъ мухъ|Болъихъ]], [[ГӀахьвахъ мухъ|ГӀахьвахъ]], [[ЦӀумада мухъ|ЦӀумада]] ва [[ЦӀунтӀа мухъ|цӀунтӀа]] мухъазда; Дагъистаналъул [[Бабаюрт мухъ|Бабаюрт]] (21 %), [[Шурагьиб мухъ|Шурагьиб]] (27 %), [[Гелбахъ мухъ|Гелбахъ]] (83,9 %), [[Лаваша мухъ|Лаваша]] (25 %), [[Хасавхъала мухъ|Хасавхъала]] (33 %), [[БагӀархъала мухъ|БагӀархъала]] (46 %), [[Тарумасул мухъ|Тарумасул]] (35 %), [[ЦӀияблак мухъ|ЦӀияблак]] (23 %) ва [[Рутул мухъ|Рутул]] (ГьочотӀа росу) мухъаздаги, гьединго [[МахӀачхъала]] (26 %), [[Гъизилюрт]] (70,88 %), [[Гъизляр]] (21 %), [[Салануб]] (46 %), [[Хасавюрт]] (30,66 %), [[Шура]] (45,79 %) шагьараздаги. [[Азарбижан]]алъул хьундасеб (шималияб) рахъалда (аваразул [[ЦӀор]]алда), Чачаналъул Хьаруб мухъалда 54,49 %, ([[Кванхи]] ва [[Бути]] росаби), [[Гуржия]]лъул хундасебгун бакъбаккул рахъалда ва [[Туркия]]лда гӀумру гьабун ругел [[Аварал|аваразда]] гьоркьоб. Россиялда авар мацӀалда кӀалъалезул къадар бахуна — 715 297 чиясде (2010)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>. Гьеб рикӀкӀеналда гъорлъе рачун руго гӀандигун цез мацӀазда кӀалъалел цо чанго росабазул гӀадамалги, жидеца кӀиабилеб мацӀлъун авар мацӀ хӀалтӀизабулеб букӀиналъ. Рахьдал мацӀ бицунеб гӀадин авар мацӀ бицунезул къадар бахуна гӀага-шагарго — 703 азар. чиясде (2010), 65 азаргогӀан авар мацӀалъ кӀалъалев чи вуго Дагъистанги Азарбижанги тун къватӀихун. ГӀурус армиялъул генерал А. А. Неверовскиясул 1847 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀиялда буго:<ref>{{cite book|last1= Неверовский|first1= А. А.|date= 1847|title= Краткий взгляд на Северный и Средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье|trans-title= |url= http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Neverovskij_A_A/text2.htm|url-status= bot: unknown|url-access= |format= |language= |location= Санкт-Петербург|publisher= Типография военно-учебных заведений|isbn= |archive-url= https://web.archive.org/web/20190719134418/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Neverovskij_A_A/text2.htm|archive-date= 2019-07-19|via= |quote= Так как Аварцы составляли всегда самое сильное племя в горах, всегда занимали средину Дагестана, то и язык их сделался господствующим между обитателями описываемого края. Почти все горцы умеют говорить по-аварски и употребляют этот язык при изустных сношениях между собою.|access-date= 2019-07-20}}</ref> {{Cquote|Аварал кидаго мугӀрузда бищун къуватаб халкълъун букӀиналъ, гьез Дагъистаналъул бакъулъ бакӀ кколеб букӀиналъ, гьезул мацӀ лъугьана гьеб мухъалъул халкъазда гьоркьоб бищун тӀибитӀараблъун. Киназдего гӀунтӀун магӀарулазда кӀола авар мацӀалда кӀалъазе ва жидедаго гьоркьоб кӀалъазе хӀалтӀизабула. }} Авар мацӀги литератураги малъула Дагъистаналда аварал цӀикӀкӀанисел ругел школабазда, сон бахъанагӀан гьел дагьлъизарулел руго. Гьединго авар мацӀ лъазе гьабулел къокъаби руго Дагъистаналъул вузаздаги. Авар мацӀалда къватӀире риччала гьунарияб ва социалабгин политикия литература: «ХӀакъикъат», «Цолъи», «Кьоял» ва 14 мухъалъул газетал, журналал, буго гьединго радио ва телебихьи. ХӀалтӀула авар мацӀалда музыкалиябгин драматикияб театр [[ЦӀадаса ХӀамзат]]ил цӀаралда бугеб (1935 соналдаса). ЮНЕСКО-ялъул классификациялда рекъон авар мацӀ буго жиб тӀагӀине бегьулеб мацӀлъун<ref>{{cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-1069.html|publisher=[[UNESCO]]|accessdate=19 Април 2015}}</ref>. == История == {{main|Авар мацӀалъул история|Прото-авар мацӀ|БолмацӀ}} Авар мацӀалъул историялъул хасал гӀелмиял хӀалтӀаби гьечӀо; XVII–XVIII гӀасрабазул авар мацӀалъул хъвавулал гӀарасазул лингвистикияб цӀех-рех гьабун буго дагьго. Жанисеб реконструкциялъул квекудалъун [[прото-авар мацӀ|прото-авар мацӀалъул]] цо-цо сипатал руго баян гьарун:<ref>Микаилов 1958; 1964; Алексеев 1988</ref> халатал ва къокъал латералиял абруптивиял аффрикатал данде лъей, ункъабилеб грамматикияб класс букӀин, жиндир гӀаламатлъун ''р-'' суффикс бугеб, цги. XVII–XIX гӀасрабазда хьондасеб тӀадгарул кьучӀда лӀугьана [[болмацӀ]] — мацӀазул свералабазда гьоркьоб бугеб кӀалъавул вариант. Эб лӀугьиналъе рукӀана рагъулабгун политикияб ва экономикиял гӀиллаби, [[Аварал|авар миллат]] цолъи, [[Авар нуцаллъи|нуцаллъиялъул]] къуват цӀикӀкӀин. МацӀалъул гьеб варианталда хъвалел рукӀана XVII–XVIII гӀасрабазул хъвадарухъабаз ва шагӀирзабаз жидерго асарал, гьебго мацӀ хӀалтӀизабулаан XIX ва XX гӀасруялъул байбихьуда рукӀарал шагӀирзабаз, жал шималияб тӀадкаламалъул кколел рукӀарал: [[БакьагьичӀиса ЧӀанкӀа|БакьайчӀиса ЧӀанкӀа]], [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд|ХъахӀабросулъа МахӀмуд]], [[Ругъжаса Элдарилав]], [[МестӀерухъа НурмухӀамад]], [[Инхоса ГӀалихӀажияв]] ва цогидалги. Халкъиял кӀучӀдулги, мисалалъе Хочбарил хӀакъалъул гӀадинал, хъварал руго болмацӀалда. XX гӀасрулъул кӀиабилеб бащалъиялдаса авар адабияталъулаб мацӀ цебетӀеялъе кӀудияб хӀалтӀи гьабула ЦӀадаса ХӀамзатица. Гьеб заманалда авар мацӀалъул къамусияб гӀуцӀиги терминалогияги бечелъулеб букӀана жиндаго жаниб цӀиял рагӀаби лъугьиналдалъунги, цогидал мацӀаздаса рагӀабазул тармажа гьабиялдалъунги, семантикияб рахъалъ лъугьунел хис-басалдалъунги. Нилъер заманалда адабияталъулаб мацӀ цебетӀеялъе кӀудияб хӀалтӀи гьабуна [[ХӀамзатил Расул]]ил, ГӀалилазул Фазул ва цогидал аваразул шагӀирзабазул ва хъвадарухъабазул прозаялъ ва асараз. == Хъвай-хъвагӀигун ортография == {{main|Авар алфабет|Авар хъвай-хъвагӀи|Авар ортография|}} ТӀоцересел авар мацӀалъ хъварал хъвай-хъвагӀаял рикӀкӀуна [[Гуржи хъвай-хъвагӀи|гуржи хатӀалъ]] [[Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял|хъанчазда]] гьарурал.<ref name="ХӀапизов">{{cite journal|last=ХӀапизов |first = М. Ш.|title=Хъанчазда авар-гуржи хъвай-хъвагӀаязул хӀакъалъулъ|journal=Вестник ДНЦ|year=2014|issue=54|url=http://www.academia.edu/11853326/О_ГРУЗИНСКО-АВАРСКИХ_НАДПИСЯХ_НА_КАМЕННЫХ_КРЕСТАХ|p=67–74|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715230134/https://www.academia.edu/11853326/%D0%9E_%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%97%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E-%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5_%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%9F%D0%98%D0%A1%D0%AF%D0%A5_%D0%9D%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A5|archive-date=2019-07-15}}</ref> [[XV гӀасару|XV гӀасаруялдаса]] лӀугьана гӀараб хъвай-хъвагӀи аслуялда бугеб [[Авар гӀажам|гӀажам алипба]] хӀалтӀизабизе. 1928–1938 соназда авар мацӀалъе хӀалтӀизабулаан [[Латин хъвай-хъвагӀи|латин графикалда]] бугеб алфабет. 1938 соналъ гьеб алфабет бачана [[Кириллияб хъвай-хъвагӀи|кириллияб хъвауде]], ва жакъа къоялъги гьелдаго буго. {| class=wikitable style="border: none; background: none; color: inherit" ! scope=col | ХӀарп ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|ИФА]] | rowspan=13 style="border: none; background: none; color: inherit"| ! scope=col | ХӀарп ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | ИФА | rowspan=13 style="border: none; background: none; color: inherit"| ! scope=col | ХӀарп ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | ИФА | rowspan=13 style="border: none; background: none; color: inherit"| ! scope=col | ХъвагӀ ! scope=col | ЦӀар ! scope=col | ИФА |- | '''[[А (кириллица)|А а]]''' || а || {{IPA|/ӓ/}} || '''[[И|И и]]''' || и || {{IPA|/i/}} || '''[[П|П п]]''' || пе || {{IPA|/p/}} || '''[[ЦӀ|ЦӀ цӀ]]''' || цӀе || {{IPA|/t͡sʼ/}} |- | '''[[Б|Б б]]''' || бе || {{IPA|/b/}} || '''[[Й|Й и]]''' || йи || {{IPA|/j/}} || '''[[Р|Р р]]''' || эр || {{IPA|/r/}} || '''[[Ч|Ч ч]]''' || че || {{IPA|/t͡ʃ/}} |- | '''[[В (кириллица)|В в]]''' || ве || {{IPA|/w/}} || '''[[К|К к]]''' || ке || {{IPA|/i/}} || '''[[С (кириллица)|С с]]''' || эс || {{IPA|/s/}} || '''[[ЧӀ|ЧӀ чӀ]]''' || чӀе || {{IPA|/t͡ʃʼ/}} |- | '''[[Г|Г г]]''' || ге || {{IPA|/ɡ/}} || '''[[Къ|Къ къ]]''' || къе || {{IPA|/qχː/}} || '''[[Т|Т т]]''' || те || {{IPA|/t/}} || '''[[Ш|Ш ш]]''' || ша || {{IPA|/ʃ/}} |- | '''[[Гъ|Гъ гъ]]'''|| гъе|| {{IPA|/ʁ/}} || '''[[Кь|Кь кь]]''' || кье || {{IPA|/tɬːʼ/}} || '''[[ТӀ|ТӀ тӀ]]''' || тӀе || {{IPA|/tʼ/}} || '''[[Щ|Щ щ]]''' || ща || {{IPA|/ʃː/}} |- | '''[[Гь|Гь гь]]''' || гье || {{IPA|/h/}} || '''[[КӀ|КӀ кӀ]]''' || кӀе || {{IPA|/kʼ/}} || '''[[У|У у]]''' || у || {{IPA|/u/}} || '''[[Ъ|Ъ ъ]]''' || || {{IPA|/ʔ/}} |- |'''[[ГӀ|ГӀ гӀ]]'''||гӀе||{{IPA|/ʕ/}}||'''[[Л|Л л]]'''||эл||{{IPA|/l/}}||'''[[Ф|Ф ф]]'''||эф||{{IPA|/f/}}||'''[[ы]]'''|| ||— |- |'''[[Д|Д д]]'''||де||{{IPA|/d/}}||'''[[Лъ|Лъ лъ]]'''||элъ||{{IPA|/ɬ/}}||'''[[Х|Х х]]'''||ха||{{IPA|/χ/}}||'''[[ь]]'''|| ||— |- |'''[[Е|Е е]]'''||йе||{{IPA|/j/}}||'''[[ЛӀ|ЛӀ лӀ]]'''||лӀа||{{IPA|/t͡ɬː/}}||'''[[Хъ|Хъ хъ]]'''||хъа||{{IPA|/q͡χː/}}||'''[[Э|Э э]]'''||э||{{IPA|/e/}} |- |'''[[Ё|Ё ё]]'''||йо||{{IPA|/jo/}}||'''[[М|М м]]'''||эм||{{IPA|/m/}}||'''[[Хь|Хь хь]]'''||хьа||{{IPA|/x/}}||'''[[Ю|Ю ю]]'''||йю||{{IPA|/ju/}} |- |'''[[Ж|Ж ж]]'''||же||{{IPA|/ʒ/}}||'''[[Н|Н н]]'''||эн||{{IPA|/n/}}||'''[[ХӀ|ХӀ хӀ]]'''||хӀа||{{IPA|/ħ/}}||'''[[Я|Я я]]'''||йа||{{IPA|/ja/}} |- |'''[[З|З з]]'''||зе||{{IPA|/z/}}||'''[[О|О о]]'''||о||{{IPA|/o/}}||'''[[Ц|Ц ц]]'''||це||{{IPA|/t͡s/}} || || || |} Гьанжесеб авар алфабеталда буго 47 симбол, гьезул 33 буго жибго хӀарп, хӀутӀараб 13 ккола диграфлъун, яни кӀиго ишара цадахъ хъвараб: Гъ, Гь, ГӀ, Къ, Кь, КӀ, Лъ, ЛӀ, ТӀ, Хъ, Хь, ХӀ, ЦӀ, ЧӀ. Лабиаллъи бихьизабизе хӀалтӀизабула В: ''гв'', ''кв'', ''дв'' цги. Ункъго хӀарпалъ бихьизабула {{IPAslink|j}} + ''рагьараб гьаракь'' (Е, Ё, Ю, Я), гӀурус яги тюркиял мацӀазул рагӀабазул транскрипциялъе хъвала Ы. Щуго рагьараб гьаракь бихьизабула А, Е/Э, И, О, У хӀарпаз. Е хӀарпалъ рагӀул байбихьуда ва рагьараб гьаркьидаса хадуб бихьизабула {{IPAslink|j}}+{{IPAslink|e}}, хутӀарал бакӀазда — жибго {{IPAslink|e}} гьаракь; Ъ хӀарпалъ бихьизабула [[глотталаб плозив]] {{IPA|/ʔ/}}, гьединго хӀалтӀизабула рагӀулӀ рагьукъаб гьаракьалда хадусеб [[рагьараб]] батӀа гьабизе, масала, ''гьуърул''. Рагьукъал гьаркьазул хӀалуцарал (интенсивиял) вариантал руго фонемикияб кӀвар бугел. Гьанжесеб ортографиял асасазда рекъон, гьел рагьукъал рихьизарула кӀирекъарал графемабаздалъун, эзул гӀадатал вариантал ругел рагӀабаздаса ратӀа рахъизе кколел ругони, мисалалъе, ''мах'' 'гъветӀ' – ''махх'' 'металл', амма ''мех'' 'заман'. КӀирекъарал графемаби руго: {{angbr|кк}}, {{angbr|кӀкӀ}}, {{angbr|лълъ}}, {{angbr|сс}}, {{angbr|хх}}, {{angbr|цц}}, {{angbr|цӀцӀ}}, {{angbr|чч}}, {{angbr|чӀчӀ}}. Эзул рагӀулебщинаб бакӀалда кидаго хъвала ''кк'', ''кӀкӀ'' ва ''чч'' ({{IPAslink|k͡xː}}, {{IPAslink|k͡xːʼ}}, {{IPAslink|t͡ʃː}} фонемаби), хутӀарал кирекъарал хъвала хадусел рагӀабазулӀги, эзул формабазулӀги: # {{angbr|лълъ}} – ''ре'''лълъ'''ине'', гьединго ''лъим'' рагӀул генитивалдаги ('''''лълъ'''ел''). # {{angbr|сс}} – '''''сс'''ан, бу'''сс'''ине, бе'''сс'''из, ру'''сс'''ун''. # {{angbr|хх}} — ''би'''хх'''изе, ма'''хх''', ра'''хх'''ан, '''хх'''вел, '''хх'''ине, '''хх'''езе, '''хх'''ам, бу'''хх'''изе''. # {{angbr|цц}} – ''бе'''цц'''изе, и'''цц''', '''цц'''ин''. # {{angbr|цӀцӀ}} – ''ба'''цӀцӀ'''ине, бе'''цӀцӀ'''изе, бу'''цӀцӀ'''ине, '''цӀцӀ'''е''. # {{angbr|чӀчӀ}} – ''бе'''чӀчӀ'''изе, '''чӀчӀ'''вад, ре'''чӀчӀ'''изе, ри'''чӀчӀ''', би'''чӀчӀ'''изе''. Цогидал щинал бакӀазда интенсивиял гьаркьал рихьизарула гӀадатал графемабаз, гьединлъидал кӀудияб квал-квал ккола киб кинаб гьаракь бугебали лъазе. {| class="wikitable standard" cellpadding="4" style="font-size: 1.2em; line-height: 2em; text-align: center;" |+Авар хъвавул графемаби |style="width:3em;"|а |style="width:3em;"|б |style="width:3em;"|в |style="width:3em;"|г |style="width:3em;"|гв |style="width:3em;"|гъ |style="width:3em;"|гъв |style="width:3em;"|гь |style="width:3em;"|гьв |style="width:3em;"|гӀ |style="width:3em;"|д |style="width:3em;"|дв |- |е |ё |ж |жв |з |зв |и |й |к |кв |кк |ккв |- |къ |къв |кь |кьв |кӀ |кӀв |кӀкӀ |кӀкӀв |л |лъ |лълъ |лӀ |- |лӀв |м |н |о |п |р |с |св |сс |т |тв |тӀ |- |тӀв |ф |х |хв |хх |ххв |хъ |хъв |хь |хьв |хӀ |ц |- |цв |цц |цӀ |цӀв |цӀцӀ |ч |чв |чч |чӀ |чӀв |чӀчӀ |чӀчӀв |- |ш |шв |щ |щв |ъ |ы |ь |э |ю |я |(Ӏ) | |} == Фонология == {{Аслияб макъала|Авар фонология}} ===Рагьукъал=== Хадусеб таблода руго кьун стандарталъул фонемаби. Аваралда руго зирарал, гъугъал, [[Эйективияб рагьукъаб|эйективиял]] (глотталлъарал), интенсивиял (хӀалуцарал) обструентал,{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} ва гьезул [[Лабиализация|лабиаллъарал]] вариантал. Щибаб серия буго цохӀо [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариял]] ва [[Посталвеоларияб рагьукъаб|посталвеолариял]] фрикативазул.{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+Авар мацӀалъул рагьукъал фонемаби<ref name="TITUS">[http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/caucasus/nekklaut.htm#XFN1 Consonant Systems of the North-East Caucasian Languages on TITUS DIDACTICA]</ref> ! colspan="2" rowspan="3" | ! rowspan="3" |[[Лабиалаб рагьукъаб|Лабиал]] ! colspan="4" |[[Алвеоларияб рагьукъаб|Алвеолар]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Посталвеоларияб рагьукъаб|Пост-<br>алвеолар]] ! rowspan="3" |[[Палаталаб рагьукъаб|Палатал]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Веларияб рагьукъаб|Велар]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Увуларияб рагьукъаб|Увуляр]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Фарингалаб рагьукъаб|Фарингал]] ! rowspan="3" |[[Глотталаб рагьукъаб|Глоттал]] |- class="small" ! colspan="2" |Централ ! colspan="2" |[[Латералаб рагьукъаб|Латерал]] |- class="small" !<small>ленис</small> !<small>фортис</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> |- ! colspan="2" |[[Назалаб рагьукъал|Назалал]] |{{IPAplink|m}} |{{IPAplink|n}} | | | | | | | | | | | | | |- ! rowspan="3" |[[Плозивияб рагьукъаб|Плозивал]] !<small>[[Гьаракьлъи (фонетика)|зирарал]]</small> |{{IPAplink|b}} |{{IPAplink|d}}<br>{{IPAplink|dʷ}} | | | | | | |{{IPAplink|ɡ}}<br>{{IPAplink|ɡʷ}} | | | | | | |- !<small>[[гъугълъи|гъугъал]]</small> |{{IPAplink|p}} |{{IPAplink|t}}<br>{{IPAplink|tʷ}} | | | | | | |{{IPAplink|k}}<br>{{IPAplink|kʷ}} | | | | | |{{IPAplink|ʔ}} |- !<small>[[Эйективияб рагьукъаб|эйективал]]</small> | |{{IPAplink|tʼ}}<br>{{IPAplink|tʷʼ}} | | | | | | |{{IPAplink|kʼ}}<br>{{IPAplink|kʷʼ}} | | | | | | |- ! rowspan="3" |[[Аффрикат|Аффрикатал]] !<small>зирарал</small> | | | | | | | | | | | | | | | |- !<small>гъугъал</small> | |{{IPAplink|t͡s}}<br>{{IPAplink|t͡sʷ}} |{{IPAplink|t͡sː}}<br>{{IPAplink|t͡sːʷ}} | |{{IPAplink|t͡ɬː}}<br>{{IPAplink|t͡ɬːʷ}} |{{IPAplink|t͡ʃ}}<br>{{IPAplink|t͡ʃʷ}} |{{IPAplink|t͡ʃː}}<br>{{IPAplink|t͡ʃːʷ}} | | |{{IPAplink|k͡xː}}<br>{{IPAplink|k͡xːʷ}} | |{{IPAplink|q͡χː}}<br>{{IPAplink|q͡χːʷ}} | | | |- !<small>эйективал</small> | |{{IPAplink|t͡sʼ}}<br>{{IPAplink|t͡sʷʼ}} |{{IPAplink|t͡sːʼ}}<br>{{IPAplink|t͡sːʷʼ}} | |{{IPAplink|t͡ɬːʼ}}<br>{{IPAplink|t͡ɬːʷʼ}} |{{IPAplink|t͡ʃʼ}}<br>{{IPAplink|t͡ʃʷʼ}} |{{IPAplink|t͡ʃːʼ}}<br>{{IPAplink|t͡ʃːʷʼ}} | | |{{IPAplink|kxːʼ}}<br>{{IPAplink|k͡xːʷʼ}} | |{{IPAplink|q͡χːʼ}}<br>{{IPAplink|q͡χːʷʼ}} | | | |- ! rowspan="2" |[[Фрикативияб рагьукъаб|Фрикативал]] !<small>зирарал</small> | |{{IPAplink|z}}<br>{{IPAplink|zʷ}} | | | |{{IPAplink|ʒ}}<br>{{IPAplink|ʒʷ}} | | | | |{{IPAplink|ʁ}}<br>{{IPAplink|ʁʷ}} | |{{IPAplink|ʕ}}<br>{{IPAplink|ʕʷ}} | | |- !<small>гъугъал</small> |{{IPAplink|f}} |{{IPAplink|s}} |{{IPAplink|sː}}<br>{{IPAplink|sːʷ}} |{{IPAplink|ɬ}}<br>{{IPAplink|ɬʷ}} |{{IPAplink|ɬː}}<br>{{IPAplink|ɬːʷ}} |{{IPAplink|ʃ}}<br>{{IPAplink|ʃʷ}} |{{IPAplink|ʃː}}<br>{{IPAplink|ʃːʷ}} | |{{IPAplink|x}}<br>{{IPAplink|xʷ}} | |{{IPAplink|χ}}<br>{{IPAplink|χʷ}} |{{IPAplink|χː}}<br>{{IPAplink|χːʷ}} |{{IPAplink|ħ}}<br>{{IPAplink|ħʷ}} | |{{IPAplink|h}}<br>{{IPAplink|ħʷ}} |- ! colspan="2" |[[Вибрантияб рагьукъаб|Вибрантал]] | |{{IPAplink|r}} | | | | | | | | | | | | | |- ! colspan="2" |[[Аппроксимант|Аппроксимантал]] |{{IPAplink|w}} | | |{{IPAplink|l}}{{Efn-lg|Авар мацӀалда {{IPA|/l}} гьаракь буго кӀиго [[аллофон]]алда: {{IPA|/i e/}} рагьаразда аскӀоб, {{IPA|/j/}} гьаркьида хаду букӀуна [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}}, хутӀарал бакӀазда — [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} ({{IPA|[lˠ]}}).}} | | | |{{IPAplink|j}} | | | | | | | |} {{notelist-lg}} Халалъул гӀужур ⟨ː⟩ рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб куц. Халалъи ккола батӀабахъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикулационияб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго [[фортис ва ленис]] (хӀалуцаралги хӀулуцинчӀелги) гӀадин. ХӀалуцарал (фортис) аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе {{IPA|[tsː]}} (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, [[итал мацӀ]] гӀадазул геминатиял аффрикатазда гӀадин {{IPA|[tːs]}} (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе, {{IPA|t͡ɬː}} гьаракьие кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб цебе-нахъа лъей {{IPA|/t͡ɬɬ/}} ({{IPA|/t^ɬɬ/}}) гӀадин.<ref>Лейвер (1994) ''Principles of Phonetics'' гь. 371.</ref> Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: [[Обструэнт|обструэнтал]] (хъуй-бугел) ва [[Сонорат|соноратал]]. Жиндаго жаниб обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) плозивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=30}} Гьеб рикьиги бараб буго гьел гьаркьазул кинлъуда. === Рагьарал === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;" ! rowspan="2" |Борхи ! colspan="3" |Кьер |- !Цебесеб !БакьулӀеб !Нахъисеб |- !ТӀасияб | style="text-align:center;" |{{IPAlink|i}} | | style="text-align:center;" |{{IPAlink|u}} |- !Гьоркьохеб | style="text-align:center;" |{{IPAlink|e}} | |style="text-align:center;" |{{IPAlink|o}} |- !Гъоркьияб | | style="text-align:center;" |{{IPAlink|ä}} | |} Стандартаб авар мацӀалда буго 5 [[Рагьарал|рагьараб гьаракь]]: {{IPAalink|i}}, {{IPAalink|u}}, {{IPAalink|e}}, {{IPAalink|o}}, {{IPAalink|ä}}, гьез гӀуцӀула щубутӀаяб лъабокӀонаб система. КӀиго гьаракь: {{IPA|/o/}}, {{IPA|/u/}} ккола гургинлъараб. РагӀул яги гьижадул кӀалалда рагьарал жалго данчӀваларо, эзда цебе букӀуна [[глотталаб плозив]] {{IPA|/ʔ/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}} Гьиатус, кӀиго рагьараб цадахъ ккей авар мацӀалда бегьуларо, эб букӀунгутӀизе хӀалтӀизабула гьединго {{IPAslink|j}}:{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} ''чу́ял'' (чу-й-ал), ''цо́яс'' (цо-й-ас). Руго гьединго назаллъарал рагьарал: {{IPAlink|ẽ}}, {{IPAlink|õ}}, {{IPAlink|ũ}}, {{IPAlink|ã}}.{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} Эл ратула цо-цо рагӀабазулӀ: ''у'' {{IPA|/ʔũ/}}, ''гӀоло'' {{IPA|/ʕo.ɫõ/}} ва гьездаса лӀугьарал цогидазулӀ. Цо-цо бакӀалда назалал рагьаразул букӀуна магӀна батӀахъул ролги: ''у(н)гьи'' {{IPA|/ˈʔũ.hi/}} 'хӀухьел биччай' — ''угьи'' {{IPA|/ˈʔu.hi/}} 'ххамида расен лъей'. Назализация цӀиккӀаниселъ дандчӀвала гьаркьихъе-рагӀабазулӀги<ref name="Вестник" />{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} интерйекциябазулӀги:{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} ''гьа'' {{IPA|/hã/}}, ''хӀа'' {{IPA|/ħã/}} яги''хIе'' {{IPA|/ħẽ/}} (хӀама хъамизе абулеб) цги. === Морфофонология === Морфофонологиял процессазда гъорлӀ руго [[Синкопа (фонология)|рагьаразул синкопа]], [[Ассимилация (лингвитсика)|ассимилацияги]] мутацияги, рагьукъазул [[Алтернация (лингвистика)|алтернация]], [[Метатезис (лингвистика)|метатеза]],{{Sfn|Форкер|2020|p=247}} делабиализация.{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=42}} Рагьаразул синкопа, эл тӀагӀин, букӀуна рагӀи хисулаго, кьабизаби кӀиабилеб силлабалдаса лъабабилелтӀе (цолъул формалъул хъвалсараб аслу) яги тӀоцебеселтӀе хъущтӀун (гӀемерлъул форма):{{Sfn|Форкер|2020|p=248}}{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=38}} * ''гӀере́къ'' > ''гӀеркъи́л''; ''гӀе́ркъал'' * ''гьара́кь'' > ''гьаркьи́л''; ''гьа́ркьал'' Рагьаразул ассимилация ва мутация лӀугьуна гӀемериселъ цӀарал хисулаго. Цо-цо бакӀалда, аслуялда бугеб рагьаб тӀобанго релълъуна хъвалсараб аслуялъул яги гӀемерлъул формалъул маркеразда, мисалалъе, ''и'', ''е'', ''а'' > ''о''; ''и'', ''е'' > ''а''; ''е'', ''а'' > ''u'': * ''кьили́'' > ''кьоло́л''; ''кьала́л'' * ''бетӀе́р'' > ''ботӀро́л''; ''бу́тӀрул'' * ''лаче́н'' > ''лочно́л''; ''лу́чнул'' Рагьукъазул алтернация ''н'' > ''м'' ва ''м'' > ''н'' гӀемериселъ лӀугьуна рагӀулӀ, элъ асар гьабула аслуялъул рагьукъазде:{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} * ''кере́н'' > ''ку́рмул'' (н/м) * ''тӀама́х'' > ''тӀанха́л'' (м/н) Ракьукъазул метатеза букӀуна цояб плозив яги назал (''б'', ''м''), цогидаб сонорант (''р'', ''л'') бугони:{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=42}} * ''хьиби́л'' > ''хьолбо́л''; ''хьалба́л'' * ''хъуму́р'' > ''хъурми́л''; ''хъу́рмал'' Делабиализация лӀугьуна ''у'', ''о'' гьаркьазда цебе рагӀи хисулаго:{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=42}} * ''гъветӀ'' > ''гъотӀо́л''; ''гъутӀби́'' * ''хве́зе'' > ''хо́ла'' === Фонотактика ва кьабизаби === РагӀул силлабияб структура буго гӀадатаб, минималияб гьижадулӀ гӀуцӀараб буго цохӀо рагьаралъ (V), гьезул руго хадусел тайпабиги: CV, CVC, CVRC (гьениб R ккола кинаб букӀаниги сонорант {{IPA|r, l, n, m, j}}), тӀоцебесеб кӀигояб буго бищун гӀемер данчӀвалеб. Силлабалъул кӀал (анлаут) букӀунаро комплексияб, кӀиго рагьукъалъ гӀуцӀараб, комплексияблъун букӀине бегьула кода (ахир). ТӀоба́кӀаб силлабадул цохӀо бугеб тайпа ккола CVRC, гьенибги кодаялъул тӀоцебесеб рагьукъаблъун букӀине бегьула цохӀого-цо сонорант, батӀияб рагьукъаб гуреб. Авар мацӀалда [[кьабизаби]] буго эспираторияб; гӀемериселъ гьеб тӀаде ккола рагӀул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб яги лъабабилеб къотӀалиде. ГӀемерисел рагӀабазулъ кьабизби букӀуна хьвадулеб, ай рагӀул бокьараб къотӀелалде тӀаде ккезе бегьулеб: ''гомог'' — ''гонги́л''. Кьабизабилъул хьвадиялдалъун хисула лексикияб магӀна: ''ра́гӀи'' — ''рагӀи́'', кьабизабиялъ хисизабизе бегьула грамматикияб магӀнаги: ''ру́гънал'' ({{Abbr|гӀ. форма|гӀемерлъул форма}}) — ''ругъна́л'' (''ругъун'' рагӀул хаслъул игӀраб), ''лъикӀлъи́'' (цӀар) — ''лъи́кӀлъи'' (масдар).{{Sfn|Форкер|2020|p=247}} == Грамматика == {{Аслияб макъала|Авар грамматика}} Морфологияб рахъалъ авар мацӀ ккола [[аглутинативияб мацӀ|аглутинативияб]], жиндилӀ фузиялъулги{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} аналитизмалъулги элементги бугеб.{{Sfn|Алексеев|Атаев|1997|p=}} Элъул руго инфлексиониялги деривациониялги категорияби, жал ратӀахъулел гӀемерал суффиксаздалъунги префиксаздалъунги. [[Инфикс|Инфиксал]] хӀалтӀизарула класс рекъонккезабизе. КӀалъал бутӀаби авар мацӀал морфологияб куцалда бигьаго кӀола цоцадаса ратӀа рахъизе.{{Sfn|Rudnev|2015|pp=19–20}} Авар кӀалъал бутӀаби рикьула кӀиде групалде. ТӀоцебеселъ гъорлӀе рачуна жалго жидедаго чӀарал: [[цӀар]], [[адверб]], [[цӀарубакӀ]], [[рикӀкӀен]], [[верб]] ва [[адверб]], кӀиабилелъ — квекулал: конюнкцияби, энклитикал, хадурегӀел, интерйектив. === ЦӀар === {{Main|Авар цӀар}} Авар мацӀалда, [[ЦӀар|цӀар]] буго жиндир хасаб лексико-семантикияб ва морфологияб характеристика бугеб каламалъул бутӀа,{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|p=152}} щиб, щив, щий, щал абун суалалъе жваблъун бачӀунеб. Элъул руго хадусел категорияби: грамматикияб класс, рикӀкӀадулаб форма, хӀал.{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} ====Классалъулги рикӀкӀеналъулги категория==== Класс{{Efn|Цо-цо хӀалтӀабазулӀ хӀалтӀизабулеб буго жинс абураб термин, мисалалъе, ошкол грамматикалда.}} авар мацӀалда буго лъабго; тӀоцебеселде гъорлӀе ккола чиясда хурхарал цӀарал, кӀиабилелъ гъорлӀе рачуна чӀужуялда хурхарал. ХутӀарал цӀарал, чӀагоялги, чӀагоял-гурелги рихьизарулел, уна лъабабилеб классалде гъорлӀе. Аслияб куцалъ, класс бихьизабулел маркерал руго аффиксал, жал вербазда, адйективазда, цӀарубакӀазда ва цо-цо батӀиязулӀги рукӀунел.{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} {| class="wikitable" |+Авар цӀарул классазул маркерал !Класс !Суал !Цолъул форма !Мисал !ГӀемерлъул форма !Мисал |- |I (''чиясул'') |щив |'''''в''''' |''вас '''в'''ачӀана'' | rowspan="3" |'''''р/л''''' |'''''в'''аса'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |II (''чӀужуялъул'') |щий |'''''й''''' |''яс '''я'''чӀана'' |'''''я'''са'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |III (''гьоркьохъеб'') |щиб |'''''б''''' |''чу '''б'''ачӀана'' |''чуя'''л''' '''р'''ачӀана'' |} ЦӀаразул буго цолъул, дагьлъул ва гӀемерлъул формаби. Руго цо форма гурони гьечӀел, мисалалъе, цолъул гурони букӀунаро ''рокьи'' гӀадинал абстрактивиял цӀаразул. ''Рluralia tantum'' рагӀабиги данчӀвала: ''кагътал'' (хӀай, цолъул формаялда ''кагъат'' — жинда тӀад хъвадаризе хӀалтӀизабулеб жо), ''цӀороберал'', ''цӀадираби''. Гьабго тӀелалде гъорлъе рачине бегьула ''рос-лъади'', ''эбел-эмен'' гӀадал рагӀабиги. Гьенирго руго батӀи-батӀиял росабазул гӀадамазде абулел цӀаралги, щай гурелъул гьезул коррелаталлъун цолъул формаялда рукӀуна адйективал, жал топонимаздаса лӀугьарал. Гьеб гуребги, авар мацӀалда буго паукалаб, дагьлъул рикӀкӀенги, жиб плуралалде жанде лъолеб,<ref>* {{cite book |last1= Корбетт |first1= Гревилл Г. |author-link1= Гревилл Корбетт |date= 2000 |title= Number|trans-title= РиккӀен |url= https://surrey.primo.exlibrisgroup.com/discovery/fulldisplay?docid=alma9985161902346&context=L&vid=44SUR_INST:44SUR_VU1&lang=en&search_scope=MyInst_andCI_ResearchOnlyInventory&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=Everything&query=any,contains,Number |series= Cambridge Textbooks in Linguistics |language= |publication-place= Кембридж, Цолъараб Къиралат |publisher= Кембридж Университеталъул пресса |page= 90 |isbn= 0-511-03610-8 |oclc=559571720 |ref=}}</ref> хӀалтӀизабула рикӀкӀен дагьаб бугелъуб: ''борохь'' — цо, ''борхьал'' — гӀемерал, ''борохьал'' — цо чанго.<ref>{{cite book |last1= Сулеманов |first1= Я. Г.|date= 1985|title= О формах ограниченного и неограниченного множественного числа имён существительных в аварском языке |trans-title= |editor-last1= МикагӀилилазул |editor-first1= Ш. И. |edition= Категория числа в дагестанских языказ: сборник статей|url= |url-status= |url-access= |page= 114–19|language= |location= МахӀачхъала|publisher= Дагестанский филиал АН СССР|isbn= |archive-url= |archive-date= |via= |quote=}}</ref> Цо-цо цӀаразул цолъул формаялъул рукӀине бегьула цадахълъул магӀнаги: ''гамачӀ'' — цо яги гӀемерал цадахъ, материал хӀисабалда. ГӀемерлъул форма лӀугьунеб супплетивияб къагӀида бихьизабун буго ''чӀужу — руччаби'' паралда.{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|p=152}} Жибго гӀемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацӀалда буго дистрибутивияб гӀемерлъи бихьизабиялъул къагӀидаги (цӀарул аслу такрарлъиялдалъун): ''рокъо-рокъоре'', ''рахъ-рахъалде''. ==== ХӀалалъул категория ==== Авар мацӀалда кинабниги буго 24 хӀал, гьезул ункъго ккола гӀадатаблъун, хутӀараб 20 — бакӀалъул. ГӀадатазде гъорлӀе уна аслияб (абсолутив), жиб цӀаралъул битӀараб аслулъун кколеб, актив (эргатив), хаслъул (генитив) ва кьовул (датив) хӀалал, жал хъвалсараб аслуялдаса лӀугьунел. Абсолутивалъул форма гӀуцӀула битӀараб аслуялъ, хутӀаразул формаби — хъвалсаралъ, эб аслу гӀуцӀула ''-а'', ''-е'', ''-и'', ''-о'', ''-у'', ''-ду'', ''-да'', ''-зу'', ''-ро'' суффиксаз.{{Sfn|Форкер|2020|p=249}} Авар мацӀалъул цӀарал, жидер эргативалда букӀунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде;{{Sfn|Форкер|2020|p=249}} I свериялъул тӀарамагъада букӀуна ''-'''с''''', II свериялъул — ''-'''лъ''''', III свериялъул — ''-'''ца'''''. Гьениб тӀоцебесеб кӀиго свериялъулги, гӀемерлъул формаялъулги эргативалъул буго чӀобогояб суффикс (зеро). {| class="wikitable" |+Авар инфлектиониял парадигмаби ! rowspan="2" |ХӀал ! colspan="3" |Свери |- !I !II !III |- | colspan="4" style="text-align:center;" |''Цолъул форма'' |- !Абсолутив |вас |яс |ракӀ |- !Эргатив |вас-ас |яс-алъ |рекӀе-ца |- !Генитив |вас-ас-ул |яс-алъ-ул |рекӀе-л |- !Датив |вас-ас-е |яс-алъ-е |рекӀе-е |- !Эссив |вас-ас-да |яс-ал-да |рекӀе-да |- !Апуд-эссив |вас-ас-ухъ |яс-алъ-ухъ |рекӀе-хъ |- | colspan="4" style="text-align:center;"|''ГӀемерлъул форма'' |- !Абсолутив |вас-ал |яс-ал |ракӀ-ал |- !Эргатив |вас-аз |яс-аз |ракӀ-аз |- !Генитив |вас-аз-ул |яс-аз-ул |ракӀ-аз-ул |- !Датив |вас-аз-е |яс-аз-е |ракӀ-аз-е |- !Эссив |вас-аз-да |яс-аз-да |ракӀ-аз-да |- !Апуд-эссив |вас-аз-ухъ |яс-аз-ухъ |ракӀ-аз-хъ |} Месалъул хӀалал гӀуцӀун руго кӀиго рахъалдаса: месги (''киб'') ритӀиги (''кибе'', ''киса'', ''киссан''). Ункъго група буго хӀалазул, ритӀуде балагьун жал ратӀа гьарулел: эссив, жиндица месги, рагъари гьечӀолъиги бихьизабулеб, лативалъ кьола лъиде яги сундениги иналъул магӀна; аблативалъ бихьизабула лъидаса яги сундасаниги ин, рикӀкӀалъи, транслативалъ – нуж, жибккун яги жиндасан щибниги яги щалниги унеб.{{Sfn|Форкер|2020|p=249}} Щибаб эб хӀалалъул буго щу-щу серия, жиндица балагьул бакӀалдаса обйекталъул месги ритӀиги баян гьабулеб: ''супер-серияби'', жиндица щибни тӀад букӀин бихьизабулел, ''апуд-серияби'' – аскӀор, гӀагарлухъ, ''интер-серияби'' — субстантияб яги аморфияб массалда гъорлӀ, ''суб-серияби'' — гъоркь, ''ин-серияби'' — сунданиги жаниб (масала, гьодораб жоялда).{{Sfn|Форкер|2020|p=250}} {| class="wikitable" |+Локативазул суффиксал ! !Эссив !Латив !Аблатив !Транслатив |- !{{smallcaps|супер}} 'тӀад' | -да | -де | -даса | -дасан |- !{{smallcaps|апуд}} 'аскӀо' | -хъ | -хъе | -хъа | -хъан |- !{{smallcaps|интер}} 'гъорлӀ' | -лӀ | -лӀе | -лӀа | -лӀан |- !{{smallcaps|суб}} 'гъоркь' | -кь | -кье | -кьа | -кьан |- !{{smallcaps|ин}} 'жаниб' | -{{abbr|{{smallcaps|''км''}}|классалъул маркер}} | -{{smallcaps|''км''}}-е | -са | -сан |} ТӀадежоялъе, месалъул хӀалазул руго локативиял гурелги, грамматикиял функциябиги: эз рихьизарула аффективиял предикатал, адрессатал, мехалъул яги гӀилладул магӀна. Цо-цо интранзитивиял вербазул рекъонккей букӀуна месалъул хӀалаздалъун, масала, апуд-эссив: ''лъихъниги гӀенеккизе'', суб-латив: ''лъикьаниги хӀинкъизе''. Дандекковул конструкциязда хӀалтӀизабула супер-аблатив: ''лъидасаниги кӀудияб''.{{Sfn|Форкер|2020|p=250}} === Адйектив === {{main|Авар адйективал}} Адйектив ккола жиндица куц-мухъ, рижа, букӀаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва ''кинаб?'', ''кинай?'', ''кинаб?'', ''кинал?'' абураб гьикъ лъезе бегьулеб [[кӀалъал бутӀа]]. Жинца роцӀцӀинабулеб рагӀухъ балагьун, адъективазул рукӀине бегьула классиялги гӀаламаталги гӀемерлъул формаги: ''хирияв'' эмен, ''хирияй'' эбел, ''хирияб'' тӀалъи, ''хириял'' тӀахьал. Цо-цо адйективазулӀ классияб гӀаламат букӀуна кьолболӀги: ''ворхатав'', ''йорхатай'', ''борхатаб'', ''рорхатал''. Авар адйективал рикьула лъабго тӀелалде: * '''Кинлъи бихьизабулел''' — жалго жедедаго ругел адйективал: ''берцинаб'', ''цӀакъаб'', ''халатаб'' цги. * '''ГӀахьалал''' — номиназул генитивал форма кьучӀда бугел: ''маххулаб'', ''ганчӀилаб'' цги. * '''Хаслъул''' — тӀасияб групалъул тайпа: ''вацасулаб'', ''дираб'', ''чиясулаб'' цги. Суперлативлъи бихьизабизе хӀалтӀизабула аналитикияб конструкция ''бищун'' + адйектив: ''бищун берцинаб'', ''бищун гъваридаб''. Буго хасаб, батӀа гьабун бихьизабул форма, жиб лӀугьунеб адйективалъул гӀадатаб формалде тӀаде ''-аб'', ''-ав'', ''-ай'' журан: ''багӀарабаб'', ''кӀудиявав''. Дандекквеялъулаб хасаб форма адйективазул гьечӀо, гьеб бихьазабизе хӀалтӀизабула конструкция: {{smallcaps|цӀар}}-{{smallcaps|абл}} + адйектив: ''гьелдаса кӀудияб''. ЦӀаруда цадахъ бугеб адйектив рекъонккола гьебгун цохӀого-цо классияб яги гӀемелъул формалда, хӀалатазде хисуларо: ''лебалав'' чи ({{abbr|{{smallcaps|абс}}|абсолутив}}), ''лебалав'' чияс ({{smallcaps|эрг}}), ''лебалав'' чиясул ({{smallcaps|ген}}). Адйективазул субстантиватал, цӀараллъун лӀугьарал, хисула чиясул классалъулал — I сверуда, чӀужуялъулги гьоркьохъебги — II сверуда рекъон. === РикӀкӀен === {{main|Авар рикӀкӀен}} Авар рикӀкӀеназул руго хадусел тайпаби: кардиналал, ординалал, дистрибутивиял, групиял, мултипликативиял ва коллективиял. Авар мацӀалъул буго вегестималаб (къоцӀалияб) нумералаб система 40 (=2×20), 60 (=3×20) and 80 (=4×20). ''Цо-''ялде хутӀизегӀан киналго кардиналал рикӀкӀеназде жубала энклитика ''-го''. Журарал рикӀкӀенал лӀугьуна суффиксазул ''-ила'' (анцӀила), ''-ло'' (къоло), ''-алда'' (лъебералда, кӀикъоялда) квекудалъун. Формалда рекъон рикӀкӀенал рикьула лъабиде: * '''ГӀадатал''': цо, анцӀго, къого, лъеберго, нусго цги; * '''Журарал''': кӀикъого, лъабнусго цги; * '''ГӀуцӀарал''': ''анцӀила цо'', ''къоло лъабго'', ''лъебералда ункъго'' цги. {| class="wikitable" |+РикӀкӀеназул тайпаби !№ !Тайпа !Суффикс !Мисалал !Гьикъ |- |1 |БацӀцӀадаб кьучӀ | |''цо, кӀи'' | |- |2 |Кардиналал <small>(тӀолабго цадахъ)</small> |''-го'' |''цо'', ''кӀиго'', ''анцӀго'', ''нусго'' |чан? |- |3 |Дистрибутивиял <small>(цада-цадахъ боси)</small> |Редупликация |''цо-цо'', ''кӀи-кӀи'', ''анцӀ-анцӀ'', ''нус-нус'' |чан-чан? |- |4 |Коллективияб групияб <small>(рихьизарула цвелал)</small> | -(й)''абго'' |''кӀиябго'', ''лъабабго'', ''анцӀабго'', ''нусабго'' | rowspan="2" |чан? |- |5 |Коллективияб групияб <small>(тӀолалъул бутӀа)</small> |''-го + -яб'' |''цояв'', ''кӀигояв'', ''анцӀгояв'', ''нусгояв'' |- |6 |Индефинитал <small>(рикӀкӀиналъул роцӀцӀен гьечӀолъи)</small> | |''цо-кигӀо'', ''лъабго-ункъго'', ''щуго-анлӀго'' | |- |7 |Мултипликативал <small>(чан нухалъ букӀин)</small> |''-цӀул'' |''цоц1ул'' (''цин''), ''к1иц1ул'', ''анц1ул'', ''нусц1ул'' |чанцӀул? |- |8 |Ординалал <small>(цоцада хаду-цере рукӀин)</small> |''-абилеб'' |''цоабилеб'', ''кӀиабилеб'', ''анцӀабилеб'' |чанабилеб? |} РикӀкӀенал хӀалтӀизарула номиналияб модификатор гӀадин цӀарсазда цебе, гьедин бугелъул цӀарисги букӀуна цолъул формалда. ЦӀиккӀанисел рикӀкӀеназул буго адйективазулаб морфосинтактикияб рижа, гьезул субстантиватал хисула II-б сверуда рекъон.{{Sfn|Форкер|2020|p=266}} === ЦӀарубакӀ === {{main|Авар цӀарубакӀал}} Авар мацӀалда руго хадусел типазул цӀарубакӀал: персоналиял (гьумералъул), демонстративиял (бихьизабул), рефлексивиял, реципрокалиял, интеррогативиял (гьикъул) ва индефинитал.{{sfn|Форкер|2020|p=251}} Перосоналиял цӀарубакӀазул буго кӀиго гьумер: 1-себ — ''дун'', эксклюзивияб ''ниж'', инклюзивияб ''нилӀ''; 2-леб — ''мун'', ''нуж''. {| class="wikitable" |+ Персоналиял цӀарубакӀазул парадигма |- ! ХӀалат !! {{smallcaps|1сг}} !! {{smallcaps|2сг}} !! {{smallcaps|1пл.инкл}} !! {{smallcaps|1пл.экскл}} !! {{smallcaps|2пл}} |- !Абсолютив |дун || мун || нилӀ || ниж || нуж |- ! Эргатив | ди-ца || ду-ца || нилӀе-ца || ниже-ца || нуже-ца |- ! Генитив | ди-р || ду-р || нилӀе-р || ниже-р || нуже-р |- ! Датив | ди-е || ду-е || нилӀе-е || ниже-е || нуже-е |- ! Эссив | ди-да || ду-да || нилӀе-да || ниже-да || нуже-да |- ! Латив | ди-де || ду-де || нилӀе-де || ниже-де || нуже-де |- ! Аблатив | ди-даса || ду-даса || нилӀе-даса || ниже-даса || нуже-даса |- ! Транслатив | ди-дасан || ду-дасан || нилӀе-дасан || ниже-дасан || нуже-дасан |- ! Инструментал | ди-далъун || ду-далъун || нилӀе-далъун || ниже-далъун || нуже-далъун |} Лъабабилеб гьумералъе хӀалтӀизарула демонстративиял цӀарубакӀал, жал ратӀа гьарулел классалдалъун, рикӀкӀадалъун, кӀалъалезде бугеб гӀагарлъуд ва гъоркьа-тӀаса ккеялдалъун (вертикаллъи). Жалго жидедаго хӀалтӀизарулел ругони, демонстративиял цӀарубакал хӀалатазде хисула I ва II сверуда рекъон. {| class="wikitable" |+ Бихьизабул цӀарубакӀал |- ! Чиясул !! ЧӀужуялъул !! Гьоркьохъеб !! ГӀемерлъул !! Комментарий |- | гьа-в || гьа-й || гьа-б || гьа-л || <small>кӀалъалезде гӀагарда; цого борхалъи</small> |- | гье-в || гье-й || гье-б || гье-л || <small>адресатазде гӀагарда; кӀалъалесдаса двегӀан</small> |- | до-й || до-й || до-б || до-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀад</small> |- | гьада-в || гьада-й || гьада-б || гьада-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀад</small> |- | гъо-й || гъо-й || гъо-б || гъо-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги</small> |- | гьагъа-в || гьагъа-й || гьагъа-б || гьагъа-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги</small> |- | лъо-в || лъо-й || лъо-б || лъо-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги</small> |- | гьалъа-в || гьалъа-й || гьалъа-б || гьалъа-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги</small> |} Рефлексивиял цӀарубакӀазул, щибалъулӀ классги, рикӀкӀенги, хӀалатӀги бугеб лъабго батӀияб тип буго: * гӀадатал: ''жи-в'', ''жи-й'', ''жи-б'', ''жа-л''; * журарал: ''жи-в-го'', ''жи-й-го'', ''жи-б-го'', ''жа-л-го''; * кӀилъарал: ''живго жинцаго'', ''жийго жинцаго'', ''жибго жинцаго'', ''жалго жедецаго''. Рефлексивиял конструкциябазда рефлексивал ккола цохӀо лъабабилеб гьумералъе. ТӀоцебеселъеги кӀиабилелъеги хӀалтӀизарула персоналиял цӀарубакӀал эмфатикияб энклитик ''-го'': ''дун-го'', ''ди-ца-го'', ''ниж-го'', ''ниже-цаго''.{{Sfn|Форкер|2020|p= 252}} Интеррогативиял (гьикъул) цӀарубакӀал ккола: {{div col|colwidth=10em|gap=2em|small=}} * щи-в, щи-й, ща-л * щи-б * ща-й * чан * кин * кигӀан * кида * кина-в, -й, -б, -л * кисса * ки-в, -й, -б, -р {{div col end}} Индефинитал яги баян-гьечӀел цӀарубакӀал лӀугьуна интеррогативиязул кьучӀде яги цо рикӀкӀеналде суффиксалги энклитикалги журан.{{Sfn|Форкер|2020|p= 253}} {| class="wikitable" |+ Индефинитал цӀарубакӀал |- ! Тип !! ЛӀугьин !! Мисал |- | спецификиял || ''-али'' + ''-го'' || ''щивалиго''<br />''кинабалиго'' |- | тӀасарищул || ''-ни'' + ''-ги'' || ''щибниги''<br />''кибниги'' |- | универсалал || ''-го''{{efn-lr|group=Pron|Позитивияб поларлъи бугеб клаузалда}} || ''щивго''<br />''кибго'' |- | дистрибутивиял || редупликаци + ''-ни'' + ''-ги'' || ''щиб-щибниги''<br />''киб-кибниги'' |- | негативиял || ''-ни'' + ''-ги''{{efn-lr|group=Pron|Позитивияб поларлъи бугеб клаузалда}} || ''щибниги''<br />''кибниги'' |- | негативиял || ''-го''{{efn-lr|group=Pron|Позитивияб поларлъигун клаузабазда гьал цӀарубакӀал цӀалула универсалал баян-гьечӀеллъун}} || ''щибго''<br />''кибго'' |- | кинабголъул || ''-аб'' || ''щибаб'' |- | тӀолголъул || — || ''тӀолабго''<br />''тӀолгояв'' |- |} {{notelist-lr|group=Pron}} === Верб === {{Аслияб макъала| Авар вербал |Авар конюгация}} Авар мацӀалда вербазул руго хадусел категорияби: поларлъи (гьечӀолъи), мех, модус, модаллъи, аспект, эвиденциаллъи. Рекъонккей буго классияб ва рикӀкӀадулаб, гьечӀо персонияб (гьумерияб). Буго цӀакъ гӀатӀидаб хисулаб система, батӀи-батӀиял финитиял-гурел формаби.{{Sfn|Форкер|2020|p=254}} === Мех === {| class="wikitable" |+Вербалъул аслиял инфлектиониля формаби (гьечӀолъул) !Инфинитив |цӀализе (цӀалунгутӀизе) |букӀине (букӀунгутӀизе) |хъвазе (хъвангутӀизе) |- !Масдар |цӀали (цӀалунгутӀи) |букӀин (букӀунгутӀи) |хъвай (хъвангутӀи) |- | colspan="4" style="text-align:center;"|''Финитиял синтетикиял формаби'' |- !ГӀахьалаб презент |цӀалула (цӀалуларо) |букӀуна (букӀунаро) |хъвала (хъваларо) |- !Футурум |цӀалила (цӀалиларо) |букӀина (букӀинаро) |хъвайла (хъвайларо) |- !Аорист |цӀалана (цӀаличӀо) |букӀана (букӀинчӀо) |хъвана (хъвачӀо) |- !Гьабитуалаб претерит |цӀалулаан (цӀалулароан) |букӀунаан (букӀунароан) |хъвалаан (хъвалароан) |- | colspan="4" style="text-align:center;"|''Финитиял аналитикиял формаби'' |- !Перфект |цӀалун буго (цӀалун гьечӀо) |букӀун буго (букӀун гьечӀо) |хъван буго (хъван гьечӀо) |- !Плюсквамперфект |цӀалун букӀана (цӀалун букӀинчӀо) |букӀун букӀана (букӀун букӀинчӀо) |хъван букӀана (хъван букӀинчӀо) |- !Презент |цӀалулеб буго (цӀалулеб гьечӀо) |букӀунеб буго (букӀунеб гьечӀо) |хъалеб буго (хъвалеб гьечӀо) |- !Претерит |цӀалулеб букӀана (цӀалулеб букӀинчӀо) |букӀунеб букӀана (букӀунеб букӀинчӀо) |хъвалеб букӀана (хъвалеб букӀинчӀо) |- !Проспективияб футурум |цӀализе буго (цӀализе гьечӀо) |букӀине буго (букӀине гьечӀо) |хъвазе буго (хъвазе гьечӀо) |} ==== Модус ==== * '''Индикатив''' — бичӀчӀизабула процесс реалияб букӀин; хӀалтӀизабула киналниги меххалъулал формабигун: ''гьабуна'', ''гьабула'', ''гьабила'', ''гьабулеб букӀана'', ''гьабулеб буго'', ''гьабулеб букӀина'', ''гьабун букӀана'', ''гьабуна буго'', ''гьабун букӀина'', ''гьабулаан'', ''гьабизе буго''. * '''Субюнктив''' (''-ни'') — субйективияб бербалагьудалъун бихьизабула лӀугьине рес бугеб, шартӀияб гьабел: ''гьабу-ни'', ''вачӀани'', ''хъвани''. * '''Ирреалаб субюнктив''' ({{smallcaps|'''пптцп'''}} + ''-ани'') — субюнктивалъул тайпа: ''гьабурабани'', ''вачӀарабани'', ''хъварабани''. * '''Концессив''' ({{smallcaps|'''субю'''}} + ''-ги'') — бихьизабула кӀалъалесул рекӀел мурадалда, къасдалда, гьабелалда, лӀугьа-бахъиналъул гӀаксалда кколеб жо: ''гьабуниги'', ''хӀалтӀаниги'', ''хъваниги''. * '''Интеррогатив''' (''-ищ'') — фигӀлияб ишалъул цӀехей, гьикъи бичӀчӀизабула: ''гьабунищ'', ''вачӀунищ'', ''хъвалищ''. * '''Парафразив''' (''-ин'') — хъвалсараб гаруда хӀалтӀизабула: ''гьабилин'', ''вачӀанин'', ''хъвалин''. * '''Императив''' (''-а'' / ''-е'' / ''-й'' / -0) — бичӀчӀизабула тӀалаб гьаби, малъи, гьелъул суффиксал ккола -е, -а: ''гьаб-е'', ''вачӀ-а'', ''хъвай''. * '''Прогьибитив''' (''-ге'' / ''-уге'' / ''-унге'') — гьукъулеб букӀин биччӀизабулеб: ''гьабуге'', ''вачӀунге'', ''хъваге''. * '''Оптатитв''' ({{smallcaps|'''имп'''}} + ''-ги'') — гьара-рахьи гьабулеб букӀин, хьами: ''гьабеги'', ''вачӀаги'', ''хъваги''. * '''Гьортатив''' ({{smallcaps|'''инф'''/'''фут'''}} + ''-ин'') — оптативияб форма: ''гьабизин'', ''вачӀинин'', ''хъвазин''. * '''Ирреалаб оптатив''' ({{smallcaps|'''фут'''}} + ''-ан'') — оптативияб форма, шартӀияб цебелъалида хӀалтӀизабулеб: ''гьабилаан'', ''вачӀинаан'', ''хъвалаан''. ==== Транзитивлъи ==== Транзитивияб вербалъе букӀине ккола пациенс, жинде тӀаде агенсалъул гьабел кколеб: ''васас'' (агенс, акт. и.) ''кагъат'' (пациенс) ''хъвана'' (гьабел). Вербазда бан букӀуна агенсалъул хӀалатги. Жиб кидаго транзитивияблъун букӀунеб ккола каузативияб форма: ''гьабизабуна'', ''букӀинабуна'', ''хъвазабуна''. Интранзитивияб вербалъе къваригӀунаро битӀараб тӀадежубай, жибго агенс букӀуна абсолутивалда, гьелдего буссараб букӀуна предикатги: ''ихх тӀаде щвана''. Кидаго интранзитивияллъун букӀуна вербазул фреквентативияб форма: ''хъвадарана'', ''цӀехолдула'' цги. ЦӀиккӀанисел вербазул транзитивлъи букӀин лъазе бегьула императивалда эзул букӀунеб формалда рекъон: ''-е'' суффикс бугел ккола транзитивиял (''гьаб-е'' — ''гьабизе'', ''те'' — ''тезе'', ''къотӀе'' — ''къотӀизе''), ''-а'' суффикс бугел ккола транзитив-гурел (''а'' — ''ине'', ''бачӀа'' — ''бачӀине'', ''бега'' — ''бегизе''), хӀо руго гьоркьосарахъабиги: ''чӀвазе'', ''базе'' цги. ==== Финит-гурел формаби ==== ===== Инфинитив ===== ===== Масдар ===== ===== Партицип ===== ===== Конверб ===== === Адверб === {{main|Авар адвербал}} МагӀнаялъул рахъалъ авар адвербал рикьула хадусезде: * Кинлъи бичӀчӀизабулел (кин? щиб куцалда?): ''циндаго'', ''гьартӀан'', ''гьединго'', ''лъикӀго'', ''квешго''; * Меххалъул (кида? кидалъагӀан?): ''сон'', ''жакъа'', ''нолъ'', ''риидал, метер'', ''сезе'', ''лезе'', ''гьанже'', ''кидаго'', ''рогьинегӀан''; * БакӀалъул (киб? кибе? кисан?): ''квараниса'', ''квегӀиса'', ''рикӀкӀад'', ''тӀасан'', ''добасан''; * РикӀкӀадул (кигӀан? кигӀаналъ?): ''гӀемерго'', ''дагьго''; * ГӀилла-мурадалъул (щай? щибизе?): ''щайго'', ''чӀалгӀаде'', ''махсараде''; Цо-цо адвербал классалде, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, гьезулӀ бачӀуна ''-р'' суффикс, адйективазда гӀадин ''-л'' гуро: ''жанив'', ''жаний'', ''жаниб'', ''жанир''. === Дандраял === Авар мацӀалда дандраял хӀалтӀизарула рагӀаби яги жумлаял дандразе; гьел рикьула чанго тайпаялде: * Цолъизарул: ''-ги'', ''гин'', ''жеги'', ''гьединго''. * Гьоркьосарахъул: ''я'', ''яги'', ''ялъуни''. * ДандеккунгутӀул: ''хӀо'', ''амма''. * Релълъенлъул: ''гӀадин'', ''кинигин'' * НахърилӀиналъул: ''щай абуни'', ''щай гурелъул'', ''гьелдалъун'', ''гьемехалъ''. === Энклитикал === {{main|Авар энклитикал}} Авар энклитикал рикьула хадусел тӀелазед: # адвербазул магӀна кьолел: -''гӀан'', ''-го'', ''-са'', ''-лъул'', -''духъ'', ''-лъун'', ''-ги'' # дандекквеялъул магӀна кьолел: ''-гӀан'', ''-гӀанаб'', ''-гӀадинаб'' ''(гӀадаб)'', ''гӀадин'', ''кинигин'' # рикӀкӀен бихьизабулел: ''-гӀан'', ''-го'' # батӀагьабиялъул: -''цин'', ''-ни'', -''ин'', ''-йин'' # баян гьечӀолъи бичӀчӀизабулел: ''-алиго'', ''-ялиго'' # цадахълъи бихьизабулел: ''-гун'' ''-гин'' # гьикъул: ''-ищ'', ''-йищ'', ''-дай'' # цитатиял: -''ан'', ''-ян'', ''-илан'', ''-йилан'' # рагӀул магӀна гучлъизабулел: ''-ин'', ''-йин'', ''-али'', ''-яли'', ''-гӀаги'', ''-го'', ''-цин'', ''-ха'', ''-я'', ''-щинаб.'' Гьел тӀадехун рехсаразде гьорлӀе унарел бутӀаби: * ''-лъун'' * ''гӀоло'' (мурад бихьизабула) * ''хӀакъалъулъ'' (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула) * -''хӀа'' (гьедиялъул форма лъугьине хӀалтӀизабула) * ''-ани'' (анищалъул магӀна кьола). === ХадурегӀел === {{main|Авар хадурегӀел}} ХӀадурегӀелал рукӀуна цӀаразда хадур, эз цадахъ гӀуцӀула цоккураб [[РагӀабазул дандрай|рагӀабазул дандбай]] — хадурегӀалилаб конструкция. ХӀалтӀизарула цӀикӀкӀаниселъ эссивалда цадахъ. ЦохӀо ''гӀоло'' ккола жибгояб хадурегӀеллъун, хутӀарал формабаздалъун релълъерал рукӀуна адвербазда, хӀо хадурегӀелал рукӀуна эссивгун, цо-цо бакӀазда эб конструкциялъ хисула цогидал локативал: ''ганчӀида тӀад — ганчӀитӀа'', ''ганчӀида гъоркь — ганчикь'', ''ганчӀида аскӀоб — ганчихъ''. Адвербалъун ругони эл хурхун рукӀуна предикаталда. Жидер семантикаялда рекъон хадурегӀелал рикьула лъабго тайпаялде:<ref>{{cite book |last= Маллаева |first= З. М |title= Система временных и пространственных отношений в аварском языке |trans-title= |url= |format= |language= |journal=|volume= |issue= |pages= 19|publication-place= Туплис|date= 1989}}</ref> # жидеца сундул букӀаниги ориентиралдда хурхараб чӀей бугеб бакӀ бихьизабулел: ''тӀад'', ''гъоркь'', ''гъорлӀ'', ''жаниб'' цги. # жидеца сунда букӀаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: ''гӀагарда'', ''рикӀкӀада'', ''аскӀоб'' цги. # жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букӀаниги багъа-бачари бихьизабулел: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''данде'', ''квегӀиса'', ''квараниса'' цги. Буссинабул хадурегӀелазе гьечо хӀалатазулаб аналог, гьединазе къваригӀуна эссив гуребги цогидал хӀалатал яги энклитикагун формаби: щибккун ''эхебе'', ''эхеде'', кисса ''гӀебеде'', сунда ''квегӀиса''. Цо-цо хадурегӀелазул буго хӀалатияб ва классияб форма: ''аскӀо'''б''''', ''аскӀо'''бе''''', ''аскӀо'''са''''', ''аскӀо'''сан'''''. === Интерйекцияби === {{main|Авар интерйекцияби}} Интерйекциябазде гъорлӀе уна ''ле'', ''огь'', ''я'', ''ия'', ''ияхӀ'', ''вай'', ''гьа'', ''огьо-гьой'', ''вала-лай'', ''ваба-бай'', ''гьай залин'', ''унго'', ''вахӀ'', ''гьуя'', ''гьая''. Гьел рикьула хадусел групазде: * батӀи-батӀиял рекӀел асарал: ''вабабай'' — гӀузру букӀин, гӀажаиблъи, ''ия'' — щаклъи, ''огь'' — ургъел, роххи, ''вай'' — хӀинкъи, къварилъи, ракӀбуссин, ''ияхӀ'', ''вахӀ'' — гӀажаиблъи; * цо жоялде гьуси: ''воре'' — цӀодорлъи гьаби; * хитӀаб: ''ле'' — бихьинчиясле, ''йо'' — чӀужугӀаданалде; * аскӀоре ахӀи (хӀайванал ахӀизе/хъамизе). Интерйекциябилъун ккола гьединго ''алхӀамдули-лагь, шукру Аллагьасе!'' гӀадал цочӀарал фразабиги. РукӀуна гӀадаталги журалралги (''гьа-гьа'', ''ваба-бай''). Цоцада хадуб чанго гьоркьоберех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачӀ-тӀанкӀ (лъалхъул ишара) лъола. Интерйекциябазда хадур хӀалтӀизарун ругони эклитикал, гьел рекӀун хъвала: ''унхале'', ''огьха''. === Синтаксис === Авар мацӀ буго [[аглутинативияб мацӀ|аглутинативияб]], рагӀаби цоцалӀ разе хӀалтӀизарула цӀиккӀаниселъ жидер цохӀо магӀна бугел суффиксал. Руго аналитикиял конструкциябиги, вербазул перфектабги континуосабги формаби лӀугьине хӀалтӀизарула квекул вербал, цӀарсазул локативиял формаби гурелги хӀалтӀизарула хадурегӀелазул конструкцияби. ====РагӀабазул тартиб==== РагӀабазул цебе-нахъа лъей буго гӀемерго кьудаб, букӀаниги, роцӀцӀинабизе бегьула эзул аслияб, цӀикӀкӀаниселъ данчӀвалеб субйект–обйект–верб (SVO) ордер, яги дагьабги гӀатӀидго: [[Субйект (грамматика)|субйект]] > [[Обйект (грамматика)|хъвалсараб обйект]] > [[Обйект (грамматика)|битӀараб обйект]] > [[Верб|верб]].{{Sfn|Rudnev|2015|p=18}} {| style="text-align: center;" | ''Лъица'' || ''щиб'' || ''гьабураб'' |- | S || V || O |- | ''Ясалъ'' || ''тӀехь'' || ''цӀалана'' |- | S || V || O |} Цогидал данчӀвалеб хаду-цебе лъей ккола верб–субйект–обйект (VSO), субйект–верб–обйект (SVO), обйект–субйект–верб (OSV), верб–обйект–субйект (VOS).{{Sfn|Rudnev|2015|p=41}} РагӀабазул ордер бараб гӀемериселъ барабги букӀуна логикияб батӀагьи, актуалияб рикьи, тектсалъул структура гӀадал факторазда.<ref name ="avar2012"/> Синтаксисалда руго бетӀер-тӀарамагъадияб ордер, жинсияб аргумент, жиб абсолутивияб аргументалдалъун роцӀцӀараб, вербазул финитиял-гурел формабаздалъун комплексияб клауза лӀугьин.{{Sfn|Форкер|2020|p=269}} ====Фразаби ==== ЦӀарсилаб фраза ккола бетӀер-тӀарамагъадияб, модификаторазул киналниги типал рукӀуна цӀарсида церехун: демонстративиял цӀарубакӀал, рикӀкӀеналги цогидал квантификаторалги, адйективал, генитив ва гӀахьалал клаузаби. Эзул цоцада цебе-хадур ккей букӀине бегьула кьудаб, хасго адйективаллъун ругони, ва бутӀаккун бараб фразадул семантикалда. Демонстративиял цӀарубакӀалги генитивалги рукӀуна байбихьуда, адйективазда церехун, ва гьениб хӀалтӀула принцип цебеселъ хадусеб роцӀцӀинабулеб. Адйективал, релативиял клаузаби яги генитивиял модификаторал рукӀине бегьула бетӀералда хадубги: ''кӀиго квацӀи тӀугьдузул бетӀана''.{{Sfn|Форкер|2020|p=270}} == Лексика == === РагӀи лӀугьин === Авар мацӀалда раги лъугьунеб къагӀидаялде гъорлъе уна морфологияб, рагьарал хиси (аблаут), сифатазул ва сифат-фигӀлабазул субстантивация, рагӀиккун буссинаби,<ref>Мадиева 1981: 56</ref> рехсон буго гьединго метатония, жиб цо-цо рагӀабазулъ гурони данде чӀвалареб.<ref>Алиханов 1994: 5</ref> Суффиксация буго бищун гӀемер дандчӀвалеб рагӀи лъугьиналъул къагӀида; цӀарал лъугьиналъул бищун кӀвар бугеблъун рикӀкӀуна аслу жубай<ref>Г. И. Мадиевалда рекъон.</ref>. Аслиял суффиксазде гьоркьоре уна: * цӀарулал суффиксал, жидеца персоналияб магӀнадул рагӀаби лъугьинарулел: '''''-гьан''''' (''гьобо'' — ''гьаби-гьан''), '''''-ко''''' (''вац — ваца-ко''), '''''-хъан''''' (''хъвадари — хъвадару-хъан, хӀалтӀи — хӀалтӀу-хъан''), '''''-чи''''' (''цеве — цеве-чи'', ''маххщел — маххщел-чи'', ''гӀолохъан-чи''); чӀужуялъул жинсалъе хӀалтӀизабула суффикс -'''''чӀужу''''': ''гӀолохъан-чӀужу'', ''маххщел-чӀужу''; * экспрессивиял магӀна бугел рагӀаби лъугьинарулел: '''''-к''''' (''тӀехӀ — тӀохӀо-к'', ч''ӀехӀ — чӀохӀо-к''), '''''-ч''''' (''хӀинкъи — хӀинкъу-ч''); * абстрактивиял цӀарал лъугьинарулел (цӀаразул, къокъал сифатазул ва тӀадрагӀабазул битӀараб аслуялдаса): -лъи (''бакъ — бакъ-лъи'', ''гьобол — гьобол-лъи'', ''цо — цо-лъи''). * цогидал цӀарал лъугьинарулел: '''''-(р)ко''''' (''къед — къада-ко'', ''гъветӀ — гъотӀор-кӀо''), '''''кӀо''''' (''яс — яси-кӀо''). * цӀарулал суффиксал, жидеца батӀи-батӀияб предметиял магӀнаби кьолел: '''''-ел/-ен''''' (инфинитиваздаса; ''ретӀине — ретӀел'', ''хвезе — хвел'', ''рикӀкӀине — рикӀкӀен''), '''''-ро''''' (фигӀлабаздаса алатазул цӀарал лъугьинабизе: ''хъухъадизе — хъухъади-ро'', ''борлъизе — борлъа-ро'', ''гьищтӀизе — гьещтӀе-ро''),<ref>Микаилов 1965</ref> '''''-ло''''' (фигӀлабаздаса алатазул цӀарал лъугьинабизе: ''кӀерезе — кӀеле-ро'', ''гиризе — гере-ло''; цӀараздаса: ''сума-ло'').<ref>Алиханов 1994</ref> * сифатал лъугьинарулел суффиксал: '''''-а-/-я-, -ия-''''' (лъугьуна аслияб яги хаслъул игӀрабалда бугеб царалдаса, цӀарубакӀаздаса ялъуни тӀадрагӀабазул къокъал формабазул: ''жага — жага-ду-л-а''(''б''), ''гьереси — гьереси-я''(''б''), ''гӀелму — гӀелм-ия''(''б'')/''гӀелму-я''(''б'')<ref>гьединго цогидал суффиксабигун, хасал магӀнаби кьезе</ref>), '''''-се-/-исе-''''' (тӀадрагӀабаздаса: ''жакъа — жакъа-се-б'', ''метер — метери-се-б'', ''гӀадада — гӀадада-се-б''), '''''-укъ-''''' (цӀараздаса: ''гӀин — гӀинз-укъ-аб'', ''нах — нах-укъ-аб'', суффиксалъ кьола гьечӀолъиялъул магӀна). Авар мацӀалда буго рагӀи хисулеб конверсиялъулаб форма, гьеб бихьизабун букӀуна лексемаздалъун: ''гӀалилав'', ''бахӀарай'', ''рекӀарав''. Гьеб ккола тӀубараб субстантивация, амма гьеб гуребги дандчӀвала тӀубараб гуреб ва окказиалияб субстантивация.<ref>[см. Алиханов 1994: 16].</ref> Синтаксисгун-морфологияб къагӀидаялдалда лъугьуна жубураб рагӀи, ай кӀиго рагӀи тӀатӀалде жубан. Гьединал журарал рагӀабазул авар мацӀалда буго 30-гӀанасеб тайпа; гьезда гъорлъ: * ЦӀарал лъугьунел: ** {{Abbr|асл.|аслияб игӀрабалда}} цӀар + асл. цӀар: ''гъалбацӀ (гъал+бацӀ)'', ''варанихӀинч'' — ** {{Abbr|хъва.|хъвалсарал игӀрабазда}} цӀар + {{Abbr|асл.|аслияб игӀрабалда}} цӀар: ''гьакибер'' (гоко>гьакил — {{Abbr|хас. и.|хаслъул игӀраб}}), ''гъадиражи'' (гъеду>гъадил + ражи); ** {{Abbr|сиф.|сифат}} + цӀар: ''беццабакь'' (беццаб + бакь); ** {{Abbr|рикӀкӀ.|рикӀкӀен}} + цӀар: ''ичӀгьод'' (ичӀго + гьод); ** {{Abbr|тӀадр.|тӀадрагӀи}} + цӀар: ''тӀадрагӀи'' (тӀад + рагӀи), ''нахъарукъ'' (нахъа + рукъ). ** {{Abbr|фигӀ.|фигӀлу}} ({{Abbr|с-фигӀ.|сифат-фигӀлу}}) + цӀар: ''цӀурачед'' (цӀураб + чед); ** цӀар + фигӀ. (аслу): г''ӀакълугьечӀ'' (гӀакълу + гьечӀо); * Сифатал лъугьунел: ** цӀар + сиф.: ''лахӀчӀегӀераб'' (лахӀ + чӀегӀераб); ** сиф. + сиф.: ''бецӀбагӀурччинаб'' (бецӀаб + гӀурчӀинаб); ** рикӀкӀ. + цӀар: ''ункъбокӀонаб'' (ункъго + бокӀон); * ФигӀлаби лъугьунел: ** тӀадр. + фигӀ.: ''тӀадкъазе'' (тӀад + къазе); ** цӀар + фигӀ.: ''гӀинтӀамизе'' (гӀин + тӀамизе). Гьел цере рехсарал гурелиги руго рагӀаби лъугьунел къагӀидаби: семантикиял рахъалъ гӀагар рагӀаби журан лъугьарал фигӀлаби лъугьинари, рагьарал гьаркьал хиси (''рикӀкӀин'' — ''рикӀкӀен'', ''квин'' — ''квен'') ва калькирование — батӀиял мацӀазул рагӀаби авар мацӀалде рагӀиккун руссинаби: ''маххул нух'' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур.]] ''<nowiki/>'железная дорога'<nowiki/>''), ''цеберагӀи'' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур.]] ''<nowiki/>'предисловие''')<ref>Аварский язык (Мадиева)</ref>. === Сводешил сияхӀ === {{Сводешил сияхӀ/Авар}} === Жиндирго лексика === Авар мацӀалъул гӀизагӀанго бечедаб лексика буго. Киназего гӀахьалаб лексикалъул, ай жал адабияталъул мацӀалъул кколел, жал щулаго ва халатаб заманалъда ругеб, жидедеса цӀиял рагӀаби лъугьинеги рес бугел рагӀабазде гьоркьоре уна инсанасул черхалъул, лугбузул цӀарал (''квер'', ''бер'', ''кӀал'', ''мегӀер'', ''гӀин'' ва гь. ц.), хъизаналъул ва гӀагарлъиялъул цӀарал (''вац'', ''яц'', ''эбел'', ''эмен'', ''вас'', ''яс'', ''вацгӀал'', ''яцгӀал'', ''чӀужу'', ''рос'' ва гь ц.), хӀалтӀул цо-цо алатазул цӀарал (''пуруц'', ''рукь'', ''хъухъадиро'', ''квартӀа'', ''гъецӀ'' ва ц.), тӀорщалил ва пихъазул цӀарал (''ролъ'', ''цӀоросоролъ'', ''пурчӀина'', ''гӀеч'', ''гени'', ''курак'', ''цӀибил'', ''цӀулакьо'' ва ц.), рукъалъул ва цо-цо гмалхул хӀайваназул цӀарал (''гӀака'', ''оц'', ''цӀцӀе'', ''чу'', ''хӀама'', ''куй'', ''кету'', ''гьой'', ''гӀанкӀ'', ''цер'', ''бацӀ'' ва ц.), хӀинчӀ-гъедуялъул ва хӀутӀ-хъумуралъул цӀарал (''гъеду'', ''цӀум'', ''микки'', ''цӀунцӀра'', ''тӀутӀ'', ''оцхӀутӀ'' ва ц.), кванил тӀагӀамазул цӀарал (''чед'', ''хинкӀ'', ''лъим'', ''гӀатӀ'', ''рахь'', ''нису'', ''нах'', ''гьан'', ''гьоцӀо'' ва ц.), мина-къаялъул, рукъалъул цӀарал (''рукъ'', ''гордо'', ''нуцӀа'', ''тӀох'', ''хӀуби'', ''чӀалу'', ''рахи'', ''къед'', ''бокь'' ва ц). Гьединго авар мацӀалъул жиндирго рагӀабилъун ккола цӀарубакӀал (''дун'', ''ниж'', ''нилъ'', ''мун'', ''дов'', ''ав'', ''щив'' ва ц), рикӀкӀенал (''цо'', ''кӀиго'', ''лъабго'', ''ункъго'', ''щуго'', ''анлъго'', ''анкьго'', ''микьго'', ''ичӀго'', ''анцӀго'', ''къого'', ''лъеберго'', ''нусго'', ''азарго'' ва ц.). Киназего гӀахьалал рагӀаби авар мацӀалда руго цо хасаб пиша-махщелалда хурхаралги. === Цогидал мацӀазул рагӀаби === {{main|Аваралде рачӀарал рагӀаби}} Авар мацӀалъул жиндир цебетӀеялда жаниб цогидал мацӀалгун гӀемерал хурхенал рукӀанлъ авар лексикаялде рачӀана цогидал мацӀазул гӀезегӀан рагӀаби. Аслияб къагӀидаялъ, къватӀисеб лексика бачӀана авар мацӀалде [[ГӀараб мацӀ|гӀараб]], парс, тюрк ва [[гӀурус мацӀ|гӀурус]] мацӀаздасан (ай цоги мацӀаздаса гьездеги рачӀун, гьездласа аваралде щварал), цӀакъго некӀсияб къватӀисеб лексика буго гуржи мацӀалдасан бачӀараб. Гьанжесеб заманалда цӀияб лексика буго ингилис мацӀалдасаги бачӀараб. == Свералаби == {{main|Авар свералаби}} {{cladogram|title= Классификация |caption= {{notelist-lr}} |clades={{clade| style=font-size:90%;line-height:90%; |label1='''Авар'''&nbsp;&nbsp; |1={{clade |color = |thickness=1 |label1 = [[Авар свералаби#Хьондасеб тӀадгари|Хьондасел]] |sublabel1 = ''[[БолмацӀ]]'' |1={{clade |color = |thickness=1 |1 = [[Хундерил сверел|Хундерил]] |2 = [[Бакъаккул сверел|Бакъаккул]] |3 = [[БакътӀерхьул сверел|БакътӀерхьул]] }} |label2 = [[Авар свералаби#Бакъдасеб тӀадгари|Бакъдасел]] |sublabel2 = |2={{clade |color = |thickness=1 |label1= {{efn-lr|''Гьид-ГӀандал'' къокъа}} |1 = {{clade |color = |thickness=1 |1= [[Гьидерил сверел|Гьидерил]] |2 = [[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул]] }} |label2={{efn-lr|''Анцухъ-Къарахъ-ЦӀор'' къокъа}} |2 = {{clade |color = |thickness=1 |1 =[[Анцухъдерил сверел|Анцухъдерил]] |2 = [[ГьочотӀасезул сверел|ГьочотӀасезул]] |3 = [[Закаталисезул сверел|Закаталисезул]] |4 = [[Къаралазул сверел|Къаралазул]] }} |label6={{efn-lr|Журарал диалектал}} |6 = {{clade |color = |thickness=1 |1 =[[Бакълъухъезул сверел|Бакълъухъезул]] |2 = [[Къелдерил сверел|Къелдерил]] |3 = [[КъехӀдерил сверел|КъехӀдерил]] }} |3 = [[БецӀдерил сверел|БецӀдерил]] |4 = [[ГӀунтӀадерил сверел|ГӀунтӀадерил]] |5 = [[Щулелъдерил сверел|Щулелъдерил]] }} }} }} }} Цогидал дагъистаниял мацӀазда гьоркьоб авар мацӀ ккола жиндир цӀакъ гӀемерал [[Диалект|диалектал]] (свералаби) ругеблъун. Цоцадаса батӀиял гьел киналниги диалектал рачуна кӀиго тӀадгаруде гъорлӀе: [[Авар свералаби#Хьондасеб тӀадгари|хьондсаселдеги]] [[Авар свералаби#Бакъдасеб тӀадгари|бахъдаселдеги]]. ТӀоцебеселда буго лъабго цоцае гӀагараб сверел, гьоркьоб батӀалъиги дагьаб, лексикиябгин морфологияб рахъалъ литературияб мацӀалдеги гӀагараб. Гьединго хьондасеб тӀадгарулӀ батӀаго бугеб вариантлъун ккола [[болмацӀ]]. Бакъдасеб тӀадгарулӀе уна 12 цӀакъ бикь-бикьараб сверел, жал стандарталдасаги батӀиял, жидедаго гьоркьобги цӀиккӀараб батӀалъи бугел. Хьондасеб тӀадгарул свералаби руго [[Хундерил сверел|хундерилаб]] яги централаб, жиндир ареалалъ кколеб [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъги]] [[Онсоколо мухъ|Онсокологи]] мухъал, [[Бакъаккул сверел|бакъаккул]] ([[Хьаргаби мухъ|Хьаргаби]], Леваша, Шурагьиб мухъал) ва [[БакътӀерхьул сверел|бакътӀерхьул]] ([[Бакълъул мухъ|Бакълъул]], [[НахъбакӀ мухъ|НахъбакӀ]], [[ЦӀумада мухъ|ЦӀумада]], [[ЦӀунтӀа мухъ|ЦӀунтӀа]] мухъал). Гьезул батӀалъидулӀ буго хундерил свералида [[уди]] (цӀикӀкӀаниселъ {{IPA|/u/}} хӀалтӀизаби), [[БакътӀерхьул сверел|нахъбакӀазул свералида]] [[оди]] (цӀикӀкӀаниселъ {{IPA|/o/}} хӀалтӀизаби), {{IPA|/p/}} гьаркьил бакӀалда {{IPA|/h/}} хӀалтӀизаби, интервокалияб позициялда [[зирараб билабиалаб плозив]] {{IPA|/b/}} тӀагӀин. Хундерил свералида класс бихьизабулел маркерал тӀагӀи, халатал рагьарал рукӀин. БакътӀерхьул свералида континуосалъул конструкциялда партиципалъул бакӀалда вербил гьанжесеб меххияб форма хӀалтӀизаби. Бакъдасел тӀадгарул свералаби рикьула чанго групалда. ''Гьид-ГӀандал'' къокъадулӀ руго [[Гьидерил сверел|гьедерилги]] ([[Шамилил мухъ]]) [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазулги сверел]] ([[Гъуниб мухъ]]), ''Анцухъ-Къаракъ-ЦӀор'' групалде уна [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерилги]] ([[ЛъаратӀа мухъ]]), [[ГьочотӀасезул сверел|гьочотӀасезулги]] ([[Рутул мухъ]]), [[Къаралазул сверел|къаралазулги]] ([[ЧӀарада мухъ]]), [[Закаталисезул сверел|закаталисезулги]] ([[ЦӀор]]) свералаби. Гьединго батӀаго ругел свералаби ккола [[БецӀдерил сверел|бецӀдерил]], [[ГӀунтӀадерил сверел|гӀунтӀадерил]], [[Щулелъдерил сверел|щулелъдерил]] ([[Гъуниб мухъ]]). Журарал диалектал руго [[Бакълъухъезул сверел|бакълъухъезул]], [[Къелдерил сверел|къелдерил]], [[КъехӀдерил сверел|къехӀдерил]] ([[Шамилил мухъ]]). Гьел диалектазул буго цӀиккӀараб батӀалъи стандарталдаса. Фонетикияб рахъалъ, гьел диалектазда гьечӀо цо-цо стандартиял рагьукъал гьаркьал, яги руго стандарталдаго гьечӀел, мисалалъе, зирарал аффриката. ГӀезегӀанго батӀалъи буго морфологияб ва лексикияб рахъаздаги. Диалектазул гьединаб батӀалъи букӀиналъ, литературияб мацӀалъул буго хасаб ва кӀвар цӀиккӀараб рол гьел каналниги диалектазда кӀалъалел цолъизарулеб. Гьединго авар литературияб мацӀ буго лингва франкалъун [[ГӀандиял мацӀал|гӀандиязеги]] [[ЦӀунтӀиял мацӀал|цӀунтӀиязеги]]. == Балагье гьединго == * [[Аваразул кицаби ва абиял]] == Баянал== {{Notelist}} == МугъчӀваял == {{Reflist|30em|refs= <ref name="avar2012">{{harv|Алексеев|Атаев|Магомедов|Магомедов|2012|p=i}}</ref> }} ==Библиография== ;ГӀурусалда * {{cite book |last1= Алексеев |first1= М. Е. |last2= Атаев |first2= Б. М. |last3= Магомедов |first3= М. А. |last4= Магомедов |first4= М. И. |last5= Мадиева |first5= Г. И. |last6= Саидова |first6= П. А. |last7= Самедов |first7= Дж. С. |date= 2012 |title= Современный аварский язык |trans-title= Гьанжсеб авар мацӀ |publication-place= МахӀачхъала |publisher= АЛЕФ |pages= 420 |isbn= {{Format ISBN|9785914311107}}}} * {{cite book |last1= Алексеев |first1= М. Е. |last2= Атаев |first2= Б. М. |editor-last1= Магомедханов |editor-first1= М. М. |date= 1997 |title= Аварский язык |trans-title= Авар мацӀ |publication-place= Москва |publisher= Academia |pages= 144 |isbn= {{Format ISBN|5874440658}} |ref=}} * {{cite book |last1= Маллаева |first1= З. М. |date= 2012 |title= Глагол аварского языка: структура, семантика, функции |publication-place= МахӀачхъала |publisher= ИЯЛИ |pages= 374 |isbn= {{Format ISBN|9785914310834}} |ref=}} ; Инглисалда *{{cite book |last=Форкер |first=Диана |date=2020 |editor-last=Полински |editor-first=Мария |title=The Oxford handbook of languages of the Caucasus |trans-title= Кавказалъул мацӀазул Оксфордияб квертӀехь|publisher=Оксфорд университеталъул пресс |location= Оксфорд, Цолъараб Къиралат|series= Oxford handbooks|pages=243–280 |chapter=Chapter 6: Avar |trans-chapter= БетӀер 6: Авар|chapter-url= https://www.academia.edu/34931011/Avar_Grammar_Sketch|isbn= 9780190690694 |lccn= 2020021155}} *{{cite book |last=Rudnev |first=P. |date=2015|title= Dependency and discourse-configurationality: a study of Avar|publisher= Wöhrman Print Service|location = Zutphen, The Netherlands|pages = |url = https://research.rug.nl/en/publications/dependency-and-discourse-configurationality-a-study-of-avar|isbn=978-90-367-7746-9}} == КъватӀисел регӀелал == {{Ӏnterwiki|av|БетӀераб гьумер|авар||}} {{wiktionarycat|type= Авар мацӀалъул|category=Авар мацӀ}} * [https://web.archive.org/web/20060227000005/http://www.auditorium.ru/books/2266/sintaksis.pdf Синтаксис] * [http://www.omniglot.com/writing/avar.htm Авар] * [http://korpus.baltoslav.eu/index.php?mova=ru Авар мацӀалъул корпус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812212431/http://korpus.baltoslav.eu/index.php?mova=ru |date=2014-08-12 }} * [http://avar.me Авар-ГӀурус онлайн рагӀибусс] * [https://web.archive.org/web/20080923013946/http://www.rferl.org/listen/ondemand/bd/ca/ RFE/RL North Caucasus Radio (also includes Chechen and Adyghe)] * [http://baltoslav.eu/lat/index.php?j=mg&n=3&mova=en Avar Cyrillic-Latin text and website converter] * [http://www.philology.ru/linguistics4/madiyeva-67.htm Avar language information in Russian] {{Авар мацӀ}} {{Navboxes |title=Хурхарал регӀелал |list1= {{Авар мацӀалъул история}} {{Авар свералаби}} {{Хьондакавказиял мацӀал}} }} {{Россиялъул мацӀал|state=collapsed}} {{Азарбижаналъул мацӀал|state=collapsed}} {{Кавказалъул мацӀал|state=collapsed}} [[Категория:Авар мацӀ| ]] [[Категория:Россиялъул мацӀал]] [[Категория:Дагъистаналъул мацӀал]] [[Категория:Агглутинативиял мацӀал]] [[Категория:Субйект–обйект–верб мацӀал]] j2ojmi5v8qttr1uof9zqkq434b0x5vg 0 9415 97708 97413 2026-07-26T11:51:57Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 97708 wikitext text/x-wiki [[File:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|350px|right]] '''На''' (''ц. къ.'' '''най'''; {{lang-la|Anthophila}}) — тІадхъизан ''[[Apoidea]]''-ялъул боржулеб [[рухІ-чІаголъи]]ялдасан цо тайпа. Наязул хІакъалъулӀ жо лъазабулел гІелмабазда абула [[апиология]] (яги [[апидология]]). == Тайпаби == * [[Andrenidae|Андренидал]] (''Andrenidae'') * [[Унго-унгояб на]], Апидал (''Apidae'') * [[Colletidae|Коллетидал]] (''Colletidae'') * [[Halictidae|Галиктидал]] (''Halictidae'') * [[Megachilidae|Мегахилидал]] (''Megachilidae'') * [[Melittidae|Мелиттидал]] (''Melittidae'') * [[Stenotritidae|Стенотритидал]] (''Stenotritidae'') === Наязул бищунго чІахІиял хъизанал: === * ''[[Lasioglossum]]'' (1750) * ''[[Megachile]]'' (1560) * ''[[Andrena]]'' (1500) * ''[[Hylaeus]]'' (730) * ''[[Nomada]]'' (700) * ''[[Perdita]]'' (630) * ''[[Coelioxys]]'' (480) * ''[[Colletes]]'' (460) * ''[[Anthophora]]'' (420) * ''[[Xylocopa]]'' (400) * ''[[Hoplitis]]'' (360) * ''[[Osmia]]'' (350) * ''[[Ceratina]]'' (340) * ''[[Sphecodes]]'' (320) * ''[[Lipotriches]]'' (280) * ''[[Bombus (хІайван)|Bombus]] (260) * ''[[Amegilla]]'' (250) * ''[[Eucera]]'' (220) * ''[[Centris]]'' (210) * ''[[Halictus]]'' (200) == Адабият == * Радченко В. Г., Песенко Ю. А. ''Биология пчёл (Hymenoptera, Apoidea).'' СПб.: Зоол. ин-т РАН. — [[1994]]. — 350 с. * Гринфельд Э. К., [[1978]]. ''Происхождение и развитие антофилии у насекомых''. — Л.: Изд-во ЛГУ. — 203 с. * Danforth, B. N., J. Fang, S. Sipes, S.G. Brady & E. Almeida (2004). ''Phylogeny and molecular systematics of bees (Hymenoptera: Apoidea).'' Cornell University, Ithaca, NY [http://www.entomology.cornell.edu/BeePhylogeny/ Филогения пчёл] * Donovan, B. J. 2007: ''Apoidea (Insecta: Hymenoptera).'' Fauna of New Zealand, 57. * Engel, M. S. (2005). ''Family-group names for bees (Hymenoptera: Apoidea).'' American Museum Novitates 3476: 1-33. [http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2786/1/N3476.pdf pdf] * Michener, C. D. ([[2007]]) ''The bees of the world, second edition.'' Johns Hopkins University Press, Baltimore and London, 953 pp. == Линкал == {{Навигация|Тема=Пчёлы|Викисловарь=пчела|Викитека=БЭАН/Пчела, пчеловодство}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пчелы}} * [http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Пчёлы мира] * [http://www.bwars.com/ Общество пчёл, ос и муравьёв]{{ref-en}} * [http://gears.tucson.ars.ag.gov Исследовательский пчелиный центр Карла Хайдена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051101200313/http://gears.tucson.ars.ag.gov/ |date=2005-11-01 }} * [http://www.abc.net.au/science/scribblygum/may2003/default.htm Спасение австралийских нежалящих пчёл] * [http://www.sankey.ws/firstbee.html Первая весенняя пчела] * [http://beegu.ru/ Гуру пчеловода. Статьи о пчеловодстве, пчёлах и мёде]{{ref-ru}} * [http://ohotaroy.my1.ru Тематический сайт «Охотники за роями»]{{ref-ru}} * [http://www.insectpix.net Общественные пчёлы в британских садах]{{Хвараб регӀел|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.surviveoutdoors.com/reference/beeswasps/index.asp Bee Stings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022901/http://www.surviveoutdoors.com/reference/beeswasps/index.asp |date=2011-07-16 }} * [http://antclub.ru/lib/brian-m-v/obshchestvennye-nasekomye Книга «Общественные насекомые» Майкл Брайен] * [http://www.discoverlife.org/20/q?search=Apoidea All Living Things] Определение и фото пчелиных Apoidea. * [http://www.earthlife.net/insects/solbees.html Solitary Bees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002024313/http://www.earthlife.net/insects/solbees.html |date=2006-10-02 }} Популярное введение в мир Apoidea. * [http://www.bombus.it/pdf/fiori_e_api/fiori_e_api.pdf Пчёлы на цветах Европы pdf]. * [http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm История классификации надсемейства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618113113/http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm |date=2009-06-18 }} * [[wikifur:ru:Пчёлы|Пчёлы]] — [[WikiFur]] [[Категория:На| ]] rqz7nyc6ijgc4tiqtw4zuaiyjkapuve 0 10311 97703 64133 2026-07-26T06:42:20Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 97703 wikitext text/x-wiki {{ГІБ+ |пачалихъ = СагIудиязул ГIарабия |статус = шагьар |магІарул мацІалъ цІар = Абгьа |эбелаб мацІалъ цІар = {{‏lang-ar|أبها}} |сурат =City Of Abha.jpg |lat_deg =18 |lat_min =13 |lat_sec = |lon_deg =42 |lon_min =30 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(166000)_region:SA |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул тайпа = СагIудиязул ГIарабиялъул административияб бикьи{{!}}Административияб округ |икълим = ГІасир (административияб округ){{!}}ГІасир |площад = |халкъалъул къадар = 485 201 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |сагІтил рачел = +3 |Commonsалда категория = Abha |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Абгьа''' ({{lang-ar|أبها}}) — [[СагIудиязул ГIарабия]]лъул къиблаябгун-бакътІерхьуда бугеб шагьар, [[ГІасир (административияб округ)|ГІасир округалъул]] административияб центр. 2013 соналъул баяназда рекъон халкъалъул къадар бахуна 485 201 чиясде. Абгьа буго Жибал-ал-ХІижаз мугІрузул бакътІерхьул рахъалдехун кколеб аххалъиялда<ref name=EB>{{cite encyclopedia |editor-first=Dale H. |editor-last=Hoiberg|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |title=Abhā|edition = 15th |year=2010|publisher=Encyclopedia Britannica Inc. |volume=I: A-ak Bayes |location=Chicago, IL |isbn=978-1-59339-837-8|pages=30}}</ref>, [[БагІараб ралъад|БагІараб ралъдал]] рагІалдаса рикІкІад гьечІеб бакІалда, ралъдал гъаталдаса 2261 м борхалъуда<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/SA/00/Abha.html|title=Abha, Saudi Arabia Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2014-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201204749/http://www.fallingrain.com/world/SA/00/Abha.html|archivedate=2014-02-01|url-status=dead}}</ref>. == Линкал == == ХIужаби == {{хIужаби}} {{SA-stub}} {{СагІудиязул ГІарабиялъул шагьарал}} [[Категория:СагІудиязул ГІарабиялъул шагьарал]] 5pgcmih9crj14w5iivn8i99i3fahdrv 0 12312 97705 97697 2026-07-26T09:47:00Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 97705 wikitext text/x-wiki {{МацІазул карточка | name = Египеталъул мацІ | altname = | nativename = {{center|<hiero>r:Z1-n-km-m-t:O49</hiero>}} ''r n km.t''<ref name="Erman">[[Адолф Эрман]]; [[Гьерманн Грапоу]], ''Wörterbuch der ägyptischen Sprache'', Akademie-Verlag, Berlin, 1926–1961. {{ISBN|3050022647}}.</ref><br>ϯⲙⲉⲧⲣⲉⲙⲛ̀ⲭⲏⲙⲓ ([[Копт мацІ|Копт]]) | image = Papyrus Ebers.png | imagesize = 250 | imagecaption = [[Эберсил папирус]] | pronunciation = {{IPA|ˈraʔ n̩ˈku.mat}} | ethnicity = [[НекІсияб Египет|НекІсиял египтянал]], [[Коптал]] | speakers = [[Къагьир|Къагьиралда]] ругел нусго-кІинусго чи<ref name="Coptic language's last survivors">{{cite web |url=https://wwww.dailynewssegypt.com/2005/12/10/coptic-languages-last-survivors/ |url-status=хвараб |title=Coptic language's last survivors |accessdate=2020-04-16 |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220113524/https://wwww.dailynewssegypt.com/2005/12/10/coptic-languages-last-survivors/ }}</ref> | region = Жиндир заманалда НекІсияб Египет ва Нубиялъул цо бутІа; (хасго Нубиялъул пачахІлъиялъул заманалда);<ref name=":01">{{cite web|url=http://www.ancientsudan.org/writing_03_old_nubian_%26_arabic.htm|title=Ancient Sudan~ Nubia: Writing: The Basic Languages of Christian Nubia: Greek, Coptic, Old Nubian, and Arabic|website=www.ancientsudan.org|accessdate=2017-03-09|archive-date=2009-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105185615/http://ancientsudan.org/writing_03_old_nubian_%26_arabic.htm|url-status=хвараб}}</ref> гьанже цохІо Къагьиралъул цо-цо бутІабазда <ref name="Coptic language's last survivors"/> ва [[ТІасияб Египет|ТІасияб Египеталъул]] чанго рослуъ<ref>https://www.egypttoday.com/Article/4/16207/Coptic-Ancient-language-still-spoken-today</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://smass.co.uk/coptic-language |access-date=2020-07-05 |archive-date=2020-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705140920/https://smass.co.uk/coptic-language |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.tellerreport.com/news/2019-09-09---%22zinnia%22----the-last-village-speaks-the-language-of-the-people-of-ancient-egypt-.HkZ-spq7IB.html |access-date=2020-07-05 |archive-date=2020-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706203827/https://www.tellerreport.com/news/2019-09-09---%22zinnia%22----the-last-village-speaks-the-language-of-the-people-of-ancient-egypt-.HkZ-spq7IB.html |url-status=dead }}</ref> | era = Н. Щ. VI азарсонил ахир — XIX гІасру ([[Копт мацІ]] хвейгун); жеги хІалтІизабула литургияб мацІ хІисабалда Копт килисаялда, мацІалда кІалъала кІиго копт хъизан<ref name="Coptic language's last survivors" /> | revived = МацІ цІигьабиялъе хІал бихьизе байбихьун буго XIX гІасруялдаса<ref>http://www.stshenouda.com/coptlang/copthist.htm#Coptic19</ref> | familycolor = Afro-Asiatic | dia1 = ТІасияб?<ref name="a2">{{Harvcoltxt|Allen|2000|p=2}}</ref><ref name="l8">{{Harvcoltxt|Loprieno|1995|p=8}}</ref> {{extinct}} | dia2 = Гъоркьияб?<ref name="a2">{{Harvcoltxt|Allen|2000|p=2}}</ref><ref name="l8">{{Harvcoltxt|Loprieno|1995|p=8}}</ref> {{extinct}} | dia3 = [[Копт мацІал#Диалектал|Копт диалектал]] {{extinct}} | script = [[Египеталъул гьиероглифа |гьиероглифал]], [[курсив гьиероглифал]], [[гьиератика]], [[Демотика (египеталъулаб)|демотика]] ва [[Копт алипба|Копт]] (хадусеб заманалда, цо-цо, [[гІараб хъвай-хъвагІи]] хІукуматалъулаб тармажаялда ва [[латин хъвай-хъвагІи]] гІелмияб транслитерациялдаги чанго къамусалдаги<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.um.es/cepoat/egipcio/wp-content/uploads/egyptianhierogly.pdf |access-date=2020-07-05 |archive-date=2017-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171212031453/http://www.um.es/cepoat/egipcio/wp-content/uploads/egyptianhierogly.pdf |url-status=dead }}</ref>) | iso2 = egy | iso3 = egy | iso3comment = (also [[iso639-3:cop|cop]] for [[Coptic language|Coptic]]) | lingua = 11-AAA-a | map = | mapcaption = | iso2comment = (also {{ISO 639-2|cop}} for [[Coptic language|Coptic]]) | glotto = egyp1246 | glottorefname = Egyptian (Ancient) }} '''Египеталъул мацІ''' ({{Lang-egy|r n km.t}}, {{ХГЬА|ˈraʔ n̩ˈku.mat|Египеталъул гьоркьохъеб мацІалъул абулеб къагІида}})<ref name="Erman" /><ref name="l7" /> ккола [[НекIсияб Египет|НекIсияб Египеталъул]] мацІлъун, жибги Афроазиялъул мацІазул хъизаналъул гІаркьеллъун кколеб. Заманалъул рахъалъ жибги цІакъ гІемераб мехалъ хІалтІизабураб, Египеталъул Басрияб мацІалъул этапалдаса байбихьун ([[4-б азарсон нилъер заманалде щвелалде|4-б аз. н. з. щ.]], [[Египеталъул Басрияб ханлъи]]), шумер мацІгун цадахъ тІоцебе хъвай-хъвагІи хІалтІизабизе байбихьарабги мацІ ккола Египеталъул мацІ. Гьелъул тІоцересел хъвай-хъвагІиязул заман чІезабун буго 2690 с. н. щ., ва гьеб хІужжаялъ Египеталъул мацІ чІезабула дунялалъул бищун цебесею хъвай-хъвагІи бугеб мацІлъун, шумер мацІгун цадахъ.<ref>{{Harvcoltxt|Allen|2013|p=2}}</ref> Египеталъул мацІалъул [[Классиякияб мацІ|классикаияб этаплъун]] рикІкІуна [[Египеталъул гьоркьохъеб мацІ|гьоркьохъеб мацІ]], жибги рахьдал мацІлъун лъугьараб [[Египеталъул Гьоркьохъеб ханлъиялъул]] заманалда ва Румазул заманалде щвезегІан адабияталъул мацІлъун букІараб. Классикияб античносталъул заманалде Египтяназул гаргадулеб мацІ сверана [[Демотик (Египеталъул) мацІ |демотикияб мацІалде]], гьелдаса хадуб [[Коптазул тарих|насранияб диналъул заманалде]] [[Копт мацI|копт мацIалде]]. Гаргадилеб мацІ хІисабалда копт мацІ хІалтІизаби лъугІана XVII-б гІасруялде, амма литургиялъул ва диналъул мацІ хІисабалда гьеб хІалтІизабула жакъа къоялъги коптазул Православияб килисаялъ.<ref name=extinct>The language may have survived in isolated pockets in [[Upper Egypt]] as late as the 19th century, according to James Edward Quibell, "When did Coptic become extinct?" in ''Zeitschrift für ägyptische Sprache und Altertumskunde'', 39 (1901), p. 87.</ref><ref name="Daily Star Egypt">[https://web.archive.org/web/20110721071828/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=106 "Coptic language's last survivors". ''Daily Star Egypt'', December 10, 2005 (archived)]</ref> Египеталъул мацІалъул гІелмияб цІех-рех гьабула лингвистикияб [[Египтология|египтологиялъ]]. ==Классификация== ==Тарих== ===Басрияб Египеталъул=== ===Гьоркьохъеб Египеталъул=== ===Египеталъул хадусеб=== ===Демотик ва копт мацІал=== ==МацІалъул свералаби== ==Хъвай-хъвагІиялъул системаби== ==Фонология== ==Морфология== ==Синтаксис== ==Ирс== ==Балагье гьединго== == ХІужжаби == === Комментариял === {{хІужаби|group="~"}} === Иццал === {{хІужаби|2}} == Литература == ''Обзорал:'' * ''Коростовцев М. А.'' Египетский язык. М., 1961. * ''Коростовцев М. А.'' [http://www.egyptology.ru/lang.htm#Korostovtsev Введение в египетскую филологию. М., 1963.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603004958/http://www.egyptology.ru/lang.htm#Korostovtsev |date=2012-06-03 }} * ''Loprieno A.'' Ancient Egyptian: A Linguistic Introduction. Cambridge, 1995. ''Синтаксисалда хурхарал хІалтІаби:'' * ''Четверухин А. С.'' Древнейшее афразийское именное предложение. 2007. === Аслиял грамматикаби === ''Египеталъул гьоркьохъеб мацІ'': * ''[[Гардинер, Алан Хендерсон|Gardiner A.H.]]'' [[Египетская грамматика: введение в изучение иероглифов|Egyptian Grammar. Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs]]. Oxford, 3nd ed., 1957. * ''Петровский Н. С.'' [http://www.egyptology.ru/petrovskij.htm#Petrovskij1 Египетский язык. Л. 1958.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627234850/http://www.egyptology.ru/petrovskij.htm#Petrovskij1 |date=2020-06-27 }} * ''Graefe E.'' Mittelägyptische Grammatik für Anfänger. 5th ed. Wiesbaden, 1997. * ''Allen J. P.'' Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. Cambridge, 3nd ed., 2014. * ''Malaise M., Winand J.'' Grammaire raisonnée de l'égyptien classique. Liege, 1999. ''ЦІияб Египеталъул мацІ'': * ''Korostovtsev M.'' Grammaire du néo-égyptien. M., 1973. * ''Černý J., Groll S. I.'' A Late Egyptian Grammar. 4th ed. Rome, 1993. * ''Junge F.'' Einführung in die Grammatik des Neuägyptischen. Wiesbaden, 2.Aufl., 1999. ''Хадусеб Египеталъул гьоркьохъеб мацІ'': * ''Jansen-Winkeln K.'' Spätmittelägyptische Grammatik der Texte der 3.Zwischenzeit. AAT, 1996. ''Птолемеязул мацІ'': * ''Kurth D.'' Einführung ins Ptolemäische. Eine Grammatik mit Zeichenliste und Uebungsstücken, Teil 1-2, Hützel, 2008-9 ''Демотикияб мацІ'': * ''Lexa F.'' Grammaire démotique. Vol. I—VII. Praha, 1947-51. * ''Johnson J. H.'' — Thus Wrote 'Onchsheshonqy. An Introductory Grammar of Demotic. 2nd ed. Chicago, 1991. === Къамусал === ''ГІаммал:'' * [http://www.egyptology.ru/lang.htm#Woerterbuch Erman, A.; Grapow, H. Wörterbuch der aegyptischen Sprache. Bd. I—V. Berlin, 1926—1931.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603004958/http://www.egyptology.ru/lang.htm#Woerterbuch |date=2012-06-03 }} * Hannig, R. Großes Handwörterbuch Ägyptisch-Deutsch. Mainz, 1995. * Takács, G. Etymological Dictionary of Egyptian. Bd. I—III (издание продолжается). Leiden—Köln, 1999—2007. * [http://aaew2.bbaw.de/tla/ Thesaurus Linguae Aegyptiae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110409224816/http://aaew2.bbaw.de/tla/ |date=2011-04-09 }} ''МацІалъул цебетІеялъул батІа-батІаго ругел стадиязда рекъон:'' * Erichsen, W. Demotisches Glossar, Kopenhagen, 1954. * Kahl, J.; Bretschneider, M.; Kneißler, B. Frühägyptisches Wörterbuch. Bd. 1—3 (от {{lang-egy2|ȝ}} до {{lang-egy2|ḥ}}, издание продолжается). Wiesbaden, 2002—2004. * Hannig, R. Ägyptisches Wörterbuch I: Altes Reich und Erste Zwischenzeit. Mainz am Rhein, 2003 (Hannig-Lexica, 4). * Faulkner, R. O. A Concise Dictionary of Middle Egyptian. Oxford, 1962. * Hannig, R. Ägyptisches Wörterbuch II: Mittleres Reich und Zweite Zwischenzeit. Mainz am Rhein, 2006 (Hannig-Lexica, 5). * Lesko, L. H., Lesko, B. S. A Dictionary of Late Egyptian. 2nd ed. Vol. I—II. Providence, 2002—2004. * Wilson, P. A Ptolemaic Lexicon. A Lexicographical Study of the Texts in the Temple of Edfu. OLA 78, 1997. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/CDD/CDD.html Johnson, J. H. The Demotic Dictionary. Chicago, 2001.] === Хрестоматиял === * Sethe K. Ägyptische Lesestücke. Leipzig, 1924. * Лурье И. М. Хрестоматия египетских иератических текстов. Л., 1947. * Матье М. Э. Хрестоматия египетских иероглифических текстов. Л., 1948. === БатІияб === * [http://ru-egypt.com/library/ernshtedt_egipetskie_zaimstvovanija Ернштедт П. В. Египетские заимствования в греческом языке] * Ботанцов Д. В., Ботанцов И. В. Основы древнеегипетского языка. М., 2013 (6-ое изд. — 2019). ''~ первый русскоязычный учебник, ориентированный на непрофессионалов'' ==МугъчІваял ва иццал== 1rzt2pvx7grsd1dslxvf7lhdgsw92st 0 16406 97704 92869 2026-07-26T08:08:03Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 97704 wikitext text/x-wiki {{Цоги магІнаби|Бушер (магӀнаби)}} {{Ираналъул остан |province_name = Бушер |ostan_name = بوشهر |loc_map = {{Ираналъул останал (суртазул карта)||290|center|bottom-right|квалквал=буго|багъари=15|гъоркьхъвай=}} |capital = [[Бушер]] |largest_cities = |area = 22 743 |pop = 886 267 |pop_year = 2006 |pop_density = 38,97 |sub_provinces = 9 |languages= [[Парс мацӀ|парс]] <br>[http://en.wikipedia.org/wiki/Luri_language Luri] }} [[Файл:bushehr-boshehr.png|right|180px|thumb |Бушер останалъул административияб бикьи]] '''Буше́р'''<ref>{{Книга:СГНЗС|64|Буши́р}}</ref> ({{lang-fa| بوشهر}} {{IPA|[buːˈʃehr]}} — ''Бушегьр''<ref>Инструкция по русской передаче географических названий Ирана. — М.: Наука, 1979. — С. 46.</ref>) — [[Иран]]алъул 31 провинциялдаса ([[остан]]алдаса) цояб. Остан буго [[Парс залив|Парс заливалъул]] рагӀалда. Ракьалъул гӀатӀилъи — 22 743 км²<ref name=statoids>[http://www.statoids.com/uir.html Statoids.com]{{ref-en}}</ref>. Административияб марказ — [[Бушер]] шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьарал — [[Боразджан]], [[Бендер-Генаве]], [[Хормудж]] ва цогидал. Останалда гъорлъ уна 9 [[шагьрестан]]. [[2006 сон]]алъ останалъул халкъалъул къадар бахана 886 267 чиясда<ref name=statoids />. == Тарих == Француз гӀалимзабаз [[1913 годсон]]алъ гьарурал цӀех-рехазда рекъон чӀезабуна Бушералъул тарих [[Элам]]алъул заманалдаса байбихьулеблъи. == Административияб бикьи == Остан бикьула 9 [[шагьрестан]]алда: # [[Бушер (шагьрестан)|Бушер]] # [[Генаве (шагьрестан)|Генаве]] # [[Дейер (шагьрестан)|Дейер]] # [[Дейлем (шагьрестан)|Дейлем]] # [[Дешти (шагьрестан)|Дешти]] # [[Дештестан (шагьрестан)|Дештестан]] # [[Джем (шагьрестан)|Джем]] # [[Кенган (шагьрестан)|Кенган]] # [[Тенгестан (шагьрестан)|Тенгестан]] == ЧӀахӀиял шагьарал == {{Div col|colwidth=30em}} * [[Бушер]] (165 аз.) * [[Боразджан]] (95 аз.) * [[Бендер-Генаве]] (60 аз.) * [[Хормудж]] (32 аз.) * [[Бендер-Кенган]] (25 аз.) * [[Бендер-Дейлем]] (21 аз.) * [[Бендер-Дейер]] (20 аз.) * [[Чогадек]] (17 аз.) * [[Абпахш]] (16 аз.) * [[Агьрам]] (13 аз.) * [[Джем (Бушер)|Джем]] (12 аз.) * [[ВахӀдатийе]] (12 аз.) * [[Каки (Бушер)|Каки]] (11 аз.) * [[Ассалуйе]] (10 аз.) * [[Харк (шагьар)|Харг]] (10 аз.) * [[Бандар-Тагьири]] (10 аз.) {{div col end}} == Экономика == Аслиял экономикаялъул отраслал — нарт ва газ бахъи, химикияб, нартул, гумузул, кванил, текстилияб промышленностал, бича-хиси, транспорт, энергетика, росдалаб магӀишат (чамастак, цитрусал, алоэ), ччугӀакквей, туризм. [[Бушер]]алда буго кӀвар бугеб порт ([[Бандар-ГӀаббас]]алдаса хадуб жиндир бугеб кӀвар борцун Ираналъул кӀиабилеб порт бугин абизе бегьула) ва Эркенаб экономикияб зона. Харг чӀинкӀилъиялда буго нартул завод {{тгь3|National Iranian Petrochemical Company|National Iranian Petrochemical Company|en|National Iranian Petrochemical Company}} ва нартул терминал. === Бушералъул АЭС=== Бушералда аскоб буго [[Бушералъул АЭС|атомнияб электростанция]]<ref>{{cite web| url =http://www.ase.atomstroyexport.ru/projects/current/project10/| title =АЭС «Бушер» (Иран)| author =| date =| work =| publisher =[[Атомстройэкспорт]]| accessdate =2010-11-01| lang =| archiveurl =| archivedate =}}{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web| url =http://www.atominfo.ru/news2/b0884.htm| title =Немного о Бушере| author =М.Сторожевой| date =2010-08-23| work =| publisher =[[AtomInfo.Ru]]| accessdate =2010-11-01| lang =| archive-date =2011-09-04| archive-url =https://web.archive.org/web/20110904161314/http://www.atominfo.ru/news2/b0884.htm| url-status =dead}}</ref>. == Рихьизе бакӀал == [[Бушер]]алда руго интересал некӀсиял мажгитал ва голландиязул хъалаялъул риххелал. == ХІужаби == {{хІужаби}} == РегӀелал == * [https://web.archive.org/web/20051229000507/http://www.bushehrmiras.ir/ Bushehr Cultural Heritage Organization] * [https://web.archive.org/web/20050815074308/http://www.nioc-otc.com/ Иранияб нартул компания] * [http://www.petrochem-ir.net/ Iran Petrochemical Commercial Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207072819/http://petrochem-ir.net/ |date=2011-02-07 }} * [http://www.pseez.com/HOMEFLASH.HTM Pars Special Economic Energy Zone] * [http://www.nigc.org/ National Iranian Gas Company] * [http://www.nipc.net/ National Petrochemical Company of Iran]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704034324/http://www.nipc.net/ |date=2017-07-04 }} * [https://web.archive.org/web/20050406063728/http://www.bushehr.medu.ir/ Bushehr Province Department of Education]{{ref-fa}} * [http://www.wikiran.org/w/index.php?title=Province_of_Bushehr Encyclopedia WikIran on Bushehr Province]{{Хвараб регӀел|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }} {{Ираналъул останал}} [[Категория:Ираналъул останал]] [[Категория:Бушер]] qv8r97hztjy4pi3a6qbod3evf2mljnq